Trong bài viết “Hiện sinh Trên đỉnh thanh xuân” (đăng trong tập sách nghiên cứu phê bình “Nặng hơn cầm phấn” viết về các nhà văn xuất thân từ Đại Học Sư Phạm Huế) Nguyễn Hữu Minh có một nhận xét về cách viết về dòng sông Hương của tác giả Vũ Hoài (bút hiệu cũ của Tiêu Dao Bảo Cự) sau đây:

“Nhắc đến các tác phẩm văn học viết về sông Hương, có lẽ người ta sẽ nhắc nhiều đến bút ký Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường bởi sự am tường của nhà văn về dòng sông lịch sử và văn hóa thiêng liêng trong tâm thức người Huế. Nhưng nếu đã đọc Trên đỉnh thanh xuân của Vũ Hoài, chỉ cần chắt lọc ra những phân đoạn viết về xứ Thơ và dòng Thơm, bạn đọc có thể hoàn toàn cảm nhận được chất “thơ” và “thơm” của dòng sông này không thua gì bất cứ tác phẩm nào khác: “Con sông xanh thẫm, êm và lặng như một mặt hồ. Mặt nước lấp lánh ánh trăng khoác nhẹ một làn sương khói mơ hồ che khuất dòng chảy ngầm lặng im bên dưới không thôi hướng về phía biển. Khoảng này, con sông Thơm trữ tình lãng mạn đang đi ngang qua giữa Thành phố Thơ trầm mặc” (tr.103). Dòng sông trong tác phẩm không chỉ là chứng nhân lịch sử của mọi biến cố gắn liền với Huế, với tuổi trẻ của Hoài mà còn đóng vai trò quan trọng hình thành cảm thức chủ đạo của phần lớn tiểu thuyết: chất thơ: “Dòng sông chảy thật chậm, buồn, mềm mại và e dè như dáng đi một cô gái Huế khuê các” (tr.342).

Xin giới thiệu một cách nhìn, một dáng vẻ, một hình ảnh về dòng sông ấy của một chàng trai trẻ đã từng lớn lên và đắm chìm trong dòng sông ấy, dòng sông không chỉ mềm mại, dịu dàng, chở che, an ủi, mà còn cả cuộn sóng ngầm đầy sức mạnh của lịch sử.

Những tiểu đoạn viết về dòng sông Hương (được gọi là sông Thơm) trong tiểu thuyết Trên đỉnh thanh xuân

Anh vẫn cầm lấy tay cô, kéo cô nhẹ nhàng đi ra cổng, bước vào con ngõ dài thăm thẳm chạy ra đến tận con đường nằm bên bờ sông Thơm. Con ngõ từng chỗ sáng tối mông lung huyền hoặc dưới áng trăng. Hai bên, khi là mấy cây sầu đông lá nhỏ, nơi là hàng dâm bụt xén thẳng tắp, chỗ là rặng tre kĩu kịt trùm phủ khoảng không trên mặt đường. Hoài cầm tay Siam đi qua những vùng sáng, tối đó, cảm thấy mình lướt êm đi trong trăng, trong đêm. Khuôn mặt cô gái bên cạnh anh dù trong bóng tối mờ vẫn sáng rỡ một mầu trắng lạ lùng. Và bàn tay cô vẫn mát và mềm mại chuyền qua người anh một cảm giác yên bình thanh thản. Hai người hầu như im lặng đi bên nhau cho đến cuối ngõ. Không gian vỡ oà ra trước mắt họ. Trăng lồng lộng trên cao, tứ bề. Dòng sông là một giải ngời sáng lao xao trăng nước từ thượng nguồn về đến trung tâm thành phố, lượn nhẹ một đường cong mềm mại ngang trước con ngõ. Bên kia bờ là khối đen im lìm cây lá của các xóm làng, bên này bờ, dưới chân hai người, con đường nhựa phủ ánh trăng viền một đường bạc lấp lánh dọc theo dòng sông.

………………….

Hoài đi nhanh ra cửa, bỏ Hoài Nhân chưng hửng ngồi lại một mình. Anh không phải khó chịu, ác cảm với Hoài Nhân nhưng sáng nay anh muốn một mình. Anh bỏ giảng đường đi ra bờ sông, ngồi xuống bãi cỏ để nhìn dòng nước Sông Thơm dịu dàng. Siam đã là dòng sông xanh mát chảy vào trong tâm hồn anh cát khô sa mạc.

………………………….

Bậc thềm này cao dễ đến hai mươi thước so với mặt sông phía trước, dưới chân đồi. Trong đêm khuya, trăng rằm lồng lộng, nhìn ngút mắt về hai phía thượng nguồn và hạ lưu, dòng sông ngời ánh bạc như dài rộng đến vô cùng, vừa hư ảo, huyền bí, vừa hùng tráng lạ lùng. Cây bông sứ già lay động những chiếc lá thuôn dài điểm những vệt sáng trên khuôn mặt trắng ngời của Siam như những chiếc hoa sứ trắng muốt trên cành và rơi rụng đầy quanh chỗ ngồi của hai người. Một mùi thơm dịu dàng lan tỏa trong không gian. Sự hòa điệu tuyệt vời của đêm trăng, dòng sông, ngôi tháp, mầu sắc và hương hoa sứ làm Hoài và Siam như muốn lịm đi, hòa tan vào trong khung cảnh.

…………………

Hoài kéo tay Siam đứng dậy. Cô miễn cưỡng đôi chút rồi cũng đứng lên. Hoài dìu cô đi chầm chậm xuống từng bậc thềm, băng qua con đường rồi nhảy qua các bậc đá xuống mép nước. Sóng vỗ miên man vào các phiến đá lớn đã bị bào mòn qua năm tháng. Hai người ngồi trên một phiến đá phẳng thòng chân xuống nước. Hoài cúi xuống vốc nước rửa mặt và Siam cũng làm theo. Nước mát quá làm Hoài không muốn lau mặt và cũng ngăn không cho Siam lau. Anh áp hai bàn tay còn ướt của mình vào má cô và nhìn cô chăm chú. Đôi mắt cô hơi to, lòng đen thật đen và lòng trắng phớt xanh phủ nhẹ một làn nước lấp lánh ánh trăng. Hàng mi dài mỗi lần cô chớp mắt như khép lại rồi hé ra cả một cõi trời lung linh. Khi cô mỉm cười, hàm răng trắng muốt làm sáng bừng cả khuôn mặt và chiếc răng khểnh thì thầm một lời mời mọc. Chiếc mũi không cao nhưng thanh tú rất hài hòa với khuôn mặt và nụ cười. Khuôn mặt trắng muốt của cô càng ngời lên trong mái tóc dài đen huyền xỏa xuống quá vai.

………………………..

Từ nhà Siam ra, Hoài thẫn thờ đạp xe dọc theo bờ sông. Cảm giác cô đơn thấm đẫm tâm hồn anh. Sao lúc nào anh cũng cảm thấy mình chỉ có một mình dù anh đã có người yêu và được đền đáp. Anh khao khát cái gì? Anh ích kỷ quá chăng? Anh đã bất công đối với Siam. Anh đã trách móc cô vô lý. Làm sao lúc nào Siam cũng phải là của riêng anh, chỉ một mình anh thôi. Nhưng rõ ràng anh không chịu được nhìn Siam vui vẻ giữa người khác. Thà anh không nhìn cảnh đó. Thà anh cô đơn đạp xe đi dọc dòng sông này.

Dòng sông rực rỡ trong ánh sáng ban mai. Những đợt sóng lăn tăn lấp loáng ánh bạc. Vài chiếc thuyền xuôi ngược rẽ nước nhưng không hề khuấy động được dòng sông êm ả. Sự bình lặng của dòng sông như một sức mạnh trầm hùng không gì lay chuyển được. Dòng sông là sự vững chãi lâu bền, là chỗ dựa cho tâm hồn anh từ thuở ấu thơ.

Thuở bé, từ khi mới năm, sáu tuổi, Hoài sống với bố mẹ ở tỉnh khác nhưng mùa hè nào Hoài cũng về đây thăm ông bà nội. Sáng nào ông nội cũng đưa anh ra sông tắm và tập bơi. Anh tập bơi tương đối dễ dàng. Ban đầu ông nội để tay dưới bụng nâng nhẹ anh lên, hướng dẫn cách khoát tay, đạp chân. Sau vài lần như thế, ông đưa anh ra chỗ sâu rồi thình lình bỏ anh nhoai vào bờ. Anh chìm xuống, sặc nước mấy lần, ngoi lên cuống cuồng kêu cứu nhưng ông vẫn không ra. Cuối cùng anh cũng vào được bờ sau khi đập tay chân loạn xạ và uống nước no bụng. Thế là anh biết bơi.

Khi đã bơi được khá hơn, anh và mấy bạn trong xóm rủ nhau chặt mấy cây chuối làm phao để bơi qua bên kia sông. Đó là lần chinh phục đầu tiên trong đời làm anh vô cùng kiêu hãnh. Sau mấy lần bơi qua sông bằng phao cây chuối, tụi anh đã mạo hiểm bỏ phao bơi tay không. Dòng sông rộng gần một cây số nên bơi qua sông hoàn toàn là việc không đơn giản nhưng tụi anh đã làm được. Đó là lần chinh phục thứ hai và anh nghĩ rằng mình có thể làm được mọi chuyện nếu mình có ý chí. Từ đó anh tha hồ tung hoành trên dòng sông. Tụi anh tổ chức những cuộc thi bơi vượt sông rất hào hứng, có khi bơi qua lại đến hai vòng. Lớn lên một chút, tụi anh bắt đầu bơi đi thám hiểm các bến bên kia sông. Bờ bên kia, các nhà có vườn ra tận bờ sông và mỗi vườn đều có bến riêng để tắm giặt. Các anh đã cả gan chòng ghẹo các cô gái bên đó khi các cô xuống bến một mình. Thỉnh thoảng tụi anh cũng lén leo lên bờ, vào vườn để hái trái cây, bị chủ nhà rượt đuổi phải phóng xuống sông bơi bán sống bán chết.

Đôi lúc không có bạn, anh đi bơi một mình. Anh bơi ra giữa dòng, nằm ngửa, đập tay chân nhẹ nhàng để khỏi chìm và nhìn lên bầu trời trong xanh không một gợn mây. Cảm giác bềnh bồng trên sóng nước, một mình giữa dòng sông làm anh cảm thấy một nỗi cô đơn êm ả. Dòng sông nâng đỡ anh như một người mẹ dịu dàng. Anh không hề sợ hãi khi nhớ đến lời dọa của ông nội nói sông có "ma gia", năm nào cũng bắt một người. Anh cũng không lo lắng khi lướt êm trên những khoảng sông đầy rong rêu, thực sự là mối nguy hiểm khi mắc chân vào những sợi mềm nhơn nhớt, điều có thể làm một tay bơi giỏi phải chìm xuống đáy nước. Đã có vài trường hợp như thế nhưng anh không quan tâm lắm. Anh tin cậy vào dòng sông và tin cậy vào sức mình. Dòng sông với anh là người mẹ, người bạn chứ không phải là kẻ xa lạ, dứt khoát không phải là kẻ thù.

Hoài miên man nghĩ về dòng sông khi đạp xe song hành với nó về phía phố. Chợt anh thấy một đám đông tụ tập ồn ào bên bờ sông gần Cầu Trắng. Anh tò mò đến gần, dựng xe đạp vào một gốc cây rồi len xuống xem.

Dưới sông, một xác chết đang bập bềnh tấp vào bờ. Xác chết của một người đàn ông chỉ mặc một chiếc quần đùi đen. Thân thể xác chết trắng lốp như một con heo cạo lông. Cái xác to gấp rưỡi người thường, bụng, tay, chân, ngực đều căng phồng lên như được bơm hơi bên trong. Một vài chỗ, cả trên mặt, đã bị cá rỉa thành từng lỗ lam nham vì thịt tua ra.

Nhiều tiếng nói nổi lên trong đám đông:

- Tội nghiệp! Chắc chết đã mấy ngày rồi mới chương lên như thế.

- Gia đình, thân nhân biết được chắc đau khổ lắm.

- Ai có gan kéo lên bờ đi. Tội nghiệp quá.

- Tội nghiệp chi! Một giọng tức giận vang lên. Việt Cộng đó. Mấy hôm trước đánh nhau trên kia nghe nói Việt Cộng chết nhiều lắm. Nhiều đứa bị bắn lúc vượt sông. Cứ để đó cho cá rỉa.

Một giọng khác:

- Răng mà độc ác rứa. Việt Cộng hay ai chết cũng là người thôi. Người chết nào không đáng thương xót.

Một giọng khác nữa:

- Thôi đừng ở đó cãi nhau. Tìm cách kéo người ta lên rồi đi báo cho cảnh sát. Để xác chết dưới sông rữa lây bệnh cả thành phố bây giờ.

Dưới sông, xác chết vẫn bập bềnh tại chỗ. Hai hốc mắt bị cá rỉa thành hai hố đen ngòm nhìn xoáy lên đám đông. Hoài nổi da gà và cảm thấy buồn nôn. Anh vội vã bỏ lên bờ lấy xe đạp về nhà.

Chao ôi, dòng sông êm ả của anh cũng tàn ác thế sao. Dòng sông là người mẹ dịu hiền, người bạn tin cậy, sự thanh bình của đời anh sao lại mang cái chết kinh hoàng đến cho người khác. Không, không phải tại dòng sông. Đó là tội ác của con người. Chính con người giết con người, nào phải dòng sông. Dòng sông bị mắc tiếng oan. Người chết là Việt Cộng? Việt Cộng là ai? Người Việt theo Cộng sản. Cộng sản là gì? Cộng sản là kẻ thù của quốc gia như người ta vẫn tuyên truyền hằng ngày. Thực ra, những năm qua, ở tuổi học trò trung học vô tư, anh chưa nghĩ gì nhiều về vấn đề này. Anh chỉ biết đất nước đã bị chia cắt làm hai miền, mỗi bên theo một chủ thuyết đối nghịch nhau và hai miền đang ở trong cuộc chiến tương tàn. Miền Nam là thế giới tự do. Miền Bắc là Cộng sản vô thần. Có phải hai miền không thể chấp nhận nhau và nhất định phải tiêu diệt nhau? Vậy thì đâu là dân tộc Việt Nam, con người Việt Nam? Người nằm chết dưới sông kia nhất định là người Việt Nam. Nhất định người đó có gia đình, người thân, có ước mơ về hạnh phúc. Người đó đã dám chiến đấu và chấp nhận cái chết. Người đó đã bị người khác giết chết. Và người đó chắc cũng đã từng giết chết người khác. Người ta hủy hoại lẫn nhau để đạt được được điều gì? Chỉ tội nghiệp cho dòng sông của anh bị mang tiếng oan. Dòng sông chỉ là chứng nhân, là nơi ghi dấu tội ác của con người thôi. Dòng sông của anh không bao giờ bị vẩn đục, ô uế, ngay cả bởi xác người. Dòng sông của anh có thể tẩy rửa tất cả vì nó có khả năng vô nhiễm. Anh vẫn có thể đắm mình trong nó để quên đi những phiền muộn trong cuộc đời. Có thể nào như thế được chăng?

………………………………

Hoài đau đớn trước sự bất lực của mình. Anh mệt mỏi bỏ đi. Anh đi theo con ngõ. Ra đường lớn. Đến bến sông trước ngôi tháp cổ. Một mình. Dưới ánh trăng lồng lộng và lạnh lẽo suốt xương da.

Hoài ngồi ở đó cho đến tận hừng đông. Anh chỉ là một tượng đá cô đơn. Suốt đời cô đơn. Đó là định mệnh của anh.

………………………….

Thuyền ra giữa dòng sông đêm. Con sông xanh thẫm, êm và lặng như một mặt hồ. Mặt nước lấp lánh ánh trăng khoác nhẹ một làn sương khói mơ hồ che khuất dòng chảy ngầm lặng im bên dưới không thôi hướng về phía biển. Khoảng này, con sông Thơm trữ tình lãng mạn đang đi ngang qua giữa Thành phố thơ trầm mặc. Trăng soi chếch vào khoang, nơi năm chàng sinh viên đang nằm ngồi ngổn ngang với những ly rượu sóng sánh đã vơi đầy nhiều lượt. Mặt nước nâng ánh trăng rung rinh xao động quấn quýt quanh mạn thuyền.

…

Hoài nhìn ra vùng trời nước đã nhòa đi trong ánh trăng mờ, nói như độc thoại, khi quay lại, Vỹ đã ngủ tự lúc nào, đầu vẫn gục xuống khoang thuyền. Hoài kéo chăn đắp cho bạn và thẫn thờ nhìn xuống nước. Nước vẫn lặng lẽ xuôi dòng và âm vang nhè nhẹ trong tiếng vỗ mạn thuyền. Bên cạnh, những người kia cũng đã say ngủ. Riêng Trình, trong cơn mê vẫn còn lảm nhảm gọi trăng, nước và Thảo.

……………………………

Nhóm Hoài bước vào lớp của Siam khi đã gần cuối buổi học. Đã hai tháng rồi từ sau buổi đoạn tình anh không gặp cô. Cô ngồi ở bàn gần cuối lớp. Có cái gì thật khó tả trong cái nhìn của cô: đau đớn, oán trách, phiền muộn. Hay tất cả các thứ đó trộn lẫn. Hoài nhìn cô chăm chú suốt thời gian thằng bạn anh giới thiệu về tờ báo. Khi hắn chấm dứt, anh lẳng lặng cầm một tờ báo đi thẳng đến bàn Siam, đặt trước mặt cô trước sự ngạc nhiên của hai cô bạn ngồi hai bên. Anh nói nhẹ nhàng:

- Siam, hãy nhận những gì sau cuối anh còn có thể gởi đến cho em.

Nói xong anh im lặng bước ra khỏi lớp học để mặc các bạn tiếp tục phát hành báo. Anh lại đi ra phía bờ sông, đốt một điếu thuốc ngồi nhìn dòng nước vẫn không thôi hướng về phía biển. Dù thế nào chăng nữa, tình yêu của anh đối với Siam vẫn như dòng nước này, không bao giờ khô cạn và không bao giờ ngưng nghỉ.

…………………………..

Hoài không nói gì. Anh lặng lẽ đạp xe lên dốc. Đến một ngả ba, hai người chia tay nhau sau khi hẹn giờ gặp nhau ngày mai. Hoài đạp xe chầm chậm đến công viên gần bờ sông. Anh tựa xe đạp vào một gốc cây và ngồi xuống bãi cỏ. Lòng anh hoang mang. Mặt nước phía trước lấp loáng ánh sáng. Ý tưởng trong đầu anh rõ dần. Buổi nói chuyện vừa rồi chứng tỏ Lãnh Tụ Tối Cao quả thật độc tài. Độc tài có cần thiết không? Nếu độc tài sai lầm, hậu quả bi thảm sẽ không lường được. Lãnh tụ có quả thực sáng suốt hoàn toàn như ông tin tưởng? Hoàn cảnh hiện tại không cho Hoài tin như thế. Anh không đồng ý nhiều điểm trong chủ trương của Lãnh tụ. Hiện tình đang bế tắc, chưa tìm được lối thoát. Ngày mai sẽ ra sao? Ít ra anh phải được bày tỏ những cảm nghĩ. Sự đóng góp nào cũng cần thiết trong lúc này. Lãnh tụ đã cự tuyệt mọi sáng kiến chỉ vì ông tin mình đúng khi chưa chịu nghe người khác. Vấn đề đã quá rõ ràng và anh thừa sáng suốt để nhận định. Tại sao Lãnh tụ có thể nghĩ như thế được? Vì những hậu ý nào, những khó khăn nào không thể nói ra? Rồi sao. Các anh, những người trẻ sẽ đơn phương hành động. Mọi sự sẽ đi đến đâu? Tương lai bấp bênh nghiệt ngã.

Hoài nhắm mắt lại một lúc rồi mở choàng ra. Dòng sông trước mặt chợt biến hình. Dòng sông xanh êm mà anh đã đầm mình tắm mát một thời thơ ấu. Dòng sông tuyệt vời ru êm một thành phố hiền hòa không còn dáng vẻ cố hữu nữa. Mặt nước phẳng yên như nâng cao lên, im sững. Dòng nước chảy vô hình thể chìm sâu bên dưới quằn quại như một con rắn trườn mình. Dòng sông tách lànm hai phần. Và bề mặt lặng yên phủ lên chiều sâu cuồng phẫn, âm thầm.

………………….

Chúng ta đi bộ qua phố ăn sáng. Chiếc Cầu Trắng đầy sương mù. Tôi đi trước một mình. Dòng nước loang loáng bên dưới như một sự sống trường cửu âm thầm. Thành cầu lạnh vắng. Tôi đi như đi một mình trong buổi sớm. Vị cô đơn thấm vào từ đầu mấy ngón tay rã rời tê buốt.

………………….

Chúng tôi thường gặp nhau buổi tối những đêm trăng. Tôi từ nhà trọ ở phố đạp xe mấy cây số lên tìm Siam. Chúng tôi đưa nhau ra bến đá bên dòng sông trước ngôi tháp cổ. Đêm trăng ở đây thật tuyệt vời. Dòng sông phẳng lặng uốn mình bên ngôi tháp cổ kính với những gác chuông trống và bia ký chung quanh. Những bậc thềm cao ngất. Hai hàng sứ trắng tỏa hương. Một mặt đường. Một con dốc nhỏ. Rồi bến sông với những phiến đá lớn rập rình sóng nước. Chúng tôi ngồi trên những phiến đá, thòng chân xuống nước, ngắm mặt sông lấp lánh trăng sao và nói chuyện thì thầm như hơi thở. Thật khuya tôi mới đưa Siam về. Chúng tôi thường hôn nhau trước khi từ giã. Hai đứa đứng trong vòng tay nhau rất lâu. Siam áp đầu vào ngực tôi, tôi tì cằm lên vai Siam, lắng nghe thịt da hai đứa khăng khít suốt dọc thân xác. Rồi Siam từ từ ngẩng mặt lên. Trăng qua cành lá tre đổ lên khuôn mặt trắng ngần của Siam những điểm sáng rung động. Môi Siam mấp máy, mắt mở lớn chờ đợi. Tôi cúi xuống trên đôi môi đó như ngụp lặn vào một một vùng si mê sáng láng. Rất lâu rất lâu. Rồi chúng tôi rời nhau không nói một tiếng nào. Siam đứng yên lặng, nhìn theo cho đến khi tôi quay lại vẫy tay và khuất ở cuối ngõ. Tôi mang theo dư vị của nụ hôn trên đường về miên man và vào trong giấc ngủ nhẹ nhàng phới phới.

…………………

Đứng giữa đám người này, tình yêu xanh cao của anh dành cho cô gái đã bị hoen ố vì những câu hỏi dần dà nảy sinh trong óc anh. Tại sao cô đi làm cho Mỹ, nhất là làm ở một trại thẩm vấn? Vì tiền chăng? Cô nghĩ gì về anh, về những người tù trong trại giam này, những đồng bào của cô đang bị đối xử còn thua những con vật? Cô làm công việc gì trong trại giam đó? Bọn cố vấn Mỹ khả ố đối xử như thế nào với một cô gái xinh đẹp như cô? Cô đã bằng lòng cho chúng nó những gì để đổi lấy đồng lương và những đồ hộp, những quà tặng sang trọng của bọn đế quốc? Hoài run lên và thấy mình bừng bừng với những câu hỏi này. Một niềm phẫn nộ dâng lên trong anh như cơn nước lũ. Hình ảnh cô gái nhảy múa nhòe nhoẹt trong óc anh và hình như bị bôi đen đi bằng những vết sơn tàn bạo. Không, anh không muốn oán trách cô. Anh chỉ thấy xót thương thôi. Xót thương cho bàn chân trắng hồng xinh đẹp của cô đang bước vào vũng lầy bẩn thỉu. Không phải tội ở cô mà tội ở bọn đế quốc. Nếu bọn đế quốc không đến đây thì cô chắc chắn vẫn còn tha thướt trong sân trường, trên con đường xanh bóng cây dọc theo bờ sông sau khi tan học. Và anh đã có thể đứng đợi cô nơi bến đá để cùng cô đi một chuyến đò ngang qua con sông rất dịu dàng của Thành phố Thơ này.