{
  "legislationId": "10_482",
  "lastUpdate": "2026-05-24T16:28:48.711Z",
  "history": [
    {
      "timestamp": "2026-05-24T16:28:48.711Z",
      "source_url": "https://storage.googleapis.com/lustra-web-prod/pl/sejm/10/legislations/10_482/text/index.html",
      "model": "gemini-flash-lite-latest",
      "prompt_sent": "\r\nROLE: Fact Checker.\r\nTASK: Compare SOURCE (the original) and SUMMARY (a summary prepared by another AI).\r\n\r\nYour goal is to detect \"FABRICATED SPECIFICS\" (Fabricated Entities) in SUMMARY.\r\n\r\nSOURCE:\r\nDruk nr 482 Warszawa, 12 czerwca 2024 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ X kadencja Główny Inspektor Pracy GIP-GG.0410.1.2024.1 Pan Szymon Hołownia Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku, wypełniając dyspozycję art. 18 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, przekazuję - Sprawozdanie z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 roku. Sprawozdanie przedstawia rezultaty działań kontrolno-nadzorczych i prewencyjnych Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. Jest jednocześnie bogatym źródłem wiedzy o stanie praworządności w stosunkach pracy w naszym kraju. Dokument obrazuje wymierne efekty działań Państwowej Inspekcji Pracy wyrażające się wyeliminowaniem zagrożeń dla zdrowia i życia zatrudnionych, poprawą warunków zatrudnienia i przestrzegania prawa pracy w kontrolowanych zakładach. Z poważaniem (-) Katarzyna Łażewska - Hrycko /-podpisano elektronicznie/ Tłoczono z polecenia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej SPRAWOZDANIE 2023 z działalności Państwowej Inspekcji Pracy 2023 z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 roku SPRAWOZDANIE Szanowni Państwo! W 2024 roku przypada 105 rocznica powstania Państwowej Inspekcji Pracy. Okrągłe jubileusze zawsze są okazją do podsumowań, ocen czy refleksji. Sprawozdanie z działalności PIP za 2023 r., które Państwu przekazuję jest swoistym raportem doskonale ukazującym stan urzędu, jego zasoby, skalę zadań, sposób ich realizacji w roku jubileuszu Państwowej Inspekcji Pracy. Wraz z upływającym czasem zmieniają się ustroje społeczno-gospodarcze, środowisko pracy, technologie, ale misja realizowana przez kolejne pokolenia inspektorów jest wciąż ta sama: skuteczne egzekwowanie przepisów prawa pracy i zapewnienie pracownikom bezpiecznych warunków pracy. Dzięki wytężonej pracy 1 517 inspektorów pracy w roku 2023 udało się przeprowadzić ponad 61 tysięcy kontroli u prawie 50 tysięcy pracodawców. Niestety, nadal wielu z nich świadomie narusza podstawowe prawa pracowników, w tym prawo do wynagrodzenia za pracę. Dzięki interwencjom inspektorów pracy 44,5 tysiąca pracowników odzyskało w 2023 r. wynagrodzenia na łączną kwotę 71,3 mln zł. Reagujemy na każdy sygnał i skargę pracownika. Cieszymy się zaufaniem i ciężko na nie pracujemy. W 2023 r. ponad 43 tysiące pracowników poskarżyło się na swojego pracodawcę. Bezpieczeństwo pracowników to nasz priorytet. W 2023 r. prowadzone były na szeroką skalę działania kontrolno-prewencyjne kierowane do pracodawców działających w branżach szczególnie niebezpiecznych, m.in. w branży budowlanej i chemicznej. W ubiegłym roku dzięki decyzjom inspektorów pracy zlikwidowano ponad 72 tysiące zagrożeń życia i zdrowia pracowników. Prowadzimy wieloletnie kampanie kontrolno-informacyjne. Szczególnie ważną grupą, do której kierujemy nasze działania jest młodzież. Jedną z form popularyzowania idei kultury bezpieczeństwa wśród młodych ludzi jest, zorganizowany w 2023 r. po raz dziesiąty, ogólnopolski konkurs pn. „Poznaj swoje prawa w pracy” dla uczniów powyżej 15 roku życia. Konkurs ten jest przeprowadzany w szkołach uczestniczących w realizacji programu edukacyjnego Państwowej Inspekcji Pracy pod nazwą „Kultura bezpieczeństwa” będącym elementem kampanii dla młodzieży „Legitna praca”. Państwowa Inspekcja Pracy wciąż rozwija swoje kompetencje by objąć ochroną przed zagrożeniami i niebezpiecznymi czynnikami wszystkich pracujących, niezależnie od branży. „Nowoczesny wymiar ochrony pracy” – to hasło tegorocznych obchodów jubileuszowych Państwowej Inspekcji Pracy. Oznacza to ciągłe dostosowywanie metod pracy inspekcji do zmieniającego się środowiska pracy. Rozpoznajemy ryzyka związane ze stosowaniem najnowszych technologii i zagrożeń psychospołecznych na jakie coraz częściej narażeni są pracownicy. Inspektorzy pracy codziennie mają bezpośredni kontakt z pracownikami dzięki temu znają realia i problemy środowiska ludzi pracy. Właśnie dlatego możemy prowadzić alternatywną politykę w zakresie bezpieczeństwa zwracając uwagę chociażby na kwestie zdrowia psychicznego w środowisku pracy. Wybiegając w przyszłość wprowadziliśmy pilotażowy program kontrolno-prewencyjny dotyczący reprotoksyn w środowisku pracy. Ponadto w roku 2023 eksperci PIP w zakresie energetyki opracowali plan kontroli w obiektach związanych z eksploatacją odnawialnych źródeł energii, a w 2024 r. prowadzimy kontrole farm fotowoltaicznych i wiatrowych. Aby skutecznie dbać o pracowników, inspekcja pracy aktywnie włącza się w działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa pracy, inspiruje i współtworzy zmiany, które prowadzą do ograniczenia działania czynników szkodliwych, na jakie narażeni są pracownicy. Jesteśmy zawsze blisko ludzi i to z myślą o ich spokojnej pracy wykonujemy wszystkie nasze obowiązki, budując bezpieczne środowisko pracy. Katarzyna Łażewska-Hrycko Główny Inspektor Pracy Wprowadzenie 1 Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ1 9 1.Wprowadzenie – organizacja i kompetencje PIP Państwowa Inspekcja Pracy jest organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w zakresie określo - nym w ustawie z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 97). Ustawa ta jest podstawą prawną działania Państwowej Inspekcji Pracy. Państwowa Inspekcja Pracy podlega Sejmowi RP. Nad - zór nad nią, w zakresie określonym w ustawie, sprawuje Rada Ochrony Pracy powoływana przez Marszałka Sejmu RP. W związku z powyższym Marszałek Sejmu RP posia - da szereg kompetencji w stosunku do Państwowej Inspek- cji Pracy. Przede wszystkim ustala w drodze zarządzeń statut Państwowej Inspekcji Pracy oraz siedziby i zakres właściwości terytorialnej okręgowych inspektoratów pra - cy. Ponadto powołuje Głównego Inspektora Pracy, który kieruje Państwową Inspekcją Pracy przy pomocy swoich zastępców. Strukturę organizacyjną Państwowej Inspekcji Pracy two- rzą: Główny Inspektorat Pracy, 16 okręgowych inspektora- tów pracy, w ramach których funkcjonują 43 oddziały, oraz Ośrodek Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy im. Profeso- ra Jana Rosnera we Wrocławiu. Okręgowi inspektorzy pracy k ierują działalnością okręgowych inspektoratów pracy oraz nadzorują działalność inspektorów pracy. Z kolei Ośrodkiem kieruje dyrektor. Misją Państwowej Inspekcji Pracy jest egzekwowanie przepisów prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pra - cy, poprzez efektywne i ukierunkowane kontrole oraz dzia- łania prewencyjne, zmierzające do ograniczenia zagrożeń w ypadkowych i – w konsekwencji – poszanowania prawa pracy. Działania prewencyjne, promocyjne i edukacyjne pro - wadzone przez Państwową Inspekcję Pracy, z jednej strony mają na celu wsparcie procesu kształtowania kultury bez- pieczeństwa i tworzenia zdrowych, bezpiecznych warunków Warszawa Radom Kutno Sieradz Wałbrzych Konin Piła Leszno Legnica Kłodzko Jelenia Góra Piotrków Tryb. Ostrów Wlkp. Skierniewice Biała Podl. Chełm Krosno Tarnów Nowy Sącz Tarnobrzeg Przemyśl Zamość Siedlce Elbląg Łomża Ełk Słupsk Koszalin Gdynia Starogard Gdański Suwałki Płock Ciechanów Ostrołęka Lublin Rzeszów Kraków Katowice Okręgowe Inspektoraty Pracy Oddziały OIP OIP Katowice 1. Bielsko-Biała 2. Częstochowa 3. Rybnik 4. Gliwice 5. Zawiercie Opole Poznań Bydgoszcz Toruń Włocławek Wejherowo Grudziądz Szczecin Gdańsk Zielona Góra Gorzów Wlkp. Wrocław Łódź 2 1 3 4 5 Kielce Białystok Olsztyn Struktura terytorialna Państwowej Inspekcji Pracy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 10 ROZDZIAŁ 1 pracy w polskich przedsiębiorstwach, z drugiej zaś – zwięk- szenie efektywności działalności kontrolno-nadzorczej p rowadzonej przez urząd. Znaczna część działań Państwowej Inspekcji Pracy jest wynikiem napływających zgłoszeń, w tym przede wszystkim skarg. Kontrole będące ich wynikiem stanowiły około 35% wszystkich przeprowadzonych kontroli w 2023 r. Uczestnicy rynku pracy chętnie korzystają również z bezpłatnego poradnictwa prawnego i technicznego, któ - re świadczone jest w siedzibach jednostek organizacyj- nych Państwowej Inspekcji Pracy w formie pisemnej (w tym r ównież za pomocą poczty elektronicznej), osobistej i tele- fonicznej. Porady udzielane są również podczas przeprowa- dzanych kontroli. Z adania Państwowej Inspekcji Pracy określa w szczegól- ności art. 10 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwo- wej Inspekcji Pracy . Do jej podstawowych zadań należą: ●nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pra- cy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów dotyczących stosunku pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, czasu pracy, urlopów, uprawnień pra - cowników związanych z rodzicielstwem, zatrudniania mło- docianych i osób niepełnosprawnych; ●kontrola legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej; ●kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców; ●podejmowanie działań polegających na zapobie - ganiu i ograniczaniu zagrożeń w środowisku pracy, a w szczególności: −badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz kontrola stosowania środków zapobiegających tym wypadkom, −analizowanie przyczyn chorób zawodowych oraz kontrola stosowania środków zapobiegających tym chorobom, −inicjowanie prac badawczych w dziedzinie przestrzegania prawa pracy, a w szczególności bezpieczeństwa i higieny pracy, −inicjowanie przedsięwzięć w sprawach ochrony pracy w rolnictwie indywidualnym, −udzielanie porad służących ograniczaniu zagrożeń dla życia i zdrowia pracowników, a także w zakresie przestrzegania prawa pracy, −podejmowanie działań prewencyjnych i promocyjnych zmierzających do zapewnienia przestrzegania prawa pracy; ●prawo wnoszenia powództw, a za zgodą osoby zaintereso - wanej – uczestnictwo w postępowaniu przed sądem pracy, w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy; ●ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika okre - ślonych w Kodeksie pracy i innych ustawach oraz udział w postępowaniu w tych sprawach w charakterze oskarży- ciela publicznego; ●kontrola wypłacania wynagrodzenia w wysokości wyni- kającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2020 r. poz. 2207, z późn. zm.); ●wykonywanie zadań określonych w ustawie z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług (Dz. U. z 2024 r. poz. 73). Zgodnie z ustawą z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pań- stwowej Inspekcji Pracy , kontroli inspekcji pracy podlegają pracodawcy, a w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz legalności zatrudnienia także niebędący pracodawca - mi przedsiębiorcy i inne jednostki organizacyjne, na rzecz których jest świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia tej pra - cy. Kontroli Państwowej Inspekcji Pracy podlegają również: ●podmioty świadczące usługi pośrednictwa pracy, doradz- twa personalnego, poradnictwa zawodowego oraz pracy tymczasowej w rozumieniu art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 475) – w zakresie prze- strzegania obowiązku, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 lit. d i e ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy; ●podmioty o których mowa w art. 18c ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy , w szczególności Ochotnicze Hufce Pracy, centra i kluby integracji społecznej, wyspecjalizowane organy wojskowe, o których mowa w przepisach o służ - bie wojskowej żołnierzy zawodowych oraz przedsiębior- cy zagraniczni z państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego niena- leżących do Unii Europejskiej oraz państw niebędących stronami umowy o Europejskim Obszarze Gospodar- czym – w zakresie przestrzegania warunków określonych w art. 19c, art. 19d, art. 19fa, art. 19ga, art. 85 ust. 2 i art. 85a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrud- nienia i instytucjach rynku pracy ; ●przedsiębiorcy, do których stosuje się przepisy ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w nie- dziele i święta oraz w niektóre inne dni (Dz. U. z 2024 r. poz. 449); ●pracodawcy delegujący pracowników na terytorium Rze - czypospolitej Polskiej w zakresie określonym w ustawie z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług ; ●przewoźnicy drogowi delegujący kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kierowcy delegowani na terytorium Rzeczypo - spolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie określonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym; ●przewoźnicy drogowi z państwa trzeciego delegujący kie- rowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kie- rowcy delegowani na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z państwa trzeciego, w zakresie określonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w trans- porcie drogowym; SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ1 11 ●przedsiębiorcy albo inne jednostki organizacyjne, na rzecz których w ramach prowadzonej przez te podmioty dzia- łalności jest wykonywane zlecenie lub są świadczone usługi przez przyjmującego zlecenie lub świadczącego usługi – w zakresie wypłacania takim osobom wynagro - dzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę ; ●podmioty zatrudniające, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 21 ustawy z dnia 4 października 2018 r. o pracow- niczych planach kapitałowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 427) – w zakresie obowiązków wynikających z przepisów tej ustawy. Organy Państwowej Inspekcji Pracy zostały upraw- nione do przeprowadzania czynności kontrolnych wobec p odmiotów, na rzecz których jest wykonywana praca przez osoby fizyczne, bez względu na podstawę świad - czenia tej pracy, oraz do stosowania środków prawnych w przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy lub przepisów dotyczących legalności zatrudnienia, w szczególności: ●nakazania usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalo - nym terminie w przypadku, gdy naruszenie dotyczy prze- pisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy; ●nakazania wstrzymania prac lub działalności, gdy naru- szenie powoduje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników lub innych osób wykonujących te prace lub prowadzących działalność; ●skierowania do innych prac pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy wbrew obowiązującym przepisom przy pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych albo pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy przy pracach niebezpiecznych, jeżeli pracownicy ci lub osoby nie posiadają odpowied - nich kwalifikacji; ●nakazania wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń w sytuacji, gdy ich eksploatacja powoduje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; ●zakazania wykonywania pracy lub prowadzenia działalno - ści w miejscach, w których stan warunków pracy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; ●nakazania, w przypadku stwierdzenia, że stan bezpie - czeństwa i higieny pracy zagraża życiu lub zdrowiu pra- cowników lub osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym osób wyko- nujących na własny rachunek działalność gospodarczą, zaprzestania prowadzenia działalności bądź działalności określonego rodzaju; ●nakazania ustalenia, w określonym terminie, okoliczności i przyczyn wypadku; ●nakazania wykonania badań i pomiarów czynników szko - dliwych i uciążliwych w środowisku pracy w przypadku naruszenia trybu, metod, rodzaju lub częstotliwości wyko- nania tych badań i pomiarów lub konieczności stwierdze- nia wykonywania pracy w szczególnych warunkach; ●nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodze- nia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi; ●skierowania wystąpienia lub wydania polecenia w razie stwierdzenia innych naruszeń, niż wymienione powyżej, w sprawie ich usunięcia oraz wyciągnięcia konsekwencji w stosunku do osób winnych; ●nakazania umieszczenia stanowiska pracy, na któ - rym są wykonywane prace w szczególnych warun- kach lub o szczególnym charakterze, w wykazie stanowisk pracy, o którym mowa w art. 41 ust. 4 pkt 1 usta- wy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomosto- wych (Dz. U. z 2023 r. poz. 164, z późn. zm.), wykreślenia go z wykazu oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tym wykazie, a także umieszczenia pracownika w ewi - dencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wykreślenia go z ewidencji oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tej ewidencji – zgodnie z wyżej wymienioną ustawą; ●skierowania wystąpienia lub wydania polecenia w spra - wie wypłacenia wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z prze- pisami ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimal- nym wynagrodzeniu za pracę ; ●nakładania grzywien w drodze mandatów karnych i kiero- wania do sądów wniosków o ukaranie; ●nakładania kar pieniężnych na podmioty wykonujące prze- wóz drogowy lub inne czynności związane z tym przewo- zem z naruszeniem obowiązków lub warunków przewozu drogowego oraz na podmioty, o których mowa w ustawie z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku (Dz. U. z 2022 r. poz. 1854), za wprowa- dzenie do obrotu lub oddanie do użytku wyrobu niezgodnie z przepisami prawa. Ponadto Główny Inspektor Pracy jest uprawniony do nadawania i cofania uprawnień rzeczoznawcy do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy. W 2023 r. Państwowej Inspekcji Pracy zostały powie - rzone do realizacji nowe zadania. Z dniem 19 sierpnia 2023 r. weszła w życie ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym (Dz. U. poz. 1523), zgodnie z którą Państwowa Inspekcja Pracy kontroluje prawidłowość delegowania i warunki zatrudnienia delegowanych kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz przyjmuje wnioski o wzajemną pomoc w spra - wach dotyczących kontroli warunków zatrudnienia kierow- ców delegowanych od organów innego niż Rzeczpospolita P olska państwa członkowskiego. Ustawa ta znowelizowała ustawę z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy , tj. przepisy art. 10, 13 i 24. Rozszerzony został kata- log podmiotów podlegających kontroli Państwowej Inspekcji P racy o: ●przewoźników drogowych delegujących kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kierowców delegowanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 12 ROZDZIAŁ 1 Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie określonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierow- ców w transporcie drogowym, ●przewoźników drogowych z państwa trzeciego delegują- cych kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kierowców delegowanych na terytorium Rzeczypo- spolitej Polskiej z państwa trzeciego, w zakresie okre- ślonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym , Inspektor pracy w toku kontroli został uprawniony do: ●żądania od przewoźnika drogowego delegującego kie - rowcę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub osoby działa- jącej w jego imieniu informacji lub dokumentów, o których mowa w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym ; ●żądania od przewoźnika drogowego z państwa trzeciego delegującego kierowcę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub osoby działającej w jego imieniu informa - cji lub dokumentów, o których mowa w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym ; Ponadto, z dniem 1 stycznia 2023 r. ustawa z dnia 9 mar- ca 2022 r. o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 755) rozszerzyła kompetencje organów Państwowej Inspekcji Pracy w zakre- sie emerytur pomostowych. Od tego dnia inspektorzy pracy u prawnieni są do nakazania pracodawcy: ●umieszczenia stanowiska pracy, na którym są wykonywa - ne prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w wykazie stanowisk pracy, o którym mowa w art. 41 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych , wykreślenia go z wyka- zu oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tym wykazie; ●umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowyc h, wykreślenia go z ewidencji oraz sporzą- dzenia korekty wpisu dokonanego w tej ewidencji. K olejną regulacją, która przyznała Państwowej Inspek- cji Pracy nowe zadania do realizacji była ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 641). Ustawodaw- ca nowelizacją tą rozszerzył określony w Kodeksie pracy k atalog wykroczeń przeciwko prawom pracownika, m. in. o: nieinformowanie pracownika w terminie o warunkach jego zatrudnienia, nieudzielanie pracownikowi w termi - nie w postaci papierowej lub elektronicznej odpowiedzi n a wniosek lub nieinformowanie o przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku o zmianę rodzaju umowy o pracę lub o bardziej przewidywalne i bezpieczne warunki pracy, naruszanie przepisów dotyczących uwzględnienia wnio - sków o wykonywanie pracy w systemie przerywanego c zasu pracy, ruchomego czasu pracy lub w indywidual- nym rozkładzie czasu pracy lub wniosków o wykonywanie p racy zdalnej złożonych przez pracowników należących do uprzywilejowanych grup, czy też naruszanie przepisów o elastycznej organizacji pracy lub urlopie opiekuńczym. W konsekwencji tej zmiany z dniem 26 kwietnia 2023 r. organy Państwowej Inspekcji Pracy otrzymały nowe zada - nia związane z kontrolą pracodawców w ww. zakresie. P onadto należy też wskazać ustawę z dnia 28 lip- ca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1606), która została ogłoszona w dniu 14 sierpnia 2023 r. i weszła w życie z dniem 15 lutego 2024 r. Ustawa ta znowelizowała ustawę z dnia 13 maja 2016 r. o prze- ciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksu- alnym i ochronie małoletnich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1304, z późn. zm.), w której Państwowej Inspekcji Pracy przy- znano do realizacji nowe zadania. Zgodnie z § 22y ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, Państwowa Inspek- cja Pracy z dniem 15 lutego 2024 r. uzyskała uprawnienia d o sprawdzania, podczas przeprowadzanych przez nią kontroli, czy pracodawca nawiązując stosunek pracy z oso - bą wykonującą obowiązki związane z opieką nad małolet- nimi, wychowaniem, edukacją, leczeniem, świadczeniem p orad psychologicznych, rozwojem duchowym małolet- nich, uprawianiem przez nich sportu lub rozwijaniem przez m ałoletnich innych zainteresowań, uzyskał informacje, czy dane zatrudnianej osoby są zamieszczone w Rejestrze z dostępem ograniczonym lub w Rejestrze osób, w sto - sunku do których Państwowa Komisja do spraw przeciw- działania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej l at 15 wydała postanowienie o wpisie w Rejestrze. W razie stwierdzenia naruszenia wykonywania przez pracodawcę ww. obowiązku Państwowa Inspekcja Pracy niezwłocznie powiadamia o tym Policję lub prokuratora. W trakcie realizacji zadań ustawowych Państwowa Inspekcja Pracy współdziała ze związkami zawodowymi, organizacjami pracodawców, organami samorządu załogi, radami pracowników, społeczną inspekcją pracy, publiczny - mi służbami zatrudnienia w rozumieniu przepisów o promo- cji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, Pełnomocnikiem Rządu do Spraw Równego Traktowania oraz z organami administracji państwowej, w szczególności z organami nad - zoru i kontroli nad warunkami pracy oraz organami Krajowej Administracji Skarbowej, a także z Policją, Strażą Granicz- ną, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i organami samo- rządu terytorialnego. W PIP zatrudnionych było – wg stanu na dzień 31.12.2023 r. – 2 678 osób. Spośród pracowników inspek- cji 94,4% posiada wykształcenie wyższe. Na stanowiskach i nspektorskich pracowały 1 474 osoby, na stanowisku nadinspektora pracy – kierownika oddziału – 43 pracow - ników, 46 osób zajmowało kierownicze stanowiska inspek- torskie (okręgowi inspektorzy pracy i zastępcy okręgowych i nspektorów pracy), ponadto w Głównym Inspektoracie Pracy zatrudnionych było 7 osób nadzorujących czynności SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ1 13 kontrolne. W roku sprawozdawczym, po ukończeniu wie- lomiesięcznej aplikacji i złożeniu z wynikiem pozytywnym e gzaminu państwowego, 36 osób uzyskało uprawnienia inspektora pracy. Szczegółowe dane o stanie osobowym Państwowej Inspekcji Pracy i Ośrodka Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy we Wrocławiu zawarte zostały w części 14 Sprawoz - dania Działalność PIP w ujęciu statystycznym. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 2 Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 17 2. Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy W 2023 r. do Państwowej Inspekcji Pracy wpłynęło 43,4 tys. skarg, w których skarżący wskazali prawie 75,7 tys. problemów. W roku sprawozdawczym zdecydowanie spadła licz- ba zgłaszanych skarg oraz liczba zagadnień porusza- nych w nich przez skarżących. W ciągu ostatnich kilku lat, uwzględniając również okres pandemii, nie notowa- no tak niskiej liczby skarg. Liczba skarg zgłoszonych do PIP w latach 2021-2023 2021 2022 2023 liczba skarg 45 200 50 502 43 365 Liczba skarg w 2023 r. – wg okręgowych inspektoratów pracy od 1 000 do 1 999 od 2 000 do 3 999 4 000 i powyżej OIP Szczecin OIP Bydgoszcz OIP Olsztyn OIP Gdańsk OIP Białystok OIP Warszawa OIP Lublin OIP Zielona Góra OIP Opole OIP Katowice OIP Kraków OIP Rzeszów OIP Kielce OIP Łódź OIP Poznań OIP Wrocław 2 304 1 937 1 275 3 022 946 8 410 1 527 1 062 3 778 864 4 750 3 477 1 409 1 572 2 455 4 371 do 999 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 18 ROZDZIAŁ 2 Statystyka skarg pracowniczych w latach 2021-2023 RokLiczba skarg ogółem Liczba problemów skargowych w tym niemożliwych do ustalenia uznanych za zasadne uznanych za bezzasadne 2021 45 20082 64528 86827 05025 983 202250 50287 51030 19327 89526 203 202343 36575 69325 02625 51322 711 Liczba skarg zgłoszonych do PIP w latach 2021-2023 – wg podmiotów anonim były pracownik osoba prywatna pracownik cudzoziemiec 2023 2022 2021 pracownik bez umowy instytucja pozostałe podmioty zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej związek zawodowy 18 360 25 436 20 727 10 425 14 580 12 551 5 594 6 633 7 575 2 298 2 660 2 568 3 768 4 765 2 730 1 547 2 668 2 774 2 739 2 571 2 204 1 009 1 374 852 768 786 803 292 723 549 Najwięcej skarg skierowano do Okręgowego Inspek- toratu Pracy w Warszawie – 8,4 tys., w Katowicach – 4,7 tys. i w Poznaniu – 4,3 tys. Wraz ze spadkiem liczby zgłaszanych skarg, w 2023 r. zmniejszyła się liczba skarg przypadających na inspektora pracy. W odniesieniu do podmiotów zgłaszających skar- gi , wskazać należy, iż ponad połowę osób wnoszących skargi stanowili pracownicy (33,3%) i byli pracownicy (20,2%). Ponadto ze skargą do PIP zgłaszały się m.in.: oso- by prywatne (4,4%), cudzoziemcy (5%), osoby zatrud- nione na podstawie umowy cywilnoprawnej (4,3%) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 19 oraz przedstawiciele związków zawodowych (1,7%). W 2023 r. wzrosła liczba skarg anonimowych. Wpływ takich skarg kształtował się na poziomie 12,2%. W 2023 r. w strukturze podmiotów składających skargi nadal utrzymuje się tendencja, która pojawiła się w 2021 r., iż liczniejszą grupą wśród skarżących są aktu- alni pracownicy, a nie tak jak w poprzednich latach – byli pracownicy. W 2023 r. – mimo znacznego spadku ogólnej liczby skarg – liczba skarg zgłoszonych przez cudzoziemców pozostaje na poziomie zbliżonym do lat poprzednich, co jest odzwierciedleniem sytuacji na rynku pracy (napływ pracowników z zagranicy, szczególnie z Ukrainy), ale Średnia Liczba skarg przypadających na inspektora pracy w latach 2021-2023 2021 2022 2023 liczba skarg przypadających na inspektora pracy 29,7 32,9 28,7 Liczba skarg zgłoszonych przez cudzoziemców w 2023 r. – wg okręgowych inspektoratów pracy od 10 do 99 od 100 do 249 250 do 499 500 i powyżej OIP Szczecin OIP Bydgoszcz OIP Olsztyn OIP Gdańsk OIP Białystok OIP Warszawa OIP Lublin OIP Zielona Góra OIP Opole OIP Katowice OIP Kraków OIP Rzeszów OIP Kielce OIP Łódź OIP Poznań OIP Wrocław 288 109 29 296 32 775 63 139 45 54 80 109 4 33 125 375 do 9 także podniesienia świadomości prawnej zatrudnio- nych cudzoziemców (2021 r. – 2 298, 2022 r. – 2 660, 2023 r. – 2 568). Skargi pochodziły przede wszystkim od obywateli Ukrainy i Białorusi. Najwięcej skarg dotyczyło nieprawidłowości w wypłacaniu wynagrodzenia za pra- cę i innych świadczeń pieniężnych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 20 ROZDZIAŁ 2 W roku sprawozdawczym do Państwowej Inspekcji Pracy wpłynęły 803 skargi zgłoszone przez orga- nizacje związkowe. Autorami skarg były zarówno zakładowe organizacje związkowe, jak i ponadza- kładowe (regionalne) struktury związkowe. Z proś- bą o przeprowadzenie kontroli zwracały się związki zawodowe, które wyczerpały przysługujący im tryb załatwiania sporów z pracodawcami, jak również te, które tego trybu nie zastosowały. Skargi składane Liczba skarg składanych przez cudzoziemców w latach 2018-2023 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Liczba skarg 2 320 2 791 2 452 2 298 2 660 2 568 Problematyka skarg zgłaszanych do PIP w 2023 r. wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia stosunek pracy legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej przygotowanie do pracy obiekty i pomieszczenia pracy pozostałe czas pracy 37,0% 27,5% 17,2% 5,3% 4,8% 4,7% 3,5% Problematyka skarg zgłaszanych do PIP w latach 2021-2023 czas pracy stosunek pracy wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia przygotowanie do pracy dyskryminacja, molestowanie, mobbing obiekty i pomieszczenia pracy legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej liczba skarg 28 824 32 245 27 979 15 756 16 450 13 004 5 439 5 833 4 024 3 816 4 092 3 603 4 027 4 286 3 556 3 743 3 845 2 670 2 796 3 012 2 422 2023 2022 2021 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 21 przez związki zawodowe dotyczyły głównie zagadnień związanych z wypłatą wynagrodzeń i innych świadczeń pieniężnych, przepisów o czasie pracy, stosunku pracy, zagadnień z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, dyskryminacji w zatrudnieniu, zfśs, jak również zbioro- wego prawa pracy. Dość liczną grupę skarg stanowiły również te dotyczące problemów we współpracy z pra- codawcą, utrudniania przez niego działalności związ- kowej oraz uprawnień związków zawodowych. Na tle ogólnej liczby skarg wpływających do PIP licz- ba skarg zgłaszanych przez organizacje związkowe jest niewielka, jednakże kontrole zainicjowane skargą złożo- ną przez partnerów społecznych, jak i pozostałe kontrole, w których uczestniczą przedstawiciele organizacji związ- kowych, są szczególnie efektywne z uwagi na charakter współpracy inspektorów pracy ze związkami zawodowy- mi. Często w trakcie kontroli współpraca ta prowadziła do analizy wielu zagadnień wykraczających poza kwestie wskazane w skardze. Odnosząc się do problematyki zgłaszanych skarg, wskazać należy, iż w 2023 r. – podobnie jak w latach ubiegłych – najwięcej zagadnień poruszanych w skar- gach dotyczyło wypłaty wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń, problemów związanych ze stosunkiem pracy oraz czasem pracy. W dalszej kolejności skarżący naj- częściej zgłaszali zarzuty dotyczące szeroko rozumia- nych warunków pracy, przede wszystkim: przygotowania do pracy, obiektów i pomieszczeń pracy oraz higienicz- no-sanitarnych, wentylacji, ogrzewania i oświetlenia, eksploatacji urządzeń, stanowisk i procesów pracy. Wie- le zagadnień dotyczyło również legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej. Niewiele problemów zawartych w skargach odnosiło się do naruszania przepisów z zakresu uprawnień pra- cowników związanych z rodzicielstwem (w 2021 r. – 241, w 2022 r. – 243, w 2023 r. – 187). Przedmiotem zgłaszanych skarg w zakresie dotyczą- cym wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wyni- kających ze stosunku pracy były najczęściej: −niewypłacanie lub nieterminowe wypłacanie wynagrodze- nia za pracę; −wypłacanie wynagrodzenia za pracę w wysokości niższej niż wynika to z umowy o pracę albo z przepisów o minimal - nym wynagrodzeniu za pracę; −niewypłacanie lub obniżanie wynagrodzenia za pracę i/lub dodatku do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych; −niewypłacanie lub obniżanie ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy; −niewypłacanie lub obniżanie należnych dodatków wcho - dzących w skład wynagrodzenia za pracę; −niewypłacanie lub obniżanie wynagrodzenia za czas choroby; −niewypłacanie lub obniżanie należności z tytułu podróży służbowej. W 2023 r. w zakresie problematyki wypłaty wynagro- dzeń za pracę i innych świadczeń wynikających ze stosun- ku pracy uznano za zasadne 40% zarzutów. Odnosząc się zaś do zagadnień z zakresu stosunku pracy , skargi najczęściej wskazywały na: −brak potwierdzenia na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę lub nieterminową realizację tego obowiązku; −niewydanie lub nieterminowe wydanie świadectwa pracy oraz kwestionowanie jego treści; −zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę; −nieprawidłowości przy wypowiadaniu i rozwiązywaniu umów o pracę, w szczególności w zakresie stosowania ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pra - cownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników . W 2023 r. w powyższym zakresie uznano za zasadne 28% zarzutów . Z kolei w przedmiocie skarg z zakresu legalności zatrudnienia nieprawidłowości najczęściej dotyczyły: −niezgłoszenia bądź nieterminowego zgłoszenia do ubez- pieczenia społecznego osoby zatrudnionej lub wykonującej inną pracę zarobkową; −niedopełnienia obowiązku opłacania bądź nieterminowe opłacanie składek na Fundusz Pracy; −powierzenia wykonywania pracy cudzoziemcowi bez zawarcia umowy w formie pisemnej; −powierzenia wykonywania pracy cudzoziemcowi nieposia - dającemu wymaganego zezwolenia na pracę, ewentualnie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę. W 2 023 r. w zakresie legalności zatrudnienia za zasadne uznano 32% zarzutów . Natomiast nieprawidłowości z zakresu czasu pracy w skargach najczęściej dotyczyły: −nieprowadzenia lub nierzetelnego prowadzenia ewidencji czasu pracy (brak odzwierciedlania w ewidencji faktycz - nie przepracowanego czasu pracy, niewykazywanie pracy w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej); −naruszania prawa do odpoczynku dobowego i tygodniowego; −naruszania zakazu powierzania pracownikowi lub zatrud - nionemu wykonywania pracy w handlu oraz wykonywania czynności związanych z handlem w niedziele lub święta; −nieprawidłowego tworzenia rozkładów czasu pracy; −zatrudniania pracowników powyżej przeciętnie 5 dni w tygo - dniu w przyjętym okresie rozliczeniowym; −niezapewnienia dnia wolnego w zamian za pracę w dniu wolnym z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy. W 2023 r. w zakresie zagadnień z czasu pracy uznano za zasadne 35% zarzutów . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 22 ROZDZIAŁ 2 Przedmiotem skarg z zakresu bhp były najczęściej: −niedostosowanie obiektów, pomieszczeń pracy do wyma- gań pod względem wysokości, powierzchni i kubatury w zależności od stosowanych technologii, rodzaju wyko- nywanych prac oraz liczby pracowników i czasu ich przebywania; −brak pomieszczeń higieniczno-sanitarnych lub niespełnia - nie wymagań w zakresie usytuowania, rodzaju i wielkości pomieszczeń higieniczno-sanitarnych; −niewłaściwa temperatura w pomieszczeniach pracy (za niska); −nieprawidłowości w zakresie wydawania posiłków i napojów; −brak lub niewłaściwe urządzenia wentylacji mechanicznej lub klimatyzacji w pomieszczeniach pracy; −brak lub niewłaściwie przeprowadzone szkolenia wstępne w zakresie instruktażu ogólnego oraz stanowiskowego; −brak lub niewłaściwie przeprowadzone badania lekarskie – wstępne; −niedostarczenie przez pracodawcę odzieży i obuwia robo - czego oraz inne nieprawidłowości związane z odzieżą i obuwiem roboczym; −brak lub nieodpowiedni dobór środków ochrony indywidu - alnej, w szczególności odzieży ochronnej, sprzętu chro- niącego przed upadkiem z wysokości, ochrony głowy i układu oddechowego. W p owyższym zakresie w 2023 r. uznano za zasadne 38% zarzutów . Zagadnienia obejmujące dyskryminację w zatrudnie- niu, molestowanie i mo bbing były przedmiotem ponad 2,4 tys. skarg, z czego tylko 6% wszystkich skarg dotyczą- cych tej problematyki było zasadnych. W 2 023 r. przeprowadzono 1 066 kontroli ukierunko- wanych na zbadanie skarg, w których poruszono problem mo bbingu. W 2023 r. wprowadzono nowy temat skargowy, którego celem było rozpoznanie, w jaki sposób pra- codawcy realizują obowiązek przeciwdziałania mobbin- gowi wynikający z art. 94 3 § 1 Kodeksu pracy. Badaniem objęto pracodawców, u których przeprowadzano kontrole w następstwie skargi dotyczącej mobbingu. Przedmio- tem badania było m.in. ustalenie najczęściej stosowanych fo rm przeciwdziałania mobbingowi. Jednocześnie inspek- tor pracy miał możliwość zastosowania podczas kontroli a nonimowej ankiety do badania środowiska pracy. Nale- ży zaznaczyć, że w przypadku gdy inspektor proponował p rzeprowadzenie rozpoznania zjawiska mobbingu w opar- ciu o powyższą ankietę, jedynie 44% pracodawców wyra- ziło na to zgodę. A naliza kontroli przeprowadzanych w następstwie skarg, których przedmiotem były zachowania lub działania o cha - rakterze mobbingu, wskazuje, że tylko 41% skarżących wyraziło zgodę na ujawnienie, że kontrola przeprowadzana była w następstwie dokonanego zgłoszenia. Osoby zgła - szające skargi w tym zakresie dążą do tego, aby pozostać anonimowymi, co może rzutować niekorzystnie na efek- tywność kontroli. Ponadto z przeprowadzonych kontroli w ynika, że najczęściej spotykanymi formami przeciwdzia- łania mobbingowi wprowadzanymi przez pracodawców by ło opracowanie polityki przeciwdziałania mobbingowi (56% kontrolowanych pracodawców) oraz opracowanie procedur postępowania (rozpatrywania skarg) na wypa - dek wystąpienia zjawiska mobbingu (55% kontrolowanych p racodawców). Rzadziej prowadzone były szkolenia dla pracowników dotyczące tej tematyki (23% kontrolowanych pracodawców) oraz wyznaczane osoby pełnomocnika ds. przeciwdziałania mobbingowi (21% kontrolowanych pra - codawców). Należy zaznaczyć, że często szkolenia takie adr esowane są jedynie do kadry zarządzającej, a nie do ogółu pracowników. Jak wynika z informacji uzyskanych w trakcie kontro- li, inspektorzy pracy odnotowali także inne niż wskazane w tabeli sposoby przeciwdziałania mobbingowi (u 16% kon- trolowanych pracodawców), np.: powołanie komisji antymob- bingowej; wprowadzenie kodeksu etycznego określającego za sady zachowania w pracy; wprowadzenie wewnętrznych badań ankietowych w zakładzie pracy z zachowaniem ano - nimowości uczestników badania; możliwość telefonicznego zgłoszenia zjawiska mobbingu poprzez uruchomiony w tym Liczba przedmiotów skargowych dot. dyskryminacji, molestowania i mobbingu zgłoszonych w latach 2021-2023 20232021 2 422 2022 2 796 3 012 Formy przeciwdziałania mobbingowi przez pracodawców, u których przeprowadzono kontrole skargowe dotyczące mobbingu Badane zagadnienieOdsetek Opracowanie polityki przeciwdziałania mobbingowi 56,2 Szkolenia (wykłady, warsztaty) pracowników23,2 Szkolenia (wykłady, warsztaty) kadry zarządzającej24,0 Opracowanie procedury postępowania (rozpatrywania skarg) na wypadek wystąpienia zjawiska mobbingu 55,1 Wyznaczenie osoby pełnomocnika ds. przeciwdziałania mobbingowi 21,5 Inne formy przeciwdziałania mobbingowi 16,2 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 23 celu numer telefonu; wyjaśnianie sytuacji konfliktowych z pracownikami, managerem, kierownikiem danego działu oraz pracownikiem HR; zorganizowanie linii telefonicznej pozwalającej pracownikom na skorzystanie z bezpłatnej pomocy psychologicznej; organizowanie spotkań dla pra - cowników na temat mobbingu w pracy. P odkreślenia wymaga, że tylko 19% skarżących skorzy- stało z wewnątrzzakładowej procedury postępowania opra- cowanej na wypadek wystąpienia zjawiska mobbingu. O graniczone kompetencje inspektorów pracy w zakresie zwalczania mobbingu/dyskryminacji znajdują odzwiercie - dlenie w kwestii stosowanych środków prawnych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ocena, czy w danym wypad- ku wystąpił mobbing/dyskryminacja pracownika i czy p owstało roszczenie o wypłatę odszkodowania lub zadość- uczynienia, należy do sądu pracy. W sprawach tych nie j est możliwe stosowanie przez inspektorów pracy sankcji przewidzianych w przepisach o wykroczeniach przeciwko prawom pracowników, nie przewidziano także możliwości wydawania decyzji administracyjnych. Jedyny środek praw - ny, jaki inspektor pracy może zastosować, to wystąpienie p okontrolne. W związku ze złożonymi skargami inspektorzy pra- cy przeprowadzili ponad 21,3 tys. kontroli, co stanowiło 34,5% ogółu kontroli w 2023 r. W toku kontroli inspektorzy potwierdzili zasadność 34% podniesionych zarzutów, 30% z nich uznano za bezzasadne. Za pomocą dostępnych inspektorom pracy środków dowodowych nie można było zweryfikować 33% zarzutów zawartych w skargach. Kontrole były realizowane u pracodawców działają - cych w sektorze publicznym (2 065 kontroli) i prywatnym ( 19 035 kontroli; 204 kontrole – własność nieokreślona). Najwięcej kontroli w następstwie skarg przeprowadzono Statystyka kontroli skargowych na tle ogólnej liczby kontroli w latach 2021-2023 Rok Liczba kontroli ogółem Liczba kontroli skargowych Odsetek 202155 83822 76940,8 202259 57024 41641,0 202361 69521 30634,5 Liczba kontroli przeprowadzonych w następstwie skarg w latach 2021-2023 – wg wybranych sekcji PKD PKD202120222023 Handel i naprawy 5 3345 0744 387 Budownictwo3 5202 9313 584 Przetwórstwo przemysłowe 4 5743 8193 397 Usługi administrowania2 9202 2093 517 Transport i gospodarka magazynowa 3 3062 9043 107 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 1 8771 6881 467 Środki prawne skierowane do pracodawców w wyniku kontroli przeprowadzonych w następstwie skarg w latach 2021-2023 RokDecyzje Wnioski w wystąpieniach PoleceniaMandaty karne/Kwota Wnioski o ukaranie do sądu Zawiadomienia prokuratury 2021 9 038 21 532 2 552 3 242 / 3,93 mln zł 22141 2022 16 141 31 718 3 789 4 659 / 7,46 mln zł 36343 2023 9 926 21 596 2 851 4 407 / 5,83 mln zł 24146 Liczba skontrolowanych skarg w 2023 r. – wg wielkości zatrudnienia pracodawcy Wielkość zatrudnieniaLczba skarg Liczba przedmio- tów skargowych w tym zasadnychOdsetek Małe (do 9 pracowników)14 42430 28512 629 41,7% Średnie (od 10 do 49 pracowników)5 44412 6495 94147,0% Duże (od 50 do 249 pracowników)3 0926 8062 82041,4% Wielkie (powyżej 250 pracowników)2 4695 1451 69633,0% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 24 ROZDZIAŁ 2 u pracodawców prowadzących działalność w obsza- rze: handel i naprawy, budownictwo oraz przetwórstwo p rzemysłowe. W porównaniu z poprzednim rokiem, wzrosła ogólna liczba kontroli, przy jednoczesnym spadku liczby kontroli skargowych w związku ze zmniejszeniem liczby napływa - jących skarg. W ymiernym efektem podjętych przez inspektorów pra- cy działań jest wypłacenie pracownikom należnych wyna- grodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy. W wyniku k ontroli przeprowadzonych w następstwie skarg inspekto- rzy pracy wyegzekwowali 35 mln zł na rzecz skarżących (w 2021 r. – 15,3 mln zł, w 2022 r. – 19,2 mln zł). Wnioski W 2023 r. spadła liczba skarg kierowanych do Pań- stwowej Inspekcji Pracy (w stosunku do poprzedniego r oku o ponad 14%). Trudno jednoznacznie wskazać przy- czynę zdecydowanie mniejszej liczby zgłaszanych pro- blemów w 2023 r. w porównaniu z latami ubiegłymi. Być może taki stan jest odzwierciedleniem aktualnej sytuacji gospodarczej, większej dbałości o pracownika przez pra - codawców bądź skuteczności prowadzonych działań PIP w zakresie kontroli, jak i prewencji. Należy również zauwa- żyć, iż od 1 stycznia 2023 r. – zarządzeniem Głównego Inspektora Pracy w sprawie przyjmowania, rozpatrywa- nia i załatwiania skarg i wniosków oraz udzielania porad w jednostkach organizacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy wprowadzono nowe rozwiązanie dotyczące spo- sobu wnoszenia skarg pracowniczych , zgodnie z któ- rym skarga pracownicza wniesiona na piśmie w postaci e lektronicznej powinna być opatrzona kwalifikowanym pod- pisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem o sobistym. Fakt zmiany sposobu składania takich skarg mógł mieć realny wpływ na ich zmniejszoną liczbę w 2023 r. Jak już wcześniej wspomniano, najwięcej skarg doty- czyło nieprawidłowości związanych z w ypłatą wyna- grodzenia z a pracę i innych świadczeń pieniężnych . W tym zakresie przeważającym przedmiotem skarg jest niewypłacenie wynagrodzenia za pracę, nieterminowe wypłacanie wynagrodzenia albo wypłata wynagrodzenia w wysokości zaniżonej, a znaczna liczba kontroli potwier - dza wskazywany w skargach zarzut. W dalszym cią- gu do PIP wpływa wiele skarg zgłaszanych przez osoby za trudnione na podstawie umów cywilnoprawnych bądź bez żadnej umowy (w tym cudzoziemców). Wciąż na dość wysokim poziomie utrzymuje się odsetek przedmiotów skargowych, których zasad- ności nie można ustalić lub uznanych za b ezzasad- ne . Wynika to m.in. z braku możliwości przeprowadzenia kontroli (utrudnianie kontroli; zaprzestanie prowadzenia działalności przez podmiot, którego dotyczyło zgłoszenie) czy braku dokumentacji dotyczącej zatrudnienia pracow - nika bądź zleceniobiorcy. Ponadto w niektórych przypad- kach skarżący przedstawiali okoliczności sprawy na tyle n ieprecyzyjnie, że pojawiały się trudności w ustaleniu zakresu przedmiotowego kontroli. Duża grupa skarg nad - syłana jest anonimowo lub przez osoby podające fikcyjne dane. W wielu sytuacjach podjęcie skutecznych działań uniemożliwiał brak zgody skarżącego na ujawnienie, iż kontrola prowadzona jest w następstwie skargi. W czę - ści przypadków zgłoszone problemy wykraczały poza z akres działania organów Państwowej Inspekcji Pracy. Inspektorzy pracy notowali także problemy z ustaleniem zasadności zarzutów wówczas, gdy przedmiot skargi miał charakter sporny i sprawa powinna zostać rozstrzygnięta przez sąd. Kontrole prowadzone w następstwie skarg w wielu przypadkach pozwalają wyegzekwować realizację upraw - nień pracowniczych bez konieczności kierowania sprawy n a drogę postępowania sądowego. W związku z przyję- tą praktyką rozszerzania kontroli o zagadnienia nieujęte w s kardze, inspektor pracy może w sposób kompleksowy wpływać na działania pracodawcy. Rozpatrywanie skarg przez inspektorów przynosi wymierne efekty, np.: wypłace - nie wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń pieniężnych, p orządek w dokumentacji pracowniczej, prawidłowo prowa- dzoną ewidencję czasu pracy. In spektorzy pracy wciąż będą reagowali na zgłaszane sygnały o naruszaniu przepisów prawa pracy, a Państwowa Inspekcja Pracy podejmie dalsze działania mające na celu uzyskanie przez pracowników należnych im świadczeń, ponieważ badanie skarg jest priorytetowym zadaniem urzędu. 3 Badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 3 27 3. Badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy Wśród podstawowych zadań realizowanych przez Państwową Inspekcję Pracy znajduje się badanie oko- liczności i przyczyn wypadków przy pracy. Celem k ontroli powypadkowych jest zweryfikowanie prze- strzegania przepisów, których nierespektowanie mogło m ieć wpływ na zaistnienie danego zdarzenia wypad- kowego oraz sprawdzenie działań podjętych przez p racodawców, w szczególności kontrola stosowania środków zapobiegających podobnym wypadkom w przy- szłości. Następstwem takich kontroli jest przekazanie p racodawcom informacji o koniecznych działaniach poprawiających stan warunków pracy wśród pozosta - łych pracowników lub poszkodowanych – po ich powro- cie do pracy. I nspektorzy pracy zbadali okoliczności i przyczyny 1 756 wypadków przy pracy zaistnia- łych w 2023 r. i zgłoszonych do Państwowej Inspekcji Pracy. W wypadkach poszkodowanych zostało 1 957 osób, w tym 587 doznało ciężkich obrażeń ciała, 1 Dane liczbowe, pomimo wskazywania niższych wartości w porównaniu do lat ubiegłych, nie mogą świadczyć o znaczącym obniżeniu się wypadkowości w 2023 r. Przedstawione liczby dotyczą tylko postępowań badania przez inspektorów pracy okoliczności i przyczyn wypadków zaistniałych w 2023 r. zakończonych do czasu przygotowywania sprawozdania. Liczba poszkodowanych w wypadkach przy pracy i wypadków przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 zbadanych przez inspektorów pracy we wszystkich sektorach gospodarki narodowej Rok zaistnienia wypadku Liczba zbadanych wypadków Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnymz ciężkimi obrażeniami ciała 2021 Ogółem2 1542 350305781 w tym: zbiorowych1623583141 2022 Ogółem2 0842 378286761 w tym: zbiorowych1814756659 2023 Ogółem1 7561 957199587 w tym: zbiorowych1573582734 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku a 199 poniosło śmierć 1 . Poszkodowani, którzy ponieśli śmierć lub doznali ciężkiego urazu w zbadanych przez PIP wypadkach przy pracy, które zaistniały w latach 2021-2023, stanowili średnio 43,5% z ogółu poszko- dowanych (w 2023 r. – 40,2%; w 2022 r. – 44,0%; w 2021 r. – 46,2%). Sektory gospodarki, w których zatrudnieni byli poszkodowani w wypadkach przy pracy Poszkodowani w wypadkach przy pracy zbadanych przez inspektorów pracy, zaistniałych w 2023 r., najczęściej pracowali w zakładach: przetwórstwa przemysłowego – 35,6% (w 2022 r. – 34,4%; w 2021 r. – 37,8%), budow- lanych – 23,8% (w 2022 r. – 24,8%, w 2021 r. – 26,1%) oraz handlowych i zajmujących się naprawami – 8,6% (w 2022 r. – 9,3%, w 2021 r. – 9,0%). Poszkodowani w wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez inspektorów pracy - wg sekcji PKD pozostałe budownictwo transport i gospodarka magazynowa 2023 2022 2021 przetwórstwo przemysłowe górnictwo i wydobywanie dostawa wody; gospodarka ściekami i odpadami; rekultywacja handel i naprawy administrowanie i działalność wspierająca rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 224 44 52 61 696 466 168 124 122 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 28 ROZDZIAŁ 3 Podstawa świadczenia pracy poszkodowanych w wypadkach przy pracy W grupie poszkodowanych ogółem w wypadkach przy pracy w 2023 r. znaczącą większość stanowili pracowni- cy – 81,9%. Pozostali poszkodowani (18,1%) wykonywali pracę na innej podstawie niż stosunek pracy (w tym na podstawie umowy zlecenia objętej ubezpieczeniem wypadkowym lub pozostawali w samozatrudnieniu). W licz - bie zgłoszonych i zbadanych przez PIP wypadków osób świadczących pracę na innej podstawie niż umowa o pra- cę i podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu najlicz- niejszą grupą byli zleceniobiorcy , stanowiący 85,9% ogółu poszkodowanych niepracujących w ramach stosun- ku pracy (w 2022 r. było to 86,0%, a w 2021 r. – 85,6%). Najczęstszym miejscem świadczenia pracy przez zlece- niobiorców w momencie wypadku były miejsce produk- cji przemysłowej – 45,9% ogółu zleceniobiorców oraz budowy (dominowały obiekty w budowie oraz obiek- ty rozbierane, burzone, remontowane) – 35,4%. Wśród wydarzeń powodujących wypadki dominowały upadki poszkodowanych z wysokości na niższy poziom (79 zleceniobiorców); uderzenia przez przedmiot spadający z góry oraz w wyniku załamania, ześlizgnięcia lub upadku czynnika (łącznie 53 osoby); utraty kontroli nad maszy - ną albo materiałem obrabianym lub sprzętem ruchomym ( 49 osób); pochwycenie operatora przez maszynę czy urzą- dzenie techniczne (25 osób) oraz obecność w strefie zagro- żenia (16 osób). Wiek poszkodowanych w wypadkach przy pracy Analizując wiek poszkodowanych ogółem w wypad- kach związanych z pracą, można zauważyć, że odse- tek poszkodowanych we wskazanych przedziałach w iekowych w ciągu ostatnich 3 lat utrzymuje się na podob- nym poziomie. Nadal najliczniejsza grupa poszkodowa- nych to osoby w wieku 40-49 lat oraz osoby w wieku 30-39 lat . Wśród poszkodowanych śmiertelnie najlicz- niejszą grupę w 2023 r. stanowiły osoby w wieku 50-59 lat (w latach 2021-2022 r. były to również osoby w wieku 50-59 lat). Wśród osób, które doznały ciężkich obrażeń ciała wskutek wypadku przy pracy w 2023 r., najliczniej Liczba poszkodowanych, w tym śmiertelnie i ciężko w wypadkach, zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez inspektorów pracy – wg województw Wyszczególnienie Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnym z ciężkimi obrażeniami ciała Ogółem 1 957199587 w tym województwa: Śląskie3262475 Mazowieckie2562455 Wielkopolskie1811981 Łódzkie1581654 Dolnośląskie 1261341 Małopolskie1171640 Kujawsko-pomorskie 1121538 Podlaskie109719 Pomorskie1041239 Podkarpackie1001018 Warmińsko-mazur- skie 841031 Lubelskie671212 Opolskie67227 Zachodniopomorskie57918 Świętokrzyskie52523 Lubuskie41516 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku Poszkodowani w zbadanych przez PIP wypadkach przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 – wg podstawy świadczenia pracy innej niż stosunek pracy Rok zaistnienia wypadku Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnym z ciężkimi obrażeniami ciała 202142567148 202244274147 202335561113 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku Poszkodowani ogółem w wypadkach przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 zbadanych przez inspektorów pracy – wg wieku poszkodowanych 2,3 1,7 1,8 202120222023 ODSETEK POSZKODOWANYCH poniżej 19 lat 20-29 lat 30-39 lat 40-49 lat 50-59 lat 60 lat i więcej 15,2 24,6 25,7 21,6 10,6 17,4 24,7 20,8 17,9 24,8 25,0 20,4 10,1 9,7 25,7 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 3 29 reprezentowani byli poszkodowani w przedziale wiekowym 40-49 lat (w 2022 r. dominowały osoby w wieku 40-49 lat, w 2021 r. w wieku 30-39 lat). Staż pracy na zajmowanym stanowisku w zakładzie Nie zmienił się zasadniczo – na przestrzeni ostatnich 3 lat – udział poszkodowanych ze względu na staż pracy w zakładzie, w którym ulegli oni wypadkowi. W latach 2021- 2023 odsetek poszkodowanych pracujących do 1 roku w danym zakładzie wynosił 40,4% (dla porównania, staż od 1 roku do 2 lat wyniósł średnio 19,4%, a dla 9 lat i więcej – 18,2%). Obywatelstwo Dane z kontroli dotyczących badania okoliczności i przy- czyn wypadków przy pracy wskazują, że poszkodowani w wypadkach zaistniałych w 2023 r. to głównie obywatele polscy. Natomiast wśród obcokrajowców najliczniejsza gru - pa pochodziła spoza krajów UE (10,5% poszkodowanych). Dominowały wśród nich osoby narodowości ukraińskiej – 157 osób (w 2022 r. – 194; w 2021 r. – 195), z których 11 poniosło śmierć (w 2022 r. – 15; w 2021 r. – 29), a 58 dozna- ło ciężkich obrażeń ciała (w 2022 r. – 85; w 2021 r. – 63). Najwięcej obywateli Ukrainy, poszkodowanych w wypad- kach przy pracy zbadanych przez inspektorów pracy, w ykonywało pracę w zawodach: robotnicy budowlani robót stanu surowego i pokrewni (np. zbrojarz, cieśla szalun - kowy); robotnicy wykonujący prace proste w górnictwie i budownictwie (głównie – pomocniczy robotnik budowla- ny); robotnicy budowlani robót wykończeniowych i pokrew- ni (np. tynkarz; monter izolacji budowlanych; monter u rządzeń energetyki odnawialnej; monter sieci, instalacji i urządzeń sanitarnych); kowale, ślusarze i pokrewni (domi - nowali ślusarze; pozostali ślusarze i pokrewni); elektrycy budowlani, elektromechanicy i elektromonterzy (domino- wali elektromonterzy instalacji elektrycznych oraz elektry- cy). Do wypadków tych dochodziło najczęściej wskutek: u szkodzenia, rozerwania, pęknięcia, ześlizgnięcia, załamania się czynnika materialnego; pochwycenia przez maszynę lub odrzucenia osoby; utraty kontroli nad maszy - ną lub materiałem obrabianym oraz upadku osoby z wyso- kości – na niższy poziom). G rupa 7 poszkodowanych z „innych krajów spoza Unii Europejskiej” to obywatele: Azerbejdżanu, Indonezji, Kolumbii, Republiki Korei, Rosji, Syrii, Turkmenistanu. Śmiertelnie poszkodowani w wypadkach przy pracy (w odniesieniu do całej gospodarki) Wśród poszkodowanych śmiertelnie w zbadanych wypadkach przy pracy dominowały osoby pracujące w sektorze budowlanym – 33,2% ogółu poszkodowa- nych śmiertelnie (w 2022 r. – 34,6%; w 2021 r. – 42,6%). Sektor budowlany pozostaje nadal najbardziej wypadkogennym rodzajem działalności prowa- dzącym do wypadków o najpoważniejszych, śmiertelnych skutkach. Następną, co do liczebności, była grupa poszkodowa- nych pracujących w zakładach: −przemysłowych (w 2023 r. – 18,6%, w 2022 r. – 13,6%, w 2021 r. – 19,3%); −rolniczych oraz zajmujących się gospodarką leśną (w 2023 r. – 8,5%, w 2022 r. – 6,6%, w 2021 r. – 6,2%); Poszkodowani w wypadkach przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 zbadanych przez inspektorów pracy – wg stażu pracy w zakładzie Do 1 rokuOd 1 roku do 2 lat9 lat i więcej średnia2021 2022 2023 40,4 41,4 40,9 39,0 19,4 18,1 20,8 18,2 17,5 18,9 18,3 19,4 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku Poszkodowani w wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez inspektorów pracy – wg narodowości poszkodowanych Wyszczególnienie Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnym z ciężkimi obrażeniami ciała Ogółem, w tym: 1 957199587 obywatele z krajów UE 2-- obywatele spoza krajów UE, w tym: 2051767 obywatele Ukrainy 1571158 obywatele Białorusi 1844 obywatele Gruzji1312 obywatele Mołdawii5-1 obywatele Turcji31- obywatele Filipin2-- inni 7-2 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 30 ROZDZIAŁ 3 −transportowych i magazynowych (w 2023 r. – 8,0%, w 2022 r. – 8,4%, w 2021 r. – 12,1%); −handlowych i zajmujących się naprawami (w 2023 r. – 7,5%, w 2022 r. – 7,7%, w 2021 r. – 4,6%); −usług administrowania i działalności wspierającej (w 2023 r. – 7,0%, w 2022 r. – 3,8%, w 2021 r. – 3,6%). Analiza miejsc zaistnienia wypadków ze skutkiem śmiertelnym dla poszkodowanych w wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. pozwala wskazać, że były to głównie: − teren budowy (obiekt nowy; rozbierany, burzo- ny, remontowany) – 28,6% ogółu poszkodowanych śmiertelnie; −miejsca produkcji przemysłowej (miejsce produkcji; kon - serwacji i napraw; magazynowania) – 28,1%; −miejsca i środki komunikacji publicznej – 14,6%; −tereny: leśne, zielone; miejsca upraw i hodowli – 10,1%; −pod ziemią (kopalnie) – 4,0%; −inne miejsca (np. teren: muzeum, w rejonie linii elektro - energetycznej) – 4,0%. D o wypadków ze skutkiem śmiertelnym dochodziło naj- częściej wskutek: − upadku z wysokości, np. ze stropu niezabezpieczone- go balustradami ochronnymi; ze stosu bloczków beto- nowych na nawierzchnię placu; na biegu schodowym podczas schodzenia; z drabiny ustawionej na lodzie podczas układania murłaty/belki; przez świetlik w dachu pokryty arkuszem z poliwęglanu na betonową posadzkę magazynu; z drabiny podestowej na podłoże betonowe; z pomostu roboczego rusztowania podczas montażu płyt styropianowych do ściany budynku; do źle zabezpieczo - nego otworu technologicznego w pomoście roboczym przy linii segregacyjnej odpadów; z dachu bloku miesz- kalnego z wysokości 22 m przy schodzeniu z wyższego poziomu na niższy; przez niezabezpieczony otwór szybu windowego na 5 piętrze budynku; z podnoszonej rampy przeładunkowej z wysokości ok. 2 m ( 43 poszkodowa- nych – 17,1% ); − uderzenia poszkodowanego przez spadający przedmiot , w tym uderzenie przez: ścianę szalunkową w wykopie szerokoprzestrzennym podczas montażu; uderzenie pracownika okrzesującego ściętą sosnę przez świerk, który rósł obok obalonej sosny i który złamał się samoczynnie; odspojoną bryłę skalną z niezabudo - wanego ociosu wyrobiska w kopalni; dwie górne palety z mrożonym mięsem wieprzowym z ułożonego stosu palet; płytę granitową, która spadła z rusztowania; balot słomy o wadze około 300 kg zrzucany ze strychu budyn - ku gospodarczego; hak ze zbloczem na wysięgniku teleskopowym przewracającego się wózka jezdniowego teleskopowego ze zmiennym wysięgiem; kabinę ciągni - ka siodłowego podczas naprawy wycieku płynu chłodni- czego ( 25 poszkodowanych – 12,6%); − utraty kontroli nad środkiem transportu lub obsłu- giwanym sprzętem ruchomym – np. nad: pojazdem ciężarowym z kontenerem załadowanym biomasą (pniaki, gałęzie i korzenie drzew) na terenie składowi - ska odpadów; zestawem drogowym (ciągnikiem sio- dłowym z naczepą) na terenie terminalu portowego; podestem ruchomym przejezdnym podczas montażu czujnika ruchu na dachu stróżówki (nastąpiło przypad - kowe uruchomienie podnoszenia podestu); uruchamia- nym przenośnikiem (poszkodowany został pochwycony przez taśmę przenośnika i wciągnięty za rękę pod bęben zwrotny); ładowarką kołową na wzniesieniu (pojazd przewrócił się, a poszkodowany wyskoczył z kabiny i został przygnieciony przez kabinę do podłoża); wóz - kiem jezdniowym z napędem silnikowym (w wyniku kolizji z ładowarką kołową doszło do przewrócenia się wózka, wypadnięcia z kabiny niezapiętego w pasy bez - pieczeństwa kierowcy i przygniecenia go przez wózek) – 23 poszkodowanych (11,6%); − obecności w strefie zagrożenia – np. w trakcie pogłę- biania wykopu pod przyłącze wodociągowe budynku przez koparkę jednonaczyniową (przebywanie przy koparce w przejściu pomiędzy korpusem koparki a ścia - ną budynku); podczas wykonywania prac na stanowisku pomocnika pilarza; podczas sprawdzania bezpieczników w kabinie koparki (przebywanie tyłem w pobliżu podnie - sionego ramienia z łyżką koparki); podczas wykonywania prac brukarskich na terenie robót drogowych (przebywa- nie w pobliżu ładowarki kołowej transportującej zagęsz- czarkę do gruntu zapiętą przy użyciu zawiesi na zębach podniesionej łyżki); podczas prac modernizacyjnych ciepłowniczych prowadzonych z użyciem urządzenia wygarniającego (przebywanie we wnętrzu urządzenia); podczas prac związanych z przesypywaniem ziarna zbo - ża (przebywanie wewnątrz silosa przeznaczonego na magazynowanie ziarna) – 18 poszkodowanych ( 9,0%). Poszkodowani ze skutkiem śmiertelnym w zbadanych przez inspektorów pracy wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. - wg sekcji PKD pozostałe budownictwo transport i gospodarka magazynowa 2023 2022 2021 przetwórstwo przemysłowe górnictwo i wydobywanie dostawa wody; gospodarka ściekami i odpadami; rekultywacja handel i naprawy administrowanie i działalność wspierająca rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 18 14 10 6 66 37 17 16 15 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 3 31 Wypadki podczas pracy zdalnej Państwowa Inspekcja Pracy otrzymała 5 zgłoszeń o wypadkach zaistniałych w 2023 r., do których doszło podczas wykonywania pracy zdalnej. Zostały one zgłoszo - ne w czterech przypadkach przez pracodawców poszko- dowanych, a jedno zdarzenie zgłosił sam poszkodowany. J eden poszkodowany doznał ciężkich obrażeń ciała (zawał serca), pozostali poszkodowani ponieśli śmierć wskutek wypadków. Nosiły one charakter nagłych przypadków medycznych (w tym: ostrej niewydolności serca; proble - mów z oddychaniem oraz zatoru płucnego). O rgany Państwowej Inspekcji Pracy nie podjęły czynności kontrolno-nadzorczych związanych z bada - niem okoliczności i przyczyn wypadku z uwagi na ich charakter. W każdym przypadku jednak PIP zebrała informacje co do stanu postępowania powypadkowego, prowadzonego przez zespoły powypadkowe powoła- ne przez pracodawców. Odnośnie wyszczególnionych z darzeń wiadomo, że żadne z nich nie zostało uznane za wypadek przy pracy (ze względu na brak przyczyny zewnętrznej). Wnioski Liczba wypadków na terenach budowy oraz podczas działalności produkcyjnej determinuje podejmowanie przez Państwową Inspekcję Pracy celowanych i zintensy - fikowanych działań o charakterze kontrolno-nadzorczym oraz prewencyjnym w tych najbardziej wypadkogennych sektorach gospodarki. Takimi działaniami jest m.in. Stra - tegia dla sektora budowlanego, przygotowana i realizo- wana od 2022 r. Analiza liczby zgłaszanych wypadków przy pracy w budownictwie wskazuje, że liczba wypadków i osób poszkodowanych spada (w ogólnej liczbie 68 osób • Wady konstrukcyjne lub niewłaściwe rozwiązania techniczne i ergonomiczne czynnika materialnego (nieprawidłowości projektowo-kon - strukcyjne czynnika materialnego) – 86,4 %; • N iewłaściwy stan czynnika materialnego – 7 %; • N iewłaściwe wykonanie czynnika materialnego – 3,5 %; • W ady materiałowe czynnika materialnego – 3,1 %. 16,3% PRZYCZYNY WYPADKÓW PRZY PRACY ZBADANYCH PRZEZ PIP Przyczyny wypadków przy pracy zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez PIP 34,8% 48,9% • Nieprawidłowe zachowanie się pracownika – 51,9 %; • N iewłaściwe samowolne zachowanie się pracownika – 24 ,2 %; • B rak lub niewłaściwe posługiwanie się czynni- kiem materialnym przez pracownika – 1 2,4 %; • Nieprawidłowości w stosowaniu sprzętu ochronnego przez pracownika – 7, 2 %; • S tan psychofizyczny pracow - nika, niezapewniający bezpiecz- nego wykonywania pracy – 4,3%. • N iewłaściwa ogólna organizacja pracy – 78,4 %; • N iewłaściwa organizacja stanowiska pracy – 13,6 %; • Nie właściwa eksploatacja czynnika materialnego – 8,0 %. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 32 ROZDZIAŁ 3 rok do roku, w tym 20 osób mniej straciło życie), co wska- zuje na korelację pomiędzy zmasowanymi działaniami k ontrolno-prewencyjnymi, a malejącą liczbą rejestrowa- nych zdarzeń wypadkowych. Informacje na temat podej- mowanych inicjatyw znajdują się w kolejnych częściach Sprawozdania. W związku z ogólną liczbą wypadków przy pracy zgła- szanych do PIP, występujących w każdym sektorze gospo- darki, konieczne jest prowadzenie kontroli bezpieczeństwa i higieny pracy w najbardziej newralgicznych obszarach i zakładach pracy oraz regulowanie dostępnymi środkami prawnymi wszystkich stwierdzonych przypadków bezpo - średniego zagrożenia zdrowia i życia osób pracujących. Podczas działań kontrolnych i prewencyjnych konieczne jest uświadamianie pracodawcom i przedsiębiorcom znaczenia odpowiedzialnego zarządzania obszarem bhp , zależności pomiędzy pra- widłowo określonymi w ocenie ryzyka zawodowego c zynnikami środowiska pracy, sposobami ich likwidacji lub ograniczania, a skutecznym ograniczeniem ryzyka wystąpienia wypadku przy pracy. Tylko systematyczne i skoordynowane działania podej - mowane przez pracodawców i osoby organizujące pracę innym, powodujące jednakowo priorytetowe traktowanie spraw bezpieczeństwa i higieny pracy oraz pozostałych aspektów funkcjonowania firm, mają szansę spowodować istotne zmniejszenie liczby wypadków przy pracy w Polsce. Państwowa Inspekcja Pracy będzie wspierała pracodaw - ców wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, synergicznymi działaniami kontrolno-prewencyjnymi. 4 Strategie Państwowej Inspekcji Pracy na lata 2022-2024 Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 35 4. Strategie o kluczowym znaczeniu dla Państwowej Inspekcji Pracy na lata 2022-2024 4.1. Strategia kontroli i działań prewencyjnych dla sektora budowlanego Zakres kontroli W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała 3-letnią „Strategię kontroli i prewencji dla sektora budowla- nego”, wynikającą z Programu działania na lata 2022-2024. K ontrole, biorąc pod uwagę rodzaj budowy i sposób oddziaływania na podmioty wykonujące prace, zostały podzielone na 3 grupy tematyczne: 9zintensyfikowany nadzór na budowach o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa ze względu na dużą skalę przedsięwzięć, np. wielkokubaturowych, odcinkowo dłu - gich (drogowo-mostowych, kolejowych); 9eliminowanie zagrożeń wypadkowych w budownictwie – pozostałe budowy kontrolowane w ciągu całego roku; 9zmasowane kontrole na małych placach budowy w czerwcu i we wrześniu. Podobnie jak w roku ubiegłym, podstawowym założe - niem w 2023 r. było przeprowadzenie planowych kontro- li na 1 000 placów budowy w ramach dwóch pierwszych grup. W związku z tym: 9wytypowano i objęto stałym nadzorem 106 placów budo- wy , na których realizowane są inwestycje o szczególnym znaczeniu ze względu na ich wielkość, technologię wyko- nania lub specyfikę prac – nadzór nad tymi inwestycjami będzie kontynuowany, w miarę możliwości, w roku następ- nym, kończącym 3-letnią strategię; 9skontrolowano 1 116 placów budowy w ramach pozosta- łych działań kontrolnych prowadzonych w ciągu całego roku. P onadto: 9skontrolowano 2 369 małych placów budowy podczas akcji przeprowadzonych w czerwcu i we wrześniu. Celem stałych i systematycznych kontroli oraz ponow - nych kontroli podmiotów wykonujących prace budow- lane na danym placu budowy było uzyskanie: poprawy p oziomu bezpieczeństwa pracy na budowach, utrwalenia prawidłowych sposobów realizacji prac – zgodnie z prze - pisami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz rozwoju zasad kultury pracy, w tym zmiany złych nawyków wśród osób pra- cujących i nadzorujących. K ontrole koncentrowały się na ograniczaniu zagrożeń wypadkowych, w szczególności dotyczących prac od lat charakteryzujących się występowaniem największej liczby nieprawidłowości, przede wszystkim skutkujących bezpo - średnimi zagrożeniami dla zdrowia i życia pracujących, taki- mi jak prace na wysokości, w tym z rusztowań, lub prace z iemne, głównie w wykopach. Kwestie organizacji budowy, w tym koordynacji robót, zagospodarowania terenu budo - wy, przygotowania pracowników do pracy oraz legalności zatrudnienia były równie istotne. W wybranych przedsiębiorstwach budowlanych przepro - wadzono także kontrole w zakresie prawnej ochrony pra- cy, z u względnieniem legalności zatrudnienia . Działania kontrolne realizowane były łącznie z inicjatywa- mi prewencyjnymi, informacyjnymi i edukacyjnymi promują- cymi bezpieczną pracę na budowie. Place budowy – kontrole przedsiębiorców w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Wybrane budowy o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa, objęte zintensyfikowanym nadzorem Na 106 placach budowy o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa, objętych zintensyfikowanym nadzo- rem, przeprowadzono 633 kontrole w 497 podmiotach wykonujących roboty budowlane. W kontrolowanych pod- miotach na placach budowy, pracę świadczyło ponad 6 tys. o sób, w tym 5,2 tys. na podstawie umowy o pracę. Na 67 placach budowy przeprowadzono 165 powtórnych kon- troli u 88 przedsiębiorców wykonujących roboty budowla- ne na tym samym placu budowy. W t ej kategorii placów budowy największą grupę sta- nowiły obiekty kubaturowe, tj. budynki (54%) oraz obiekty l iniowe drogowo-mostowe (35%). Były to głównie obiekty nowo budowane (88%). Roboty budowlane w 42% reali - zowały mikroprzedsiębiorstwa (do 9 osób pracujących). W następnej kolejności były małe przedsiębiorstwa zatrud- niające 10-49 osób – 40%. Średnie przedsiębiorstwa ( 50-249 osób) – 11%, a duże (powyżej 250 osób) 7% kon- trolowanych podmiotów. P odczas ponownych kontroli tych samych przedsię- biorstw na placach budowy częściej wizytowano podmio- ty małe o zatrudnieniu 10-49 osób, średnie (50-249 osób) o raz duże (powyżej 250 osób). Część z nich stanowiły firmy wiodące na danym placu budowy, np. firmy o charakterze generalnego wykonawcy lub specjalizujące się w robotach określonego rodzaju. Mikroprzedsiębiorstwa rzadziej były ponownie spotykane na tym samym placu budowy. W związku z nieprzestrzeganiem przepisów bezpieczeń- stwa i ochrony zdrowia na budowach w wyniku 97% kontroli wydano środki prawne (średnio 5,9 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 3,6 decyzji bezpośrednio wpływających na bezpie - czeństwo pracy). Przy powtórnych kontrolach tych samych przedsiębiorców na placach budowy, skierowa- no środki prawne w odniesieniu do 94% kontroli (śred- nio 5,7 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny p racy na 1 kontrolę w tym 4,1 decyzji bezpośrednio wpły- wających na bezpieczeństwo pracy). W 2 023 r. inspektorzy pracy kontynuowali kontro- le n a 70 placach budowy , które były kontrolowane w 2022 r. Na pozostałych placach budowy roboty zostały zakończone lub prowadzono prace wykończeniowe albo SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 36 ROZDZIAŁ 4 Środki prawne: wydano w 99% kontroli (śred- nio 5,6 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny p racy na 1 kontrolę, w tym 3,4 decyzji bezpośrednio Odsetek placów budowy o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa kontrolowanych w 2022 r. i w 2023 r., na których stwierdzono nieprawidłowości w wybranych obszarach zagadnień Place budowy (70) o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa prace na wysokości 83% prace z użyciem rusztowań eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych 86% 76% 79% prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych 69% stanowiska pracy 69% maszyny i urządzenia techniczne 57% 58% 65% 37% 91% 86% 83% 65% 68% 58% 60% 21% 75% 68% 74% 59% 77% 65% kontrole rekontrole 2022 67% 37% 66% przygotowanie pracowników do pracy przygotowanie i organizacja budowy 56% 27% 67% zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne 37% 64% 17% 76% 83% 70% kontrole planowe 2022 kontrole planowe 2023 102 ogółem 106 ogółem 70 kontroli na tych samych budowach związane z uporządkowaniem terenu przed przekazaniem obiektu do użytkowania, co spowodowało zmianę placu budowy objętego zintensyfikowanym nadzorem. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 37 Odsetek kontroli na placach budowy objętych zintensyfikowanym nadzorem, na których stwierdzono naruszenia przepisów Przedsiębiorcy skontrolowani na budowach pod zintensykowanym nadzorem PIP 53% 58% 45% przygotowanie pracowników do pracy przygotowanie i organizacja budowy prace na wysokości 34% 68% 13% 17% prace z użyciem rusztowań eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych 71% 61% 79% 48% prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych 60% stanowiska pracy 37% maszyny i urządzenia techniczne 36% 62% 56% 21% 61% zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne 57% 20% 7% 77% 58% 43% 33% 76% 73% 60% 46% 31% 69% 44% 47% 55% 17% kontrole rekontrole 2022 wpływających na bezpieczeństwo pracy). Przy powtórnych kontrolach tych samych przedsiębiorców na placach budo- wy, skierowano środki prawne w odniesieniu do 96,7% kontroli (średnio 6,2 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 4,4 decyzji bezpośred- nio wpływających na bezpieczeństwo pracy). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 38 ROZDZIAŁ 4 Najwięcej nieprawidłowości wiązało się nadal z orga- nizacją prac wykonywanych na wysokości, w tym z rusztowań . W miarę postępu robót na budowach ule- gał pogorszeniu stan bezpieczeństwa przy pra- cach n a wysokości , wykonywanych na stropach, dachach, elementach konstrukcji itp. lub z drabin. Nieprawidłowości z tym związane stwierdzono w 68% przeprowadzonych kontroli. Przy powtórnych kontro - lach nieprawidłowości wystąpiły u 79% wykonawców p rac. Najczęściej był to brak środków ochrony zbioro- wej zabezpieczających: krawędzie stropów lub dachów, o twory w stropach, ścianach (w tym zewnętrznych), otwory szybów dźwigowych, itp. przed wpadnięciem osoby pracującej lub środki te były niekompletne. Jednocześnie w prawie połowie kontroli, jak również ponownych kontroli, wykazano, że pracujący nie stoso - wali przydzielonych środków ochrony indywidualnej lub użytkowali je niezgodnie z przeznaczeniem. Zastrze- żenia, w prawie połowie kontroli i ponownych kontroli, d otyczyły także pracy wykonywanej z drabin. Kwestio- nowano stan techniczny tych urządzeń, ich stateczność, d ługość, zabezpieczenie przed przemieszczeniem. Równie duży odsetek nieprawidłowości dotyczył eksploatacji rusztowań roboczych (w 71% kontro- li oraz w 61% ponownych kontroli). Najczęściej wiązało s ię to z ich nieprawidłowym wykonaniem lub zmianami dokonywanymi w trakcie użytkowania. W 58% kontro - li stwierdzono użytkowanie rusztowań bez balustrad ochronnych lub z niekompletnymi balustradami, np. bez poręczy pośrednich lub desek krawężnikowych. Te nie - prawidłowości stwierdzono w trakcie połowy ponow- nych kontroli. W co czwartej kontroli (w 14% ponownych k ontroli) rusztowanie nie posiadało prawidłowych pomostów roboczych (np. brak pełnych wypełnień pól roboczych), a także pionów komunikacyjnych. Stwier - dzono też nieprawidłowości dotyczące wykonania: k otwienia, posadowienia oraz stężeń konstrukcji rusz- towania. W co trzeciej kontroli stwierdzano wykonanie r usztowania niesystemowego bez projektu lub niezgod- nie z projektem indywidualnym. W ponownych kon- trolach zastrzeżenia te występowały w 12% kontroli. O biekcje kontrolujących budził również stan technicz- ny elementów rusztowań. Nadal, zwłaszcza u małych p rzedsiębiorców, użytkowane były rusztowania stare, zużyte technicznie. Należy również zaznaczyć, że co czwarte spraw - dzane rusztowanie nie zostało odebrane przez osobę u prawnioną. Nie mniej nieprawidłowości wystąpiło podczas wyko - nywania robót ziemnych i w wykopach (w 61% kontroli oraz w 48% ponownych kontroli). W prawie połowie kontroli wykonawców robót stwierdzono brak lub niewłaściwe zabezpieczenia ścian wykopu. Przy ponownych kontrolach dotyczyło to ponad co trzecie - go wykonawcy. Nie zapewniano również prawidłowych z ejść/wejść do wykopu. Ustalono to w 30% kontroli u wykonujących prace w wykopach oraz w 18% ponow- nych kontroli tych samych podmiotów. Stwierdzono t akże (w 39% kontroli) składowanie urobku i materia- łów oraz ruch środków transportu zbyt blisko krawędzi w ykopu. Przy ponownych kontrolach nieprawidłowości tego rodzaju występowały znacznie rzadziej (w 21% kontroli). Niezadowalający był stan ochrony przeciwpora- żeniowej na budowach. Nieprawidłowości wystąpiły w 60% kontroli. Odsetek ten podczas ponownych kontro- li podmiotów praktycznie nie uległ zmianie. Uchybienia w ww. zakresie stwierdzono w 62% ponownie kontrolo- wanych podmiotów. U 52% przedsiębiorców przewody z asilające odbiorniki energii nie były zabezpieczone przed uszkodzeniami mechanicznymi, przewody mia - ły uszkodzoną izolację lub eksploatowano uszkodzo- ne gniazda wtykowe (nieprawidłowości powtórzyły się w 29% ponownych kontroli). Stwierdzano również nie- właściwy stan techniczny lub niezabezpieczenie roz- dzielnic przed dostępem osób nieupoważnionych. Brak p rotokołów potwierdzających skuteczność zabezpiecze- nia przed porażeniem prądem elektrycznym dotyczył 1 5% kontroli i 18% ponownych kontroli. Nieprawidłowości w zakresie zagospodarowania placu budowy wzrastały wraz z postępem robót – 53% kontroli i 58% ponownych kontroli u przedsiębior- ców. Najczęściej polegały na niedopełnieniu obowiązku z abezpieczenia i oznakowania miejsc niebezpiecznych z uwagi na spadające przedmioty. Tego typu uchybienia stwierdzono w prawie połowie kontroli. Skala tych naru - szeń nie zmniejszyła się, a nieznacznie wzrosła, przy p onownych kontrolach podmiotów wykonujących prace. Ujawniono również uchybienia w zakresie: −składowania lub magazynowania materiałów, w tym pod czynnymi napowietrznymi liniami energetyczny - mi – w prawie co trzeciej kontroli i ponownej kontroli podmiotów; −wyznaczenia dróg komunikacyjnych i stanu nawierzch - ni oraz ich dostosowania do rodzaju środków trans- portu i przewożonego ładunku – w co piątej kontroli i co czwartej ponownej kontroli podmiotów; −ustawienia oznakowanych bramek nad skrzyżowaniami dróg transportowych z napowietrznymi liniami energe - tycznymi – w 3% kontroli, natomiast podczas ponow- nych kontroli znaczący wzrost naruszeń przepisów stwierdzony został w 30% kontroli. B rak lub niedostateczne zabezpieczenie terenu budo - wy lub robót wystąpiły w co dziesiątej kontroli przedsię- biorcy (tak samo podczas ponownej kontroli). W yraźny wzrost nieprawidłowości w miarę postępu robót budowlanych odnotowano w odniesieniu do orga- nizacji stanowisk pracy – z 37% w kontrolach do 56% w ponownych kontrolach u przedsiębiorców. Przede wszystkim nie zapewniono bezpiecznych przejść i dojść do stanowisk pracy, w tym schodów, pochylni, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 39 pomostów (w prawie połowie kontroli i w 54% ponownych kontroli). Natomiast na czynnych odcinkach dróg nie sto- sowano znaków i urządzeń ostrzegawczych w 7% kon- troli i w 15% ponownej kontroli. K ontrole maszyn i urządzeń technicznych wyka- zały, że najczęściej stwierdzanym naruszeniem był brak i nstrukcji obsługi lub nieprawidłowe ich sporządzenie (w co piątej kontroli i co dwudziestej ponownej kontroli). Uchybienia dotyczyły również braku lub niesprawnych urządzeń ochronnych zabezpieczających przed urazem (w co siódmej pierwszej lub ponownej kontroli) oraz ele - mentów sterowniczych mających wpływ na bezpieczeń- stwo obsługi w 6% kontroli i ponownych kontroli. W 4 5% kontroli ujawniano nieprawidłowości w przy- gotowaniu pracowników d o pracy . Podczas ponow- nych kontroli odsetek ten zmalał do 17%. Najczęściej s twierdzano niewyposażenie pracowników w środki ochrony indywidualnej oraz brak instruktaży – stanowi - skowego i przy pracach szczególnie niebezpiecznych. Zastrzeżenia w obszarze przygotowania i organi- zacji budowy odnosiły się głównie do nieprawidłowo przeprowadzonej oceny ryzyka związanego z wykonywa- ną pracą oraz do źle opracowanej instrukcji bezpieczne- go wykonywania robót budowlanych. W obu przypadkach d otyczyło to co piątej kontroli. Przy ponownych kontro- lach odsetek ww. nieprawidłowości zmalał i dotyczył m niej niż co dwudziestej kontroli. Ponadto w co siódmej kontroli wystąpiły nieprawidłowości w przygotowaniu robót montażowych. Eliminowanie zagrożeń wypadkowych w budownictwie – kontrole na pozostałych budo- wach przeprowadzane w ciągu całego roku Na 1 116 placach budowy, przeprowadzono 3 638 kontroli w 2 927 podmiotach wykonujących robo- ty budowlane. Ta grupa przedsiębiorców angażowa- ła do pracy na budowach 19,4 tys. osób, z których p onad 16,3 tys. było zatrudnionych na podstawie umo- wy o pracę. Na 265 placach budowy przeprowadzo- no 417 powtórnych kontroli u 355 przedsiębiorców nadal wykonujących roboty budowlane na tych samych budowach. Na kontrolowanych placach budowy zdecydowanie przeważały obiekty kubaturowe – budynki – 93%. Pro - wadzone prace budowlane najczęściej dotyczyły budowy n owych obiektów – 84%. Obiekty przebudowywane lub rozbudowywane stanowiły 14%. Kontrolowane przez inspektorów pracy roboty budow - lane, w większości realizowały mikroprzedsiębiorstwa ( zatrudniające do 9 osób), które stanowiły 57% wszyst- kich wykonawców oraz małe przedsiębiorstwa zatrudnia- jące 10-49 osób – stanowiące 33% ogółu wykonawców. P odczas ponownych kontroli na placach budowy w mniej- szym stopniu wizytowano mikroprzedsiębiorców – 40% k ontrolowanych podmiotów, a w większym małe firmy – 39% i średnie – 17%. W niemal każdej kontroli (9 8,1%) stwierdzano nie- przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i ochrony z drowia. Skutkowało to wydaniem średnio 7,9 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na jedną kontrolę, w tym 5,7 decyzji bezpośrednio wpływają - cych na bezpieczeństwo pracy. P rzy powtórnych kontrolach tych samych przed- siębiorców na placach budowy, odsetek kontro- li, podczas których stosowano środki prawne, był n iższy – 94,2%. Średnio podczas jednej kontro- li wydano 6,2 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i h igieny pracy, w tym 4,2 decyzji bezpośrednio wpły- wających na bezpieczeństwo pracy. W k ontrolowanych podmiotach (pozostałe place budo- wy) stwierdzono podobny rodzaj naruszeń przepisów, jak w podmiotach kontrolowanych na placach budowy obję- tych zintensyfikowanym nadzorem. J ednak w podmiotach tych, w wybranych grupach kontrolowanych zagadnień, odnotowano większą liczbę kontroli, w których stwierdzono naruszenia przepisów, niż w przypadku podmiotów kontrolowanych na placach budowy objętych zintensyfikowanym nadzorem. Zależ - ność ta odnosi się jednak tylko do pierwszych kontroli robót wykonywanych przez te same firmy na danym placu budowy. W wielu obszarach kontrolowanych zagadnień, u przedsiębiorców na budowach objętych zintensyfiko - wanym nadzorem, odsetek kontroli, w których wystąpiły n ieprawidłowości określonego rodzaju, był nieznacznie wyższy w ponownych kontrolach niż u przedsiębiorców kontrolowanych na pozostałych budowach. Natomiast skala naruszeń u przedsiębiorców wyko - nujących roboty na budowach objętych zintensyfikowa- nym nadzorem, wyrażająca się średnią liczbą wydanych d ecyzji na jedną kontrolę, była niższa niż u przedsiębior- ców kontrolowanych na pozostałych budowach. Porównanie liczby wydanych decyzji przypadających na 1 kontrolę Kategoria budowy Liczba decyzji na 1 kontrolę Kontrole podmiotów Ponowne kontrole podmiotów Budowy objęte zintensyfikowanym nadzorem 5,935,67 Pozostałe budowy7,936,17 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 40 ROZDZIAŁ 4 Odsetek kontroli na pozostałych budowach przeprowadzanych w ciągu całego roku, na których stwierdzono nieprawidłowości w wybranych obszarach zagadnień w latach 2022-2023 59% 57% 51% przygotowanie pracowników do pracy przygotowanie i organizacja budowy prace na wysokości 36% 82% 11% 23% prace z użyciem rusztowań eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych 86% 74% 62% prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych 61% stanowiska pracy 55% maszyny i urządzenia techniczne 32% 46% 54% 17% 83% 65% 65% zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne 49% 23% 9% 75% 57% 51% 48% 20% 81% 59% 57% 33% 61% 53% 40% kontrole rekontrole 2022 71% 67% Przedsiębiorcy skontrolowani na pozostałych placach budowy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 41 Kontrole małych placów budowy przeprowadzane okresowo w czerwcu oraz we wrześniu W ramach dwóch etapów akcji kontrolnej, w czerwcu oraz we wrześniu, skontrolowano 2 369 małych placów budowy , tj. takich, na których pracowało, co do zasa- dy, do 20 osób w tym samym czasie. Is totą tych kontroli było zapewnienie osobom pracują- cym na małych budowach bezpiecznych i higienicznych w arunków pracy, w szczególności poprzez usunięcie nie- prawidłowości powodujących bezpośrednie zagrożenie ż ycia lub zdrowia. Przeprowadzono 3 061 kontroli robót budowlanych, którymi objęto 2 884 przedsiębiorców. Pracę na budowach wykonywało ponad 12,1 tys. osób, z których 9,2 tys. było zatrudnionych na podstawie stosunku pracy. Większość przedsiębiorców wykonywała roboty budow - lane związane z budową, przebudową lub remontem obiek- tów kubaturowych – budynków (89% kontroli). Pozostali r ealizowali roboty przy obiektach drogowo-mostowych (5%), sieciach infrastruktury technicznej (woda, kanalizacja, gaz, prąd itp.) – 2% oraz innych obiektach budowlanych (4%). Największa liczba kontroli dotyczyła obiektów nowo budowanych – 51%, następnie obiektów przebudowywa - nych, rozbudowywanych, remontowanych lub rozbiórek – 3 3% oraz prac termomodernizacyjnych lub elewacyjnych – 16%. Dominowały mikroprzedsiębiorstwa – 71%, czyli firmy o kilkuosobowym zatrudnieniu, tj. do 9 osób oraz małe zakłady zatrudniające od 10 do 49 osób – 24%. Praktycznie przy każdej kontroli (99,6%) stwierdzano nie- przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i ochrony zdro- wia. Należy jednak mieć na względzie, że podstawowym w yróżnikiem doboru budowy do kontroli była likwidacja bezpośrednich zagrożeń, często łatwych do zaobserwo - wania z zewnątrz. Średnio podczas jednej kontroli wyda- no 6,5 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, w t ym 4,9 decyzji bezpośrednio wpływających na bezpie- czeństwo pracy. Odsetek kontroli na małych budowach przeprowadzanych w czerwcu i we wrześniu w latach 2022-2023, w których ujawniono nieprawidłowości w wybranych obszarach zagadnień odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych prace na wysokości eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych prace z użyciem rusztowań przygotowanie pracowników do pracy A B C D stanowiska pracy G przygotowanie i organizacja budowy H zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne F maszyny i urządzenia techniczne I E 92 89 85 71 63 60 45 42 73 A B C D E F G H I 2023 2022 91 87 85 75 69 64 63 42 47 Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidło- wości na małych budowach, był na podobnym poziomie w 2 023 r. i w 2022 r. Najczęściej stwierdzano naruszanie przepisów bezpie - czeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu prac na wyso- kości, w tym z rusztowań . Zdecydowana większość (89%) kontrolowanych pra- codawców nie chroniła swoich pracowników przed: upad- kiem z wysokości podczas wykonywania prac na stropach, d achach, balkonach, wpadnięciem do szybów windowych, otworów w stropach lub w ścianach zewnętrznych. Brak lub niewłaściwe zabezpieczenie osób pracujących przed upadkiem dotyczyły zarówno zabezpieczeń zbiorowych, np. balustrad ochronnych wzdłuż krawędzi stropów, jak i środków ochrony indywidualnej. Prace dekarskie lub związane z montażem więźby dachowej zazwyczaj wyko - nywały osoby, które nie były zabezpieczone żadnymi ś rodkami ochrony zbiorowej (np. balustradą ochronną czy rusztowaniem ochronnym) lub nie korzystały ze środków ochrony indywidualnej (np. szelek bezpieczeństwa z wpię- tym amortyzatorem wraz z linką umocowaną do punktu k otwienia). Połowa przedsiębiorców dopuszczała pracow- ników do pracy na drabinach o niewłaściwym stanie tech- nicznym, stateczności, długości lub niezabezpieczonych p rzed przemieszczeniem. Kolejnym zagadnieniem, związanym z pracami na wyso - kości, była eksploatacja niekompletnych, zmontowanych niezgodnie z instrukcją producenta lub bez projektu indy- widualnego, rusztowań roboczych. Należy zazna- czyć, że 65% skontrolowanych rusztowań nie zostało o debranych przez osoby uprawnione (brak udokumentowa- nia odbioru urządzenia). D ominującą nieprawidłowością, występującą pra- wie na wszystkich kontrolowanych rusztowaniach SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 42 ROZDZIAŁ 4 (9 na 10 zbadanych urządzeń), był brak lub nieprawidłowo wykonane balustrady ochronne zabezpieczające przed upadkiem z wysokości od strony przestrzeni otwartych przy pomostach roboczych. Ponadto stwierdzono: −brak pomostów roboczych lub niepełne pomosty, nie - zapewniające przykrycia całej powierzchni przezna- czonej do wykonywania pracy z rusztowania, np. luźno ułożone deski na ramach rusztowania tylko na poziomie wykonywania robót, bądź też inne elementy niestano - wiące standardowego wyposażenia rusztowania (połowa urządzeń); −brak bądź nieprawidłowo wykonane piony komunikacyjne (ponad połowa urządzeń); −brak zakotwienia konstrukcji rusztowań do stałych ele - mentów obiektów budowlanych lub niewłaściwe zakotwie- nie (co piąte urządzenie); −nieprawidłowe posadowienie konstrukcji rusztowa- nia na podłożu (co trzecie rusztowanie postawione bez- pośrednio na miękkim gruncie lub na podparciu z desek, cegieł bądź bloczków gazobetonowych niegwarantują- cych odpowiedniej wytrzymałości i stabilności). R usztowania na kontrolowanych budowach były monto- wane tylko do takiego etapu, w którym możliwe było wyko- nywanie prac. Do ich funkcji ochronnej nie przykładano d użej wagi, pomimo że, jako urządzenia umożliwiające pra- cę na wysokości, służą do wykonywania prac szczególnie n iebezpiecznych. Kolejne nieprawidłowości dotyczyły wykopów i robót ziemnych , w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych. Wystąpiły w 73% podmiotów wykonujących tego rodzaju prace. Do najczęstszych nieprawidłowości należy zaliczyć: −brak zabezpieczenia ścian wykopów poprzez wykonanie odpowiedniej obudowy ścian wykopów lub skarp o właści - wym nachyleniu (63% kontroli); −składowanie urobku zbyt blisko krawędzi wykopu (36% kontroli); −brak odpowiednich zejść do wykopów (45% kontroli). Nieprawidłowości związane z wykonywaniem robót ziemnych z wykorzystaniem maszyn roboczych, w tym użytkowanie maszyn do robót ziemnych w zbyt bliskiej odległości od krawędzi wykopu, brak wyznaczenia i ogro - dzenia strefy niebezpiecznej pracy maszyn, stwierdzono w c o czwartej kontroli. W blisko co trzeciej kontroli stwierdzono, że maszyny i urządzenia techniczne były używane bez wymaganych urządzeń ochronnych zabezpieczających elementy niebez- pieczne (np. osłon tarcz tnących, pasów napędnych czy a żurowych pokryw przy mieszalnikach do betonu). Również w prawie co trzeciej kontroli pracownikom nie udostępniono instrukcji bhp dotyczących obsługi maszyn i urządzeń. Nieprawidłowości związane z eksploatacją instalacji i urządzeń elektrycznych wystąpiły w 85% kontroli. Domi- nującą nieprawidłowością (ponad 8 na 10 kontroli), stwa- rzającą ryzyko uszkodzenia mechanicznego i porażenia c zy potknięcia się przez pracownika, były nieodpowiednio poprowadzone przewody zasilające urządzenia elektrycz - ne – często ułożone luzem na ciągach komunikacyjnych oraz eksploatacja przewodów elektrycznych z widocz- nymi uszkodzeniami izolacji. W co piątej kontroli inspek- torzy pracy mieli zastrzeżenia do niewłaściwego stanu t echnicznego elektronarzędzi, z których korzystają pra- cownicy na placach budowy. Zazwyczaj posiadały one u szkodzone obudowy, przewody zasilające czy wtyczki. W prawie co trzeciej kontroli stwierdzono, że rozdzielnice elektryczne nie były zabezpieczone przed dostępem osób nieupoważnionych, a także miały uszkodzone gniazda wty - kowe oraz zdjęte osłony izolacyjne z będącymi pod napię- ciem widocznymi elementami podłączenia. Za strzeżenia dotyczyły również przygotowania pra- cowników d o pracy . W ponad 6 na 10 kontroli stwier- dzono wykonywanie pracy bez wymaganych środków o chrony indywidualnej (innych niż chroniące przed upad- kiem z wysokości) – głównie hełmów ochronnych, ale rów- nież ochron słuchu, dłoni, twarzy lub oczu. Występowały p rzypadki, że pracownicy posiadali środki ochrony indywi- dualnej, lecz ich nie używali, szczególnie w upalne dni. O bowiązku w zakresie zabezpieczenia terenu budo- wy bądź robót przed dostępem osób nieupoważnionych nie dopełnił prawie co trzeci wykonawca robót. Najczęściej teren budowy nie był ogrodzony lub ogrodzenie było nie - pełne, co umożliwiało wejście osób postronnych, np. dzieci, niezdających sobie sprawy z zagrożeń (ryzyko urazu lub utraty życia). W ponad połowie kontroli zastrzeżenia dotyczyły braku bądź nieprawidłowego wygrodzenia i oznakowania stref i miejsc niebezpiecznych w: miejscach wykony- wania prac na dachach czy też na rusztowaniach, gdzie w ystępuje zagrożenie spadaniem przedmiotów z góry, prac ziemnych i w wykopach, strefach pracy maszyn budowla - nych itp. Na ponad połowie kontrolowanych budów odnotowa- no nieprawidłowości w zakresie zapewnienia właściwych przejść i dojść do stanowisk pracy. Najczęściej doty- czyło to braku zabezpieczeń przed upadkiem z wysoko- ści ze schodów, pochylni lub pomostów. Podsumowanie Porównując trzy ww. grupy placów budowy kontrolo- wanych w kolejnym – drugim roku działań wynikających z p rzyjętej strategii – należy zauważyć, że nie uległ zmia- nie rodzaj oraz poziom występujących nieprawidłowo- ści w zakresie bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia. W ystępują obszary, w których widoczna jest popra- wa, ale stan dużej części pozostał bez zmian, a nawet z większył się odsetek kontroli, w których wystąpiły nieprawidłowości. W grupie budów objętych zintensyfikowanym nadzo - rem, które były kontrolowane w ubiegłym roku, można z aobserwować, że w miarę rozwoju budowy, tj. postępu robót budowlanych w zakresie ich różnorodności, inten - sywności i tempa, odsetek nieprawidłowości w niektórych grupach zagadnień stwierdzony w ponownych kontrolach jest znacząco wyższy lub maleje w stopniu niezadowalają - cym. To pokazuje jak duże znaczenie ma przygotowanie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 43 Struktura podmiotów wykonujących roboty na kontrolowanych placach budowy – wg wielkości zatrudnienia Place budowy pod zintensy kowanym nadzorem PIP Pozostałe place budowy Małe budowy Liczba świadczących pracę 10-49 osób do 9 osób powyżej 250 osób 50-249 osób 40% 13% 42% 15% 34% 8% 1% 57% 23% 4% 1% 72% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 44 ROZDZIAŁ 4 budowy – niezbędna dokumentacja, zaplanowanie środ- ków, wykorzystania sił i zasobów – oraz prawidłowa orga- nizacja prac, również w a spekcie bezpieczeństwa , zarówno na początku realizacji inwestycji, jak i na każdym jej etapie. Analiza struktury firm wykonawczych realizują - cych zadania, w poszczególnych grupach placów b udowy, wskazuje na nadal utrzymujące się znaczne rozdrobnienie podmiotów wykonujących roboty budowla - ne, co jest charakterystyczne dla budownictwa w Polsce. Roboty budowlane określonego rodzaju wykony- wane s ą w przeważającej większości przez podmio- ty mikro (tj. zatrudniające d o 9 osób) oraz małe (zatrudniające od 10 do 50 osób) . Obserwowany wyższy poziom stanu bezpieczeństwa w firmach dużych i średnich wynika często z ograniczone - go zakresu realnie wykonywanych robót oraz zlecania prac podwykonawcom, głównie mikro- i małym podmiotom. Mając na uwadze duży nakład pracy kontrolnej inspek - torów pracy i oddziaływanie kierowanych przez nich środków prawnych, w tym decyzji nakazowych, należało- by oczekiwać trwałej zmiany w obszarach objętych kon- trolą i nadzorem. Tak niestety nie jest, na co wskazuje porównanie liczby nieprawidłowości z pierwszych i z ponownych kontroli przedsiębiorców na tych samych placach budowy w roku sprawozdaw - czym, jak również w o dniesieniu do roku poprzed- niego . Uderzające i zarazem niepokojące jest podejście osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo pracy, do sposobu organizowania przez nich stanowisk pracy oraz prac, na których zagrożenia bezpośrednie skutkować mogą śmiercią pracującego, tj. prac na wyso- kości, w t ym z wykorzystaniem rusztowań, czy w wykopach . Działania inspektorów pracy, polegające na kierowaniu środków prawnych w celu usunięcia nieprawidłowości, przynosiły efekty, jednakże ich charakter był doraźny i krótkotrwały. Nie miało to znaczącego wpływu na zmianę sposobu postępowania przedsię- biorców, osób nadzorujących i sa mych pracujących w ujęciu kompleksowym i w dłuższej perspektywie czasowej. Zauważalny spadek nieprawidłowości stwierdzo- ny po ponownych kontrolach tych samych podmio- tów na tych samych budowach dotyczył przede wszystkim o bszarów, w których pracodawcy byli zobowiązani do usu- nięcia uchybień, których jednorazowe wykonanie było s kuteczne w dłuższym przedziale czasowym, np. uzupeł- nienia badań profilaktycznych, szkoleń i ich potwierdze- nia, uzupełnienia dokumentów, przeprowadzenia oceny r yzyka zawodowego przy określonej pracy, opracowania instrukcji lub wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej. Podobnie w zakresie zabezpieczenia tere - nu budowy lub robót przed dostępem osób nieupoważnio- nych lub organizacji zaplecza higieniczno-sanitarnego. P oziom stanu bezpieczeństwa na krajowych budowach określają środki prawne wydawane przez inspektorów pra - cy, przede wszystkim decyzje nakazowe. W przeważającej większości były to decyzje ustne, dotyczące uchybień, które mogły być usunięte podczas trwania kontroli lub nie- zwłocznie po jej zakończeniu. Jednocześnie należy podkre- ślić, że większość wydawanych decyzji miała bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo i zdrowie pracujących , tj. z rygorem natychmiastowego wykonania, wstrzymania prac, wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń, zakazu prac określonego rodzaju. Skala, rodzaj i charakter decy - zji odnoszących się do bezpieczeństwa i higieny pracy nie u legły zatem zasadniczym zmianom przy ponownych kon- trolach pracodawców na tych samych placach budowy oraz w odniesieniu do poprzedniego roku. Biorąc pod uwagę przedstawione powyżej zależności dotyczące odsetka decyzji nakazowych, można zauwa- żyć, że większość decyzji, w tym związanych z eli- minacją bezpośrednich zagrożeń dla zdrowia i życia, mogła być zrealizowana w krótkim czasie i przy niewielkim nakładzie finansowym . Należy więc uznać, że wszystkie niezbędne do ich wykonania środki i zasoby były dostępne na miejscu. Nie zostały natomiast zastosowane we właściwy sposób. Ujawnione uchybienia w dużej mierze były następ - stwem braku odpowiedzialności małych przedsiębiorców, jako pracodawców, za stan bezpieczeństwa i higieny pra- cy na poszczególnych budowach. Znaczący jest przy tym f akt nierealizowania bądź nieprawidłowego, rutynowego wykonywania funkcji kontrolnych i doradczych przez podle - głe im służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Rola służby bhp u małych przedsiębiorców nadal pozostaje praktycz- nie sprowadzona do przeprowadzania rutynowo szkoleń w z akresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz opracowa- nia w sposób ogólny podstawowych dokumentów. Osoby w ykonujące zadania służby bhp w tych podmiotach nie realizują swojego podstawowego obowiązku dotyczą - cego przeprowadzania kontroli bezpieczeństwa pracy zatrudnionych pracowników. Właściwe wykonywanie zadań przez służby bezpieczeństwa i higieny pra- cy n a budowach, a także znajomość specyfiki zagad- nień związanych z t echnologią wykonania robót, mają istotne znaczenie dla poprawy warunków pra- cy osób pracujących na budowach. Przykładem są duże inwestycje budowlane, na których działają wyspecjalizowa- ne służby bezpieczeństwa i higieny pracy ustanowione dla c ałej budowy przez tzw. generalnego wykonawcę, tj. firmę realizującą kontrakt zawarty z inwestorem. Tam standardy bezpieczeństwa pracy są zauważalnie wyższe. Ważne jest zatem kształtowanie nawyków prawi- dłowego wykonywania prac , w co wpisują się również nawyki bezpiecznego wykonywania prac z zastosowa- niem adekwatnych zabezpieczeń, nawet w przypadkach k rótkotrwałych zadań, gdzie zagrożenie wydaje się zniko- me. Tu jest niekwestionowana rola pracodawców, służby SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 45 bhp i osób bezpośrednio nadzorujących pracę. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza kontrole w tym zakresie oraz wspiera pracodawców, edukując i wskazując dobre praktyki w sferze bezpieczeństwa i higieny pracy, ale inspektor pracy nie może być stawiany w roli pracodawcy lub służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Z obserwacji inspektorów pracy wynika, że czę- sto po zakończeniu kontroli wszystko wra- ca do stanu sprzed kontroli (co potwierdza się w odsetku nieprawidłowości stwierdzanych w powtór- nych kontrolach u przedsiębiorców). Z naczącą rolę pełnią inwestor, inspektor nadzoru inwe- storskiego i kierownictwo budowy (tj. kierownik budowy, kierownicy robót). Uczestnicy procesu budowlanego, mając na względzie przepisy ustawy Prawo budowlane, powinni również angażować się w monitorowanie stanu bezpieczeństwa i reagować na zagrożenia wynikające z nieprzestrzegania przepisów bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia. Wstrzymanie prac, w przypadku wystą - pienia zagrożenia życia i zdrowia pracowników, jest obo- wiązkiem osoby kierującej pracownikami oraz kierownika b udowy lub robót. Wynika to zarówno z przepisów prawa pracy, jak i z przepisów prawa budowlanego. Zauważalny jest bezpośredni wpływ braku faktycznej odpowiedzialności inwestora za stan bezpieczeństwa pra - cy na realizowanych inwestycjach – na poziom bezpie- czeństwa na budowach. Powodem jest sposób określenia r oli inwestora w obowiązująch przepisach prawa, w myśl których nie odpowiada on za organizację bezpiecznej pra - cy na budowie. Ocena przestrzegania przez pracodawców prze- pisów bhp podczas prac wykonywanych żurawiami wieżowymi i szybkomontującymi Podczas kontroli placów budowy inspektorzy weryfi- kowali przestrzeganie przepisów dotyczących eksploata- cji i obsługi żurawi wieżowych lub szybkomontujących. P odmiotami kontrolowanymi byli przedsiębiorcy, na rzecz których była wykonywana praca związana z transportem pionowym materiałów z wykorzystaniem żurawi wieżowych. Przeprowadzono 515 kontroli w 417 podmiotach zaan- gażowanych w wykonywanie prac związanych z transportem p ionowym z wykorzystaniem żurawi na budowach. Wśród kontrolowanych firm były podmioty będące właścicielami żurawi wieżowych, podmioty powierzające obsługę opera - torską żurawi, jak również firmy powierzające zatrudnionym p racownikom funkcje hakowych i sygnalistów, współpracu- jących przy pracach transportowych z operatorami żurawi. S kontrolowano zagadnienia bezpieczeństwa i higie- ny pracy związane z obsługą 276 żurawi wieżowych i 26 żurawi szybkomontujących . Kontrolowane żurawie obsługiwało 416 operatorów. Większość zakładów objętych kontrolami należa- ła do grupy firm mikro-, tj. takich, w których pracowa- ło do 9 osób – 46% kontrolowanych podmiotów. Następna g rupa to zakłady zatrudniające od 10 do 49 pracowników – 37% podmiotów. W przedsiębiorstwach świadczyło pracę 4,4 tys. osób, w tym 3,8 tys. – na podstawie umowy o pracę. Nieprawidłowości w zakresie wykonywania prac z uży- ciem żurawi na budowach, skutkujące skierowaniem ś rodka prawnego, stwierdzono w 78,4% kontroli. Najczęściej kierowano decyzje ustne (76% wszyst- kich decyzji), które zostały zrealizowane jeszcze w trakcie kontroli lub zaraz po jej zakończeniu. Przyczyniło się to do natychmiastowego wyeliminowania nieprawidło - wości, w tym zwłaszcza stwarzających bezpośrednie zagro- żenie dla zdrowia lub życia. Warto podkreślić, że aż 72% w szystkich decyzji odnosiło się do naruszeń stwarzających potencjalne zagrożenia wypadkowe. Nieprawidłowości związane z przygotowaniem do pra- cy operatorów żurawi i osób zaangażowanych w obsługę prac transportowych wystąpiły w 93% kontroli. Zauważalną zmianą w stosunku do roku poprzednie - go, jest wzrost odsetka kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w zakresie udzielania instruktaży sta- nowiskowych w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pra- cy hakowym i sygnalistom. Odsetek kontroli, w których w ystąpiły nieprawidłowości odnoszące się do pozostałych sprawdzanych zagadnień oscylował na zbliżonym poziomie w latach 2022 i 2023. Przygotowanie do pracy osób wykonujących prace transportowe z użyciem żurawi – odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości instruktaż stanowiskowy operatora żurawia instruktaż stanowiskowy hakowego, sygnalisty ocena ryzyka zawodowego badania lekarskie sygnalisty, hakowego badania lekarskie operatora żurawia A B C D uprawnienia kwalikacyjne do obsługi żurawi wieżowych i szybkomontujących F E 43 41 26 14 13 4 A B C D E F 2023 2022 45 33 27 13 11 3 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 46 ROZDZIAŁ 4 Hakowi i sygnaliści stanowili największy odsetek pracują- cych, którzy nie posiadali aktualnych profilaktycznych badań l ekarskich dopuszczających do wykonywanej pracy (31% hakowych i sygnalistów) oraz nie odbyli instruktażu stanowi - skowego (36% hakowych i sygnalistów). Wśród operatorów żurawi tego rodzaju nieprawidłowości występowały rzadziej – 9% operatorów nie odbyło badań profilaktycznych oraz 14% operatorów nie odbyło instruktażu stanowiskowego. Okaza- ło się także, że 9 operatorów nie posiadało uprawnień k walifikacyjnych do obsługi żurawi wieżowych i szyb- komontujących . Ponadto na 25% stanowisk (operatora żurawia, sygnalisty lub hakowego) nie przeprowadzono oceny ryzyka zawodowego lub przeprowadzono ją nieprawidłowo (najczęściej nie identyfikując wszystkich zagrożeń). Organizacja prac transportowych przy użyciu żurawi – odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości zapoznanie z instrukcją pracy żurawia w warunkach kolizyjnych książka dyżurów żurawia zapoznanie z instrukcją bezpieczeństwa prac transportowych odróżnianie sygnalisty i hakowego od pozostałych pracowników instrukcja bezpieczeństwa prac transportowych A B C D przestrzeganie zakazu wykonywania jednocześnie przez jedną osobę czynności operatora żurawia, sygnalisty lub hakowego G instrukcja pracy żurawia w warunkach kolizyjnych H zapoznanie operatora żurawia z instrukcją ewakuacji z kabiny żurawia F instrukcja ewakuacji z kabiny żurawia I E A B C D E F G H I 2023 2022 34 33 20 20 18 12 11 36 52 47 29 38 32 24 25 15 16 8 W 2023 r. w mniejszej liczbie kontroli wystąpiły nieprawi- dłowości w zakresie opracowania instrukcji bezpieczeństwa p rac transportowych, ewakuacji z kabiny żurawia oraz zapo- znania wykonujących prace z tymi dokumentami. Zwiększyła s ię natomiast liczba kontroli, w których ujawniono nieprawidło- wości dotyczące prowadzenia książek dyżurów żurawia; sto- sowania przez sygnalistów i hakowych elementów odzieży lub w yposażenia odróżniających ich od pozostałych pracowni- ków; przestrzegania zakazu wykonywania tych samych czyn- ności jednocześnie przez operatora żurawia, hakowego lub s ygnalistę; opracowywania instrukcji pracy żurawia w warun- kach kolizyjnych. B ez decyzji dozoru technicznego dopuszczającej żuraw do eksploatacji na danym placu budowy pracowały 3 żurawie. Prawie co piąty żuraw pracujący na placu budowy nie posiadał książki dyżurów żurawia lub operatorzy nie doko - nywali w niej wpisów w czasie zmiany. Niejednokrotnie książki prowadzone były niewłaściwie lub nierzetelnie. Ww. uchybienia odnosiły się do 36% kontroli. Stwierdzano brak lub nieprawidłowo opracowane instrukcje: bezpieczeństwa prac transportowych prowa - dzonych przy użyciu żurawi (20%) oraz ewakuacji z kabi- ny żurawia (12%). Często instrukcje zawierały ogólnikowe z apisy dotyczące pracy żurawi, bez uwzględnienia spe- cyfiki danej budowy. Ustalono także, że 34% operatorów ż urawi, sygnalistów i hakowych nie było zapoznawanych z postanowieniami instrukcji bezpieczeństwa prac trans - portowych przed dopuszczeniem ich do pracy, a co piąty operator żurawia z instrukcją ewakuacji z kabiny żurawia. Uchybienia stwierdzono także w odniesieniu do instruk - cji pracy żurawia w warunkach kolizyjnych. Brak bądź nie- prawidłowe opracowanie tej instrukcji stwierdzono w 11% k ontroli, a niezapoznanie się z nią dotyczyło co trzeciego operatora żurawia, sygnalisty i hakowego. W ponad połowie kontroli na budowach stwier- dzono niewyróżnianie się sygnalistów i hak owych spośród pozostałych pracowników w sposób widoczny z kabiny żurawia, np. poprzez zastosowanie odzieży lub wyposażenia z odpowiednimi elementami odróżniającymi wizualnie od pozostałych (kolor bluzy lub kamizelki, okre - ślonego koloru hełm ochronny itp.). Dotyczyło to co drugie- go hakowego bądź sygnalisty. W 2 023 r. odnotowano wzrost liczby kontroli (53% w 2023 r.; 40% w 2022 r.), w których stwierdzono brak napisu ostrzegawczego zabraniającego wejścia na żuraw. Dotyczyło to aż 37% skontrolowanych żurawi. W mniejszej liczbie kontroli stwierdzono nieprawidłowo - ści związane z wyposażeniem kabin żurawi. Tylko w 10% kontroli ujawniono, że kabina żurawia nie była wyposażona w urządzenie do odczytu prędkości wiatru na wysięgniku lub urządzenie było uszkodzone (dotyczyło 5% kontrolowanych żurawi). Natomiast w 13% kontroli wykazano, że osprzęt przeznaczony do podnoszenia ładunków był niedo- stosowany d o rodzaju tych ładunków, bądź do ich wielkości lub ciężaru . Materiały transportowano przy zastosowaniu niekompletnego lub niewłaściwego osprzę- tu dodatkowego, niezabezpieczone przed ryzykiem w ysunięcia lub wypadnięcia. Stwierdzano również moc- no zużyte, poprzecierane i uszkodzone zawiesia, bez SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 47 udokumentowanych przeglądów, oznaczeń i kolorystyki umożliwiających identyfikację. Naruszenia w zakresie dopuszczalnej dobowej normy czasu obsługi żurawi wystąpiły w 13% kontroli i dotyczyły 6% operatorów żurawi. Należy jednak zauważyć, że operato- rów prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą n ie obowiązują ograniczenia wynikające z ustawy Kodeks pracy , dotyczące pięciodniowego tygodnia pracy (mogą pra- cować nawet przez 7 dni w tygodniu i święta). Obejmują ich j edynie ograniczenia czasowe wynikające z rozporządzenia Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 22 paź- dziernika 2018 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pra- cy przy obsłudze żurawi wieżowych i szybkomontujących , które nie odnoszą się do norm czasu pracy określonych w Kodeksie pracy, a jedynie do czasu wykonywania czynno - ści przez operatora żurawia w danej dobie. Z tych powodów operatorzy prowadzący jednoosobową działalność gospo- darczą są najbardziej pożądani na rynku pracy. Podsumowanie Wejście w życie wymogów rozporządzenia z dnia 22 października 2018 r. w sprawie bezpieczeń- stwa i higieny pracy przy obsłudze żurawi wieżowych i szybkomontujących w wielu obszarach wypełniło lukę powstałą po uchyleniu poprzedniego rozporządzenia regu- lującego tę tematykę, usystematyzowało również niektó- re zagadnienia, które wcześniej nie były uregulowane, j ak np. rozdzielenie funkcji i doprecyzowanie obowiązków osób współpracujących z operatorami żurawi wieżowych w trakcie transportu pionowego materiałów. Działania kon - trolne i prewencyjne prowadzone przez inspektorów pra- cy na przestrzeni ostatnich lat, od wejścia w życie wymogów w w. rozporządzenia, bezsprzecznie podniosły poziom wie- dzy i świadomości osób nadzoru i samych pracodawców z z akresu prawidłowego stosowania regulacji w nim zawar- tych i w wielu obszarach pozwoliły na znaczącą reduk- cję występujących nieprawidłowości. Niestety, niektórych p roblemów nie udało się w dalszym ciągu rozwiązać, ani ograniczyć w stopniu, który można by uznać za zadowalają - cy. Do takich problemów zaliczyć można bardzo niski poziom wiedzy, umiejętności i świadomości osób wykonujących funkcję hakowych i sygnalistów. Rozwiązanie go, czy nawet skuteczne ograniczenie nieprawidłowości, wymaga przede wszystkim zmiany istniejących przepisów, co pozwoliłoby m.in. na ograniczenie liczby osób przypadkowo wykonują - cych takie funkcje. Innym problemem, który wymaga zmiany i stniejących regulacji prawnych, jest objęcie takimi samymi wymogami, w zakresie wyposażenia i czasu obsługi żurawi sterowanych z kasety, bez względu na to, czy posiadają one kabinę. W obecnym stanie prawnym, skuteczne działania eliminujące zagrożenia w obszarze pracy żurawi wieżowych sterowanych kasetą są bardzo ograniczone, a działania pre - wencyjne, z uwagi na skalę problemu, są niewystarczające. P ropozycje zmian legislacyjnych w zakresie ww. rozpo- rządzenia zostały wskazane w „Sprawozdaniu z działania P aństwowej Inspekcji Pracy” za rok 2022. Ponadto, w odpowiedzi na zapotrzebowanie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii w 2023 r. przeprowadzono analizę przepisów ww. rozporządzenia, mając na względzie doświadczenia Państwowej Inspekcji Pracy wynikające z pro - wadzenia czynności kontrolnych w tym obszarze, od począt- ku funkcjonowania ww. rozporządzenia. Przekazano w formie t abelarycznej propozycje zmian treści przepisów ww. regula- cji, z uwzględnieniem wniosków legislacyjnych skierowanych p rzez Głównego Inspektora Pracy pismem z dnia 30 listopa- da 2021 r. Przedstawiona ministerstwu opinia miała na celu z aprezentowanie oceny Państwowej Inspekcji Pracy odno- śnie do praktycznego funkcjonowania przepisów ww. rozpo- rządzenia, jak również rozważenia konieczności nowelizacji w w. rozporządzenia. Kontrole przedsiębiorców wykonujących roboty budowlane w zakresie prawnej ochrony pracy Zakres kontroli Celem ustalenia stanu przestrzegania przez przedsię- biorców wykonujących prace na terenie placów budowy p rzepisów prawa pracy przeprowadzono 661 kontroli w 647 podmiotach. Podejmowane czynności miały charak- ter kompleksowy, obejmowały m.in. badanie przestrzegania Wyposażenie żurawi, w tym kabin żurawi – odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości A B C DE wyposażenie kabiny żurawia w urządzenie do odczytu prędkości wiatru na wysokości wysięgnika umieszczanie napisu ostrzegawczego przy wejściu na żuraw \"Osobom nieupoważnionym wstęp wzbroniony\" czytelne oznakowanie informacją o dopuszczalnej nośności oraz znakiem potwierdzającym spełnianie wymogów systemu oceny zgodności haków i zawiesi do transportu ładunków osprzęt przeznaczony do podnoszenia ładunków z uwzględnieniem rodzaju, wielkości oraz ciężaru ładunków, jakie będą nimi przenoszone wyposażenie kabiny żurawia w urządzenie do odczytu temperatury A B C D E 2022 2023 53 40 15 17 8 9 1010 8 13 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 48 ROZDZIAŁ 4 unormowań dotyczących zawierania i rozwiązywania sto- sunku pracy, czasu pracy, wypłaty wynagrodzeń i innych ś wiadczeń ze stosunku pracy oraz udzielania urlopów wypoczynkowych. Wśród skontrolowanych pracodawców największą gru - pę stanowiły podmioty zatrudniające do 9 pracowników – 7 0% kontroli oraz od 10 do 49 pracowników – 25%. Diagnoza W poddanych kontroli podmiotach, podobnie jak w roku ubiegłym, dominowały nieprawidłowości związane z prowadzeniem dokumentacji w sprawach związanych ze sto- sunkiem pracy. Były to uchybienia, które w znaczący sposób m ogą przekładać się na prawidłowość przestrzegania podsta- wowych uprawnień pracowniczych. W z akresie przestrzegania przepisów o czasie pracy przeważały nieprawidłowości związane z nieewidencjono- waniem (4,6% skontrolowanych w tym zakresie podmio- tów) lub nieprawidłowym ewidencjonowaniem czasu pracy ( ponad 25%), a także braki lub innego rodzaju uchybienia w zakresie poprawnego uregulowania systemów, rozkładów czasu pracy i okresów rozliczeniowych (w regulaminach kontrole przedsiębiorców wykonujących roboty budowlane w zakresie prawnej ochrony pracy w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości A B C DEF G prowadzenie ewidencji czasu pracy prowadzenie akt osobowych świadectwa pracy udzielanie informacji o niektórych warunkach zatrudnienia udzielanie urlopu wypoczynkowego w roku nabycia do niego prawa A B C D poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy G niewypłacenie lub zaniżenie ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy H wypłata wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych I ustalenie rozkładu czasu pracy F E HI 37 42 32 31 21 20 19 14 14 2022 2023 38 35 30 20 19 17 16 8 35 pracy lub – w przypadku małych pracodawców – obwiesz- czeniach). Są to nieprawidłowości, których zaistnienie p owoduje nieprawidłowe naliczenie i wypłatę wynagrodze- nia. Utrudniają one również dokonanie ustaleń stanu fak- tycznego przez inspektorów pracy. P rzedsiębiorcy prowadzący działalność budowlaną nie przywiązują wagi do realizacji obowiązków związanych z prowadzeniem ewidencji czasu pracy. W ocenie kon - trolujących duża grupa pracodawców celowo nie rejestruje c zasu pracy, aby uniknąć dodatkowych kosztów, tj. obo- wiązku wypłacenia dodatkowego wynagrodzenia za pracę w g odzinach nadliczbowych, wyższych składek na ubez- pieczenia społeczne itp. Nierzadko też zdarza się, że wyna- grodzenie za czas niezarejestrowany jest wypłacane, ale b ez odnotowania tego w dokumentach oraz opłacenia skła- dek i podatków. U zależnienie prac budowlanych od warunków atmosfe- rycznych powoduje, że pracodawcy odstępują od określa- nia systemów i r ozkładów czasu pracy , jak również informowania pracowników z odpowiednim wyprzedze- niem o indywidualnych rozkładach czasu pracy. Umoż- liwia to intensyfikowanie prac w okresach lepszej pogody i p rzed planowanym terminem zakończenia zlecenia. Przy określeniu rozkładu czasu pracy, w razie przerwy w pra - cach, pracodawca byłby zobowiązany do świadczeń z tytu- łu przestoju. W p rzeciwieństwie do 2022 r., w roku sprawozdawczym praktycznie nie stwierdzano nierekompensowania pracy w dniu wolnym z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy (na ogół w sobotę) innym dniem wolnym od pracy. Problem ten w wystąpił jedynie w 2% kontrolowanych pod - miotów (wobec 10% w 2022 r.) i dotyczył 30 pracowników. Wśród przedsiębiorców wykonujących prace na placach budowy stwierdzano także, w nieznacznie mniejszej skali niż w 2022 r., problemy z wypłatą wynagrodzenia w termi - nie (7,5% w 2023 r.; 8,2% w 2022 r.). N admienić należy, że prowadzenie czynności kontro- lnych w sektorze budowlanym ma określoną specyfikę – w m iejscu wykonywania prac rzadko przechowywana jest dokumentacja związana ze stosunkiem pracy. Inspektorzy pracy napotykają na trudności w skontak- towaniu się z pracodawcą lub osobą go reprezentującą, a d okumenty związane ze świadczeniem pracy przez pracowników przedkładane są fragmentarycznie i suk - cesywnie. Prezentowana dokumentacja jest z reguły niepełna, a jako powód takiego stanu rzeczy poda- wana jest nieobecność osoby zajmującej się obsługą k adrowo-księgową. Umożliwia to stworzenie ad hoc dokumentów brakujących i przedłożenie ich kontrolują - cym w późniejszym terminie. Takie działania znacząco utrudniają dokonanie ustaleń odzwierciedlających stan rzeczywisty. Podsumowanie Przedsiębiorcy wskazują, że zmiany gospodar- cze doprowadziły do tego, że rynek pracy jest ryn- kiem pracownika. Przy deficycie wykwalifikowanych p racowników, często to oni dyktują warunki świadcze- nia pracy, nie zawsze są jednak zwolennikami działania z godnego z literą prawa. Przykładowo pracownicy często SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 49 preferują uzyskanie wyższego wynagrodzenia nad zapew- nienie im takich gwarancji jak np. okresy odpoczynku. O trzymywanie wynagrodzenia w wysokości dużo wyższej niż określona w umowie o pracę, bez obciążenia go skład - kami na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, czy chęć ukrycia dochodów w związku z zobowiązaniami alimenta- cyjnymi powodują, że pracownicy są niechętni potwierdza- niu faktycznego czasu pracy, przynajmniej do zaistnienia s poru z pracodawcą. Mali przedsiębiorcy będący podwykonawcami dużych firm, często wskazują na problemy związane z niezaspo - kajaniem lub nieterminowym opłacaniem ich wierzytel- ności, co przekłada się na utratę płynności finansowej i t rudności z terminowym realizowaniem zobowiązań wobec swoich pracowników. Zaakcentować również należy, że prace świadczo - ne na budowie stanowią z reguły ciężką pracę fizyczną, o bciążającą organizm w stopniu co najmniej znacznym. Stąd przestrzeganie przepisów o czasie pracy – nawet tych o charakterze formalnym, jak określenie systemów i rozkładów czasu pracy – stanowi element tworzenia bez - piecznego i higienicznego środowiska pracy. Redukuje p rzeciążenie ilościowe i jakościowe, co umożliwia właści- wą regenerację sił pracownika, stanowiąc jednocześnie e lement prewencji wypadkowej. Nadmierne obciążenie pracą, przekraczające w sposób znaczny przyjęte normy czasu pracy, realizowane w sposób ciągły i usystematy - zowany, stanowi naruszenie prawa pracowników do wypo- czynku, co skutkuje naruszeniem prawa do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W związku z powyższym, skala oraz rodzaj stwier - dzonych nieprawidłowości w firmach wykonujących prace na placach budowy wskazuje na konieczność konty- nuowania działań kontrolnych. Kontrole przedsiębiorców wykonujących roboty budowlane w zakresie legalności zatrudnienia obywa- teli polskich i cudzoziemców Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 377 kon- troli , podczas których badali legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich. Łącznie skontrolowali legalność zatrudnienia 2 024 osób. Ponadto, prowadząc kontrole przedsiębiorców wyko- nujących prace na terenie placów budowy, w 174 kontro- lach badano zagadnienia z zakresu legalności zatrudnienia cudzoziemców. Kontrolą objęto 637 cudzoziemców, z których 20% wykonywało pracę na podstawie oświadcze- nia o powierzeniu pracy cudzoziemcowi, 36% na podstawie p owiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy. Najliczniejszą grupę kontrolowanych cudzoziemców stano - wili obywatele Ukrainy – 522 osób, tj. 82% sprawdzonych cudzoziemców. W dalszej kolejności objęto kontrolą obywa- teli Białorusi (38 – 6%), obywateli Gruzji (26 – 4%) i Turcji ( 10 – 2%). Najwięcej, bo 52% cudzoziemców, świadczyło pra- cę w mikroprzedsiębiorstwach (zatrudniających do 9 osób). Diagnoza Na 377 przeprowadzonych kontroli obywateli polskich, w 121 kontrolach stwierdzono nieprawidłowości. Dotyczyły one: −braku albo nieterminowego potwierdzenia na piśmie rodzaju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pracę – podczas 29 kontroli, w stosunku do 61 osób objętych kontrolą legalności zatrudnienia w zakresie badanego zagadnienia, −braku albo nieterminowego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych pracowników podczas 86 kontroli, w odnie - sieniu do 162 osób, a także osób świadczących pra- cę na podstawie umów cywilnoprawnych – odpowiednio podczas 24 kontroli, w stosunku do 33 osób, −niezawiadomienia przez bezrobotnych powiatowego urzę - du pracy o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności – 3 przypadki na 138 osób objętych kon- trolą w zakresie badanego zagadnienia. W 2 023 r. w zakresie realizacji obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy , terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mających wpływ na wymiar składek, inspektorzy pracy stwierdzili nieprawidłowości podczas 96 kontroli przepro - wadzonych w tym zakresie. Najwięcej nieprawidłowości d otyczyło terminowości opłacania składek na Fundusz Pra- cy. Takie uchybienie ujawniono w toku 86 kontroli. P owierzenie nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono wobec 107 cudzoziemców w toku 46 kontroli, tj. 26,4% wszystkich kontroli, w których badano legalność zatrudnienia cudzoziemców. Nielegalne powie - rzenie pracy dotyczyło najczęściej obywateli: Ukrainy – 91 osób, tj. 16% obywateli tego państwa objętych kon- trolą, następnie Białorusi, Gruzji i Filipin – po 4 osoby. P rzeważający odsetek nielegalnie zatrudnionych cudzo- ziemców odnotowano w mikroprzedsiębiorstwach – 6 3%. Inspektorzy pracy ujawnili następujące naruszenia przepisów dotyczących legalności powierzania pracy obcokrajowcom: −brak wymaganego zezwolenia na pracę – podczas 30 kontroli, w stosunku do 70 cudzoziemców, −brak zawarcia umów w wymaganej formie – podczas 9 kontroli, 22 cudzoziemców, −pracę na innym stanowisku lub innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę – 10 kontroli, 20 cudzoziemców. Stwierdzono nieprzestrzeganie przepisów dotyczących technicznego bezpieczeństwa pracy w odniesieniu do 49% badanych cudzoziemców (w 85 kontrolach). Ponadto ujaw - niono brak lub nieterminowe zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych – 104 przypadki, tj. 18% kontrolowanych cudzoziemców. Wykazane w toku kontroli nieprawidłowości dotyczyły także: −braku lub nieprawidłowego wypłacenia wynagrodzenia oraz innych świadczeń związanych z pracą – 41 przypad - ków, tj. 7,3% badanych cudzoziemców, −niezgodności umowy cywilnoprawnej z warunkami świad- czenia pracy – 18 przypadków, tj. 10,3% ogółu badanych cudzoziemców. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 50 ROZDZIAŁ 4 Podsumowanie Kontrole legalności zatrudnienia zarówno obywateli pol- skich, jak i cudzoziemców wykazały, że w dalszym ciągu w ystępują nieprawidłowości w tym obszarze. W przypad- ku kontroli legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej o bywateli polskich, inspektorzy pracy stwierdzili nieprawi- dłowości w co trzecim kontrolowanym podmiocie. Najwięcej n ieprawidłowości dotyczyło zgłaszania zarówno pracow- ników, jak i osób świadczących pracę na podstawie umów c ywilnoprawnych do ubezpieczeń społecznych. W zakresie legalności zatrudnienia cudzoziemców ujawniono, że w 57% kontroli wystąpiły naruszenia z zakresu bhp wobec wykonu - jących pracę obcokrajowców. Kontrole interwencyjne robót budowlanych i zagrożeń o charakterze publicznym Niezależnie od planowych kontroli przeprowadzonych w związku z realizacją „Strategii kontroli i prewencji dla sektora budowlanego” Państwowa Inspekcja Pracy reago- wała n a zgłoszenia obywateli, przedstawicieli urzędów i instytucji różnych prac i remontów budowlanych, prowa- dzonych z naruszeniem obowiązujących przepisów bezpie- czeństwa i higieny pracy lub stwarzających zagrożenie dla o sób postronnych. Działania kontrolne były podejmowane niezwłocznie, w celu jak najszybszego usunięcia stwier - dzonych nieprawidłowości. Kontrolowano najczęściej krótkotrwałe pra- ce budowlane, wykonywane w mi ejscach ogól- nodostępnych. Zazwyczaj były to roboty związane z ocieplaniem lub remontem elewacji budynków, wymianą poszycia dachów, budową lub przebudową odcinków dróg oraz remontem sieci i przyłączy zasilających w media. W 2023 r. zostało przeprowadzonych 2 439 takich kontroli interwencyjnych u 2 291 pracodawców. Najwięcej zgłoszeń, a następnie interwencji inspektor- skich, dotyczyło szczególnie łatwych do zauważenia przez o soby z zewnątrz, prac na wysokości, w tym elewa- cyjnych . Stwarzały one najwięcej zagrożeń zarówno dla pracujących, jak i osób przechodzących lub parkujących w pobliżu, które obawiając się o swoje zdrowie i mienie infor- mowały o dostrzeżonych niebezpieczeństwach. Z naczny odsetek stwierdzonych nieprawidłowości doty- czył prac wykonywanych z rusztowań roboczych – w 35% kontroli interwencyjnych. Nagminne było wyko- nywanie pracy na pomostach rusztowań, na których nie zam ontowano balustrad zabezpieczających przed upadkiem lub zastosowano balustrady niekompletne. Brak zabezpieczenia i oznakowania strefy nie- bezpiecznej , w tym niezastosowanie zabezpieczeń przed spadającymi przedmiotami nad ciągami komunikacyjnymi, przejściami dla osób postronnych, np. w postaci szczelnych osłon i daszków, stwierdzono w 28% kontroli. Takie sytuacje występowały w miejscach prowadzenia prac na wysokości (podczas ocieplania budynków, przy pracach na rusztowa - niach lub na dachach); przy pracach związanych z transpor- tem pionowym materiałów; jak również przy wykonywaniu r obót z wykorzystaniem maszyn i urządzeń do robót ziem- nych, budowlanych i drogowych, w szczególności przy cią- gach komunikacyjnych bądź w pasie drogowym; a także p rzy pracach związanych z przebudową chodników i lokal- nych dróg dojazdowych. W 2 6% podejmowanych kontroli interwencyjnych ujaw- niono wiele nieprawidłowości w obszarze użytkowania instalacji i urządzeń elektrycznych . Często pracu- jący nie stosowali środków ochrony indywidualnej (np. hełmów ochronnych, ochron słuchu, dłoni, twarzy lub oczu) – w 21% kontroli. Pozostałe uchybienia związane były z rodzajem wykonywanych prac – np. przy robotach ziemnych i w wykopach dominującym problemem był brak odpowiednich zabezpieczeń ścian wykopów przed osunię - ciem gruntu. Przeprowadzono także 122 kontrole interwencyjne u 117 pracodawców w pozostałych rodzajach dzia- łalności . Charakterystyczna dla tego typu kontroli jest różnorodność miejsc występowania zagrożeń. Większość nieprawidłowości była ujawniana podczas wykonywania prac w miejscach ogólnodostępnych, w których istniało ryzy - ko zagrożeń dla osób trzecich, np. pieszych. Kontrole interwencyjne wykonywania robót budowlanych odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości środki ochrony indywidualnej (np. hełmy ochronne) zabezpieczenie i oznakowanie strefy niebezpiecznej użytkowanie instalacji i urządzeń elektrycznych prace wykonywane z rusztowań prace na wysokości (stropy, dachy, itp.) A B C D protokół odbioru rusztowania G instrukcja bezpiecznego wykonywania robót H zabezpieczenie terenu budowy przed dostępem osób nieupoważnionych (np. ogrodzenie) F instruktaż stanowiskowy I E protokół pomiarów elektrycznych J roboty ziemne i wykopy K 35 28 23 A B C D E F GH I J K 31 24 24 20 15 14 12 12 7 6 34 21 1717 15 11 10 66 2023 2022 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 51 Najwięcej nieprawidłowości dotyczyło prac na wysokości oraz niezabezpieczenia lub nieoznakowania stref niebez- piecznych podczas prac polegających na: −wycinaniu bądź przycinaniu drzew rosnących w sąsiedz- twie dróg komunikacyjnych dla pieszych; −odśnieżaniu połaci dachowych budynków; −demontażu oświetlenia ulicznego przy ciągach pieszo - -jezdnych (np. w związku z niewłaściwą organizacją ruchu chodnik był zastawiony podestem ruchomym przejezd- nym, co groziło wypadkiem komunikacyjnym, ponieważ piesi zmuszeni byli wychodzić na jezdnię w celu ominięcia urządzenia); −zastawianiu wyjść ewakuacyjnych w sklepach wielkopo - wierzchniowych, co uniemożliwiało szybkie wydostanie się klientów na otwartą przestrzeń w razie zaistnienia zagrożenia (np. pożaru). Z agrożenia publiczne o charakterze innym niż budowla - ne są kontrolowane sporadycznie. Ujawniane były podczas i nnych kontroli lub na skutek zgłoszeń osób, które dostrze- gają nieprawidłowości, a także na podstawie powiado- mień od innych organów. N ależy podkreślić, że kontrole zagrożeń o charakterze publicznym wpływają na poprawę zarówno bezpieczeństwa obywateli, jak i bezpieczeństwa pracy. Pozostawiają również pozytywny odbiór społeczny świadczący o skuteczności działania Państwowej Inspekcji Pracy. Kampania prewencyjno-kontrolna „Budowa. STOP wypadkom!” W roku sprawozdawczym urząd kontynuował trzylet- nią ogólnopolską kampanię prewencyjno-kontrolną „Budowa. STOP wypadkom!” , realizowaną pod hasłem „SZANUJ ŻYCIE, SIEBIE NIE ODBUDUJESZ”. Kampania adresowana jest do pracodawców, kierow- ników budowy i rob ót, pracowników oraz inwestorów . Jej celem jest poprawa bezpieczeństwa pracy w budownic- twie. Przekaz kampanii koncentruje się na zagrożeniach dla ży cia i zdrowia pracowników, wskaźnikach wypadkowych, a także zachęca do potępienia zachowań niezgodnych z zasadami bezpieczeństwa pracy w budownictwie nawet przy drobnych pracach budowlanych. W roku sprawozdawczym kontynuowano współpracę z partnerami kampanii. Na przykład ze środków prewencji wypadkowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wydruko - wano bannery budowlane „Szanuj życie, siebie nie odbu- dujesz”. Inspektorzy pracy dystrybuowali je na budowach w c ałym kraju. Partnerzy kampanii za pośrednictwem swoich stron internetowych oraz mediów społecznościowych promowali założenia kampanii. Na łamach Biuletynu Urzędu Dozo - ru Technicznego „Inspektor – technika i bezpieczeństwo” Logo kampanii Banner budowlany „Szanuj życie, siebie nie odbudujesz” Artykuły przygotowane przez Inspektorów Pracy publikowane w biuletynie Urzędu Dozoru Technicznego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 52 ROZDZIAŁ 4 ukazały się artykuły przygotowane przez inspektorów Pań- stwowej Inspekcji Pracy oraz zamieszczane były infografiki k ampanii. Kampania była realizowana w 2023 r. z wykorzy - staniem wielu kanałów informacyjnych. W całym kra- ju organizowano konferencje tematyczne, szkolenia i spotkania informacyjne dla pracodawców, pracowników branży budowlanej i inwestorów. Popularyzacja wiedzy o bezpieczeństwie na budowie odbywała się podczas targów i imprez plenerowych, spotkań, a także semina - riów na wyższych uczelniach oraz w szkołach kształcą- cych przyszłą kadrę budowlaną. Tematykę konferencji i s zkoleń dostosowano do jej uczestników oraz do zakresu realizowanych prac na budowach, na których prowadzo - no konkretne szkolenia. Organizacją szkoleń na placach budowy zajmowało się kierownictwo firm wykonawczych, ściśle współpracujące z inspektorami pracy. Pozwoli - ło to na lepszy dobór zagadnień oraz na wyznaczenie dogodnych terminów spotkań. Zaletą szkoleń był bezpo- średni kontakt osób odpowiedzialnych za bezpieczeń- stwo na budowie z inspektorami pracy, którzy na bieżąco o dpowiadali na pytania uczestników. Łącznie inspektorzy pracy w całym kraju przeprowadzili 360 szkoleń, w których uczestniczyło 7 210 osób, w tym m.in. 2 226 pracodaw- ców i p rzedsiębiorców niebędących pracodawcami, 3 590 pracowników oraz 352 przedstawicieli służby bhp . Działania prowadzone w okręgowych inspektora- tach pracy wspierano ogólnopolską kampanią medial- ną realizowaną w telewizji i Internecie. Podobnie jak w 2 022 r. szczególną uwagę poświęcono promocji bez- piecznych zachowań na placu budowy oraz stosowania ś rodków ochrony indywidualnej przez pracowników. Kam- pania telewizyjna, przeprowadzona w listopadzie 2023 r., obejmowała 7 433 emisje 30-sekundowego spotu w stacjach TVP1, TVP2, Polsat, a także 97 stacjach tema- tycznych. Dzięki temu z przekazem zapoznało się 2 ,1 mln osób. Spot telewizyjny został również wykorzy- stany w innych działaniach medialnych kampanii „Budowa. S TOP wypadkom!”. W promocji prowadzonej w serwisie YouTube, spot uzyskał ponad 1,4 mln wyświetleń . Dodatkowo dzięki współpracy z Miejskimi Zakładami Autobusowymi w Warszawie, w październiku 2023 r. spot był również emitowany na ponad 1 600 ekranach reklamowych systemu „Halo Warszawo!” w 325 autobusach . W październiku i listopadzie 2023 r. w Internecie na por- talach o tematyce budowlanej (m.in. murator.pl, murator- plus.pl, kb.pl) oraz sieci reklamowej GDN (Google Display N etwork) emitowano bannery reklamowe kierujące do stro- ny kampanii www.bhpnatak.pl. Dodatkowo w wyszukiwar- ce Google przygotowano specjalne reklamy, które były w yświetlane kontekstowo użytkownikom zaintereso- wanym tematyką budownictwa, a także zagadnieniami b ezpieczeństwa w branży budowlanej. Promocję prowa- dzono również na portalu ogłoszeniowym olx.pl, gdzie b annery kampanii umieszczane były m.in. na podstronach z maszynami i urządzeniami budowlanymi oraz z ogło - szeniami dotyczącymi usług budowlanych i remontowych. Ogółem w czasie trwania działań w Internecie odnotowano ponad 157 tys. kliknięć w bannery i inne formy reklamy związane z kampanią. Tematyka związana z bezpieczeństwem pracy w budow- nictwie, promocja szkoleń realizowanych przez Państwową I nspekcję Pracy dla branży budowlanej oraz inne działania związane z kampanią „Budowa. STOP wypadkom!” były również popularyzowane przez okręgowe inspektoraty pracy na zasadach non-profit w lokalnych i regionalnych mediach. Łącznie ukazały się 342 informacje o prowa- dzonej kampanii w l okalnych i regionalnych sta- cjach telewizyjnych, radiowych, a t akże w prasie i Internecie. Promocja spotu kampanii Banner kampanii wykorzystywany w promocji kampanii w Internecie” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 53 W roku sprawozdawczym fundacja ipomocni.pl włą- czyła się jako podmiot wspierający działania Pań- stwowej Inspekcji Pracy w budownictwie. Fundacja p ropaguje wiedzę na temat bhp, zwraca uwagę spo- łeczeństwa na problem wypadków przy pracy, a także p omaga osobom poszkodowanym w wypadkach. Dzię- ki współpracy podjętej z Okręgowym Inspektoratem P racy w Krakowie oraz Głównym Inspektoratem Pracy przygotowane zostały 3 podcasty na temat wypad- ków przy pracy oraz oceny ryzyka zawodowego . Omówiono w nich m.in. specyfikę zagrożeń zawodo- wych związanych z pracą na budowie, wskazano na rolę s ystemowego zarządzania bezpieczeństwem pracy oraz stosowania środków ochrony zbiorowej i indywi - dualnej ograniczającej ryzyko wypadkowe. Podcasty przygotowane przez inspekcję pracy doskonale wpi- sują się w adresowany do pracodawców cykl podca- stów pt. „Praktycznie BHP”, które w przystępny sposób p odejmują tematykę bezpieczeństwa pracy. Bezpieczeń- stwo w budownictwie promowano również za pośrednic- twem bezpłatnych materiałów i wydawnictw Państwowej In spekcji Pracy, przekazywanych odbiorcom podczas działań kontrolnych i prewencyjnych, m.in. w trakcie „Tygodnia bezpieczeństwa”, szkoleń, konferencji, semi - nariów, spotkań z inwestorami, a także targów branżo- wych. W 2023 r. zaktualizowano i wznowiono 2 pozycje w ydawnicze z serii „Budownictwo”: „Dobór środków technicznych zabezpieczających przed upadkiem” i „Bezpieczeństwo na stanowiskach pracy”. Oferta materiałów merytorycznych dla branży budowlanej została również rozszerzona o 3 nowe infografiki dotyczące bezpieczeństwa pracy w budownic- twie : „Bezpieczna praca z elektronarzędziami”, „Bezpieczeństwo pracy na budowie w pobliżu linii elek- troenergetycznych”, „Bezpieczeństwo pracy podczas r ozładunku na placu budowy”. Na stronie kampanii Infografika kampanii „Budowa. STOP wypadkom!” www.bhpnatak.pl umieszczono również ulotkę „Pracow- nicy delegowani w sektorze budowlanym” przygotowaną p rzez Europejski Urząd ds. Pracy. W trakcie wszystkich działań kampanii „Budowa. STOP wypadkom!” rozdystrybuowano blisko 20 tys. publika- cji w j ęzykach polskim i ukraińskim . Ważną formą promowania bezpieczeństwa pra- cy na budowach jest udział Państwowej Inspekcji Pracy w b ranżowych imprezach masowych, jakimi są targi. Wio- dącą imprezą tego typu były Międzynarodowe Targi Budow- nictwa i Architektury BUDMA 2023 w Poznaniu, podczas k tórych zorganizowano konferencję pn. „Budowa. STOP SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 54 ROZDZIAŁ 4 wypadkom! Koordynator do spraw bhp fundamen- tem bezpiecznej budowy” . W konferencji poruszano tematy misji koordynatora bhp na budowie, kwalifikacji for- malnych i praktycznych osoby pełniącej obowiązki koor- dynatora, sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy na terenie budowy. Zaprezentowano również studium przypadku, w którym brak skutecznej koordynacji w zakresie bhp na budowie przyczynił się do wypadku przy pracy. Na zakończenie konferencji laureaci konkursu „Buduj bezpiecznie 2022” opowiedzieli o swoich doświadczeniach i stosowanych dobrych praktykach w zakresie koordyna - cji nadzoru nad bezpieczeństwem i higieną pracy na placu b udow y. Konferencja pn. „Zarządzanie bezpieczeństwem pracy na budowie, ze szczególnym uwzględnieniem prac szczególnie niebezpiecznych – wykonywania prac dekarskich” zorganizowana została przez Okręgowy Inspektorat Pracy we Wrocławiu we współpracy z Ośrodkiem Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy. Podczas konferencji przedstawiono m.in. doświadczenia kontrolne inspektorów pracy w zakresie organizacji i wykonywania prac dekarskich, działania Porozumienia dla bezpieczeństwa w budownictwie w zakresie ograniczenia zagrożeń związanych z wykonywa - niem prac dekarskich, siatki bezpieczeństwa oraz pionowe s ystemy zabezpieczeń. Konferencja została zorganizowana w systemie hybrydowym, uczestniczyło w niej blisko 50 osób w Ośrodku Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy oraz pra - wie 200 osób on-line. O rganizatorem konferencji pn. „Bezpieczeństwo w budownictwie – roboty ziemne zawsze na pozio- mie!” był Okręgowy Inspektorat Pracy w Opolu oraz Poli- technika Opolska Wydział Budownictwa i Architektury. P odczas wydarzenia poruszono m.in. tematy: opolskiej statystyki wypadkowej, analizy zagrożeń na przykładzie wypadków przy pracy związanych z robotami ziemnymi, pro - blemy wykonawcze podczas realizacji monolitycznych ścian s zczelinowych, znaczenie prawidłowego stanu nawodnienia dla pracowników budownictwa. Na zakończenie odbył się pokaz zastosowań lekkich zabezpieczeń wykopów. Wśród organizowanych wydarzeń na uwagę zasługuje konferencja dydaktyczno-szkoleniowa pn. „Bezpieczeń- stwo pracy przy realizacji konstrukcji monolitycz- nych. Deskowania – projektowanie i m ontaż” , która odbyła się na terenie Wydziału Budownictwa i Nauk o Śro- dowisku Politechniki Białostockiej. Konferencja dotyczy- ła kwestii bezpieczeństwa pracy w branży budowlanej. Z wracano uwagę na to, jak ważne jest szkolenie pra- cowników, codzienne stosowanie zasad bezpieczeństwa p racy na budowie, a także dostarczanie nowoczesnych narzędzi i urządzeń, zapewniających wysoki poziom bezpieczeństwa na placu budowy. Podczas konferencji przedstawiono prezentacje dotyczące konstrukcji monoli - tycznych i deskowań stropowych. Spółka Palisander zor- ganizowała stoisko, na którym zaprezentowano zasady b ezpiecznego montażu przykładowej konstrukcji desko- wań stropowych. W e współpracy z Politechniką Bydgoską, Okręgowy Inspektorat Pracy w Bydgoszczy zorganizował konfe - rencję pn. „Zagrożenia przy pracach budowlanych i koordynacja BHP na budowach” . Myślą przewodnią i jej celem było upowszechnianie wiedzy na temat prze- strzegania przepisów i zasad bhp przy wykonywaniu robót bu dowlanych oraz aspektów związanych z koordynowa- niem prac budowlanych. Podczas wydarzenia popularyzo- wano dobre praktyki dotyczące prawa pracy m.in. wśród s tudentów i osób wkraczających na rynek pracy. Dodat- kową atrakcją był samochód demonstracyjny, w którym w yeksponowano produkty bhp. Zaprezentowano syste- my chroniące przed upadkiem z wysokości wraz z poka- zami ich zastosowania. Wydarzenie było transmitowane o n-line na YouTube. Okręgowy Inspektorat Pracy w Kielcach zorganizował konferencję pn. „Bezpieczna praca na wysokości – Budowa. STOP wypadkom!” . Wydarzenie odbyło się na Politechnice Świętokrzyskiej i składało się z dwóch części: merytorycznej i praktycznej. W trakcie pokazów zaprezentowano proces montowania rusztowania (wie - ża jezdna), fazy upadku z wysokości, pokaz dynamiczny, s posoby zabezpieczania przed upadkiem pracowników wykonujących prace na drabinach, a także procedurę Konferencja „Budowa. STOP wypadkom! Koordynator do spraw bhp fundamentem bezpiecznej budowy” Konferencja „Bezpieczeństwo w budownictwie – roboty ziemne zawsze na poziomie!” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 55 ratowniczą przy pracy na wysokości. Podczas imprezy można było wziąć udział w warsztatach prowadzonych przez ekspertów zajmujących się bezpieczeństwem pra - cy na wysokości. Okręgowy Inspektorat Pracy w Olsztynie we współ- pracy z Wydziałem Geoinżynierii Uniwersytetu Warmiń- sko-Mazurskiego w Olsztynie zorganizował seminarium p n. „NIE!BEZPIECZNA BUDOWA 2023”. Podczas wydarzenia omówiono szereg zagadnień związanych z bezpiecznym wykonywaniem pracy w budownictwie oraz zagrożeniami i nieprawidłowościami związanymi z praca - mi budowlanymi. Podczas przerwy odbył się pokaz bez- piecznego montażu rusztowań, zorganizowany przez fi rmę JURGO Sp. z o.o. Na zakończenie wręczono nagrody w konkursie „NIE!BEZPIECZNA BUDOWA 2023”. Okręgowy Inspektorat Pracy w Rzeszowie zorgani- zował konferencję naukową pn. „ŚWIADOMY = BEZ- PIECZNY . Nie daj się zaskoczyć – bezpieczeństwo i higiena pracy przy urządzeniach elektroener- getycznych” . Konferencja odbyła się w auli Politech- niki Rzeszowskiej. Jej celem była popularyzacja wiedzy i z większenie świadomości zagrożeń podczas wykonywa- nia prac eksploatacyjnych przy urządzeniach elektroener- getycznych, w tym wykonywanych na wysokości. Jednym z t ematów konferencji był dobór sprzętu i środków ochrony indywidulanej stosowanych podczas wykonywania prac eksploatacyjnych i budowlanych. Kontynuacją tematyczną były ćwiczenia akcji ratowniczej, zorganizowane we współ - pracy z Polskimi Sieciami Elektroenergetycznymi i na ich t erenie. W ćwiczeniach udział wzięły jednostki Państwowej Straży Pożarnej, Policji, jednostki ratownictwa medycz - nego oraz Centrum Powiadamiania Ratunkowego. Pod- czas ćwiczeń omówiono również procedurę postępowania i nspektora pracy związaną z wypadkiem przy pracy. Kolejnym interesującym wydarzeniem była zorganizo - wana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Zielonej Górze konferencja pn. „Budujemy bezpiecznie i nowocze- śnie. Ograniczanie zagrożeń w o biektach komu- nalnych i h ydrotechnicznych” . Spotkanie składało się z części teoretycznej – cyklu wykładów dotyczących m.in. dobrych praktyk zapobiegania wypadkom przy pracy w oczyszczalniach ścieków. Część praktyczną zorganizo - wano w hali Laboratorium Instytutu Budownictwa Uniwersy- tetu Zielonogórskiego. Specjalistyczna Grupa Ratownictwa W ysokościowego Państwowej Straży Pożarnej z Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej w Zielonej Górze zaprezentowała działania ratownicze z wykorzystaniem technik linowych. Zademonstrowano sposoby ewakuacji ludzi z dużych wyso - kości oraz techniki ratowania poszkodowanych uwięzionych w wykopach lub studniach. Procedurę prowadzenia akcji ratowniczej omówił dowódca jednostki. Pokaz bezpiecznej pracy na wysokości podczas konferencji w Kielcach Pokaz bezpiecznego montażu rusztowań, zorganizowany przez firmę JURGO Sp. z o.o. Ćwiczenia akcji ratowniczej na terenie Polskich Sieci Elektroenergetycznych Pokaz ewakuacji poszkodowanego z przestrzeni zagrożonej SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 56 ROZDZIAŁ 4 Wsparciem działań dla branży budowlanej była współpraca z sygnatariuszami Porozumienia dla Bez- pieczeństwa w Budownictwie. W dniach 15-19 maja 2 023 r. odbyła się jubileuszowa 10. edycja „Tygodnia Bezpieczeństwa” w budownictwie, pod hasłem „STOP ma moc! Uważam, nie narażam”. Podobnie jak w latach ubiegłych, również w roku sprawozdawczym, w wydarzeniu organizowanym przez Porozumienie czynny Plakat promujący „Tydzień bezpieczeństwa” udział wzięli inspektorzy pracy z okręgowych inspekto- ratów pracy. Podczas Tygodnia Bezpieczeństwa, odbyło s ię wiele szkoleń, pokazów sprzętu budowlanego oraz prezentacje bezpiecznych metod pracy z wykorzystaniem narzędzi. Przykłady współpracy firm budowlanych z okręgowymi inspektoratami pracy: 9w siedzibie biura budowy MOSTOSTAL Warszawa S.A. w ramach „Dnia bezpieczeństwa” odbyło się szkolenie dla pracowników firm budowlanych, które realizują inwestycję pn. „Budowa obwodnicy Opatowa S74 i DK9”; 9w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Łodzi przeprowa - dzono szkolenia na terenie budów, a także na terenie elektrociepłowni EC3 obsługiwanej przez Erbud Industry Centrum Sp. z o.o. Tematyka szkoleń została dosto - sowana do rodzaju prac wykonywanych na poszcze- gólnych budowach. Zainteresowanie budziła głównie tematyka odpowiedzialności za bezpieczeństwo i higienę pracy na budowie, a także podstawowe zagadnienia takie jak bezpieczeństwo przy pracach na wysokości, robotach budowlanych oraz przy pracach na ruszto - waniach. Na szkoleniach omawiano także przykłady wypadków oraz konsekwencji prawnych takich zdarzeń. Dodatkowo po szkoleniach odbywały się pokazy sprzętu HILTI oraz środków ochrony indywidualnej chroniących przed upadkiem z wysokości zorganizowanych przez Erbud Industry Centrum; 9na budowie Podkarpackiego Centrum Chorób Płuc odby - ły się ćwiczenia ewakuacji operatora z kabiny żurawia z udziałem grupy wysokościowej z Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej w Rzeszowie. Podczas ćwiczeń zabezpieczanych przez jednostkę ratownic - twa medycznego, w warunkach budowy strażacy mogli zaprezentować swoje umiejętności oraz sprzęt, a pra- cownicy poznali procedury i metody działania w sytuacji awaryjnej. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 57 Podczas działań kontrolnych, jak i prewencyjnych inspektorzy pracy spotykali się z pozytywnym odbio- rem prowadzonej kampanii „Budowa. Stop wypadkom!”. D rugi rok kampanii pokazał, że branża budowlana zwró- ciła uwagę na skoordynowane działania Państwowej In spekcji Pracy, co przełożyło się na zwiększone zain- teresowanie uczestnictwem w szkoleniach wśród pra- cowników firm budowlanych. Efektem tych działań jest r ównież to, że pracodawcy częściej i chętniej kierują pracowników na szkolenie. Kampania miała też uświado - mić pracodawcom, że oprócz zapewnienia bezpiecznych w arunków pracy niezwykle istotne jest konsekwentne przestrzeganie oraz egzekwowanie przepisów i zasad bhp wśród wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego. Zgodnie z przyjętą 3-letnią strategią działania będą konty - nuowane w 2024 r. Wnioski Specyfika robót budowlanych powoduje występowanie, praktycznie na każdym placu budowy, prac niebezpiecznych określonych w przepisach ustawy Prawo budowlane oraz szczególnie niebezpiecznych wymienionych w przepisach prawa pracy. Prace te wykonywane niezgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa pracy automatycznie generują bezpośrednie zagrożenia dla zdrowia i życia pracowników, a ich skutkiem są wypadki w budownictwie. Znamienny jest fakt, że te same rodzaje nieprawidłowości, w podobnej skali, odnotowywane są co roku przez inspektorów pracy kontrolu - jących roboty budowlane. P ozytywnym i znaczącym efektem prowadzonych kontroli jest ich wysoka skuteczność. Przyczyniło się to do eliminacji wielu zagrożeń dla zdrowia i życia pra- cowników, szczególnie o charakterze bezpośrednim. Nie j est to jednak równoznaczne z trwałością oddziaływania środków prawnych kierowanych przez inspektorów pra - cy do pracodawców na organizację pracy i jej wykonywanie przez pracujących. Analiza wyników kontroli i przyczyn stwierdzonych niepra- widłowości wskazuje, że kontrole warunków pra- cy na budowach oraz podejmowane działania p rewencyjne nie są wystarczające, aby wpłynąć całościo- wo na poprawę bezpieczeństwa pracy w budownictwie. K onieczne jest także aktywne włączenie się inwestorów oraz zmiana podejścia samych pracodawców do odpo - wiedzialności za zdrowie i życie podległych osób. Nieprawidłowości stwierdzone w kontrolach wskazu- ją na niewystarczające zaangażowanie i poziom wiedzy pracodawców w zakresie organizowania prac w sposób zgodny z wymaganiami. Stan ten mógłby ulec znaczącej poprawie w przypadku aktywnego włączenia się osób wykonujących zadania służby bezpieczeństwa i higie - ny pracy, posiadających odpowiednią wiedzę, w doradztwo p racodawcom oraz kontrole na budowach. Aktualne wyma- gania kwalifikacyjne dla służb bezpieczeństwa i higieny p racy nie dają wystarczającej wiedzy w zakresie rozwiązań specjalistycznych, np. w budownictwie. Połączenie tytułu specjalisty bhp z konkretnymi branżami, a nie tylko z lata - mi pracy, dałoby przełożenie na poziom wiedzy i skuteczne r ealizowanie zadań. Znaczącym czynnikiem mającym wpływ na trwałą popra - wę warunków pracy przy realizacji robót budowlanych jest również zainteresowanie i czynny udział pracowni- ków w tworzeniu środowiska pracy zgodnego z przyjętymi standardami. Pokaz sprzętu HILTI oraz środków ochrony indywidualnej chroniących przed upadkiem z wysokości zorganizowany przez firmę Erbud Industry Centrum Ćwiczenia akcji ratowniczej – ewakuacja operatora z kabiny żurawia prowadzona przez jednostkę Państwowej Straży Pożarnej SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 58 ROZDZIAŁ 4 Równie istotne w kształtowaniu warunków bezpieczeń- stwa pracy przy realizacji inwestycji, jest właściwe przy- gotowanie i o rganizacja procesu budowlanego . Prawidłowe, wcześniejsze przygotowanie inwestycji pod względem bezpiecznego wykonania kolejnych etapów robót budowlanych, wynikające z przyjętych technologii realizacji obiektu, pozwala zachować odpowiednie standardy pracy, a także przekłada się na jej właściwe tempo i oszczędności ekonomicznie. Specyfika placów budowy, na których w jednym miejscu świadczą pracę pracownicy różnych pracodawców, sprzyja występowaniu naruszeń przepisów prawa pracy, w szcze - gólności dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. Nawet w przypadku dużych i skomplikowanych technologicz- nie inwestycji, pomimo że przetarg na wykonanie obiektu b udowlanego wygrywa jedna większa firma, zwana gene- ralnym wykonawcą, roboty różnego rodzaju wykonuje jedno- cześnie wielu wykonawców. Bu dowa jako wyodrębniona struktura, której celem jest zrealizowanie zamierzenia budowlanego (obiektu budowlanego), pod względem organizacyjnym znacząco odbiega od struktur występujących w zakładach pracy. Dysponentami środków finansowych, a tym samym osoba - mi decyzyjnymi, są: inwestor oraz na dużych inwestycjach generalny wykonawca w osobie dyrektora kontraktu, przy czym stanowisko to rzadko jest łączone z jednoczesnym przyjęciem funkcji kierownika budowy. Również inwe - stor dokonuje wyboru wykonawców i zawiera z nimi u mowy. Natomiast zorganizowanie budowy i kierowanie budową obiektu budowlanego, sporządzenie lub zapewnie - nie sporządzenia, przed rozpoczęciem budowy, planu bez- pieczeństwa i ochrony zdrowia, jak również koordynowanie r ealizacji zadań i działań dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia jest obowiązkiem kierownika budo - wy. Taki stan nie tylko wpływa na rozłożenie obowiązków w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa pracy pomiędzy kierownictwo budowy a pracodawców, ale równocześnie powoduje niejednoznaczność w zakresie kompetencji, uprawnień i obowiązków osób zarządzających budową oraz pracującymi, a w konsekwencji rozmycie odpowie - dzialności. Znaczące przy tym jest to, że główny dys- ponent środków finansowych – inwestor – nie jest pr awnie odpowiedzialny za bezpieczeństwo pod- czas realizacji inwestycji, a w jego interesie jest w ręcz oszczędne jej zakończenie . Nie należy jednak sądzić, że nieracjonalne, nadmierne ograniczanie nakła- dów finansowych, w tym na bezpieczeństwo i ochronę z drowia, poniżej obowiązujących przepisów i standardów, będzie prowadzić do rzeczywistego obniżenia kosztów własnych. To założenie bardzo złudne, biorąc pod uwagę szerszy kontekst. Trzeba bowiem uwzględnić koszty, któ - re wynikną przy takich oszczędnościach. Te koszty, nieraz d otyczące wielu obszarów i adresatów, w efekcie mogą dotknąć pośrednio również samego inwestora. Dlatego istotne jest zwiększenie roli inwestora (inwe- stora zastępczego) w oddziaływaniu na bezpieczeństwo i ochronę zdrowia przy projektowaniu, wykonawstwie i nadzorze nad wykonaniem inwestycji budowlanej, tak aby kompleksowo oraz w sposób spójny w przepisach prawa wypełnić intencje ww. dyrektywy UE. Do realizacji powyż - szego potrzebne są zmiany w ustawodawstwie związane z wprowadzeniem formy odpowiedzialności inwestora i projektanta za bezpieczeństwo pracy w czasie reali- zacji inwestycji , w tym (w określonych uwarunkowaniach) obowiązku ustanawiania przez inwestora koordynatora bezpieczeństwa i higieny pracy , niezależnego od wyko- nawcy, zarówno na etapie przygotowywania inwestycji, jak i jej realizacji. Rola koordynatora do spraw bezpieczeństwa i ochrony zdrowia i jej umocowanie w przepisach pra- wa, w warunkach realizacji inwestycji przez wielu wyko- nawców najczęściej małych (w większości mikro-), jest n iezmiernie ważna w kształtowaniu warunków bezpieczeń- stwa pracy. Obecnie funkcja jest przypisana, w myśl usta- wy Prawo budowlane , kierownikowi budowy. Jak zostało wspomniane powyżej, obok obowiązku sporządzenia (lub zapewnienia sporządzenia) i wprowadzania zmian w pla - nie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, ma on obowiązek koordynowania: ●realizacji zadań zapobiegających zagrożeniom bezpie - czeństwa i ochrony zdrowia przy opracowywaniu tech- nicznych lub organizacyjnych założeń planowanych robót budowlanych, lub ich poszczególnych etapów, które mają być prowadzone jednocześnie lub kolejno, a także przy planowaniu czasu wymaganego do zakończenia robót budowlanych lub ich poszczególnych etapów; oraz ●działań zapewniających przestrzeganie podczas wykony - wania robót budowlanych zasad bezpieczeństwa i ochro- ny zdrowia zawartych w określonych przepisach oraz w planie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Po wyższy zapis ustawy, nakładający na kierownika budowy obowiązki w zakresie koordynacji określo- nych działań, jest wynikiem implementacji do prawa p olskiego dyrektywy Unii Europejskiej 92/57/EWG w sprawie wdrożenia minimalnych wymagań bezpie- czeństwa i ochrony zdrowia na tymczasowych lub rucho- mych budowach . Po wielu latach funkcjonowania przepisów należy ocenić, że taki sposób wdrożenia prze- pisów ww. dyrektywy nie jest satysfakcjonujący. W przypadku dużych lub skomplikowanych technicznie i technologicznie inwestycji budowlanych, pełnienie funkcji koordynatora przez kierownika budowy, wobec jego odpo - wiedzialności za organizację i kierowanie budową obiektu b udowlanego, jest obowiązkiem trudnym w realizacji, jeże- li ma być on wykonywany rzetelnie i z właściwym skutkiem. W skazane jest także uregulowanie w przepisach prawa wymogów kwalifikacyjnych dla osób pełniących funkcję koordynatora bezpieczeństwa i higieny pracy na budowach. Obecnie nie ma żadnych wymogów prawnych dotyczą - cych osoby, której powierza się taką funkcję. Tymczasem p owinny to być osoby łączące w stopniu co najmniej pod- stawowym znajomość wiedzy specjalistycznej w zakresie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 59 technologii i techniki stosowanej przy robotach budowla- nych ze znajomością przepisów bezpieczeństwa i higieny p racy. Wskazane powyżej mechanizmy, wspierane przez wadli- wie przyjęte rozwiązania w u regulowaniach praw- nych, w t ym niejednolitość w zakresie kompetencji w stosowaniu obowiązujących przepisów polskie- go prawa, mają znaczący wpływ n a brak popra- wy stanu bezpieczeństwa pracy w b udownictwie . Trudnością w oddziaływaniu inspektorów pracy na budo- wę jako całość, a nie na poszczególnych wykonawców, j est ulokowanie przepisów dotyczących bezpieczeństwa pracy na budowie w dwóch różnych aktach prawnych – w prawie budowlanym i w prawie pracy. Powoduje to przy - porządkowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów w z akresie bezpieczeństwa i zdrowia dwóm różnym orga- nom kontrolnym, tj.: organom nadzoru budowlanego i orga- nom inspekcji pracy. Przykładem obrazującym powyższy s tan jest plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, który wynika z przepisów prawa budowlanego i nie podlega kontroli inspekcji pracy. Skutkuje to rutynowym opracowy - waniem tego tak ważnego dokumentu w sposób często n ieadekwatny do rzeczywistych warunków występujących przy realizacji konkretnej inwestycji. Aby uzyskać trwałą poprawę bezpieczeństwa pracy na budowach, niezbędne jest uporządkowa- nie powyższych kwestii. 4.2. Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska Substancje chemiczne i ich mieszaniny można znaleźć właściwie we wszystkich miejscach pracy, a miliony pra- cowników w UE są codziennie narażone na ich działanie. W iele prac związanych z produkcją bądź stosowaniem che- mikaliów zaliczanych jest do szczególnie niebezpiecznych, p onieważ wiąże się z bezpośrednim zagrożeniem życia i zdrowia pracujących. Wyzwaniem dla pracodawców w zapewnieniu wła - ściwego poziomu bezpieczeństwa, ochrony zdrowia i ż ycia są zagrożenia stwarzane przez substancje che- miczne i ich mieszaniny. Przyczynia się do tego inten- sywny rozwój nauki, technologii oraz przemysłu, który s kutkuje tym, że są one produkowane w ogromnych ilo- ściach i występują praktycznie w każdej dziedzinie życia. P lanując zadania kontrolno-nadzorcze, Państwowa Inspekcja Pracy uwzględnia problemy występujące aktu - alnie w obszarze zapewnienia bezpiecznych warunków pracy, jak też zmiany przepisów w tym zakresie (unijnych i krajowych) oraz analizuje dane statystyczne dotyczące osób pracujących w warunkach zagrożenia czynnikami śro - dowiska pracy. Wynikiem tych działań jest przyjęcie – jako j ednego z trzech kluczowych priorytetów w działalności urzędu na lata 2022-2024 – Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy , obejmu- jącej działania kontrolno-nadzorcze inspekcji w obszarze s zeroko rozumianego bezpieczeństwa chemicznego, przy produkcji, stosowaniu oraz magazynowaniu substancji i mieszanin chemicznych w różnych sektorach działalności gospodarczej. Przyjęta przez urząd Strategia wpisuje się w unijne kie - runki działań w zakresie ochrony osób pracujących przed s zkodliwym wpływem na zdrowie substancji chemicznych i ich mieszanin. Koresponduje to zarówno z założeniami Europejskiego Planu Walki z Rakiem, jak i z priorytetami UE, określonymi przez SLIC, w zakresie egzekwowania przepisów bhp dotyczących zagrożeń ze strony czynników chemicznych. Strategia ta wpisuje się również w europejskie Kontrole PIP w latach 2022-2023 - Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy Kontrole chemiczne Liczba kontrolowanych podmiotów 20222023 Ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym 216249 Organizacja prac związanych z zagrożeniem wybuchem Prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) 10883 Materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne 3330 Bezpieczeństwo i higiena pracy w zakładach o potencjalnie wysokim ryzyku poważnej awarii przemysłowej Ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy 259278 Usuwanie wyrobów zawierających azbest136131 Kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania 110196 Rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP 145161 Ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy, związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych, na pracujących w podmiotach leczniczych 1413 Bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków 8796 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 60 ROZDZIAŁ 4 Kontrole PIP w latach 2022-2023 - badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości 50 54 52 48 46 25 39 41 52 38 38 36 8 33 29 24 2 5 2022 2023 A B C D E F G H I ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasykacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracujących w podmiotach leczniczych bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H I F E Kontrole PIP w latach 2022-2023 - stanowiska i procesy pracy odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 66 68 72 68 56 66 56 59 46 54 60 53 44 51 28 36 65 36 2022 2023 A B C D E F G H I ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasykacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracujących w podmiotach leczniczych A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H I materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne F E SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 61 Kontrole PIP w latach 2022-2023 - magazynowanie i składowanie odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 69 74 72 64 46 55 54 55 55 39 53 38 41 26 23 23 2022 2023 A B C D E F G H ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasy­kacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H F E Kontrole PIP w latach 2022-2023 - środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze 50 2022 2023 62 37 49 39 47 43 42 44 36 42 40 27 36 38 34 9 odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 27 ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasykacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracujących w podmiotach leczniczych bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H I F E A B C D E F G H I wyzwania określone w „Strategii w zakresie chemika- liów na rzecz zrównoważoności na rzecz nietoksycznego ś rodowiska” 1 , opublikowanej przez Komisję Europejską. Także europejska „Wizja Zero” wytycza kierunek ograni- czania zgonów, poważnych obrażeń oraz chorób zawo- dowych związanych z warunkami pracy oraz podkreśla p rawo każdego pracownika do bezpiecznego powrotu z pracy do domu. W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy – realizując Strategię kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środo- wiska pracy – skontrolowała w sumie 1 011 podmiotów (807 podmiotów – w 2022 r.). 1 eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52020DC0667&from=EN SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 62 ROZDZIAŁ 4 Ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szko- dliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w środowisku pracy Zakres kontroli Celem kontroli było zwiększenie poziomu ochrony zdro- wia osób pracujących poprzez poprawę warunków bhp oraz z większenie świadomości na temat najwyższych dopusz- czalnych stężeń (NDS) czynników szkodliwych w narażeniu z awodowym, niezależnie od branży, w której są stosowane. Przestrzeganie normatywów określających poziom dopusz - czalnej ekspozycji pracujących na szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy przekłada się na poziom ochrony zdrowia osób wykonujących te prace. W 2023 r. skontrolowano 278 podmiotów, w których występowały substancje chemiczne z określonym w przepi- sach NDS, w których pracowało ponad 46 tys. osób, w tym niemal 45 tys. zatrudnionych na podstawie stosunku pracy. Prace w warunkach narażenia na szkodliwe substancje che - miczne wykonywane były na 1 333 stanowiskach przez 9 334 osoby, z czego w warunkach przekroczenia NDS pracowało 689 pracowników, a w narażeniu na substancje wchłaniające się przez skórę (oznakowanie w NDS „skóra”) – 2 455 pracujących. Najwięcej skontrolowanych zakładów to zakłady małe, zatrudniające od 10 do 49 osób (34% podmiotów) i średnie – od 50 do 249 osób (31% podmiotów). Diagnoza Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem obowiąz- ków wynikających z przepisów o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych stwierdzono w ponad poło- wie podmiotów , a w 25% kontrolowanych podmiotów nie przeprowadzono badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia. Zdarzały się przypadki wykonania badań i pomiarów chemicznego czynnika szkodliwego dla zdrowia w środowisku pracy później niż w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia działalności (25% kontroli). W dużej mierze wią - zało się to z niewskazaniem przez pracodawcę czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, dla których powinny zostać wykonane badania i pomiary lub ich błęd- nym wytypowaniem – dotyczyło to 25% kontroli. N ieprawidłowości dotyczyły także terminowego wykona- nia badań i pomiarów chemicznych czynników szkodliwych d la zdrowia w środowisku pracy (33%), a w 15% zakładów nie poinformowano pracowników narażonych na oddziaływanie tych czynników o aktualnych wynikach badań i pomiarów. Z możliwości odstąpienia od wykonywania badań czynników szkodliwych środowiska pracy skorzy- stano n a 109 stanowiskach pracy i dotyczyło to 636 pracujących. Na odstąpienie od nich – nawet w przypad- ku czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym – p ozwala przepis rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy , który wska- zuje na możliwość takiego postępowania, jeżeli wynik dwóch k olejnych, wykonanych w określonym odstępie, pomiarów nie przekroczy wartości 0,1 NDS. Zaniechanie wykonywania pomiarów czynnika rakotwórczego nie wydaje się zasadne z uwagi na fakt, że w przypadku czynników rakotwórczych każdy poziom narażenia jest groźny dla zdrowia pracowni - ków. Przeprowadzenie powtórnych badań i pomiarów chemicznego czynnika szkodliwego lub pyłu zale- ży w t akich przypadkach od inicjatywy pracodaw- cy, a b ez okresowych badań i pomiarów trudno jest weryfikować poziom narażenia, w tym w sytuacjach awaryjnych. Niemniej działania takie pozostają w zgodzie z obowiązującymi przepisami (warunkiem jest wyłącznie wartość NDS poniżej 0,1). W niektórych skontrolowanych zakładach pracy wpro - wadzono zmiany w wyposażeniu technicznym, w procesie t echnologicznym lub w warunkach wykonywania pracy, któ- re mogły mieć wpływ na zmianę poziomu emisji oraz pozio- mu narażenia. Pomimo tego w 14 przypadkach, dla 633 p racowników, nie wykonano ponownych badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku pracy. Niewykonanie pomiarów ciągłych stężenia chemicznego szkodliwego dla Najczęstsze nieprawidłowości dotyczące badań i pomiarów chemicznych czynników szkodliwych w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Nieterminowe wykonanie badań i pomiarów 3633 Nieprawidłowe wytypowanie che- micznych czynni- ków szkodliwych do badań i pomiarów 2525 Brak wykonanych badań i pomiarów 2525 Nieprawidłowości w zakresie badań i pomiarów niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników chemicznych w środowisku pracy w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Rejestr czynników szkodliwych dla zdrowia 3235 Współpraca pracodawcy z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami 1318 Informowanie pracowników o aktualnych wynikach badań i pomiarów 1515 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 63 zdrowia czynnika chemicznego, dla którego została ustalona wartość najwyższego dopuszczalnego stężenia pułapowe- go (NDSP) dotyczyło 2 czynników, z którymi miało kontakt 1 48 pracowników. Stwierdzona liczba nieprawidłowości – w odniesieniu do ogólnej liczby kontroli – jest nieznaczna, nie - mniej zagrożenia, z jakimi może wiązać się brak właściwej ochrony, mogą mieć negatywne skutki zdrowotne dla całej tej grupy pracowników, wobec czego prewencja narażenia, w postaci terminowego wykonywania pomiarów, jest istotna. W 18% kontroli wykazano, że współpraca pra- codawcy z l ekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę nad pracownikami nie była realizowana w spo- sób prawidłowy, co skutkuje niezapewnieniem wielopłasz- czyznowej skutecznej ochrony zdrowia osób pracujących z czynnikami chemicznymi. Liczne nieprawidłowości dotyczące środków ochrony indywidualnej chroniących przed czynnikami chemicznymi (stwierdzone w 20% skontrolowanych zakła- dów pracy) potwierdzają brak przywiązywania dostatecznej w agi do ochrony zdrowia pracujących w narażeniu na sub- stancje i mieszaniny chemiczne. Uchybienia dotyczyły z arówno braku wyposażenia pracujących w te środki (7%), jak i przydziału środków niezapewniających właściwej ochrony. Pracodawcy nie wywiązywali się także z obowiązku zapewnienia skutecznej ochrony zbiorowej dla pracujących w pomieszczeniach pracy – brak lub niesprawną wenty- lację stwierdzono w 11% skontrolowanych podmiotów. Najwięcej błędów na stanowiskach pracy wynika- ło z uchybień formalnych, które przekładały się na brak s tosowania określonych zasad. Przykładowo – w ponad 1/3 skontrolowanych podmiotów nie opracowano instruk - cji bhp postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdro- wia lub instrukcje zawierały nieprawidłowe zapisy. P ostępująca automatyzacja procesów pracy skut- kuje mniejszym narażaniem pracowników na substan- cje chemiczne i ich mieszaniny sklasyfikowane jako s twarzające zagrożenie, jednakże w dalszym ciągu wielu pracowników wykonuje prace w bezpośrednim narażeniu na chemiczne czynniki szkodliwe. Sposób wykonywania przez te osoby niektórych czynności powo - dował bezpośrednie zagrożenie ich życia i zdrowia, a bli- sko co piąty kontrolowany pracodawca nie sporządził wykazu prac szczególnie niebezpiecznych z czyn- nikami chemicznymi i co szósty nie określił szczegó- łowych wymagań przy ich wykonywaniu. D uża liczba nieprawidłowości wiązała się również z magazynowaniem chemikaliów (55% podmio- tów) . Aż w 29% przeprowadzonych kontroli magazyny i miejsca składowania lub przechowywania substancji i mie- szanin chemicznych nie były dostosowane do rodzaju skła- dowanych materiałów. W 33% zakładów wynikało to ze źle o pracowanych instrukcji magazynowania, a w pozostałych przypadkach – z niewłaściwej organizacji i prowadzenia pro - cesów magazynowania. Wspomniane wyżej uchybienia w zapewnianiu bez- piecznych i higienicznych warunków pracy wynikały przede w szystkim z nieprawidłowo przeprowadzonej oceny ryzy- ka zawodowego . Ponad połowa kontroli ujawniła błędy w ocenie ryzyka i nieuwzględnianie wszystkich istotnych czynników ryzyka oraz nieokreślanie właściwych środków zapobiegających ryzyku. Mając na względzie długi okres obowiązywania przepisów w tym zakresie należy stwier - dzić, że nieprawidłowości wynikają niestety z marginalnego t raktowania tego dokumentu, który jest kluczowym narzę- dziem do rozpoznania, opisania i eliminacji lub ograniczania n iebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników śro- dowiska pracy. P onadto brak opracowanych programów szkoleń bhp (14%) oraz wykorzystywanie ogólnych programów szkole - nia, nieuwzględniających zagrożeń występujących w danym zakładzie pracy (17%) nie sprzyjały rzetelnemu przekazywa- niu pracownikom informacji na temat bhp. W kontrolach uwzględniono także ocenę sposobu reali- zacji wewnątrzzakładowego nadzoru i kontroli stanu bhp . Uchybienia w tym zakresie odnotowano łącznie w 24% podmiotów, przy czym najwięcej z nich dotyczyło sporządza- nia okresowych analiz stanu bhp z wnioskami dotyczącymi p oprawy tego stanu (20%) oraz konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami wszystkich działań związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy (17%). Uchybienia w tym zakresie prowadziły do braku skutecznego informowania pracujących o zagadnieniach bhp istotnych z uwagi na spe - cyfikę zakładu pracy stosującego substancje i mieszaniny chemiczne. Nieprawidłowości w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy stwierdzone podczas kontroli ekspozycji pracowników na niebezpieczne i szkodliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Ocena ryzyka zawodowego4861 Organizacja stanowisk i procesów pracy 5659 Magazynowanie i składowanie 5455 Szkolenia bhp5146 Maszyny i urządzenia techniczne4841 Instrukcje bhp dot. postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia 3538 Środki ochrony indywidualnej3834 Wykaz prac szczególnie niebezpiecznych 2632 Badania lekarskie2723 Odzież i obuwie robocze1613 Wentylacja1011 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 64 ROZDZIAŁ 4 Kontrole przestrzegania przepisów bhp podczas usuwania wyrobów zawierających azbest z obiektów budowlanych i przemysłowych Zakres kontroli Kolejnym istotnym obszarem działań urzę- du, prowadzonych w ramach Strategii, były kontrole w z akresie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie azbestu w miejscu pracy. Kontro - le te wzmacniają realizację rządowego „Programu Oczysz- czania Kraju z azbestu na lata 2009-2032”, który oferuje w sparcie w usuwaniu azbestu z zachowaniem bezpieczeń- stwa wykonawców oraz ochrony środowiska naturalnego. P odstawą przeprowadzania kontroli prac prowadzo- nych w związku z usuwaniem wyrobów zawierających a zbest były przekazywane do Państwowej Inspekcji Pracy informacje o planowanym wykonywaniu takich prac oraz zgłoszenia w trybie skargowym nieprawidłowości przy ich wykonywaniu. Łącznie przeprowadzono 192 kontrole w 131 podmiotach zajmujących się usuwaniem lub zabez- pieczaniem wyrobów zawierających azbest. Największy o dsetek (88%) stanowiły mikroprzedsiębiorstwa o zatrud- nieniu do 9 osób. Były to zarówno firmy specjalistyczne, j ak i o profilu działalności związanym z branżą budowlaną, a także wykonujące prace z azbestem doraźnie. Diagnoza Demontaż i usuwanie wyrobów zawierających azbest zwykle dotyczy pokryć dachowych i elewacji – są to zatem prace typowo budowlane, prowadzone najczęściej na wyso - kości. Zaliczają się do prac szczególnie niebezpiecznych nie tylko z uwagi na wykonywanie ich na wysokości, lecz także szkodliwy czynnik środowiska pracy, jakim jest azbest. Wyniki kontroli wskazują na stale powtarzające się uchybienie, polegające na braku dokonywania zgłosze - nia do właściwego okręgowego inspektora pracy zamiaru przeprowadzenia prac polegających na zabezpie- czeniu lub usunięciu wyrobów zawierających azbest z miejsca, obiektu, urządzenia budowlanego lub instalacji przemysłowej, a także z terenu prac (16% ogółu kontroli) lub nieterminowe zgłaszanie takich prac (11%), np. pod koniec ich wykonywania, kiedy prawdopodobieństwo kon - troli inspektora pracy i ujawnienie uchybień w zakresie z apewniania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy znacznie spada. Nie tylko zgłoszeń dokonywano z opóźnieniem, ale rów - nież nie wskazywano w zgłoszeniach konkretnych dat pla- nowanych prac dla lokalizacji określonych w zgłoszeniu. S tanowiło to znaczne utrudnienie realizacji właściwego nad- zoru nad pracami usuwania azbestu. Zgłoszenia nie zawsze z awierały wymagane informacje dotyczące oceny stanu wyrobów zawierających azbest , a podczas kontroli stwierdzano również brak zapoznania pracujących z infor- macjami o rodzaju azbestu, przy jakim pracują i jego stanie t echnicznym, wpływającym na możliwość pylenia. Niemal co piąty pracodawca nie opraco- wał planu pracy określającego metody pracy oraz środki zapobiegawcze minimalizujące ryzyko zawodo- we, co miało wpływ na nieprawidłową organizację stano- wisk i procesów pracy. Nie sporządzano także wymaganej o ceny ryzyka zawodowego, a jeśli już posiadano taki doku- ment – nie uwzględniano w nim azbestu, jako szkodliwego czy nnika środowiska pracy o właściwościach rakotwórczych (21% kontroli). Pracodawcy nie wydzielali strefy wykonywania prac demontażu wyrobów azbestowych (17% kontroli) oraz nie zapewniali informacji o zagrożeniach poprzez wła- ściwe jej oznakowanie (28% kontroli). W co trzeciej kontroli nie przestrzegano przepisów bhp dotyczących wyposażania oraz stosowania przez pracowników środków ochrony indywidualnej zabezpieczających przed szkodliwym pyłem azbestu, a 10% pracowników nie stosowało środków ochrony indywidualnej, mimo że zostali w nie wyposażeni. Kontrole inspektorów pracy ujawniły także niedo- stateczną ochronę przed przedostawaniem się p yłu azbestu do środowiska w trakcie prowadzenia prac, co wynikało z nieutrzymywania wyrobów azbesto- wych w stanie wilgotnym (10% kontroli). Nieprawidłowości p odczas czasowego magazynowania i składowania w miejscu prowadzenia prac odpadów azbestowych stwier- dzono w prawie co szóstej kontroli, a uchybienia w zakresie n iewłaściwego postępowania z odpadami dotyczyły nie- mal co trzeciej kontroli. Często nie zapewniano szczelnego i t rwałego pakowania odpadów azbestowych, a także zapo- minano o oznakowaniu ich znakiem informującym o zawar- tości azbestu. N adal najwięcej nieprawidłowości inspektorzy pracy stwierdzali w podmiotach usuwających azbest sporadycznie , często po raz pierwszy. Skokowy wzrost świadomości i poziomu bezpieczeń- stwa pracy w firmach zajmujących się usuwaniem wyro- bów zawierających azbest jest trudny do osiągnięcia, p onieważ czas prowadzenia prac np. z usuwaniem poszy- cia dachowego niewielkich budynków gospodarczych jest k rótki, a przy braku zgłoszeń formalnych lub napływają- cych skargach trudno jest przygotować i przeprowadzić k ontrolę. Dodatkowo, w firmach niewyspecjalizowanych występuje duża rotacja osób pracujących (i są to z regu - ły młodzi pracownicy, bez doświadczenia zawodowego, pracujący dorywczo), co często przyczynia się do omija- nia obowiązujących przepisów bhp i pracy w warunkach n arażenia na pył azbestu. Nakłada się na to niedosta- teczna świadomość zagrożeń azbestem zarówno wśród p racodawców, jak i pracujących oraz praktycznie brak wie- dzy na temat chorób azbestozależnych. P otwierdzają to także nieprawidłowości dotyczące szkoleń w dziedzinie bhp, które powinny uwzględniać informacje w zakresie bezpiecznego usuwania wyrobów zawierających azbest. Tymczasem programy szkoleń nie uwzględniają tego obowiązku (17% ogółu kontroli), występują także uchybienia dotyczące profilaktycznych badań lekarskich – w skierowaniach na badania lekarza medycyny pracy znajdują się tylko wzmianki SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 65 o pracy na wysokości, bez informacji o pracy prowadzo- nej w narażeniu na azbest (24% kontroli). Należy jednak p odkreślić, że prawie dwukrotnie zmniejszyła się liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowe programy szkoleń bhp. Dodatkowo na znaczną liczbę nieprawidło - wości wpływ ma rosnąca liczba podmiotów zajmujących s ię usuwaniem i zabezpieczaniem wyrobów azbesto- wych oraz zwiększający się stopień realizacji takich p rac, co wynika ze zbliżającego się terminu usunięcia azbestu do roku 2032. Niepokoić może fakt, że większości kontroli przedsiębiorcy się spodziewają, zgłaszając infor - macje o terminie ich realizacji do inspekcji pracy , powinni by ć więc do nich przygotowani. Podaje to w wątpliwość także jakość szkoleń w dziedzinie bhp, jakim muszą pod - dawać się pracodawcy, a także uwypukla poziom braku świadomości o obowiązkach pracodawców w zakresie zapewniania pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W 2023 r. kontynuowano współpracę z innymi orga- nami nadzoru nad warunkami pracy (Państwowa Inspekcja S anitarna) oraz instytucjami zajmującymi się problematyką azbestową, zarówno na szczeblu centralnym, jak i regional - nym, w tym z urzędami gmin, na terenie których wykony- wano prace związane z usuwaniem wyrobów azbestowych. P rzedstawiciel urzędu uczestniczył w pracach Rady Pro- gramowej „Programu Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2 009-2032”, która skupia przedstawicieli jednostek właści- wych w zakresie nadzoru wielokierunkowych działań zwią- zanych z usuwaniem azbestu ze środowiska. Kontrole przestrzegania przepisów ustawy o pro- duktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeń- stwa i higieny pracy podczas ich stosowania Zakres kontroli Kontrole dotyczyły przestrzegania przepisów bez- pieczeństwa i higieny pracy podczas stosowania i przechowywania / magazynowania produktów biobój- czych przeznaczonych do dezynfekcji rąk i powierzchni, głównie w sektorach działalności gospodarczej wymienio- nych wg PKD jako: pozostała działalność usługowa (28%), z akłady przetwórstwa przemysłowego (19%), handel, napra- wy (14%), zakwaterowanie i usługi gastronomiczne (9%). W 2023 r. przeprowadzono 196 kontroli podmiotów stosujących do dezynfekcji substancje i mieszaniny che- miczne podlegające przepisom ustawy o produktach bio- bójczych , w których pracowało 22,3 tys. osób, w tym 16,5 tys. na podstawie stosunku pracy. Najwięcej skontro- lowanych zakładów zaliczało się do mikroprzedsiębiorstw z atrudniających do 9 osób ( 55%), a 27% do małych zakła- dów o zatrudnieniu od 10 do 49 osób. Diagnoza Zauważalne jest, że w znaczący sposób zwiększyła się świadomość w zakresie doboru produktu biobójczego dzia- łającego na konkretny patogen, wobec czego w kontrolowa- nych w 2023 r. zakładach wybierane były one rozważniej. Tylko w 13% zakładów nie wydawano środków prawnych dotyczących obowiązków wynikających z przepisów o produktach biobójczych oraz przepi - sów bhp. Kontrolowano prawidłowość oznakowania stosowa- nych produktów biobójczych jako istotnego elemen- tu ostrzegania o zagrożeniach i wskazywania właściwego s posobu ich użycia do dezynfekcji oraz sposobu przecho- wywania. Stwierdzono niewłaściwe etykiety produktów b iobójczych o treści niezgodnej z pozwoleniami na obrót pro- duktem biobójczym, jak też niezgodne z wymaganiami roz- porządzenia CLP . Uchybienia w zakresie oznakowania produktów zgodnie z unijnym rozporządzeniem CLP doty- czyły 6% kontrolowanych podmiotów. W iększość nieprawidłowości dotyczyła braku zapew- nienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy zarówno podczas stosowania, jak i magazynowania pro- duktów biobójczych. W zakresie dokumentacji najwięcej n ieprawidłowości dotyczyło oceny ryzyka zawodowego (57% kontroli). Stwierdzano nieuwzględnienie w niej ryzyka stwarzanego przez produkty biobójcze oraz brak wykorzy - stania istotnych informacji z kart charakterystyki tych czynni- ków chemicznych. D uży odsetek nieprawidłowości dotyczył kart charak- terystyki dla produktów biobójczych (42% kontroli odnoszących się do 170 różnych mieszanin do dezyn- fekcji) . W większości pracodawcy posiadający karty cha- rakterystyki nie widzieli potrzeby ich aktualizacji. Z kolei p racodawcy nie posiadający kart uznawali za wystarcza- jące pozwolenie na obrót produktem biobójczym i jego z amieszczenie w wykazie produktów biobójczych, publi- kowanym na stronie Urzędu Rejestracji Produktów Lecz- niczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. M iało to wpływ na niewłaściwe identyfikowanie zagrożeń i niepodejmowanie koniecznych działań w zakresie bhp. W 16% zakładów nie zapewniono pracującym dostę- pu d o informacji z kart charakterystyki dla mieszanin dezynfekujących. Prawidłową realizację wymagań praw- nych w tym zakresie utrudniał brak aktualizowanego spisu substancji i mieszanin chemicznych stwarzających zagrożenie . W 58% kontrolowanych zakładów inspektorzy pracy stwierdzili nieprawidłowości dotyczące braku instruk- cji bezpieczeństwa i h igieny pracy w zakresie postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia i niebezpiecznymi lub niepoprawne sporzą- dzenie instrukcji. W instrukcjach bhp nie uwzględniano i nformacji dotyczących przygotowania środka biobójcze- go do użycia, sposobu przeprowadzania dezynfekcji, k oniecznych do stosowania środków ochrony indywidu- alnej oraz zasad postępowania w sytuacjach awaryjnych. P owodowało to nieprawidłowości w zakresie bezpiecznego wykonywania pracy, a działania pracodawców elimi- nujące lub ograniczające zagrożenia były a ż w 18% kontroli niewystarczające . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 66 ROZDZIAŁ 4 Brak lub nieprawidłową instrukcję magazyno- wania produktów biobójczych stwierdzono w 34% kontro- lowanych podmiotów, co przekładało się na niewłaściwe d ostosowanie miejsc magazynowania do składowanych materiałów (20% kontroli). Produkty biobójcze przechowy - wano razem z innymi chemikaliami, bez uprzedniego roz- poznania możliwości wystąpienia w sytuacjach awaryjnych n iepożądanej reakcji chemicznej. Dotyczyło to 5% kontrolo- wanych podmiotów, a z uwagi na ewentualne skutki zagro- żenia stanowiło istotne zaniechanie. Kontrole wykazały r ównież brak lub niewłaściwe oznakowanie maga- zynów, zbiorników i m iejsc składowania produktów biobójczych (dotyczyło to 21% kontroli). Odnotowano liczne nieprawidłowości w zakresie organizacji stanowisk i procesów pracy (68% zakła- dów) oraz stosowania produktów szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (23% kontroli). Charakter wykonywanych czynności powodował niekiedy bezpośred- nie zagrożenie życia i zdrowia osób wykonujących prace, k tóre zakwalifikowane były jako szczególnie niebezpiecz- ne, co skutkowało wstrzymaniem pracy przez inspektora p racy. Nieprawidłowości dotyczące środków ochrony indywidualnej chroniących przed czynnikami chemicz- nymi, stosowanych przy pracach związanych z dezyn- fekcją powierzchni stwierdzono w 21% skontrolowanych za kładów. Dotyczyły one zarówno braku wyposażenia pracujących w środki ochrony, jak też przydziału środków niezapewniających właściwej ochrony przed zagrożenia - mi wynikającymi ze stosowania produktów biobójczych. W przypadku 17% kontroli stwierdzono również nieprawi- dłowości dotyczące wyposażenia i stosowania odzieży i obuwia roboczego . Zauważalny jest zatem brak kom- pleksowego podejścia w zakresie ochrony zdrowia pracują- cych w narażeniu na produkty biobójcze. Należy stwierdzić, że względem 2022 r. nastąpiła poprawa w zakresie przestrzegania przepisów o pro- duktach biobójczych . Dotyczyło to zarówno ich oznako- wania, jak i kart charakterystyki i instrukcji bhp w zakresie p ostępowania z czynnikami szkodliwymi. Pracodawcy dwukrotnie częściej podejmowali skuteczne działa- nia eliminujące lub ograniczające zagrożenia . Rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i sto- sowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenia REACH i CLP Zakres kontroli Kontrole prowadzone w ramach Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pra- cy weryfikowały przestrzeganie unijnych rozporządzeń: REACH i CLP oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pra- cy przy pracach, w których występują substancje chemiczne i i ch mieszaniny. Prowadzono je w zakładach różnych branż, jed - nak najwięcej dotyczyło przetwórstwa przemysłowego (81 kontroli). Do kontroli typowano zakłady stosujące lub produkujące substancje i mieszaniny chemiczne, przede wszystkim jako dalsi użytkownicy chemikaliów w rozumieniu rozporządzenia REACH. Przeprowadzono 161 kontroli podmiotów, w których występowały substancje chemiczne i ich mieszaniny. W podmiotach tych pracowało niemal 12,7 tys. osób, w tym 12,3 tys. na podstawie stosunku pracy. Najwięcej skon- trolowanych zaliczało się do małych zakładów zatrudnia- jących od 10 do 49 osób i mikroprzedsiębiorstw do 9 osób ( łącznie 116 podmiotów). Diagnoza Stwierdzono liczne przypadki naruszenia przepisów w zakresie kart charakterystyki dla substancji stwa- rzających zagrożenie i ic h mieszanin , co niepokoi, zważywszy na już dość długi czas obowiązywania unij- nych rozporządzeń REACH i CLP. Uchybienia najczę- ściej dotyczyły niebezpiecznych mieszanin chemicznych ( 40% zakładów). W kartach charakterystyki nie zawsze uwzględniano oznakowanie zgodne z rozporządzeniem CLP , co dotyczyło zarówno kontroli mieszanin (10% zakła- dów), jak i substancji (2% zakładów). Było to powiązane z błędnym oznakowaniem pojemników i opakowań, zarówno substancji chemicznych (6% podmiotów), jak i ich mieszanin (14% podmiotów). Błędne lub niepełne karty charakterystyki oraz błęd - ne oznakowanie opakowań skutkowało tym, że pra- cowników nie informowano w e właściwy sposób o zagrożeniach, co łącznie dla substancji stwarzających zagrożenie i ich mieszanin stwierdzono w 18% podmiotów poddanych kontroli. Z kolei brak przekazania pracującym wymaganych przepisami rozporządzenia REACH informacji Kontrole PIP w latach 2022-2023 - zagadnienia związane z REACH i CLP Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Karty charakterystyki mie- szanin 3740 Oznakowanie magazynów, zbiorników i miejsc maga- zynowania /składowania 4139 Oznakowanie pojemników/ opakowań mieszanin 2814 Informacje o chemikaliach innych niż niebezpieczne/ stwarzające zagrożenie 613 Karty charakterystyki sub- stancji 1012 Oznakowanie pojemników/ opakowań substancji 126 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 67 o chemikaliach innych niż niebezpieczne lub stwarzające zagrożenie stwierdzono w 13% zakładów. Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem obowiąz - ków wynikających z przepisów o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych stwierdzono w 38% podmiotów. Najwięcej z nich dotyczyło zarówno braku przeprowadzo - nych badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia , jak i niezachowania prawidłowej ich częstotliwości (20%). Pracodawcy nie wskazywali również wszystkich czyn- ników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy do prze- prowadzenia badań i pomiarów (19% kontroli). D owodem wskazującym na niedostateczne przywiązy- wanie wagi do kwestii ochrony zdrowia były nieprawidło- wości dotyczące środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego (42% zakładów). Doty- czyły one zarówno wyposażania pracujących w środki o chrony indywidualnej chroniące przed czynnikami chemicz- nymi (27% zakładów), jak i ich stosowania przez pracujących ( 6% zakładów). Do niezapewnienia należytej ochrony przed szkodliwymi czynnikami środowiska pracy przyczyniały się m.in. brak lub niewłaściwie realizowane pranie, konserwacja, naprawy, odpylanie i odkażanie środków ochrony indywidu - alnej oraz odzieży i obuwia roboczego – 11% kontroli. W 12% skontrolowanych podmiotów nie zapewniono sku- tecznej ochrony zbiorowej dla pracujących w pomieszcze- niach pracy z powodu braku sprawnej wentylacji. W 64% kontroli odnotowano nieprawidłowości w zakresie magazynowania , które dotyczyły głównie braku lub uchybień w zakresie instrukcji magazynowania chemikaliów (45%). Zapisy w dokumentach nie odnosiły się do stosowanych czynników chemicznych, a w związku z tym nie uwzględniały oznakowania chemikaliów zgod - nego z CLP. Treść instrukcji nie wskazywała na konieczne c zynności przy wykonywanych pracach oraz wymagane środki ochrony indywidualnej. Magazyny i miejsca skła- dowania lub przechowywania nie zawsze były dostoso- wane do rodzaju składowanych materiałów (36% kontroli). P onadto ich oznakowanie nie spełniało wymagań przepisó w, w tym zgodności z CLP, u 39% kontrolowanych podmiotów. Ocena ryzyka zawodowego w 47% zakładów nie uwzględniała wszystkich zagrożeń czynnika- mi środowiska pracy . Nawet w zakładach posiadają- cych opracowaną ocenę ryzyka zawodowego występowały n ieprawidłowości, dotyczące braku poinformowania pra- cowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykony- waną pracą oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami ( 9% zakładów). Programy szkoleń z zakresu bhp nie uwzględniały w pełni tematyki dotyczącej czynników che- micznych (33% podmiotów), co pogłębiało braki w wiedzy i świadomości pracujących z zakresu sposobów ogranicza- nia zagrożeń związanych z substancjami i mieszaninami c hemicznymi. Liczne nieprawidłowości w zakładach z różnych branż, stosujących substancje chemiczne i ich mieszaniny, wska - zują na nieprzywiązywanie należytej wagi do właściwości fi zykochemicznych konkretnych chemikaliów. Są jednak obszary, w których nastąpiła poprawa w zakresie przestrze - gania przepisów, tj. w przypadku stosowania środków ochrony indywidualnej, przygotowania pracowników do pracy – szko- lenia bhp, informowania pracowników o ryzyku zawodowym. Ochrona pracowników przed zagrożeniami spo- wodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym Zakres kontroli Ochrona zdrowia i życia osób pracujących w warunkach występowania czynników szkodliwych dla zdrowia w środo- wisku pracy, w szczególności o działaniu rakotwórczym lub mutagennym jest jednym z najważniejszych zadań w działalności Państwowej Inspekcji Pracy. Kontynuując realizację tego celu w 2023 r. inspektorzy pracy ukierunkowali działania kontrolne na przestrzeganie przez pracodawców przepisów w odniesieniu do ostatnich zmian legislacyjnych dotyczących procesów technolo- gicznych o d ziałaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy . Rozszerzony wykaz takich proce- sów od 22 lutego 2020 r. objął prace związane z naraże- niem na pyły drewna (wcześniej klasyfikowano wyłącznie pyły d rewna twardego), czy prace związane z narażeniem na krze- mionkę krystaliczną – frakcję respirabilną powstającą w trak- cie pracy. W kolejnym roku w tym katalogu znalazły się także p race związane z narażeniem: −na działanie przez skórę olejów mineralnych użytych wcześniej w silnikach spalinowych wewnętrznego spala - nia w celu smarowania i schładzania części ruchomych silnika; −na spaliny emitowane z silników Diesla. Skontrolowano warunki pracy osób pracujących w kon- takcie i/lub narażeniu na czynniki rakotwórcze lub muta- genne u 249 pracodawców (zatrudniających blisko 35 tys. osób, z czego 33 tys. na podstawie stosunku pracy). Były to zakłady należące do różnych sekcji PKD, w tym 64% – do przetwórstwa przemysłowego. W grupie kontrolowa - nych znalazło się: −131 pracodawców, którzy przekazali do OIP-ów „Infor- mację o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działa- niu rakotwórczym lub mutagennym” ; −118 pracodawców, którzy nie przekazali wyżej wymienio- nej informacji. K ontrolami objęto: −207 substancji chemicznych o działaniu rakotwórczym ♣ w 98 zakładach; −82 mieszaniny chemiczne o działaniu rakotwór - czym lub mutagennym w 47 zakładach; −20 zakładów, w których występowało promieniowanie jonizujące; −procesy technologiczne, w których dochodzi do uwalnia - nia substancji chemicznych, ich mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 68 ROZDZIAŁ 4 W niektórych zakładach odnotowano przypadki występo- wania więcej niż jednego z ww. zagrożeń. Z godnie z założeniami, najwięcej działań kontrolnych dotyczyło procesów technologicznych, dla których miały miejsce ostatnie zmiany legislacyjne (od 2020 r.). Największy odsetek wśród podmiotów objętych kon - trolą stanowiły małe przedsiębiorstwa, zatrudniają- ce od 10 do 49 pracowników (33%), natomiast najmniejszy – d uże zakłady o zatrudnieniu 250 i więcej osób (12%). W kontrolowanych podmiotach w narażeniu na pyły drewna pracowało ok. 1,8 tys. pracowników, natomiast w narażeniu na krzemionkę krystaliczną – frakcję respi - rabilną powstającą w trakcie pracy – blisko 1,6 tys. p racowników. Diagnoza Wyniki kontroli wskazują, że 47% pracodawców nie przekazało do właściwego okręgowego inspektoratu pracy wymaganej „Informacji o substancjach che- micznych, ich mieszaninach, czynnikach lub proce- sach technologicznych o d ziałaniu rakotwórczym lub mutagennym” . Ponadto nie wszystkie podmioty, przekazując wyżej wymienioną informację, przekazywa- ły ją także do właściwego państwowego wojewódzkiego i nspektora sanitarnego. W 37% skontrolowanych podmiotów stwierdzono nie- prowadzenie rejestru prac , których wykonywanie powo- duje konieczność pozostawania w kontakcie z substancjami c hemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesa- mi technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub muta- gennym, a co siódmy sporządził go nieprawidłowo. Podobnie (34%) wygląda kwestia prowadzenia rejestrów pracowników narażonych na działanie substancji che- micznych, ich mieszanin, czynników lub procesów tech- nologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym. Podział objętych kontrolą zakładów w zależności od rodzaju procesu technologicznego, w którym dochodzi do uwalniania substancji chemicznych, ich mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w latach 2022-2023 Rodzaj procesu technologicznego Liczba zakładów 20222023 Prace związane z narażeniem na pył drewna10395 Prace związane z narażeniem na krzemionkę krystaliczną – frakcję respirabilną powstającą w trakcie pracy 3957 Prace związane z narażeniem na spaliny emitowane z silników Diesla1719 Prace związane z narażeniem przez skórę na działanie olejów mineralnych użytych wcześniej w silnikach spalinowych wewnętrznego spalania w celu smarowania i schładzania części rucho- mych silnika 1115 Procesy technologiczne związane z narażeniem na działanie pyłów, dymów i aerozoli tworzących się podczas rafinacji niklu i jego związków 22 Procesy technologiczne związane z narażeniem na działanie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, obecnych w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych 24 Najczęstsze nieprawidłowości dotyczące substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Nieprawidłowości w przekazaniu do OIP informacji o substan- cjach chemicznych, ich mieszaninach, czyn- nikach lub procesach o działaniu rakotwór- czym lub mutagennym 6464 Nieprawidłowości dotyczące rejestru prac w kontakcie z czynni- kami rakotwórczymi lub mutagennymi 5551 Nieprawidłowości dotyczące rejestru pra- cowników narażonych na działanie czynników rakotwórczych lub muta- gennych 5648 Nieprawidłowości dotyczące pomiaru szkodliwych dla zdrowia czynników o działaniu rakotwórczym lub muta- gennym w środowisku pracy 5048 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 69 Trudności w prowadzeniu rejestrów zgodnie z obowiązują- cymi regulacjami wynikają ze wskazywanego przez inspek- cję od lat braku definicji pojęć „narażenie” i „kontakt” w polskich przepisach. Z tego względu nadal aktualny pozo- staje zgłoszony przez Głównego Inspektora Pracy wniosek l egislacyjny dotyczący konieczności wprowadzenia odpo- wiednich definicji do prawa pracy. Aż 33% pracodawców nie uwzględniło w oce- nie ryzyka zawodowego zagrożeń z e strony czyn- ników rakotwórczych lub mutagennych , a co za tym idzie – nie wprowadziło odpowiednich środków profilak- tycznych. Co więcej, w co czwartym zakładzie pracy 11% objętych kontrolą pracowników pracujących w kon- takcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, c zynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, nie zostało poinformo- wanych o r yzyku zawodowym występującym przy wykonywaniu tych prac . W zakresie wyposażania pracowników w środki ochrony indywidualnej przed czynnikami chemicz- nymi nieprawidłowości stwierdzono w 12% kontrolowa- nych zakładów. Z miany w prawodawstwie, wprowadzane w celu pod- niesienia poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, n ie zawsze są monitorowane przez pracodawców. Zda- rza się, że nie dopełniają oni obowiązków wynikających z wprowadzonych zmian legislacyjnych. Przykładem jest m.in. zmiana częstotliwości wykonywania badań i pomia - rów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pra- cy w odniesieniu do pyłów drewna (co najmniej raz na 3 lub 6 m iesięcy, w zależności od ostatniego wyniku), a nie jak przed zmianą przepisów z 2020 r. – co najmniej raz w roku lub raz na 2 lata. Ma to związek z zaliczeniem wszystkich pyłów drewna do czynników rakotwórczych. Na co szóstym skontrolowanym stanowisku pracy nie przeprowadzano pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia o działaniu rakotwórczym lub mutagennym i dotyczyło to co czwartego kontrolowanego zakładu. Wprowadzona w życie 30 września 2023 r. zmiana rozpo- rządzenia Rady Ministrów w sprawie wykazu prac wzbro- nionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac uporządkowała po prawie 2 latach wymagania dotyczące realizacji praktycznej części przygoto- wania zawodowego młodocianych do niektórych zawodów, w t ym m.in. w zawodach stolarza i mechanika samochodo- wego. Na potrzebę zajęcia stanowiska w tej sprawie przez u stawodawcę wskazywał Główny Inspektor Pracy w 2021 r., mając na względzie wyniki działań nadzorczo-kontrolnych Państwowej Inspekcji Pracy. Zmiana przepisów rozporzą - dzenia umożliwiła powierzanie pracy młodocianym w przy- padku pracy w narażeniu na szkodliwe działanie czynników c hemicznych i pyłowych, jeżeli jest to niezbędne do odbycia przygotowania zawodowego. Powyższe jest jednak możliwe tylko po spełnieniu warunków określonych w ww. przepisie, mających zapewnić im bezpieczeństwo i szczególną ochro - nę zdrowia podczas pracy. Ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pra- cy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracu- jących w podmiotach leczniczych Przeprowadzone w 2023 r. kontrole w 13 pomiotach sta- nowiły kontynuację działań Państwowej Inspekcji Pracy d otyczących nadzoru nad chemikaliami w zakresie naraże- nia na substancje czynne leków cytostatycznych osób pra- cujących w podmiotach leczniczych, w których pacjentom p odawano cytostatyki. Kontrolami objęto prace w narażeniu na 7 substancji aktywnych leków cytostatycznych, dla których okre- ślone zostały wartości najwyższych dopuszczalnych s tężeń w środowisku pracy (NDS) . Należy zauwa- żyć, że inspektorzy pracy skontrolowali narażenie pracow- ników na N-hydroksymocznik w 1 podmiocie leczniczym, w którym był on podawany pacjentom jako składnik leku. W roku ubiegłym podczas kontroli nie odnotowano takiego przypadku. Szczegółowe dane w zakresie bezpieczeństwa i higie - ny pracy zostały omówione w części 5.2. Sprawozdania pt. Opieka zdrowotna – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp. Organizacja prac związanych z zagrożeniem wybuchem Prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmos- fera wybuchowa) Zakres kontroli W ramach Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy kontrolowano także kwe- stie związane z organizacją przez pracodawcę prac w stre- fach zagrożonych wybuchem . Przeprowadzono kontrole w 83 podmiotach, zatrudniających 9 tys. osób, z czego blisko 8,9 tys. na podstawie stosunku pracy. W grupie kon- trolowanych było 5 zakładów o dużym ryzyku wystą- pienia poważnej awarii przemysłowej, 2 zakłady o z większonym ryzyku oraz 8 tzw. zakładów podpro- gowych , w których substancje występują w ilościach mniej- szych od wielkości progowych, skutkujących zaliczeniem d anego zakładu do grupy zwiększonego ryzyka poważnej awarii przemysłowej. Podczas kontroli szczególną uwagę zwracano na kwestie związane z organizacją prac w strefach zagrożonych wybu - chem, by uniknąć wypadków przy pracy (priorytet: chronić życie i zdrowie osób pracujących ) oraz ewentualnych katastrofalnych następstw nieprzestrzegania przepisów bhp. Diagnoza Wyniki kontroli pokazują, że w dużej części skontrolo- wanych podmiotów nadal występują problemy z wdro- żeniem przepisów związanych z b ezpieczeństwem przeciwwybuchowym , o których mowa w rozporządze- niu Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 70 ROZDZIAŁ 4 minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej . W zakładach, gdzie występują miejsca zagrożone wybuchem w związku z możliwością powstania atmosfery wybuchowej, zarówno dla osób zarządzających zakładem, jak i służb odpowiedzialnych za bhp, priorytetem powin - ny być podwyższone standardy bezpieczeństwa pracy. T ymczasem przeprowadzone kontrole pokazują, że brak naruszeń przepisów z zakresu technicznego bez- pieczeństwa pracy stwierdzono tylko w 5 % ogółu skontrolowanych (dotyczy 2 dużych i 2 średnich zakła- dów pracy). W zakładach, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące bhp, liczba wydanych przez inspektorów pra - cy decyzji w przeliczeniu na 1 zakład wyniosła średnio 15, z czego co siódma decyzja została wydana z rygorem natychmiastowej wykonalności . Kontrole stanowisk pracy w latach 2022-2023, na których występuje atmosfera wybuchowa – odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy 20% 29% 24% 29% 31% stosowanie przez pracodawcę organizacyjnych środków ochronnych ocena ryzyka dot. atmosfery wybuchowej stosowanie przez osoby pracujące środków ochrony indywidualnej zabezpieczających przed powstaniem wyładowań elektrostatycznych stosowanie przez pracodawcę technicznych środków ochronnych zapobiegających wybuchowi i zapewniających ochronę przed jego skutkami zapewnienie właściwej eksploatacji urządzeń i instalacji 54% dokument zabezpieczenia przed wybuchem 11% zgodność doboru kategorii urządzeń i systemów ochronnych do właściwej strefy zagrożenia wybuchem 51% 23% 26% 27% 10% 19% 15% 2023 2022 Pracodawcy podkreślają, że przepisy ww. rozporządze- nia są dla części z nich niejednoznaczne i trudne do zasto- sowania w praktyce. Dodatkowo, pracodawcy dość często k orzystają z pomocy specjalistów z zakresu bhp spoza zakła- du pracy, nie utrzymując własnych służ bhp. Jednak jakość ś wiadczonych usług w tym zakresie jest różna, a część osób podejmujących się tego typu zadań z reguły ma trudności z przekazaniem wiedzy specjalistycznej, gdyż znajomość tych zagadnień nie jest powszechna. Rezultatem takiego stanu rzeczy są zbyt ogólnikowe opracowania dokumentów wewnątrzzakładowych , niepozwalające na prawidłowe zorganizowanie bezpiecznej pracy (np. instrukcje, dokumentacja oceny ryzyka związane - go z możliwością wystąpienia atmosfery wybuchowej, doku- ment zabezpieczenia przed wybuchem). J ak ustalili inspektorzy pracy, blisko co czwarty pracodaw- ca nie przeprowadził, lub zrobił to niezgodnie z przepisem, oceny ryzyka związanego z możliwością wystąpienia w miejscach pracy atmosfery wybuchowej . Natomiast 22% pracodawców nie sporządziło dokumentu zabez- pieczenia przed wybuchem lub sporządziło go niepra- widłowo (32%), pomijając szereg istotnych zapisów, które w inny znajdować się w takim dokumencie. W 40% zakładów nie oznakowano znakiem ostrzegawczym „EX” miejsc wstępu do przestrzeni, w których istnieje możliwość wystąpienia atmos- fery wybuchowej w i lościach zagrażających bez- pieczeństwu i z drowiu . Pomimo zagrożenia 17% objętych kontrolą osób pracujących w takich miejscach (dotyczy 19% zakładów) nie wyposażono w odpowiednie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 71 środki ochrony indywidualnej, w tym odzież ochronną antyelektrostatyczną. Należy podkreślić, że w małych podmiotach pra - codawcy często nie mają dostatecznej wiedzy i doświadczenia, by ocenić opracowaną dokumentację z zakresu bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia i wpły - nąć na jej ewentualną korektę. Przepisy nie przewidują bowiem wymogu posiadania konkretnych kwalifikacji przez osoby sporządzające dokumenty, tak ważne dla bezpie - czeństwa pracy. Niemniej przepisy jednoznacznie regulują kwestie odpowiedzialności pracodawcy za taką dokumen- tację. Pracodawcy, w tym w mikro- i małych przedsiębior- stwach, zobowiązani są do potwierdzania oświadczeniami m .in. właściwego zaprojektowania stosowanych w zakła- dzie urządzeń, czy też spełnienia przez nie minimalnych w ymagań bezpieczeństwa. Do właściwej organizacji pracy w miejscach, w których może wystąpić atmosfera wybuchowa, wymagana jest spe - cjalistyczna wiedza interdyscyplinarna. Ponadto istotna jest z najomość nie tylko przepisów z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, lecz także wielu innych, jak na przykład doty - czących wymagań dla urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybu- chowej, czy też systemów przeciwpożarowych. Kluczowe d la bezpieczeństwa jest też posiadanie doświadczenia przez osoby nadzorujące i pracujące w tym obszarze. Wieloletnie doświadczenia kontrolne Państwowej Inspek - cji Pracy jednoznacznie wskazują na potrzebę pilnej nowelizacji przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie mini- malnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystą- pienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. Nr 138, poz. 931). Przy braku jednoznacznych przepisów trudno jest wdra- żać oraz zapewniać skuteczną ochronę pracownikom pod- czas pracy. W ocenie Państwowej Inspekcji Pracy należy d ążyć do wyeliminowania intuicyjnego oceniania poziomu bezpieczeństwa przeciwwybuchowego w zakładzie, pozo - stawiania zagrożeń wybuchowych bez należytej oceny i zaproponowania adekwatnych rozwiązań w celu ich likwi- dacji lub zmniejszenia. Wniosek dotyczący nowelizacji ww. rozporządze- nia pozostaje więc aktualny . Na potrzebę zmian w tym obszarze zwracał uwagę Główny Inspektor Pracy w 2021 r. i w latach poprzednich, kierując pisma do ministerstwa odpo - wiedzialnego za ich wdrożenie. Ministerstwo Rozwoju i Technologii w październiku 2022 r. poinformowało, że jest otwarte na wszelkie propozycje zmian przepisów omawia - nego rozporządzenia, jednocześnie podkreślając, że muszą być one ściśle skorelowane z przepisami Dyrektywy 1999/92/WE Parlamentu Europejskiego i Rady , co ozna- cza że przedstawione propozycje nowych zapisów nie mogą w ykraczać poza zakres merytoryczny działania niniejszej Dyrektywy. Rozporządzenie, pomimo konieczności, nie zostało jednak znowelizowane. Wybrane nieprawidłowości podczas kontroli zakładów w latach 2022-2023, gdzie występuje atmosfera wybuchowa – odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy 55% 54% 49% urządzenia i instalacje energetyczne, z czego 30% dot.badań i pomiarów potwierdzających skuteczność ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym szkolenia w dziedzinie bhp, z czego 31% dot. szkolenia wstępnego – instruktażu stanowiskowego, magazynowanie i składowanie, z czego 36% dot. dostosowania miejsc do rodzaju składowanych materiałów dokument zabezpieczenia przed wybuchem, z czego 36% dot. braku w ww. dokumencie terminów dokonywania przeglądu stosowa- nych środków ochronnych podział przestrzeni zagrożonych wybuchem na strefy nadzór i kontrola stanu bhp, z czego 14% dot. organizacji służby bhp zgodnie z przepisami maszyny i urządzenia techniczne, z czego 25% dot. osłon i innych urządzeń ochronnych 40% 23% 24% 44% 2023 2022 26% 51% 36% 26% 17% 36% 26% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 72 ROZDZIAŁ 4 Materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne Specyficzną, z uwagi na zagrożenia i działanie, gru- pę substancji chemicznych stanowią materiały wybu- chowe (substancje chemiczne stałe lub ciekłe albo mieszaniny substancji, zdolne do reakcji chemicznej, z wytwarzaniem gazu o takiej temperaturze i ciśnieniu i z taką szybkością, że mogą powodować zniszczenia w otaczającym środowisku). Coraz powszechniej do wytwa - rzania efektów cieplnych, świetlnych, dźwiękowych, gazu, d ymu lub kombinacji tych efektów, w wyniku bezdetonacyj- nej, samopodtrzymującej się reakcji chemicznej, wykorzy- stywane są wyroby pirotechniczne. Zakres kontroli Zapewnienie ochrony życia i zdrowia ludzi, mienia oraz środowiska jest szczególnie istotne przy wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie produkcji oraz obrotu materiałami wybuchowymi, w tym wyrobami pirotechniczny - mi. Na terenie działania 9 okręgowych inspektoratów pracy sk ontrolowano 30 pracodawców organizujących pra- ce związane z z agrożeniem wybuchem, z czego 27 zajmowało się obrotem wyrobami pirotechnicznymi (sprzedaż hurtowa i/lub detaliczna), a 3 prowadziło działalność związaną z produkcją i/lub stosowa- niem materiałów wybuchowych . W grupie kontrolowanych podmiotów zajmujących się obrotem wyrobami pirotechnicznymi były takie, które realizują stałą sprzedaż hurtową lub detaliczną; doraźną sprzedaż, a także organizują pokazy z użyciem wyrobów pirotechnicznych. W kontrolowanych podmiotach pracę świadczyło ok. 1,6 tys. osób, z czego 77 osób na innej podstawie niż stosunek pracy. Tylko jeden zakład zatrudniał powyżej 250 pracowników, natomiast najliczniejszą grupę objętych kontrolą stanowiły mikroprzedsiębiorstwa o zatrudnie - niu do 9 osób (45%), a następnie małe zakłady od 10 do 49 p racowników (42%). Należy podkreślić, że w niektórych OIP-ach, np. Biały - stok, Warszawa – w ramach współpracy – inspektorzy pra- cy uczestniczyli też w pracach Zespołów kontrolnych powoływanych przez wojewodów w ramach zadań Wydziału Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzyso - wego . Przedmiotem takich kontroli był nadzór nad speł- nianiem obowiązków ustawowych przez przedsiębiorców p rowadzących działalność w zakresie obrotu materiałami wybuchowymi, w tym wyrobami pirotechnicznymi. Diagnoza Z uwagi na specyfikę i skutki działania materiałów wybuchowych w zakładach pracy nie powinno docho- dzić do zaniedbań w zakresie przestrzegania przepisów b hp, dotyczących wykonania, wyposażenia i wykorzystania obiektów oraz przebiegu procesu technologicznego, a tak - że wykonywania innych czynności mogących mieć znacze- nie dla bezpieczeństwa. Fundamentalną rolę odgrywają t akże organizacja pracy, nadzór nad pracownikami oraz zaangażowanie w zapewnianie bezpieczeństwa samych pracowników. W grupie podmiotów zajmujących się obrotem wyrobami pirotechnicznymi najwięcej, bo aż 52% nieprawidłowości związanych było z przygotowaniem pracowników do pra - cy w zakresie szkoleń w dziedzinie bhp, z czego 35% dotyczyło szkolenia wstępnego – instruktażu stanowisko- wego. Kolejnym obszarem z największymi wskaźnikami z aniedbań były instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy – 37% nieprawidłowości w skontrolowanych podmio - tach wiązało się z brakiem lub niewłaściwie opracowanymi szczegółowymi instrukcjami bezpieczeństwa i higie- ny pracy na stanowiskach pracy . U 33% pracodawców prowadzących obrót wyrobami pirotechnicznymi, w tym o przeznaczeniu widowiskowym, stwierdzono brak opra- cowanej instrukcji postępowania w s ytuacji awaryj- nej i organizacji akcji ratowniczej . Z kolei 27% ww. pracodawców nie posiadało aktual- nej instrukcji przechowywania wyrobów pirotech- nicznych , obejmującej zasady ich utylizacji. Na poziomie 17% kształtuje się odsetek kontrolowanych podmiotów prowadzących obrót wyrobami pirotechnicznymi, które przechowywane były w pomieszczeniach z materiałami, narzędziami oraz wyposażeniem innymi niż określone w instrukcji. W takim samym stopniu (dotyczy 17% praco - dawców) zaniedbywano obowiązek wywieszania czytelnej informacji o dopuszczalnym obciążeniu podłóg, stropów i urządzeń przeznaczonych do składowania. Pracodawca jest obowiązany utrzymywać obiek - ty budowlane i znajdujące się w nich pomieszczenia p racy, a także tereny i urządzenia z nimi związane, w stanie zapewniającym bezpieczne i higieniczne warun - ki pracy. Tymczasem z dokonanych ustaleń wynika, że co piąty nie zapewnił raz w roku kontroli urządzeń elektrycznych, sygnalizacyjnych i odgromowych w budynkach, w których prowadzony jest obrót wyrobami pirotechnicznymi. Pomieszczenia sklepowe oraz zaplecza, w których jest prowadzony obrót wyrobami pirotechnicznymi, eks - ploatowane były niezgodnie z wymaganiami przepisów, t j. bez wyposażenia w co najmniej dwie gaśni- ce pianowe o mi nimalnej 6-litrowej pojemności środka gaśniczego oraz w koc gaśniczy (dot. 27% pracodawców). Kolejnym zauważalnym uchybieniem (20% objętych kon - trolą pracodawców) były nieprawidłowości dotyczące oceny ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą oraz stosowaniem przez pracodawcę niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających ryzyko. Nie zawsze pamiętano, że wprowadzone w procesie produkcyj - nym zmiany także wymagają – z punktu widzenia bezpie- czeństwa pracy – oszacowania ryzyka wprowadzenia tych z mian. Co istotne, rutyna oraz brak wiedzy o zagrożeniach występujących w zakładzie powoduje nawarstwianie się nieprawidłowości, które mogą skutkować zagrożeniem dla zdrowia lub życia pracowników . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 73 Głównym źródłem występowania nieprawidłowości jest nieznajomość przepisów prawa pracy, a szcze- gólnie wymagań bhp , określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy produkcji, transporcie wewnątrzzakładowym oraz obrocie materiałów wybuchowych, w tym wyrobów piro- technicznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 262, z późn. zm.). Szcze- gólnie dotyczy to pracodawców zajmujących się obrotem w yrobami pirotechnicznymi. W obu przypadkach (materiały wybuchowe i wyroby pirotechniczne), mamy do czynienia z jednym rozporządzeniem regulującym bezpieczeństwo pracy, stąd należałoby rozważyć zmianę legislacyj- ną w z akresie wprowadzenia do obiegu prawnego odrębnego rozporządzenia określającego wymaga- nia bhp dla wyrobów pirotechnicznych . Wątpliwości interpretacyjne budzą określone w tym rozporządzeniu obowiązki np. dotyczące zapewnienia skutecznego systemu wentylacji wyciągowej. Przy obec - nym zapisie trudno pracodawcom precyzyjnie ustalić ro dzaj wymaganej wentylacji (mechaniczna czy grawita- cyjna), co może mieć znaczenie w przypadku wystąpienia s ytuacji awaryjnej. Analiza ujawnionych podczas kontroli nieprawidłowości w zakresie bhp wskazała na potrzebę wprowadzenia sto - sownych zmian w przepisach. Bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczysz- czania ścieków Zakres kontroli Przeprowadzono 96 kontroli dotyczących zapewnie- nia bezpieczeństwa przy stosowaniu środków chemicz- nych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków. S zczególną uwagę zwrócono na problematykę wykony- wania prac niebezpiecznych oraz narażenia na działanie niebezpiecznych lub szkodliwych czynników środowiska pracy. Łącznie w kontrolowanych podmiotach świadczyło pra - cę blisko 6,6 tys. osób, w tym 6,2 tys. na podstawie umowy o pracę. Większość skontrolowanych zakładów pracy stano- wiły podmioty małe (zatrudniające od 10 do 49 osób) – 51% o raz podmioty średniej wielkości (zatrudniające od 50 do 249 osób) – 40%. Diagnoza W kontrolowanych podmiotach stosowano środki che- miczne do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków prze- widziane przepisami rozporządzenia szczegółowego, a by ły to głównie: podchloryn sodowy (63% zakła- dów), wapno chlorowane (34%), siarczan żelazawy ( 29%), wodorotlenek sodowy (15%), chlor (8%), siar- czan glinowy (8%), kwas solny (6%) . Wśród kontrolowanych podmiotów 13 (14%) mogło stwarzać zagrożenie poza terenem zakładu pracy w związku ze stosowanymi substancjami i mieszaninami chemicznymi. Tylko w 5 z nich zapewniono własną ekipę ratownictwa chemicznego w zakładzie , a we wszyst- kich (13 zakładów) ustalono sposób i tryb powia- damiania straży pożarnej i s tacji ratownictwa chemicznego w przypadku zagrożenia. Należy podkreślić, że w 5 z 13 zakładów nie zapew- niono odpowiednich środków ochrony indywidualnej przeznaczonych do wykorzystywania podczas akcji ratowniczej . Stwierdzono brak sprawnych mierników stę- żenia tlenu oraz urządzeń do wykrywania gazów niebez- piecznych, nie prowadzono ich okresowych przeglądów, a urządzenia nie posiadały aktualnych legalizacji gwarantu- jących skuteczność działania. Kontrole PIP w latach 2022-2023. - najczęściej stwierdzane nieprawidłowości podczas kontroli podmiotów prowadzących obrót wyrobami pirotechnicznymi Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy 20222023 Szkolenia w dziedzinie bhp3652 Instrukcje bhp na stanowiskach pracy4737 Instrukcje postępowania w sytuacji awaryjnej i organizacji akcji ratowniczej3833 Profilaktyczne badania lekarskie2630 Instrukcje przechowywania wyrobów pirotechnicznych, obejmujące zasady ich utylizacji3127 Środki gaśnicze w pomieszczeniach, w których jest prowadzony obrót wyrobami pirotechnicznymi2327 Instalacje i urządzenia elektryczne 2120 Ocena ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą2120 Informacje o dopuszczalnym obciążeniu podłóg, stropów i urządzeń przeznaczonych do składowania2117 Przechowywanie wyrobów pirotechnicznych w pomieszczeniach1217 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 74 ROZDZIAŁ 4 Nieprawidłowości w zakresie wyposażenia pracow- ników obsługi kontrolowanej instalacji/obiektu w odpo- wiednio dobrane środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed zagrożeniami chemicznymi oraz ich stosowania stwierdzono w 29% kontrolowanych podmiotów. W 11% zakładów odnotowano nieprawidłowości w zakre - sie wyposażania pracowników w odzież i obuwie robocze , co dotyczyło 8% pracowników objętych kontrolą. Problemy z praniem, konserwacją, naprawą, odpylaniem i odkażaniem środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego stwierdzono w 17% zakładów (dotyczy 16% pracowników). Pracownicy stosujący środki chemiczne do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków narażeni są na działanie nie - bezpiecznych oraz szkodliwych czynników środowiska pracy – fiz ycznych, chemicznych i biologicznych, w tym stwarzają- cych bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia. In spektorzy pracy wnieśli zastrzeżenia do sposobu orga- nizacji prac szczególnie niebezpiecznych. W co trzecim k ontrolowanym zakładzie nie opracowano wykazu prac szczególnie niebezpiecznych lub opracowano go błęd- nie, a także stwierdzono brak lub niewłaściwe określenie s zczegółowych wymagań bhp przy wykonywaniu tych prac. Nieprawidłowości w obszarze oceny ryzyka zawo- dowego , dotyczące nieuwzględnienia zagrożenia czyn- nikami chemicznymi wystąpiły w 56% kontrolowanych za kładów. Co dziesiątego pracownika kontrolowanych obiektów nie poinformowano o ryzyku zawodowym zwią - zanym z wykonywana pracą, co dotyczyło 18% zakładów. Oceny ryzyka zawodowego nie aktualizowano po przepro- wadzonych modernizacjach zakładów, zmianie organizacji c zy po dokonaniu kolejnych badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku pracy . 41% kontrolowanych pracodawców nie dokonało badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w ogóle, bądź też dokonywali ich z nieprawidłową częstotliwością. Na co szóstym stanowi - sku pracy objętym kontrolą nie poinformowano pracują- cych w narażeniu na czynniki chemiczne o wynikach badań i p omiarów tych czynników. W rezultacie pracownicy wyko- nujący prace związane z zabezpieczeniem procesu tech- nologicznego nie posiadali pełnej wiedzy o zagrożeniach w ystępujących na stanowiskach pracy. W 42% kontrolowanych zakładów występowały nie - prawidłowości w zakresie oznakowania rurociągów służących do transportowania roztworów środków chemicznych z uwzględnieniem kierunków przepły - wu przesyłanego roztworu , co ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa na terenie zakładu pracy, w szczególności informacyjne w sytuacjach awaryjnych. W co trzecim zakładzie nie uwzględniono w progra- mach szkoleń bhp dla osób zatrudnionych przy stosowa- niu środków chemicznych wymagań w zakresie umiejętności s tosowania środków zabezpieczających, ratowania i udzie- lania pierwszej pomocy oraz zachowania się w sytuacjach a waryjnych. Pomimo znacznego narażenia na szkodliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w co drugim zakładzie pracodawcy nie zamieszczali w skierowaniach na badania lekarskie informacji na temat szkodliwych czynników chemicz - nych występujących na stanowiskach pracy, co przekłada się na brak prawidłowej realizacji obowiązku zapewnienia profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami. Nieprawidłowości odnotowano również w zakresie magazynowania, a dotyczyło to głównie niewłaściwego przystosowania magazynów i składów do rodzaju składowa- nych środków chemicznych (co piąty pracodawca). S zczególne znaczenie w zakładach z zagrożeniami zarówno czynnikami chemicznymi, jak i biologicznymi mają odpowiednie pomieszczenia higieniczno-sani- tarne . Tymczasem 40% pracodawców nie zapewniło pra- cownikom np. szatni przepustowych i ich odpowiedniego w yposażenia. Podsumowując należy stwierdzić, że rozwojowi rozwiązań technologicznych, sprzętowych i ochronnych w gospodarce ściekowej nie towarzyszą zmiany przepisów rozporządze- nia Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 1 października 1993 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w oczyszczalniach ścieków . Ten funkcjo- nujący od 30 lat przepis nie uwzględnia zagrożeń wynika- jących z dozoru i eksploatacji takich obiektów jak: obiekty Kontrole PIP w 2023 r. - zakłady komunalne – naruszenia przepisów Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy Uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego zagrożenia czynnikami chemicznymi 56 Zamieszczenie w skierowaniu na badania lekar- skie informacji na temat występowania na stano- wisku pracy szkodliwych dla zdrowia czynników chemicznych 54 Oznakowanie rurociągów służących do trans- portowania roztworów środków chemicznych zgodnie z Polskimi Normami (z uwzględnieniem kierunku przepływu oraz przesyłanego roztworu) 42 Pomiary szkodliwych dla zdrowia czynników che- micznych w środowisku pracy 41 Pomieszczenia higieniczno-sanitarne40 Szczegółowe wymagania przy wykonywaniu prac szczególnie niebezpiecznych 36 Wykaz prac wykonywanych w zespołach co naj- mniej dwuosobowych 33 Wyposażenie pracowników obsługi kontrolowa- nej instalacji/obiektu w odpowiednio dobrane środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed zagrożeniami chemicznymi 29 Informowanie pracowników narażonych na oddziaływanie czynników chemicznych o wyni- kach ich pomiarów 23 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 75 oczyszczania mechanicznego, reaktory biologiczne, stacje dozowania reaktorów, stacje odwadniania osadu, suszarnie, kogeneratory, instalacje fotowoltaiczne itp. Nakłada on obo - wiązek zbadania zawartości tlenu w pomieszczeniu z kratą przy użyciu lampy bezpieczeństwa, który w praktyce jest niemożliwy do zrealizowania, bowiem obecnie lampy bez - pieczeństwa zostały zastąpione przez mierniki multigazowe. Wnioski Powszechność występowania substancji i mieszanin che- micznych w zakładach pracy oraz wieloaspektowość proble- matyki z nimi związanej, jak również różne regulacje prawne w ymagają szczególnego podejścia w tym obszarze. Wielo- sektorowe kontrole w zakresie bezpieczeństwa chemiczne- go zostały ukierunkowane głównie na mikro-, małe i średnie p rzedsiębiorstwa. Państwowa Inspekcja Pracy będzie kontynuowała działa - nia kontrolno-nadzorcze w ramach przyjętej Strategii kon- troli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska p racy na lata 2022-2024 , mając za cel ochronę zdrowia i życia pracujących w narażeniu na substancje i mieszaniny chemiczne. Jednocześnie przyczyni się to do budowania przekonania pracodawców, że zdrowia i życia ludzkiego nie można lekce - ważyć, a przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bez- pieczeństwa i higieny pracy jest jednym z najważniejszych el ementów zrównoważonego rozwoju. Analiza wyników kontroli Państwowej Inspekcji Pracy wskazuje na potrzebę znowelizowania: ● ustawy z dnia 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybu- chowych przeznaczonych do użytku cywilnego; ●rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie bezpie- czeństwa i higieny pracy przy produkcji, transporcie wewnątrzzakładowym oraz obrocie materiałów wybu- chowych, w tym wyrobów pirotechnicznych. Wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdziły również zgłaszaną wcześniej przez Głównego Inspektora Pracy potrzebę nowelizacji niżej wymienionych rozporządzeń: ●rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynni - ków lub procesów technologicznych o działaniu rakotwór- czym lub mutagennym w środowisku pracy; ●rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwo - ścią wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej; ●rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 19 czerwca 1996 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy przygotowywaniu, podawaniu i przechowywaniu leków cytostatycznych w zakładach opieki zdrowotnej. Mając na względzie powszechność czynników chemicz - nych, celowe jest kontynuowanie w kolejnych latach szeroko zakrojonej kampanii informacyjno-promocyjnej z ukierunko- waniem na zagrożenia chemiczne w środowisku pracy: ●dla pracodawców, pracowników, osób wykonujących zadania służby bhp: −w zakładach, w których występują zagrożenia zwią - zane z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, c zynnikami lub procesami technologicznymi o dzia- łaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku p racy, −w zakresie identyfikacji czynników chemicznych w śro - dowisku pracy, przeprowadzania ich badań i pomiarów oraz doboru środków ochrony indywidualnej, adekwat- nych do rodzaju i poziomu zagrożeń; ●poprzez propagowanie kultury bezpieczeństwa podczas prac związanych z obrotem materiałami wybuchowymi, w tym wyrobami pirotechnicznymi, zarówno wśród praco - dawców, osób kierujących pracownikami, służby bhp, jak i samych pracowników; ●adresowanej do zakładów, w których: −niebezpieczne substancje chemiczne występują w ilo - ściach mniejszych, tzw. podprogowych, niż w zakła- dach o zwiększonym ryzyku wystąpienia poważnej a warii przemysłowej, −z przyczyn wynikających z cech miejsca pracy, urzą - dzeń lub stosowanych substancji i mieszanin może wystąpić atmosfera wybuchowa, a także do przedsię- biorców organizujących pracę w takich miejscach oso- bom fizycznym zatrudnionym na innej podstawie niż s tosunek pracy. 4.3. Strategia wzmożonego nadzoru nad zakładami pracy Zakres kontroli W 2023 r. kontynuowano realizację 3-letniej strategii wzmożonego nadzoru nad zakładami charakteryzują- cymi się wysokimi wskaźnikami zagrożeń zawodowych. P rzeprowadzono 103 kontrole w 51 zakładach, w któ- rych prowadzono działania zapobiegające i eliminujące za grożenia zawodowe. Kontrolowane podmioty zatrud- niały 36,4 tys. osób, w tym większość na podstawie s tosunku pracy (34,7 tys.). Były to duże zakłady zatrud- niające powyżej 250 pracowników – 71% zakładów i ś rednie od 50 do 249 pracowników – 29%. W warunkach zagrożenia: czynnikami szkodliwymi występującymi w śro - dowisku pracy (m.in.: hałasem, pyłami przemysłowymi, wibracją, mikroklimatem), czynnikami niebezpiecznymi (głównie niebezpiecznymi maszynami), a także uciążli - wością pracy (głównie nadmiernym wysiłkiem fizycznym i wymuszoną pozycją ciała), zatrudnionych było 4 618 osób (13% ogółu zatrudnionych). Kontynuowano kontrole procesów produkcyjnych, doku - mentacji powypadkowej, chorób zawodowych oraz oce- ny ryzyka zawodowego, celem ustalenia najczęstszych za grożeń. Diagnoza Podobnie jak w pierwszym roku realizacji programu, najwięcej ujawnianych nieprawidłowości stanowiły te, któ- re w bezpośredni sposób wpływają na bezpieczeństwo p racowników. Dotyczyły one złego stanu technicznego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 76 ROZDZIAŁ 4 Znacznie spadła liczba zakładów (z 57% w 2022 r. do 33% w 2023 r.), w których ujawniano nieprawidłowo- ści dotyczące elementów sterowania mających wpływ na bezpieczeństwo. Brak elementów sterowania dotyczył tylko trzech kontrolowanych maszyn, natomiast częściej stwierdzano uchybienia (9% kontrolowanych maszyn) polegające na: nieoznakowaniu elementów sterowania; braku wyłączników bezpieczeństwa/krańcowych odłą - czających zasilanie napędu bębna z chwilą uniesienia osłony lub otwarcia drzwiczek oczyszczarki bębnowej; umiejscowieniu układu sterowania przesiewacza, wymu - szające obecność pracownika w strefie niebezpiecznej (ruchu liny i bębna nawojowego przeciągarki); niewypo- sażeniu układu sterowania oburęcznego w przekaźnik j ednoczesności powodujący zadziałanie prasy hydrau- licznej tylko wówczas, gdy oba przyciski zostaną jedno- cześnie naciśnięte. C o dziesiąta kontrolowana maszyna nie posiadała instrukcji określającej zasady i sposoby bezpiecznego wyko - nywania pracy, czynności do wykonania po jej zakończeniu oraz zasady postępowania w sytuacjach awaryjnych stwa- rzających zagrożenie dla życia lub zdrowia pracowników. Je dną z przyczyn nieprawidłowości dotyczących maszyn i urządzeń technicznych jest niezgłaszanie usterek przez pracowników, dzieje się tak dopóki maszyny i urządzenia działają w sposób niezakłócający wykonywania pracy, choć stwarzają już zagrożenie dla obsługi. Jest to szczególnie widoczne w zakładach, gdzie przeglądy warunków pra - cy na stanowiskach pracy nie są wykonywane okresowo, a n adzór toleruje lub nie zauważa odstępstw od bezpiecz- nych metod pracy. P oprawa nastąpiła w obszarze zagadnień dotyczących stanowisk i procesów pracy. Zastrzeżenia dotyczyły bra- ku lub niewłaściwego opracowania instrukcji bhp dotyczą- cych stosowanych w zakładach procesów technologicznych o raz wykonywania prac związanych z zagrożeniami wypad- kowymi (27% zakładów, spadek o 16%) oraz instrukcji bhp d otyczących postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia i niebezpiecznymi (10% zakładów, spadek o 10%). W co czwartym kontrolowanym zakładzie stwierdzano nieprawidłowości dotyczące powierzchni, organizacji i wypo - sażenia stanowisk pracy. S zczególnie rażącym przykładem było zorganizowa- nie tymczasowego stanowiska pracy w hali pakowal- ni lodów, niespełniającego wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii. Dojście do stanowiska było ograniczone zainstalowanymi maszynami do szerokości ok. 40 cm oraz przez zainstalowany w poprzek drogi tunel hartowniczy. Wykonując swoje czynności, podnoszenie przewróconych kubków na taśmociągu, pracownica miała utrudniony dostęp ze względu na przechodzący na wysoko - ści ok. 1,4 m inny przenośnik transportowy. Z mniejszyła się liczba nieprawidłowości zwią- zanych z wykonywaniem prac zaliczanych do prac s zczególnie niebezpiecznych. Nieokreślenie szczegó- łowych wymagań przy wykonywaniu prac szczegól- nie niebezpiecznych ujawniono w 19% zakładów Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli zakładów charakteryzujących się wysokimi wskaź- nikami zagrożeń zawodowych w latach 2022-2023 odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości stan obiektów i pomieszczeń pracy stan techniczny maszyn i urządzeń stanowiska i procesy pracy transport wewnątrzzakładowy urządzenia i instalacje energetyczne magazynowanie i składowanie ocena ryzyka zawodowego badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia 77 2022 2023 83 58 71 58 60 53 61 46 56 45 64 30 44 14 35 eksploatowanych maszyn i urządzeń, głównie w zakresie wykonania prawidłowych osłon lub innych urządzeń ochronnych , zapobiegających dostępowi do stref nie- bezpiecznych. Stwierdzono użytkowanie maszyn bez o słon lub zastosowanie nieskutecznych osłon stref nie- bezpiecznych (osłon niespełniających wymagań w zakre- sie odległości bezpieczeństwa), nie wydzielenie barierami s tref niebezpiecznych. Ujawniono także: nieosłonięte bęb- ny zwrotne i napędowe przenośników taśmowych; brak o słony uchwytu tokarskiego, śruby pociągowej tokar- ki; nie osłonięcie strefy roboczej wrzeciona i freza f rezarki, umiejscowienie elementów regulacyjnych maszy- ny za osłoną, co zmuszało obsługującego do odchyla- nia osłony i operowania (okresowej regulacji) w strefie n iebezpiecznej. Zdarzały się przypadki usuwania osłon i elementów bezpieczeństwa w maszynach w związ - ku z wykonywaniem nietypowych czynności, innych niż przewidywał producent urządzenia. Działania takie mia- ły ułatwić pracę pracownikom. Celowe zdemontowanie, p rzez lidera zespołu produkcji, urządzenia zabezpiecza- jącego otwarcie osłony pakowaczki, uniemożliwiającego d ostęp do elementów niebezpiecznych podczas ruchu maszyny, doprowadziło do wypadku, którego skutkiem był uraz ręki. Nieprawidłowości stwierdzono w 77% kontrolo - wanych zakładów i dotyczyły co czwartej poddanej kon- troli maszyny i urządzenia. W stosunku do 2022 r. nastąpił s padek ujawnianych uchybień o 8%. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 77 (28% w 2022 r.) a niesporządzenie wykazu prac lub nie- uwzględnienie w wykazie wszystkich prac szczególnie n iebezpiecznych występujących w zakładzie, stwierdzono tylko w 4% zakładów (26% w 2022 r.). W dalszym ciągu w ponad połowie kontrolowanych zakła - dów stwierdzano uchybienia dotyczące urządzeń i insta- lacji energetycznych . Przede wszystkim dotyczyły one: zapewnienia właściwej eksploatacji urządzeń i instalacji (31% zakładów), zapewnienia właściwej ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym (27% zakładów) oraz przeprowadzenia badań i pomiarów skuteczności ochro - ny przed porażeniem prądem elektrycznym (25% zakła- dów). Najczęściej stwierdzano niezabezpieczone elementy c zynnej instalacji elektrycznej rozdzielnic przed dostępem osób nieuprawnionych, zastawiony dostęp do rozdzielni elektrycznych poprzez gromadzenie w ich rejonie różnych przedmiotów. Pozostałe nieprawidłowości polegały na nie - zabezpieczaniu przewodów i instalacji elektrycznych przed u szkodzeniem mechanicznym. Usunięcie odnotowanych naruszeń nie wymagało dużego nakładu pracy, ale ich tole - rowanie mogło skutkować poważnymi konsekwencjami, w tym wypadkami. Wiele nieprawidłowości związanych było ze złym stanem obiektów i pomieszczeń pracy . Dotyczyły one przede wszystkim oznakowania i zabezpieczenia w zakła- dach miejsc niebezpiecznych , m.in.: niezabezpieczenia otworów w posadzkach; niezabezpieczenia przed możliwo- ścią upadku na taśmociąg posortowanego surowca, który by ł zagłębiony w stosunku do posadzki; niezabezpieczenia otworów technologicznych; nieoznakowania różnicy pozio - mów; zatartych barw ostrzegawczych (59% kontrolowanych zakładów). Stwierdzano także niezapewnienie właściwego stanu technicznego elementów obiektów i pomieszczeń pra - cy wynikającego z ich utrzymania na etapie bieżącej eksplo- atacji (26% zakładów). N ieprawidłowości związane z transportem wewnątrzza- kładowym najczęściej dotyczyły niezapewnienia właści- wego stanu technicznego dróg i przejść komunikacyjnych ( nierówności, ubytki w nawierzchni); nieoznakowania dróg transportowych oraz ciągów dla pieszych w pomieszcze - niach pracy – 38% zakładów. Nieprawidłową organizację prac transportowych przy użyciu urządzeń mechanicznych stwierdzano w co trzecim zakładzie. Nieprawidłowa organizacja magazynowania i skła- dowania polegała głównie na braku informacji o dopusz- czalnym obciążeniu urządzeń do składowania materiałów ( 27% zakładów), braku lub nieprawidłowo sporządzonych instrukcjach magazynowania i składowania (19% zakładów) oraz niedostosowaniu miejsc do rodzaju składowanych ładunków (20% zakładów). Odnotowano spadek nieprawidłowości dotyczących braku aktualnych pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia lub ich nieterminowym przeprowadzeniu (14% w 2023 r., 35% w 2022 r.). Dotyczyło to na przykład stę- żenia pyłów (drewna), hałasu i drgań mechanicznych, mikro- klimatu oraz czynników chemicznych. M niej nieprawidłowości związanych było z opracowa- niem dokumentacji oceny ryzyka zawodowego przy wykonywanych pracach. Stwierdzono je w 30% kontrolo- wanych zakładów (44% w 2022 r.). Uchybienia polegały g łównie na niezidentyfikowaniu w ocenie wszystkich zagro- żeń występujących na stanowisku pracy (np. możliwości w ystępowania atmosfery wybuchowej na stanowisku pobo- ru acetylenu; substancji chemicznych; hałasu; zagrożeń z wiązanych z obsługiwanymi maszynami i urządzeniami technicznymi, np. obsługą prasy, na stanowisku operato - ra maszyn do formatowania z uwzględnieniem stosowania gorącego kleju). Nieprawidłowości dotyczyły 11% kontrolo- wanych stanowisk. W idoczną poprawę odnotowano w zakresie przygo- towania pracowników d o wykonywanej pracy . Brak szkoleń wstępnych w dziedzinie bhp (instruktażu stano- wiskowego) lub uchybienia w tym zakresie ujawniono w b lisko co piątym kontrolowanym zakładzie (dotyczy- ło to 4% pracowników objętych badaniem), nieprawidłowo- ści dotyczące szkoleń okresowych w 7% kontrolowanych za kładów (6% pracowników objętych kontrolą). Brak pro- gramów szkoleń stwierdzono jedynie w 3% kontrolowanych za kładów. Profilaktycznych okresowych badań lekarskich nie posiadało 9% pracowników poddanych kontroli. Niezgodności w zakresie wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie Wypadki przy pracy- analiza dokumentacji w latach 2022-2023 43 B C D ustalenie wszystkich okoliczności wypadku aktualizacja oceny ryzyka zawodowego po zaistnieniu wypadku ustalenie środków i wniosków prolaktycznych po wypadkach ustalenie prawidłowych przyczyn wypadku A B C D A odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości 28 22 17 18 22 33 33 2022 2023 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 78 ROZDZIAŁ 4 robocze stwierdzono w 36% zakładów. Najczęściej stwier- dzano uchybienia w zakresie wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej przed zagrożeniami che- micznymi (dotyczyły 4% pracowników objętych badaniem) o raz zagrożeniami fizycznymi (3% pracowników). W 8% kontrolowanych zakładów stwierdzono niewła- ściwą organizację służby bhp . W jednym zakładzie służba bhp nie przeprowadziła okresowej analizy stanu bez- pieczeństwa i higieny pracy zawierającej propozycje przed- sięwzięć technicznych i organizacyjnych mających na celu za pobieganie zagrożeniom życia i zdrowia pracowników oraz poprawę warunków pracy, w poprzednim roku prze - glądu nie przeprowadzono w 7 zakładach, a w dwóch stwierdzono uchybienia. W kontrolowanych podmiotach w latach 2022-2023 odnotowano łącznie 1 029 wypadków przy pracy, w tym 9 wypadków o skutkach ciężkich. Kontroli poddano 305 dokumentacji powypadko- wych , a także dokumenty oceny ryzyka zawodowego spo- rządzone dla stanowisk pracy, na których zatrudnieni byli p racownicy poszkodowani w wypadkach. W jednym zakładzie pracodawca nie prowadził analizy wypadków przy pracy. Wiele trudności stwarzało prawidłowe ustalenie przy- czyn wypadku . Kontrole wykazały, że zespoły powy- padkowe pominęły przyczyny związane z niewłaściwą o rganizacją pracy (np. konieczność przyjęcia wymuszonej pozycji ciała przez pracownika spowodowana brakiem moż - liwości manipulowania spawanym elementem), nieokreślenie roli osób nadzorujących (np. osoba kierująca pracownikami nie kontrolowała stosowania przydzielonych ochron oczu przy obsłudze gwoździarek), a także brak wyposażenia poszkodowanego w środki ochrony indywidualnej, tj. rękawi - ce chroniące przed zagrożeniami mechanicznymi. Zdarzało s ię także, że zespoły powypadkowe jako przyczyny wypad- ków przy pracy określały wydarzenie powodujące uraz p oszkodowanego, np. przygniecenie małego palca lewej ręki przez niekontrolowany ruch podpory wału. Nieprawidło - wości wystąpiły w 28% kontrolowanych zakładów i dotyczyły 9% analizowanych dokumentacji powypadkowych. W 17% zakładów zespoły powypadkowe niewłaściwie ustalały okoliczności wypadku. Do najczęstszych nie- prawidłowości zaliczyć należy: nieustalenie wszystkich o koliczności wypadku, niepełne oraz niejasne opisywanie okoliczności wypadku w protokołach powypadkowych, które prowadziłyby do prawidłowego ustalenia przyczyn wypadku przy pracy (7% dokumentacji). W co piątym zakładzie nieprawidłowo określono wnio- ski i śro dki profilaktyczne , co było pochodną wcześniej- szych błędów w dochodzeniu powypadkowym. Stwierdzono m .in. środki i wnioski profilaktyczne nieadekwatne do usta- lonych przyczyn wypadku i zagrożeń inicjujących wypadek. F ormułowano zbyt ogólne wnioski i środki profilaktyczne, nieobligujące pracodawców do podjęcia konkretnych dzia - łań, realnie przyczyniających się do ograniczania lub elimino- wania zagrożeń, które doprowadziły do wypadków. Zespoły p owypadkowe jako środki i wnioski profilaktyczne nierzadko wskazywały jedynie na ponowne poddanie poszkodowane - go instruktażowi stanowiskowemu lub omówienie wypadku z pracownikami. Nierzetelne badanie wypadku w zakresie określenia przyczyn uniemożliwiło lub ograniczyło zidentyfikowanie zagrożeń, których aktywizacja doprowadziła do wypadku (22% zakładów). Po przeprowadzeniu postępowania powypadkowego konieczne jest zaktualizowanie oceny ryzyka zawodo- wego . Tego obowiązku nie dopełniło 43% kontrolowanych zakładów (17% badanych stanowisk). W 31% kontrolowa- nych zakładów oceny ryzyka zawodowego nie uaktualniono o zagrożenia, których aktywizacja doprowadziła do wypad- ku (15% stanowisk). Co piąty pracownik objęty kontrolą n ie został poinformowany o zweryfikowanej ocenie ryzyka zawodowego po zdarzeniu wypadkowym. W latach 2022-2023 w kontrolowanych podmio - tach stwierdzono 9 chorób zawodowych, praco- dawcy prowadzili systematyczną analizę przyczyn ich p owstawania. Wnioski Oceniając wyniki kontroli przeprowadzonych w roku 2023 w zakładach objętych wzmożonym nadzorem, nale- ży zauważyć poprawę warunków pracy. Niewątpliwie p rzyczyniły się do tego przeprowadzone w ubiegłym roku kontrole, a w szczególności zrealizowane przez praco - dawców środki prawne wydane przez inspektorów pracy. W każdym badanym obszarze odnotowano spadek licz- by zakładów, w których stwierdzano nieprawidłowości. Z mniejszyła się także liczba decyzji, którymi inspektorzy pracy regulowali ujawnione nieprawidłowości. Największa poprawa dotyczyła: przeprowadzania badań i pomiarów czynników szkodliwych, niebezpiecznych i uciążliwych w środowisku pracy; stanowisk i procesów pracy; oceny ryzyka zawodowego oraz stanu technicznego obiektów i pomieszczeń pracy. Pozytywna zmiana dotyczyła także wypełniania obowiązku właściwego przygotowania pra - cowników do pracy. Poprawa nastąpiła także w zakresie stanu techniczne- go użytkowanych maszyn i urządzeń technicznych, w tym p osiadania przez nie wymaganych urządzeń ochron- nych. Jednak liczba zakładów, w których stwierdzono s zereg zaniedbań w zakresie eliminowania zagrożeń czynnikami fizycznymi, których źródłem były maszyny i urządzenia techniczne, nadal utrzymuje się na wyso - kim poziomie. Na sygnalizowany przez pracodawców b rak środków finansowych na modernizację lub wymianę maszyn, nakładał się ograniczony przepływ informacji o uszkodzeniach powstałych w trakcie bieżącej eksplo - atacji oraz niedbałość obsługi i nadzoru akceptującego n ieprawidłowy stan maszyn i urządzeń. Wiele nieprawidło- wości można było usunąć bez większych nakładów pracy i ś rodków finansowych, w ciągu jednej zmiany roboczej. Zespoły powypadkowe wciąż mają trudności z poprawnym sporządzeniem dokumentacji powy - padkowych. Dlatego kontrole w dalszym ciągu będą SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 79 ukierunkowane na ocenę prawidłowości określania przy- czyn wypadków, adekwatnych do okoliczności, formuło- wania właściwych wniosków i środków profilaktycznych, k tórych praktyczne zastosowanie skutkowałoby wyelimi- nowaniem lub ograniczeniem zagrożeń, a także na aktuali- zację oceny ryzyka zawodowego po zaistnieniu wypadku. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 80 ROZDZIAŁ 4 5 Zadania kompleksowe Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 83 5. Zadania kompleksowe 5.1. Pierwsza kontrola – wsparcie małych firm w stworzeniu praworządnych i bezpiecznych warunków pracy Pierwsza kontrola Zakres kontroli Podobnie jak w latach ubiegłych strategią pierwszej kon- troli objęte zostały mikroprzedsiębiorstwa (1-9 pracowników) o raz małe zakłady (10-49 pracowników) funkcjonują- ce n a rynku nie dłużej niż 3 lata, które nie były uprzed- nio kontrolowane . W roku 2023 inspektorzy PIP przeprowadzili 2 003 tego typu kontroli – najwięcej w zakładach zakwalifikowanych zgodnie z PKD do sekcji handel i naprawy (33%), przetwór- stwo przemysłowe (14%) oraz budownictwo (12%). D ominującą grupę stanowiły mikroprzedsiębiorstwa (77%). W skontrolowanych podmiotach świadczyło pra- cę łącznie ponad 17 tys. osób, w tym ponad 10,9 tys. ( 64%) na podstawie stosunku pracy. Diagnoza Niemal w każdej kontroli stwierdzano różnego rodzaju nieprawidłowości i stosowano odpowiednie środki prawne w postaci decyzji, wniosków w wystąpieniach oraz poleceń. Bezpieczeństwo i higiena pracy W ramach kontroli zagadnień bezpieczeństwa i higieny pracy inspektorzy zbadali przestrzeganie podstawowych obowiązków dotyczących m.in. przygotowania pracowni - ków do pracy (tj. profilaktycznych badań lekarskich, szkoleń w dziedzinie bhp, oceny ryzyka zawodowego, wyposażenia pracowników w odzież i obuwie robocze oraz środki ochro - ny indywidualnej), organizacji stanowisk i procesów pracy, maszyn i urządzeń technicznych, transportu wewnątrzzakła- dowego, służby bhp itd. N adal istotnym problemem jest nieprzestrzeganie, przez blisko co drugiego przedsiębiorcę, przepisów doty - czących oceny i dokumentowania ryzyka zawodo- wego . Na co czwartym kontrolowanym stanowisku pracy Struktura pierwszych kontroli – wg PKD pozostałe pozostała działalność usługowa przetwórstwo przemysłowe budownictwo zakwaterowanie i usługi gastronomiczne handel i naprawy transport i gospodarka magazynowa 2023 2022 2021 33% 17% 14% 12% 10% 9% 5% stwierdzono brak udokumentowanej oceny ryzyka zawodo- wego, a w pozostałych liczne błędy merytoryczne. Ujawnio- ne nieprawidłowości polegały głównie na nieuwzględnieniu w ocenie wszystkich czynników środowiska pracy (np. czyn- ników chemicznych, biologicznych, niebezpiecznych, uciąż- liwych), bądź przeprowadzania oceny w sposób nierzetelny, n p. bez ujęcia w ocenie ryzyka wszystkich wykonywanych prac, a także braku wskazania działań ograniczających lub eliminujących występujące zagrożenia. Znaczące nieprawidłowości stwierdzono w zakresie przygotowania pracowników do pracy. Co piątego kon- trolowanego pracownika dopuszczano do wykonywania pracy bez dostatecznej znajomości przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Nieprawidłowości głównie dotyczyły niepoddania pracowników szkoleniom wstęp- nym (instruktaż ogólny i stanowiskowy) w dziedzinie bhp. Zastrzeżenia budziła zarówno terminowość prowadzenia szkoleń, jak i ich jakość. Niejednokrotnie szkolenia prowadzo - ne były w oparciu o programy niedostosowane do specyfiki wykonywanej pracy. Brak programów szkoleń stwierdzono u blisko co trzeciego kontrolowanego przedsiębiorcy. Nieprawidłowości ujawniono również w zakresie wstęp- nych badań lekarskich . Stwierdzono je u 42% kontrolo- wanych przedsiębiorców i dotyczyły 22% kontrolowanych p racowników. Polegały bądź na dopuszczaniu pracow- ników do pracy, bez uzyskania zaświadczeń lekarskich o braku przeciwwskazań do pracy na zajmowanym stano- wisku, bądź na nieterminowym poddawaniu pracowników w w. badaniom. Przedsiębiorcy, u których wystąpiły czynniki szkodliwe w środowisku pracy często nie posiadają dostatecznej wiedzy na temat ich wpływu na zdrowie pracownika. Brak Strategia pierwszej kontroli – nieprawidłowości dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy w latach 2022-2023 odsetek podmiotów poddanych kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości prolaktyczne badania lekarskie szkolenia w dziedzinie bhp ocena ryzyka zawodowego badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia instrukcje bhp obiekty i pomieszczenia pracy 2022 2023 55 56 organizacja służby bhp magazyny i miejsca składowania/ przechowywania 53 46 43 43 31 24 19 47 41 44 41 31 25 19 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 84 ROZDZIAŁ 5 rozpoznania źródeł emisji i warunków wykonywania pra- cy przełożyło się na niewskazanie czynników szkodliwych d la zdrowia, które podlegają badaniom i pomiarom (43%), a następnie nieprzeprowadzenie badań i pomiarów określo - nego typu (36%). Pracodawcy z reguły wyposażają pracowników w środki ochrony indywidualnej, jednak nadal zda- rzało się, że środki te nie były odpowiednio dobra- ne do występujących zagrożeń. Natomiast problemem d otyczącym blisko co czwartego kontrolowanego pracow- nika było niewyposażenie we właściwą odzież i obuwie robocze . Poważnym uchybieniem w kontrolowanych zakładach okazało się także niewypełnianie obowiąz- ków w zakresie tworzenia i przestrzegania procedur i instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy . Aż 34% kontrolowanych przedsiębiorców nie opracowało instruk- cji bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczących stoso- wanych w zakładzie procesów technologicznych, a 42% i nstrukcji dotyczących obsługi maszyn i innych urzą- dzeń technicznych. Często w kontrolowanych podmio- tach nie opracowano i nie udostępniono pracownikom ró wnież instrukcji dotyczących zasad ruchu na drogach wewnątrzzakładowych (37%) oraz magazynowania i skła - dowania (48%). Pierwsze kontrole – działania inspektorów pracy kontroli 99% kontroli 18% decyzji 13,5 tys. wniosków w wystąpieniach 15,3 tys. poleceń 906 środki wychowawcze 384 mandatów karnych 365 wniosków o ukaranie do sądu 9 zawiadomień do prokuratury 10 kontroli 19% porad (prawna ochrona pracy, legalność zatrudnienia i bezpieczeństwo pracy) 17,1tys. Pierwsza kontrola - nieprawidłowości z zakresu prawnej ochrony pracy Naruszony obowiązek Odsetek podmiotów poddanych kontroli, w których stwierdzo- no nieprawidłowości 20222023 Pisemna informa- cja o warunkach zatrudnienia nieudzielenie2926 udzielenie nieprawi- dłowej lub niepełnej 2828 Akta osobowe nieprowadzenie119 nieprawidłowe prowadzenie 4348 Świadectwo pracy niewydanie108 wydanie nieprawidłowego 4444 Ewidencja czasu pracy nieprowadzenie1411 prowadzenie niepra- widłowe lub nierze- telne 2828 Ekwiwalent za urlop niewypłacenie2022 zaniżenie 1917 Rozkład czasu pracy nieustalenie2823 ustalenie nieprawi- dłowe lub nietermi- nowe 1013 Wynagrodze- nie za godziny nadliczbowe niewypłacenie2524 zaniżenie106 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 85 Nieprawidłowości w zakresie instrukcji bhp wynika- ły z braku prawidłowej organizacji pracy oraz lekcewa- żenia spraw bhp przez pracodawców, skupiających się g łównie na prowadzeniu działalności gospodarczej. Nale- ży podkreślić, że w co piątym kontrolowanym zakładzie pracodawca nie zorganizował służby bhp zgodnie z obowiązującymi przepisami, a w 37% zakładów, w któ- rych powierzono wykonywanie zadań tej służby np. spe- cjaliście spoza zakładu, nie przeprowadzono okresowej a nalizy stanu bezpieczeństwa i higieny pracy zawierającej propozycje przedsięwzięć technicznych i organizacyjnych mających na celu zapobieganie zagrożeniom życia i zdrowia pracowników oraz poprawę warunków pracy. W mikro i małych przedsiębiorstwach zadania służby bezpieczeństwa i higieny pracy pełnią przede wszystkim specjaliści spoza zakładu. Często mają pod swoją opieką wiele różnorodnych branżowo zakładów pracy, co powodu- je, że sporządzana przez nich dokumentacja nierzadko jest p owielana i niedostosowana do warunków pracy i zagrożeń występujących w konkretnym zakładzie. W 19% kontroli stwierdzono nieprawidłowości dotyczą - ce składowania i magazynowania materiałów pole- gające na niewłaściwym doborze miejsca oraz sposobu s kładowania materiałów np. w ciągach komunikacyjnych. Powodowało to ich zwężenie i utrudniało pracownikom dostęp do zastawionych produktów oraz pomieszczeń i urzą - dzeń, a tym samym generowało zagrożenia wypadkowe. 4 4% kontrolowanych nie zabezpieczyło lub nie ozna- kowało miejsc niebezpiecznych . Jedną z powtarzają- cych się nieprawidłowości było niezapewnienie balustrad o chronnych w miejscach niebezpiecznych, w których istniało zagrożenie upadkiem z wysokości. U 45% przedsiębiorców stwierdzano również brak pomiarów potwierdzających sku - teczności działania ochron przeciwporażeniowych urządzeń i instalacji elektrycznych. Prawna ochrona pracy Podobnie jak w latach poprzednich zakres kontroli obejmował m.in. badanie przestrzegania przepisów doty- czących nawiązywania i rozwiązywania stosunku pra- cy, czasu pracy, naliczania i wypłacania wynagrodzeń i i nnych świadczeń ze stosunku pracy, udzielania urlopów wypoczynkowych. Kontrole ujawniły nieprzestrzeganie przede wszyst - kim przepisów dotyczących prowadzenia doku- mentacji z e stosunku pracy : nie udzielano lub udzielano nieprawidłowej informacji o warunkach zatrudnie- nia (w 56% podmiotów; w 2022 r. – 54%), nie prowadzono lub n ieprawidłowo prowadzono akta osobowe (51% podmiotów, tak jak w poprzednim roku). Uchybienia te, choć z pozoru niezbyt istotne, znacząco wpływają na realizację uprawnień pracowniczych. Brak informacji o warunkach zatrudnienia wpływa na wiedzę pracowników o przysługujących im pra - wach i jest szczególnie ważny w przypadku cudzoziemców, którzy ze względu na bariery językowe i różnice kulturowe mogą nie posiadać wiedzy o obowiązkach polskich praco - dawców. Z kolei brak akt osobowych może powodować błędne ustalenia wymiaru urlopu wypoczynkowego i szczególnych uprawnień związanych z rodzicielstwem czy niepełnosprawnością. W 51% podmiotów (w 2022 r. – 52%) stwierdzono nie - wydawanie bądź nieterminowe wydawanie świadectw pracy , a część tych dokumentów była niezgodna z prze- pisami lub zawierała informacje nieadekwatne do stanu f aktycznego. Przestrzeganie przepisów o czasie pracy, przede wszystkim ze względu na ich ochronny charakter oraz wpływ na wynagrodzenie pracownika, zostało w ramach pierwszych kontroli poddane wnikliwej analizie. W dal - szym ciągu dominująca grupa ujawnionych naruszeń wią- zała się z nieprawidłowym ewidencjonowaniem czasu p racy – jej nieprawidłowe lub nierzetelne prowadzenie (bądź też nieprowadzenie w ogóle) wystąpiło u 39% skontrolowanych w tym zakresie pracodawców. Niepra - widłowości tego rodzaju utrudniają dokonanie ustaleń w z akresie rzeczywistego czasu pracy pracownika, a tym samym przestrzegania przez kontrolowane podmioty przepisów o czasie pracy i – co się z tym wiąże – prawi - dłowości wypłacania wynagrodzenia za pracę. Podobne s kutki ma nieustalanie lub nieprawidłowe ustalenie rozkła- du czasu pracy pracownika (ujawnione w 36% podmiotów, w obec 37% w roku 2022) oraz nieinformowanie pracowni- ka o tym rozkładzie (blisko 28% pracodawców, przy 32% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 86 ROZDZIAŁ 5 w 2022 r.). Zauważalną trudność stanowi przy tym dla pra- codawców rozróżnienie rozkładu czasu pracy oraz listy o becności od ewidencji czasu pracy. Głównymi problemami ujawnianymi w obszarze świadczeń ze stosunku pracy było niewypłacanie lub zaniżanie: −ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy (tak, jak i w roku poprzednim u 38% skontrolowanych w tym zakresie pracodawców); −wypłaty wynagrodzenia za pracę w godzinach nadlicz - bowych (30% pracodawców; w 2022 r. – 34%). Dla blisko 16% pracodawców problem stanowiło także terminowe wypłacanie wynagrodzenia (w 2022 r. – 17%). Także w 2023 r. stwierdzono rejestrowanie dzia - łalności na terenie innego województwa niż to, w k tórym faktycznie prowadzona jest działalność gospo- darcza, co więcej nierzadko także prowadzenie spraw k adrowych i księgowych – w przypadku pracodawców zatrudniających od 10 do 49 pracowników – powierzane jest różnym podmiotom. Utrudnia to dokonywanie usta - leń przez inspektorów pracy, wydłuża czas kontroli, ale t eż i generuje wystąpienie nieprawidłowości, związanych z wielostopniowym (pracodawca – podmiot prowadzą - cy sprawy kadrowe – podmiot prowadzący księgowość) przekazywaniem informacji np. niezbędnych do naliczenia wynagrodzenia. Natomiast mikroprzedsiębiorcy z regu - ły rezygnują z profesjonalnej obsługi kadrowo-księgo- wej (lub poprzestają na zlecaniu usług rozliczeniowych), p róbując ograniczyć koszty prowadzonej działalności, co – wobec braku dostatecznej wiedzy – powoduje ryzyko zaistnienia nieprawidłowości. Źródła opisanych naruszeń należy upatrywać w pierw - szej kolejności w braku dostatecznej znajomości przepi- sów. Zakres i stopień skomplikowania obowiązujących r egulacji w sferze prawa pracy skutkuje ich niezrozumie- niem lub błędną interpretacją. Kontrolowane podmioty w skazują również na obiektywny brak możliwości stałe- go monitorowania częstych zmian w sferze prawa pracy, k tóre w roku sprawozdawczym były wyjątkowo obszerne. Ponadto podmioty kontrolowane, skoncentrowane czę - sto na istocie prowadzonej działalności gospodarczej i jej bieżącym utrzymaniu, nie przywiązują niejednokrotnie należytej wagi i staranności do obowiązków związanych z zatrudnianiem pracowników, których – ich zdaniem – jest zdecydowanie za dużo. Legalność zatrudnienia Inspektorzy przeprowadzili 1 270 kontroli, pod- czas których badali zagadnienia dotyczące legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli pol- skich (tj. w 63,4% kontroli przeprowadzonych w ramach realizacji strategii pierwszej kontroli). W 506 kontrolach stwierdzono nieprawidłowości. W ramach pierwszej kontroli zbadano legalność zatrudnienia ponad 7,1 tys. osób , z czego 540 świadczyło pracę nielegalnie , co stanowi 7,6% ogółu zbadanych. Wśród nieprawidłowości inspektorzy pracy ujawni - li niepotwierdzenie na piśmie rodzaju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pracę albo wyko- nanie tego obowiązku dopiero po rozpoczęciu pracy p rzez pracownika – podczas 78 kontroli. Brak zgłosze- nia d o ubezpieczeń społecznych albo nieterminowe zgłoszenie pracowników ujawniono podczas 345 kon- troli, natomiast osób świadczących pracę na podstawie u mów cywilnoprawnych – podczas 195 kontroli. Ponadto stwierdzono 19 przypadków niezawiadomienia wła- ściwego powiatowego urzędu pracy przez bezro- botnych o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności gospodarczej, bądź uchybienia w tym zakresie. W zakresie realizacji obowiązku opłacania skła - dek na Fundusz Pracy, terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mają- cych wpływ na wymiar tych składek, inspektorzy pracy s twierdzili, że najwięcej nieprawidłowości dotyczy- ło terminowości opłacania składek na Fundusz Pr acy . Takie uchybienie ujawniono w toku 280 kontroli (29,8% ogółu kontroli przeprowadzonych w tym zakresie) w odniesieniu do 1 152 osób (24,2% objętych kontrolą). Inspektorzy przeprowadzili 441 kontroli, podczas których badali zagadnienia dotyczące legalności zatrud- nienia i w ykonywania pracy przez cudzoziemców . W 166 kontrolach stwierdzono nieprawidłowości z zakresu nielegalnego powierzenia pracy. W ramach pierwszej kontroli zbadano legalność zatrud - nienia prawie 1,8 tys. cudzoziemców, w tym powierze- nie nielegalnego wykonywania pracy ujawniono wobec 360 cudzoziemców (20% ogółu zbadanych). Najliczniejszą grupę objętych kontrolą cudzoziemców stanowili obywatele Ukrainy – prawie 1,4 tys., tj. 77% sprawdzonych cudzoziemców. W dalszej kolejności kon- trolą objęto obywateli Białorusi (177), Bangladeszu (37), G ruzji (33), Indii (25) i Filipin (22). Nielegalne powierzenie pracy stwierdzono wobec 283 obywateli Ukrainy, następ - nie wobec obywateli Białorusi (31), Bangladeszu (11), Indii (9) i Gruzji (7). Największą liczbę cudzoziemców, którym została powierzona nielegalna praca, odnotowano w podmiotach prowadzących działalność w sekcji gospodarki: budow- nictwo (22% nielegalnie zatrudnionych), zakwaterowanie i usługi gastronomiczne (19%) oraz usługi administrowa- nia i działalność wspierająca, obejmująca również agen- cje pracy tymczasowej (14%). I nspektorzy pracy, ujawniając powierzenie niele- galnego wykonywania pracy przez cudzoziemców, najczęściej stwierdzali brak wymaganego zezwo- lenia n a pracę (68% ujawnionych przypadków powie- rzenia nielegalnej pracy cudzoziemcom w toku pierwszej k ontroli). Inspektorzy pracy identyfikują takie naruszenie przepisów w sytuacji, gdy cudzoziemiec wykonuje pracę bez uzyskania zezwolenia na pracę, ale również gdy pod - miot w sposób nieprawidłowy stosuje uproszczoną pro- cedurę legalizacji pracy cudzoziemców, tj. na podstawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 87 oświadczenia o powierzeniu wykonywania pracy lub zło- żonego powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela U krainy. Dotyczy to w szczególności przypadków, gdy podmiot powierzający pracę nie złożył powiadomienia w terminie 14 dni od dnia podjęcia pracy przez obywa - tela Ukrainy lub gdy powierzono pracę cudzoziemco- wi na warunkach niezgodnych z treścią oświadczenia w pisanego do ewidencji prowadzonej przez powiatowy urząd pracy. Podsumowując, w prawie każdym zakładzie kon- trolowanym po raz pierwszy ujawniano średnio 15 różnego rodzaju nieprawidłowości. Biorąc pod uwagę, że kontrole dotyczyły głównie małych firm, o przeciętnym zatrudnieniu wynoszącym 9 osób – licz- ba nieprawidłowości wskazuje n a duże problemy z przestrzeganiem w tych podmiotach przepisów prawa pracy . W wielu przypadkach stwierdzone nieprawidłowo- ści były skutkiem priorytetowego traktowania przez p racodawców ekonomicznego aspektu prowadzonej działalności (kosztem spraw pracowniczych) i niepełnej wiedzy o wymogach prawa pracy – przy braku w zakła - dzie specjalistów (lub odpowiedniej ich liczby), mogą- cych zapewnić funkcjonowanie firmy w sposób zgodny z przepisami ochrony pracy. Stąd duże zainteresowanie w kontrolowanych zakładach uzyskaniem porady inspek - tora pracy – każda pierwsza kontrola kończyła się udzieleniem średnio 9 porad (prawnych lub tech- nicznych) . Należy podkreślić, że blisko co piąta pierwsza kontrola zakończyła się zastosowaniem sankcji karnej – ze względu na szczególnie rażące naruszenia prawa. Wobec 18% pracodawców inspektorzy uznali, że wystar - czy zastosowanie środka oddziaływania wychowawczego ( pouczenie, ostrzeżenie, zwrócenie uwagi). Istotny udział w liczbie wydanych decyzji miały decyzje ustne, które zostały wykonane przez pracodawców pod - czas pierwszej kontroli. Wydano ponad 4,6 tys. decyzji ustnych , co stanowi 34% wszystkich wydanych decy- zji. Świadczy to m.in. o tym, że pracodawcy natychmiast p odejmowali działania w celu usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. Tak duża liczba stwierdzonych niepra - widłowości wg oceny inspektorów wynika z braku znajo- mości przez pracodawców aktualnego stanu prawnego i o bowiązujących przepisów bhp, a także braku w zakła- dzie właściwie działającego organu doradczego, jakim j est służba bhp. Pracodawcy objęci strategią pierwszej kontroli poinfor- mowali o realizacji 71% decyzji i 44% wniosków w wystą- pieniach (polecenia i decyzje ustne zostały zrealizowane j uż w trakcie kontroli). W wyniku zastosowanych środków prawnych wypłacono pracownikom należne świad- czenia n a kwotę 499,9 tys. zł . Podmioty, które nie poinformowały o realizacji środków prawnych, były jedną z grup zakładów objętych kontrolami sprawdzającymi. Wnioski ●Kontynuacja pierwszych kontroli, ponieważ komplekso- wy charakter kontroli powoduje, że pracodawcy mają możliwość zapoznać się z obowiązującymi przepisa- mi prawa pracy, w tym przepisami i zasadami bezpie- czeństwa i higieny pracy, co niewątpliwie przekłada się na poprawę warunków pracy. ●Udostępnianie pracodawcom materiałów informacyjnych w zakresie obowiązujących przepisów prawa pracy. ●Wsparcie nowych podmiotów gospodarczych w dłuższej perspektywie czasowej buduje bardziej przyjazny wize - runek instytucji kontrolnej. Kontrole sprawdzające Zakres kontroli W roku 2023 przeprowadzono kontrole sprawdzające w podmiotach kontrolowanych w ramach strategii pierw- szej kontroli. Kontrolą sprawdzającą w pierwszej kolejno- ści objęto: −podmioty, w których w wyniku pierwszej kontroli stwier- dzono rażące naruszenia prawa pracy skutkujące zasto- sowaniem sankcji karnych, −podmioty, w których stwierdzono największą liczbę istot- nych naruszeń prawa skutkujących wydaniem środków prawnych (decyzji, wystąpień), −podmioty, które nie poinformowały inspekcji pracy o realizacji środków prawnych wydanych w czasie pierw - szej kontroli. W ramach omawianych kontroli ustalano stopień reali- zacji wydanych uprzednio środków prawnych, jak również b adano, czy nie doszło do powstania nowych naruszeń. Ważnym elementem rekontroli było także dokonanie oce - ny skuteczności działań instruktażowo-doradczych. Przeprowadzono ponad 600 kontroli sprawdza- jących , tj. 30% objętych strategią pierwszej kontroli. Świadczyło w nich pracę 5,2 tys. osób, w tym 3,8 tys. (74%) na podstawie stosunku pracy. Diagnoza Kontrole sprawdzające poświęcone były weryfika- cji przestrzegania tych samych zagadnień, które bada- ne były w ramach pierwszej kontroli, ze szczególnym u względnieniem obszarów, w których ujawniono wówczas nieprawidłowości. W ramach kontroli sprawdzających inspektorzy pracy zbadali legalność zatrudnienia 642 obywa- teli polskich , z czego 18 świadczyło pracę nielegal- nie , tj. 2,8% ogółu zbadanych. W ramach kontroli sprawdzającej inspektorzy pra- cy zbadali legalność zatrudnienia 148 cudzoziemców, z czego powierzenie nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono wobec 16 cudzoziemców, tj. 11% ogółu zbadanych. Przedstawione dane nie w pełni odzwierciedlają sto - pień poprawy. Wynika to z kompleksowego charakteru kontroli sprawdzających – w ich toku sprawdzano także SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 88 ROZDZIAŁ 5 Pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca – nieprawidłowości dotyczące prawnej ochrony pracy pierwsza kontrola kontrola sprawdzająca wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych prowadzenie ewidencji czasu pracy świadectwa pracy ustalenie rozkładu czasu pracy A B C D ekwiwalent za urlop G prowadzenie akt osobowych udzielanie informacji o niektórych warunkach zatrudnienia F E 56 51 50 39 38 36 30 25 40 34 17 20 14 18 odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości A B C D E FG Pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca – nieprawidłowości dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości pierwsza kontrola kontrola sprawdzająca A B C D E F G H I instrukcje bhp czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe dla zdrowia ocena ryzyka zawodowego organizacja służby bhp prolaktyczne badania lekarskie A B C D pomiary potwierdzające skuteczność ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym G szkolenia w dziedzinie bhp składowanie i magazynowanie materiałów obiekty i pomieszczenia pracyH I F E 75 34 56 16 15 49 49 4 45 15 43 14 43 10 31 26 24 2 zagadnienia, które w ogóle nie wystąpiły w czasie pierw- szej kontroli (np. pracodawca w okresie poprzedzającym p ierwszą kontrolę w ogóle nie wypłacał ekwiwalen- tu za urlop lub pracownicy nie świadczyli pracy w godzi- nach nadliczbowych, nie zatrudniano cudzoziemców). W odniesieniu do tych kwestii ustalenia poczynione w ramach kontroli sprawdzających były de facto pierw - szą kontrolą. Innym problemem była nietrwałość osiąga- nych efektów – nieprawidłowości eliminowane podczas p ierwszej kontroli stwierdzane były ponownie pod- czas kontroli sprawdzających. Dotyczyło to np. zabez- pieczenia i oznakowania miejsc niebezpiecznych czy ma gazynowania materiałów na drogach i przejściach komunikacyjnych. W 15% kontroli poprawa okazała się na tyle trwała i zado- walająca, że nie wymagała dodatkowego oddziaływania i nspektorów pracy. W kolejnych 18% kontroli nieprawidłowo- ści usunięto w wyniku realizacji decyzji ustnych lub poleceń, k tóre zostały wykonane jeszcze w trakcie kontroli. W pozo- stałych przypadkach kontrole zakończyły się stwierdzeniem p ojedynczych nieprawidłowości i zastosowaniem odpo- wiednich środków prawnych w postaci decyzji, wniosków w wystąpieniach. Podczas każdej kontroli sprawdzającej ujawniano śred- nio 4 r óżnego rodzaju nieprawidłowości (podczas pierwszej kontroli średnio 15). Dotyczyły one szerokiego spectrum zagadnień ochrony pracy, np.: przygotowania pracowników do bezpiecznego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 89 Pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca – nieprawidłowości dotyczące legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości potwierdzenie na piśmie rodzaju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pracę zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych pracowników opłacanie składek na Fundusz Pracy informowanie PUP przez bezrobotnego o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności gospodarczej A B C D E A B C D E kontrola sprawdzającapierwsza kontrola 34 34 2 8 33 29 7 7 15 12 Liczba cudzoziemców nielegalnie wykonujących pracę – wg obywatelstwa Państwo Pierwsza kontrola Kontrola sprawdzająca u pracodawcy, u którego wcześniej przeprowadzono pierwszą kontrolę Liczba osób objętych kontrolą Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową Liczba osób objętych kontrolą Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową Ukraina1 355 283 12615 Białoruś177 31 11- Bangladesz37 11 -- Indie25 9 -- Gruzja33 7 2- Filipiny22 6 -- Chiny7 5 -- Turcja1343- Mołdawia122-- Armenia21-- Azerbejdżan111- Nepal8-11 Legalność zatrudnienia cudzoziemców Wyszczególnienie Liczba cudzoziemców, których dotyczyły naruszenia przepisów Pierwsza kontrola Kontrola sprawdzająca u pracodawcy, u którego wcześniej przeprowadzono pierwszą kontrolę Brak wymaganego zezwolenia na pracę 24414 Powierzenie pracy na innym stanowi- sku lub na innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę 67- Brak wymaganych umów o pracę lub umów cywilnoprawnych 351 wykonywania pracy (szkolenia w zakresie bhp, profilaktyczne badania lekarskie, ocena ryzyka zawodowego), organizacji sta- nowisk i procesów pracy, czynników szkodliwych, niebezpiecz- nych i uciążliwych dla zdrowia, nawiązywania i rozwiązywania P odsumowując, należy podkreślić, że nieprawidło- wości, które stanowiły wykroczenia przeciwko p rawom pracownika, stwierdzano podczas 108 kon- troli (tj. 18%), w tym m.in. niewypłacenie wynagrodzenia stosunku pracy, czasu pracy, wypłaty należności ze stosunku pracy, zgłaszania pracowników do ubezpieczeń społecz - nych, odprowadzania składek na Fundusz Pracy, nielegalne- go wykonywania pracy przez cudzoziemców. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 90 ROZDZIAŁ 5 oraz bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia pra- cowników spowodowane eksploatacją maszyn, które nie p osiadały stosownych osłon lub odpowiednich urządzeń sterujących. Wnioski ●Kontynuacja działań sprawdzających po tzw. pierwszych kontrolach – rekontrole podmiotów wcześniej kontrolo- wanych po raz pierwszy stanowią weryfikację postaw pracodawców oraz sprawdzenie, czy utrwalony został założony model przestrzegania prawa pracy w tych podmiotach. ●Udostępnianie pracodawcom materiałów informacyjnych w zakresie obowiązujących przepisów prawa pracy. ●Zachęcanie do udziału w programach prewencyjnych pro - wadzonych przez Państwową Inspekcję Pracy. Podsumowanie strategii pierwszej kontroli Kontrole prowadzone w ramach strategii pierwszej kon- troli oraz kontrole sprawdzające wykazały, że idea przepro- wadzania pierwszych kontroli jest pozytywnie odbierana p rzez pracodawców, szczególnie tych, którzy od niedawna prowadzą swoją działalność. Udzielanie przez inspekto - rów pracy informacji i wskazówek dotyczących obowiąz- ków określonych w przepisach prawa pracy, w sytuacji g dy pracodawca nie ma doświadczenia w tym zakresie lub sprawy pracownicze zostały zlecone zewnętrznemu podmiotowi, pozwala na uświadomienie mu wagi zagad - nień związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy, p rawną ochroną pracy oraz legalnością zatrudnienia. Stanowi to także bodziec do zapoznania się z przepisa - mi określającymi obowiązki pracodawcy i w konsekwencji mobilizuje do przestrzegania regulacji prawnych. Pracodawcy i przedsiębiorcy dostosowali funkcjonowa - nie zakładów do obowiązujących przepisów prawa pracy, w tym zasad i przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, wykorzystując uzyskaną od inspektorów wiedzę i korzysta - jąc z udzielonych przez nich porad prawnych. Stwierdzone podczas kontroli przez inspektorów pracy nieprawidłowo- ści zostały usunięte poprzez realizację środków prawnych w ydanych przez organy PIP. W trakcie kontroli stosowano m. in. edukacyjne podejście w stosunku do kontrolowa - nych po raz pierwszy podmiotów, co skutkowało niską liczbą wydanych sankcji. Tolerancyjne podejście organów PIP znacznie ułatwiło kontakt z pracodawcami. Z analizy kontroli wynikała również pewna otwartość pracodawców na pomoc w poprawianiu warunków pracy w zakładach, co przekładało się na sku - teczne rozwiązywanie problemów. 5.2. Opieka zdrowotna – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp Zakres kontroli Przedmiotem kontroli było przestrzeganie przepi- sów prawa pracy dotyczących: stosunku pracy, czasu pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wyni- kających ze stosunku pracy, urlopów wypoczynkowych. S prawdzeniu poddano również przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczących: przygoto- wania do pracy, narażenia na działanie czynników szkodli- wych i uciążliwych, środków ochrony indywidualnej, odzieży i o buwia roboczego, nadzoru i kontroli stanu bhp, wypadków przy pracy, a także przestrzeganie przepisów bhp zwią- zanych z p rzygotowywaniem, podawaniem i przecho- wywaniem leków cytostatycznych . Przeprowadzono 87 kontroli kompleksowych w pod- miotach leczniczych, które udzielały świadczeń zdrowot- nych zarówno w trybie stacjonarnym i całodobowym, jak też Średnia liczba środków prawnych przypadających na jedną kontrolę polecenia wnioski w wystąpieniach decyzje 2,1 7,7 6,7 1,8 0,5 0,3 pierwsza kontrola kontrola sprawdzająca Odsetek kontroli, w których ujawniono wykroczenia – pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca Wykroczenia Odsetek kontroli, w których stwierdzono wykroczenia w ogólnej liczbie kontroli Pierwsza kontrola Kontrola sprawdzająca Ogółem*, w tym: 36,018,0 z ustawy o promocji zatrudnienia i instytu- cjach rynku pracy 11,44,8 z art. 281 Kp12,34,2 z art. 282 Kp15,57,3 z art. 283 Kp21,69,3 inne3,71,0 * w trakcie kontroli może być stwierdzonych kilka wykroczeń (różne podstawy prawne) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 91 ambulatoryjnym. Poddane ocenie przez inspektorów pracy podmioty lecznicze zatrudniały 22,5 tys. osób, w tym 15 tys. pracowników oraz 7,5 tys. osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych (umów zlecenia, umów o świadcze - nie usług, umów zawartych z jednoosobowymi podmiotami gospodarczymi prowadzącymi działalność m.in. w zakresie praktyki lekarskiej oraz praktyki pielęgniarskiej). Z uwagi na kryterium formy własności 32 podmioty nale - żały do sektora publicznego (7 stanowiło własność państwo- wą, 25 samorządową), 52 – do sektora prywatnego. W edług struktury zatrudnienia: 13 podmiotów zatrudnia- ło do 9 pracowników, 31 podmiotów – od 10 do 49 pracowni- ków, 15 podmiotów – od 50 do 249 pracowników, natomiast 2 8 podmiotów – powyżej 250 pracowników. Diagnoza Prawna ochrona pracy W 67% podmiotów objętych kontrolą w zakresie regula- minu pracy (obwieszczenia) ujawniono nieprawidłowości polegające przede wszystkim na nieustaleniu systemów i rozkładów czasu pracy oraz przyjętych okresów rozlicze - niowych dla poszczególnych grup zawodowych. Nieprawidłowości w przedmiocie sporządzania pisem- nej informacji o w arunkach zatrudnienia stwierdzono w 52% skontrolowanych podmiotów. Pracownicy albo w ogó- le nie otrzymali stosownej informacji, albo informacje nie były a ktualizowane lub też zawierały błędne zapisy dotyczące stosowanych norm czasu pracy. W toku kontroli ujawniono przypadki niezachowania dobo- wej (20% podmiotów) i przeciętnej tygodniowej (11% podmiotów) normy czasu pracy. Stwierdzono przypadki zastosowania niewłaściwych norm czasu pracy w stosun- ku do pracowników wykonujących zawód medyczny, jak rów- nież przypadki powierzania pracownikom pracy po raz drugi w t ej samej dobie pracowniczej, w sytuacji w której w podmio- cie kontrolowanym nie zawarto porozumienia o stosowaniu r ozkładów czasu pracy, o których mowa w art. 140 1 Kodeksu pracy, a pracownicy nie występowali z pisemnymi wnioskami o stosowanie wobec nich takich rozkładów czasu pracy. W 18% objętych kontrolą podmiotów inspektorzy pracy ujawnili przypadki niezapewnienia pracownikom wymaga - nego odpoczynku dobowego, a w 9% podmiotów odpo- czynku tygodniowego . Znaczną liczbę uchybień stwierdzono w zakresie wypła- ty należnego pracownikom wynagrodzenia za pracę, w tym wypłaty wynagrodzenia w prawidłowej wysoko- ści (w 26% objętych kontrolą podmiotów) oraz terminowo- ści wypłaty (w 16% podmiotów). S padł odsetek podmiotów, w których ujawniono naruszenia przepisów dotyczących wypłaty wyna- grodzenia z a pracę w godzinach nadliczbowych (z 58% w 2022 r. do 45% w 2023 r.), jak i wynagrodze- nia z a dyżury medyczne (z 32% podmiotów objętych kon- trolą w tym zakresie w 2022 r. do 19% w 2023 r.). N ieprawidłowości w zakresie wypłaty wynagrodze- nia z a urlop wypoczynkowy dotyczyły 10% podmiotów, w których badano to zagadnienie. Zwiększeniu uległ odsetek podmiotów, w których ujaw - niono nieprawidłowości w treści regulaminu wynagradza- nia (z 25% w 2022 r. do 30% w 2023 r.). Istotnie wzrósł odsetek podmiotów, w których stwier- dzono nieprawidłowości dotyczące realizacji ustawy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższe- go wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowni- ków zatrudnionych w podmiotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139). Uchybienia w tym zakresie stwier- dzono w 2023 r. w 50% podmiotów (w 2022 r. – w 39% p odmiotów). Polegały one m.in. na naruszeniu obowiązku ustalania sposobu podwyższania wynagrodzenia zasadni - czego w drodze porozumienia lub też – w przypadku braku takiego porozumienia – w drodze zarządzenia wydanego przez kierownika podmiotu leczniczego. Część pracodaw - ców nie podwyższyła wynagrodzeń zasadniczych pra- cowników, zarówno wykonujących, jak i niewykonujących z awodu medycznego. Po raz kolejny ujawniono znaczną liczbę naruszeń prze - pisów dotyczących udzielania urlopów wypoczynko- wych . W 2023 r. uchybienia związane z nieudzieleniem urlopu wypoczynkowego w roku kalendarzowym, w którym pracownik nabył do niego prawo, stwierdzono w 36% pod - miotów (w 2022 r. – w 38% podmiotów), natomiast niepra- widłowości polegające na nieudzieleniu pracownikom urlopu w ypoczynkowego do końca 30 września roku następnego ujawniono w 28% podmiotów skontrolowanych w tym zakre - sie (w 2022 r. – w 31% podmiotów). Wzrósł także odsetek podmiotów, w których ujawniono nieprawidłowości związane z regulaminem zakładowe- go funduszu świadczeń socjalnych – uchybienia takie stwierdzono w 32% podmiotów, u których badano to zagad- nienie (w 2022 r. – w 28% podmiotów). P rzypadki nieprzekazania lub nieterminowego prze- kazania odpisów na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych stwierdzono w 20% zobowiązanych do tego podmiotów (w 2022 r. dotyczyło to 25% takich podmiotów). Jedynie w 5% podmiotów objętych kontrolą inspektorzy stwierdzili uchybienia dotyczące zawierania umów o pra- cę (w 2022 r. – w 8% podmiotów). Dotyczyły one przede wszystkim: −nieustalenia w umowach o pracę zawieranych z pracow - nikami wykonującymi zawód medyczny oraz pracow- nikami działalności podstawowej, niewykonującymi zawodu medycznego, do której grupy zawodowej, okre- ślonej w załączniku do ustawy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasad- niczego niektórych pracowników zatrudnionych w pod- miotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139), jest zaliczone zajmowane przez pracownika stanowisko pracy, −nieustalenia w umowach o pracę zawartych z pracowni - kami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy dopuszczalnej liczby godzin pracy ponad określony w umo- wie wymiar czasu pracy, których przekroczenie uprawnia pracownika oprócz normalnego wynagrodzenia do dodat- ku do wynagrodzenia, o którym mowa w art. 151 1 § 1 Kodeksu pracy. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 92 ROZDZIAŁ 5 Żadnych zmian nie odnotowano w katalogu przyczyn stwierdzonych nieprawidłowości w zakresie prawnej ochrony pracy . Nadal są to: −niewystarczająca znajomość przepisów prawa pracy, nadmierne obciążenie zadaniami pracowników kadrowo - -księgowych lub też powierzanie prowadzenia obsługi kadrowo-księgowej podmiotom zewnętrznym, nieposiada- jącym wystarczających kwalifikacji; −niedostateczne finansowanie i pogarszająca się kondycja ekonomiczna jednostek systemu ochrony zdrowia (wskutek wzrostu cen materiałów i usług spowodowanych inflacją oraz zmiany sposobu dystrybucji środków przekazywanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia); −niewystarczająca liczba personelu udzielającego świadczeń zdrowotnych (spowodowana m.in. brakiem wykwalifikowanej kadry na rynku pracy, przede wszystkim lekarzy oraz pielęgniarek). Bezpieczeństwo i higiena pracy Podobnie jak w latach ubiegłych kontrole wykazały licz- ne nieprawidłowości dotyczące przygotowania pracowni- ków do pracy. P rzede wszystkim pracodawcy mieli problemy z oceną ryzyka zawodowego . W blisko co drugim kontrolowanym podmiocie leczniczym nie dokonano poprawnej, udoku- mentowanej oceny ryzyka zawodowego oraz nieprawidło- wo zidentyfikowano zagrożenia związane z wykonywaną p racą. Uchybienia dotyczyły braku opisu ocenianego sta- nowiska pracy z wyszczególnieniem stosowanych narzę- dzi i materiałów, jak również braku rozpoznania wszystkich z agrożeń, w tym szkodliwych czynników biologicznych i czynników chemicznych związanych ze stosowaniem substancji i mieszanin chemicznych (preparatów dezynfek - cyjnych i czyszczących, leków cytostatycznych) oraz czyn- ników fizycznych, a także obciążenia psychospołecznego. N ie zawsze też ocenę ryzyka zawodowego aktualizowano w związku z zaistniałymi wypadkami przy pracy. Nieprawi - dłowości te stwierdzono na co czwartym kontrolowanym sta- nowisku pracy. P racodawcy dopuszczali pracowników do wykonywania pracy bez wymaganych szkoleń w dziedzinie bezpie- czeństwa i h igieny pracy (instruktażu ogólnego – 29% podmiotów kontrolowanych, instruktażu stanowiskowego – 42% kontrolowanych podmiotów) oraz wstępnych badań lekarskich (27% kontrolowanych podmiotów). Nieprawi- dłowości polegały na dopuszczeniu pracowników do pracy b ez poddania ich szkoleniom lub badaniom albo na reali- zacji ww. obowiązków w sposób niewłaściwy. W 38% kon- trolowanych podmiotów leczniczych inspektorzy pracy mieli z astrzeżenia do treści skierowań na badania lekarskie. Pracodawcy z reguły nie zamieszczali w nich ważnych dla poprawnego ustalenia zakresu badań informacji o podsta - wowych czynnościach wykonywanych przez pracownika oraz sposobie i czasie ich trwania, a także danych o wystę- powaniu na stanowisku pracy, czynników niebezpiecznych, s zkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych oraz innych wynikających ze sposobu wykonywania pracy. Niepoprawne rozpoznanie zagrożeń występujących w środowisku pracy skutkowało błędami przy wyznaczaniu czynników szkodliwych dla zdrowia do badań i pomiarów. Pracodawcy również nie realizowali w niezbędnym zakre- sie obowiązku przeprowadzania badań i pomiarów tych c zynników. Przykładowo podczas kontroli w podmiotach leczniczych udzielających całodobowo i stacjonarnie świad - czeń zdrowotnych inspektorzy pracy stwierdzali brak badań i pomiarów natężenia pola elektromagnetycznego w otocze- niu urządzeń elektrochirurgicznych, a także brak pomiarów c zynników chemicznych w środowisku pracy. Nieprawidłowości dotyczące wyposażenia i stosowa- nia przez pracowników odzieży i ob uwia roboczego ujawniono w 39% objętych kontrolą podmiotów i dotyczy- ły aż co drugiego objętego kontrolą pracownika. Inspektorzy Nieprawidłowości w obszarze prawnej ochrony pracy stwierdzone w trakcie kontroli podmiotów leczniczych w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Nieprawidłowości w zakresie regu- laminu pracy (obwieszczenia) 5967 Nieprawidłowości w zakresie pisemnej informacji o warunkach zatrudnienia 5752 Naruszenie przepisów usta- wy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego nie- których pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych 3950 Nieprawidłowości przy wyna- gradzaniu za pracę w godzinach nadliczbowych 5845 Nieudzielenie urlopu wypoczynkowego w roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo 3836 Nieprawidłowości związane z regu- laminem zfśs 2832 Nieprawidłowości w zakresie regu- laminu wynagradzania (zakładowe- go układu zbiorowego pracy) 2530 Uchybienia dotyczące pozosta- wania w gotowości do udzielania świadczeń zdrowotnych 4230 Uchybienia przy udzielaniu urlopu wypoczynkowego nie później niż do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego 3128 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 93 pracy podczas kontroli zauważali w dalszym ciągu rażące nieprawidłowości w laboratoriach diagnostycznych, w któ- rych pracodawcy nie zapewnili odzieży roboczej pracowni- kom (diagnostom, technikom analityki medycznej, pomocom la boratoryjnym pracownikom) mającym kontakt z materia- łem biologicznym. Kolejnym przykładem nieprawidłowości w jednym z podmiotów leczniczych udzielającym całodobo- wo i stacjonarnie świadczeń zdrowotnych było niewyposaże- nie aż 100 pracowników w odzież i obuwie robocze. P owtarzalny charakter miały naruszenia przepisów w obszarze stosowania substancji i mieszanin che- micznych stwarzających zagrożenie w procesach dezyn- fekcji i sterylizacji. W co piątym objętym kontrolą podmiocie i nspektorzy pracy ujawnili nieprawidłowości dotyczące spi- sów substancji i mieszanin chemicznych (w 2022 r. – w 29% p odmiotów). Należy zauważyć, że spadła liczba podmiotów kontrolowanych, w których stwierdzono uchybienia dotyczą - ce kart charakterystyki (w 2023 r. dotyczyło to 10% podmio- tów, a w 2022 r. – 18% podmiotów). W 32% kontrolowanych p odmiotów pracownikom nie udostępniono właściwych instrukcji bezpiecznej pracy z substancjami i mieszani- nami chemicznymi stosowanymi w procesach dezynfekcji i s terylizacji (dla porównania w 2022 r. – 30% podmiotów). Natomiast w 13% podmiotów leczniczych stwierdzono nie - prawidłowości w zakresie składowania i przechowywania substancji i mieszanin chemicznych stosowanych w proce- sach dezynfekcji i sterylizacji. Częstymi i powtarzającymi s ię nieprawidłowościami są braki w oznakowaniu magazynu chemicznego, w którym przechowywane są substancje i mie - szaniny sklasyfikowane jako niebezpieczne. Niewłaściwie oznakowane pojemniki i opakowania zawierające sub- stancje i mieszaniny chemiczne stosowane w procesach d ezynfekcji i sterylizacji występowały w 8% podmiotów, podobnie jak w 2022 r. Ujawniono znaczną liczbę przypadków naruszenia prze - pisów dotyczących szkodliwych czynników biologicz- nych dla zdrowia w środowisku pracy. Nieprawidłowości stwierdzono m.in. w zakresie prowadzenia rejestru prac narażających pracowników na działanie szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do gru- py 3 (w 2023 r. uchybienia dotyczyły 33% podmiotów, w 2022 r. – 27% podmiotów) oraz rejestru pracowników narażonych na działanie ww. szkodliwych czynników biologicznych (odpowiednio – 42% i 31% podmiotów). Przy- kładem rażących nieprawidłowości w jednym z publicznych s zpitali, w którym pracę w narażeniu na szkodliwe czynniki biologiczne wykonuje ponad 400 pracowników, był brak reje - stru prac narażających pracowników na działanie szkodli- wych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 3 o raz brak rejestru pracowników narażonych na działanie w w. czynników. Kontrolami objęto także tematykę związaną z ekspo - zycją pracowników na czynniki biologiczne w wyniku zra- nienia ostrymi narzędziami medycznymi . Inspektorzy pracy w toku kontroli weryfikowali wykonanie spoczywają- cego na pracodawcach obowiązku ustalenia okoliczności i p rzyczyn zranienia w trybie określonym w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustala- nia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy . W obję- tych kontrolą podmiotach w latach 2020-2022 odnotowano 218 wypadków przy pracy związanych ze zranieniem, natomiast w 14% podmiotów pracodawcy nie przeprowadzili postępowania w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków dla łącznie 65 takich zdarzeń (w 2022 r. niepra - widłowości w tym zakresie stwierdzono w 26% objętych kon- trolą podmiotów). W jednym z publicznych szpitali w latach 2 020-2022 nie zbadano okoliczności i przyczyn łącznie 8 wypadków związanych ze zranieniem ostrymi narzędziami Nieprawidłowości w obszarze bezpieczeństwa i higieny pracy stwierdzone w trakcie kontroli podmiotów leczniczych w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Uchybienia w ocenie ryzyka zawo- dowego związanego z wykonywaną pracą 4648 Wyposażenie i stosowanie odzie- ży i obuwia roboczego 4639 Przeprowadzanie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia 3326 Rejestr pracowników narażonych na działanie szkodliwych czynników biologicznych 3 lub 4 grupy 3142 Instrukcje bezpiecznej pracy z sub- stancjami i mieszaninami chemicznymi używanymi do dezynfekcji i sterylizacji 3032 Spis substancji i mieszanin chemicz- nych stwarzających zagrożenie 2945 Rejestr prac narażających pracowni- ków na działanie szkodliwych czynni- ków biologicznych 3 lub 4 grupy 2733 Nieustalenie okoliczności i przyczyn wszystkich zranień ostrymi narzędzia- mi medycznymi w trybie przewidzia- nym dla wypadków przy pracy 2640 Wskazanie czynników szkodliwych dla zdrowia, dla których wykonuje się badania i pomiary 2214 Składowanie i przechowywanie sub- stancji i mieszanin chemicznych uży- wanych do dezynfekcji i sterylizacji 1714 Wyposażenie w środki ochrony indywi- dualnej przed zagrożeniami: – chemicznymi147 – fizycznymi59 – biologicznymi55 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 94 ROZDZIAŁ 5 używanymi przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych (4 zda- rzenia w 2022 r., po 2 zdarzenia w 2021 r. i w 2020 r.). W pod- miotach leczniczych w dalszym ciągu nie przeprowadzono p ostępowania dla każdego zdarzenia, ponieważ błędnie interpretowano przepisy. W związku z tym nie podejmowa - no skutecznych rozwiązań ograniczających wystąpienie negatywnych zdarzeń w przyszłości, np. poprzez stosowa- nie wyrobów medycznych służących do cięcia bądź kłucia w yposażonych w systemy chroniące przed zranieniem czy wdrożenie metod bezpiecznego posługiwania się ostrymi narzędziami. W objętych kontrolą podmiotach leczniczych stwierdzono także nieprawidłowości w zakresie nadzoru i kontroli sta- nu bezpieczeństwa i hi gieny pracy . Uchybienia te doty- czyły m.in. nieutworzenia lub też niewłaściwej organizacji sł użby bezpieczeństwa i higieny pracy (w 2023 r. nieprawi- dłowości dotyczyły 13% podmiotów, w 2022 r. – 16% pod- miotów) oraz sporządzania okresowych analiz stanu b ezpieczeństwa i higieny pracy (odpowiednio 31% i 14% podmiotów). Szczególnie rażącym przykładem stwierdzo - nym w jednym z publicznych szpitali zatrudniającym 512 pra- cowników było powierzenie zadań służby bhp specjaliście s poza zakładu w ramach umowy zlecenia, w której strony wprowadziły zapis dotyczący wykonywania zadań przez nie więcej niż 7 godzin w tygodniu. Ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pra- cy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracu- jących w zakładach opieki zdrowotnej Kontrole stanowiły kontynuację działań dotyczących ochrony zdrowia w ekspozycji na substancje czynne leków cytostatycznych oraz osób pracujących w podmiotach lecz - niczych. Przeprowadzono 13 kontroli w podmiotach lecz- niczych, w których pacjentom podawano cytostatyki. Prace p rzygotowywania oraz podawania cytostatyków wykonywa- ło w nich 1 380 osób, w tym 1 211 kobiet. Kontrolami objęto zagadnienia bezpieczeństwa i higieny pracy odnoszące się do 7 substancji aktywnych leków cytostatycznych , dla których określone zostały wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń w środowisku pracy (NDS). W narażeniu na substancje czynne cytostatyków pracę wykonują głównie kobiety. Kontakt z tymi czynnikami mają różne grupy zawodowe, wśród których oprócz pielęgniarek i lekarzy należy wymienić np.: salowe, noszowych i opieku - nów medycznych. U chybienia dotyczące przestrzegania przepisów bhp stwierdzono w 11 podmiotach, co stanowiło 85% obję- tych kontrolą w tym zakresie pracodawców. Do najczęstszych z nich wciąż należy zaliczyć brak wymaganych badań i pomiarów stężeń substancji czynnych leków cytostatycznych , co wiązało się bez- pośrednio z niewłaściwym rozpoznaniem zagrożeń związa- nych ze stosowaniem leków cytostatycznych oraz brakiem wytypowania substancji czynnych leków do badań i pomiarów . Niespełnienie przepisów dotyczących czynni- ków szkodliwych stwierdzono w 9 podmiotach. W ostatnich d wóch latach odnotowany brak badań i pomiarów substancji czynnych cytostatyków w środowisku pracy dotyczył takiej samej liczby podmiotów – 3 kontrole. Z kolei w wyniku wyko - nanych badań i pomiarów tych czynników nie stwierdzono p rzekroczenia wartości najwyższych dopuszczalnych stę- żeń. Czynniki do badań i pomiarów stężenia substancji czy nnych leków cytostatycznych niewłaściwie typowano w 4 podmiotach, co wpływało na różne uchybienia w tym zakresie. Nieprzywiązywanie dostatecznej uwagi do zagrożeń skutkowało nieprawidłowościami w treści instrukcji postę- powania przy przygotowywaniu i p odawaniu leków cytostatycznych (5 podmiotów) oraz brakiem uwzględnia- nia w skierowaniach na profilaktyczne badania lekar- skie informacji o wykonywaniu przez pracowników pracy w narażeniu na cytostatyki. Wiązały się z tym nieprawidło- wości dotyczące profilaktycznych badań lekarskich Liczba osób pracujących w kontakcie z substancjami czynnymi leków cytostatycznych w kontrolowanych podmiotach w latach 2022-2023 Substancja czynna leku cytostatycznego Liczba zakładów, w których substancja czynna wystąpiła w środowisku pracy Liczba osób pracujących w kontakcie Liczba kobiet pracujących w kontakcie 202220232022202320222023 Cyklofosfamid128286201249187 Metotreksat108251222223209 Etopozyd1111276325245263 Cisplatyna1211357325321263 Fluorouracyl1153117727473 Doksorubicyna i jej chloro- wodorek 137327168290161 N-Hydroksymocznik0 1 062055 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 95 (wstępnych, okresowych i kontrolnych) stwierdzone w 6 podmiotach. Brak właściwej identyfikacji zagrożeń związanych z sub - stancjami czynnymi cytostatyków wpływał na uchybienia w zakresie oceny ryzyka zawodowego (8 kontroli). Doku- mentacje oceny ryzyka nie obejmowały warunków pracy z u względnieniem substancji czynnych leków cytostatycz- nych oraz poziomu narażenia na te czynniki. P racownicy byli wyposażani w środki ochrony indy- widualnej , jednak u większości pracodawców były one nieodpowiednie do rodzaju występującego zagrożenia (8 kontroli). Dotyczyło to głównie fartuchów ochronnych wykonanych z materiałów niezapewniających bariery dla czynników chemicznych, jakimi są substancje czynne leków cytostatycznych. Pracodawcy przywiązywali uwagę do zapewnienia instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy (w zakresie postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia i nie- bezpiecznymi), jednak zawierały one uchybienia (5 kontroli). S kutkowało to większą liczbą nieprawidłowości dotyczących stanowisk i procesów pracy (7 kontroli). W 8 kontrolowanych podmiotach wystąpiły uchybienia w zakresie szkoleń bhp oraz ich programów (3 kontrole). Nie stwierdzono nieprawidłowości w obszarze magazyno- wania i p rzechowywania cytostatyków, co stanowi popra- wę względem roku ubiegłego (2 kontrole). W yniki kontroli wskazują przede wszystkim na brak ozna- czania stężeń substancji czynnych leków cytostatycznych w środowisku pracy, co wiąże się z brakiem wyznaczenia ich do badań i pomiarów. Zasadniczym problemem jest ograniczona liczba uprawnionych akredytowanych przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) podmiotów wykonują - cych badania w tym zakresie. Z kolei problem skorelowania z l aboratorium wykonującym badania i pomiary w środowi- sku pracy terminu i zakresu badań i pomiarów cytostatyków z uwagi na specyfikę udzielanych świadczeń zdrowotnych (w tym częstotliwość oraz dawki podawanych pacjentom leków) utrudnia miarodajne ich wykonywanie. W wyniku takiej sytuacji stan monitorowania narażenia osób zatrudnionych w podmiotach leczniczych na substancje czynne leków cytostatycznych nadal nie jest zadowalający. Wnioski Rodzaj i skala nieprawidłowości w zakresie przestrzega- nia przepisów prawa pracy oraz bezpieczeństwa i higieny p racy, a także zauważalna poprawa stanu przestrzegania przepisów w podmiotach leczniczych objętych nadzorem Państwowej Inspekcji Pracy wskazują na potrzebę kontynu - owania kompleksowych kontroli tych zagadnień i egzekwo- wania przez inspektorów pracy poszanowania prawa. P riorytetami w zakresie prawnej ochrony pracy będą zagadnienia związane z przestrzeganiem przepisów doty - czących: zatrudniania, czasu pracy, wynagradzania za pracę, w szczególności kształtowania wysokości wynagrodzenia zasadniczego zgodnie z ustawą z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasad- niczego niektórych pracowników zatrudnionych w pod- miotach leczniczych . Natomiast czynności kontrolne dotyczące zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy są związane z prawidłowym przygotowaniem pracowników do pracy, prze - strzeganiem procedur oraz organizacji pracy, usuwaniem za grożeń wypadkowych, w tym spowodowanych zranienia- mi ostrym narzędziem medycznym, a także ograniczeniem w pływu niebezpiecznych i szkodliwych czynników środowi- ska pracy na pracowników i inne osoby pracujące w podmio- tach leczniczych. Z a konieczne należy uznać podjęcie przedsięwzięć pre- wencyjno-informacyjnych na rzecz upowszechniania aktu- alnych przepisów, które powinny być skierowane przede w szystkim do pracodawców i osób kierujących pracownika- mi. Świadomość ciążących na nich obowiązków zmniejszy s kalę występujących naruszeń, zwłaszcza że wśród przy- czyn nieprawidłowości odnotowano niedostateczną znajo- mość przez kadrę zarządzającą podmiotami leczniczymi u regulowań dotyczących prawa pracy, bezpieczeństwa i higieny pracy, a także ich nieprawidłową interpretację. Tak jak w latach poprzednich, uwagę zwraca duża ska - la nieprawidłowości dotyczących naruszenia przepisów ustawy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139) w zakresie dotyczącym obowiązku Naruszenia przepisów w zakresie przygotowania, podawania i przechowywania leków cytostatycznych stwierdzone w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Pomiary stężeń substancji czynnych leków cytostatycz- nych w środowisku pracy 77 Wytypowanie czynników szkodli- wych dla zdrowia, dla których wyko- nuje się badania i pomiary 64 Ocena ryzyka zawodowego98 Instrukcje dotyczące zasad postępowania przy przygotowy- waniu i podawaniu leków cytosta- tycznych 65 Stanowiska i procesy pracy67 Magazynowanie i przechowywanie20 Środki ochrony indywidualnej28 Szkolenia wstępne bhp34 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 96 ROZDZIAŁ 5 ustalania sposobu podwyższania wynagrodzenia w drodze porozumienia lub zarządzenia oraz dokonania wymagane- go ustawą wzrostu wynagrodzenia zasadniczego. Przyczy- ną nieprawidłowości związanych z realizacją postanowień w w. ustawy jest przede wszystkim stale pogarszająca się sytuacja ekonomiczna podmiotów leczniczych. Wyniki kontroli przeprowadzonych w roku 2023 wskazu - ją, że jedynie część podmiotów leczniczych, w których nie dz iałają organizacje związkowe (przede wszystkim podmioty niepubliczne ambulatoryjne), podejmowała działania w celu zawarcia porozumienia z przedstawicielami pracowników w zakresie ustalenia sposobu podwyższania wynagrodze - nia zasadniczego. W wielu przypadkach podwyższenie w ynagrodzenia pracowników innych niż uprawnieni na pod- stawie dyspozycji art. 3 ustawy nie jest w żaden sposób s korelowane z terminem wynikającym z ustawy. Pracodaw- cy prowadzący niepubliczne podmioty ambulatoryjne czę- sto nie mają świadomości istnienia obowiązku nałożonego w a rt. 5 ww. ustawy. Problemem odnotowywanym coraz częściej jest dążenie przez pracodawców, przede wszystkim prowadzących mniej - sze, niepubliczne podmioty udzielające świadczeń ambu- latoryjnych, do poszerzania grupy pracowników, do których z astosowanie mają normy czasu pracy ustalone przez prawodawcę dla pracowników obsługi, technicznych oraz gospodarczych. Odbywa się to poprzez stosowanie nomen - klatury stanowisk innej niż powszechnie przyjęta. Powyższa p raktyka dotyczy m.in. włączania stanowiska rejestratorki medycznej do grupy stanowisk obsługi (poprzez określe - nie tego stanowiska pracy jako np. „specjalistka ds. obsługi pacjenta”, „menadżer ds. kontaktów z pacjentami”, a nawet „recepcjonistka”), przy rzeczywistym zakresie zadań toż - samym z zadaniami rejestratorki medycznej (określonymi wraz z opisem zawodu, na oficjalnej stronie internetowej https://psz.praca.gov.pl [Wortal Publicznych Służb Zatrud - nienia]). Zaznaczyć należy, że ta sama praktyka jest wyko- rzystywana przez pracodawców w celu wyłączania grup p racowników z regulacji objętej przepisami art. 3 ww. ustawy. Do uznawanych za wciąż aktualne, sformułowanych w latach ubiegłych, postulatów i wniosków legislacyjnych, należy – w opinii kontrolujących – dodać rozwiązania praw - ne nakładające na pracodawców obowiązek przechowy- wania rozkładów (harmonogramów) czasu pracy (również w p rzypadku ich zmiany w trakcie okresu rozliczeniowego). W wielu przypadkach tylko porównanie ewidencji czasu pra - cy z harmonogramem czasu pracy umożliwia właściwe usta- lenie prawa pracowników do poszczególnych składników w ynagrodzenia. Ponadto w dalszym ciągu stwierdzane nieprawidłowo - ści podczas narażenia na substancje czynne leków cyto- statycznych wśród pracujących w podmiotach leczniczych p otwierdzają potrzebę kontynuowania kontroli i prowadze- nie podczas kontroli poradnictwa w tym obszarze. Wyniki k ontroli przeprowadzanych w ostatnich latach potwierdzają aktualność wniosku legislacyjnego Głównego Inspektora Pracy do Ministra Zdrowia wskazującego na potrzebę podję - cia prac legislacyjnych w zakresie rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 19 czerwca 1996 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy przygo- towywaniu, podawaniu i przechowywaniu leków cytosta- tycznych w zakładach opieki zdrowotnej , mających na celu rozszerzenie ochrony na wszystkie osoby pracujące w nara- żeniu na substancje czynne leków cytostatycznych, a także d ostosowanie przepisów rozporządzenia do obecnej wiedzy naukowej, technicznej oraz praktyki. 5.3. Górnictwo – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp Podziemne zakłady górnicze Zakres kontroli W podziemnych zakładach górniczych inspektorzy pracy przeprowadzili 22 kontrole w 22 kopalniach i fir- mach wykonujących prace na rzecz zakładów górniczych. W p odmiotach tych zatrudnionych było 40,6 tys. osób, w tym 40,3 tys. na podstawie stosunku pracy. Kontrolą objęto zagadnienia bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczące przygotowania pracowników do pracy, oceny ryzyka zawodowego, nadzoru nad warunkami pracy, środków ochrony indywidualnej i odzieży roboczej, wypad - ków przy pracy oraz przepisów i zasad bhp na stanowiskach p racy. Przedmiotem kontroli było również sprawdzenie stanu przestrzegania przepisów prawa pracy, dotyczących czasu pracy i wynagrodzeń w zakładach górniczych oraz w firmach świadczących usługi dla górnictwa. Diagnoza W latach 2020-2022 w podziemnych zakładach gór- niczych wydarzyło się 1 682 wypadków przy pracy, w tym 4 wypadki o skutkach ciężkich oraz 15 wypadków o skutkach śmiertelnych. W wyniku analizy dokumentacji powypadkowych i stwierdzonych w nich nieprawidłowo - ści do pracodawców skierowano 23 wnioski i 1 decyzję. N ajpoważniejsze i najczęściej powtarzające się uchybie- nia dotyczyły ustalania okoliczności i przyczyn wypadków. S twierdzano: przypadki nieustalenia okoliczności i przyczyn wypadków; ustalania nieprawidłowych przyczyn wypadku lub nie wszystkich przyczyn, które doprowadziły do wypad - ku oraz ustalenie przyczyn nieadekwatnych do okoliczności w ypadku; podanie jako jednej z przyczyn wypadku samego zdarzenia wypadkowego. W pozostałych przypadkach nie - prawidłowości polegały głównie na: nieokreśleniu skutecz- nych działań i środków profilaktycznych mających na celu e liminację lub ograniczenie zdarzeń wypadkowych; niere- alizowaniu wniosków i środków profilaktycznych; niewska- zaniu w protokole powypadkowym informacji dotyczących n ieprzestrzegania przez pracodawcę przepisów prawa pra- cy; nieuzasadnionym przypisaniu wyłącznej winy za zaist- niały wypadek pracownikowi; dokonaniu nieprawidłowej k walifikacji prawnej wypadku. Ponadto ujawniono także przypadki nieodnotowania wypadków w rejestrze wypad - ków i niesporządzenia w związku z tym protokołów powypadkowych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 97 W stosunku do lat poprzednich znacznie zmniejszyła się liczba nieprawidłowości związanych z nieprawidłowym stanem dróg przewozowych , dróg dojścia do stanowisk pracy oraz przejść na stanowiskach pracy (wydano 175 decyzji, co stanowiło 22% wszystkich decyzji). Podczas kontroli stwierdzono: rozlewiska wodne; zalega - jące na drogach transportowych błoto, urobek, rumosz skalny o raz materiały i złom; nierówności spągu wystające ze spą- gu kotwy; koleiny na drogach transportowych, po których o dbywa się transport oponowy; niezabezpieczenie osłonami kanałów ściekowych przed możliwością wpadnięcia; uszko - dzone i niekompletne balustrady podestów roboczych; nie- oznakowanie barwami bezpieczeństwa obniżonych przejść i progów; brak łańcuchów wygradzających zejścia z pomo- stów; uszkodzone podesty w schodach górniczych; niepra- widłowe składowanie w sąsiedztwie przejść dla załogi (stosy m ateriałów przechylone w kierunku przejścia załogi). Odnotowano wzrost nieprawidłowości związa - nych ze stanem zabezpieczeń stropów i ociosów wyro- bisk górniczych. Wiele stwierdzonych naruszeń polegało na: n iewykonaniu obrywki stropów i ociosów; niezabezpieczeniu ociosu przed opadem skał; niezapewnieniu prawidłowego nachylenia ociosów; nieuzupełnieniu obudowy kotwowej (np. we wnęce parkingowej); niedokręceniu śrub mocujących rozpory obudowy chodnikowej, a także niewzmocnieniu obudowy na odcinku 150 m. Ponadto stwierdzono: uszko - dzoną siatkę zabezpieczającą strop w chodniku badawczym; n iezabezpieczenie odsłoniętego stropu na końcówce sta- cji osobowej; niepełną opinkę ociosu w rejonie drążonego c hodnika podścianowego; eksploatację uszkodzonych węży hydraulicznych zasilających obudowę zmechanizowaną w ścianie. Nieprawidłowości zostały uregulowane 161 decy - zjami, w tym 2 decyzjami wstrzymującymi prace (20%). N ieprawidłowości związane ze stanem technicznym urządzeń i instalacji energetycznych polegały na: niezabezpieczeniu przed uszkodzeniem mechanicznym przewodów elektrycznych i ciśnieniowych; niezapewnieniu dostępu do rozdzielnic elektrycznych; nieprawidłowo zabu - dowanej rozdzielnicy elektrycznej (leżąca na ociosie); nie- przeprowadzeniu pomiarów ochrony przeciwporażeniowej m aszyn i urządzeń; eksploatacji uszkodzonych elektrycz- nych gniazd w hali warsztatowej. Stwierdzono także: nie- dokręcenie śrub mocujących w pokrywach ognioszczelnych; n iezapewnienie ognioszczelności i iskrobezpieczności obu- dowy skrzynki zasilającej instalację magistrali ciśnieniowej w wyrobisku zaliczonym do IV kategorii zagrożenia meta- nowego. W związku z tymi nieprawidłowościami wydano 92 decyzje (12%). Nieznacznie zmniejszyła się liczba nieprawidłowo - ści w zakresie stanu technicznego podziemnych maszyn i urządzeń górniczych . Wydano 80 decyzji, w tym 3 decyzje wstrzymujące eksploatację maszyn (10%). Stwierdzone nieprawidłowości dotyczyły: pękniętych szyb w kabinach operatorów; uszkodzonych siedzisk (m.in. brak amortyzatorów); niesprawnego oświetlenia kabin opera - torów; nieoznakowania barwami bezpieczeństwa progów w w ejściach do kabin operatorów; nieczytelnych opisów przycisków sterujących pracą maszyn; niezabezpieczenia przed stoczeniem się ładowarek; braku sygnału ostrzegaw - czego oraz sygnału bezpieczeństwa przy kołowrocie; nie- prawidłowej zabudowy chłodziarki przy lutniociągu – nacisk c hłodziarki na lutniociąg; nieprzeprowadzenia kontroli okre- sowych zawiesi linowych. W s tosunku do poprzedniego roku na tym samym pozio- mie utrzymała się liczba uchybień dotycząca stanu tech- nicznego przenośników taśmowych . Najpoważniejsze i najczęściej powtarzające się nieprawidłowości polegały na: eksploatacji przenośników taśmowych bez linek bezpieczeń - stwa lub z zerwanymi linkami, braku krążników taśmociągów; nieprawidłowo zabudowanych czujnikach spiętrzenia urobku w przesypach przenośników; eksploatacji podajnika taśmo - wego z niesprawnym czujnikiem ruchu; nieprawidłowym połączeniu linek bezpieczeństwa z wyłącznikami awaryj- nego zatrzymania przenośnika taśmowego; nieprawidłowej z abudowie dodatkowej osłony w rejonie stacji zwrotnej prze- nośnika taśmowego; braku osłony pod segmentem kon- strukcji wysięgnika przenośnika taśmowego, zgodnie z DTR p roducenta; braku zastawek montowanych na segmentach trasy podajnika taśmowego, usytuowanych w rejonie stacji zwrotnej, zabezpieczających przed możliwością spadania transportowanego urobku z trasy podajnika do przestrze - ni roboczej wyrobiska. Nieprawidłowości zostały uregu- lowane 59 decyzjami, w tym 2 decyzjami o wstrzymaniu e ksploatacji (7%). Nieprawidłowości dotyczące stanu technicznego oświetlenia stanowisk pracy pod ziemią polegały głów- nie na niesprawnym oświetleniu zamontowanym na stano- wiskach pracy i drogach dojścia do stanowisk pracy, braku k loszy w oprawach oświetleniowych oraz żarówek lub świe- tlówek. Regulując nieprawidłowości, wydano 40 decyzji (5%). Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli podziemnych zakładów górniczych w latach 2021-2023 Rodzaj nieprawidłowości Odsetek decyzji, których dotyczyły nieprawidłowości 202120222023 Stan dróg przewozowych, dróg dojścia do stanowisk pracy oraz przejść na stanowisku pracy 273622 Stan zabezpieczeń stropów i ociosów wyrobisk górniczych 91520 Stan techniczny urządzeń i instalacji energetycznych 20912 Stan techniczny maszyn i urządzeń górniczych 181110 Stan techniczny przenośników i ich systemów zabezpieczeń 1477 Oświetlenie stanowisk pracy pod ziemią 445 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 98 ROZDZIAŁ 5 Z analizy zagadnień ochrony radiologicznej pra- cowników narażonych na radon w miejscu pracy wyni- ka, że w kontrolowanych podmiotach nie występuje na rażenie na otrzymanie dawki skutecznej (efektywnej) powyżej 1 mSv rocznie. Wszystkie miejsca sklasyfikowano jako miejsca bez zagrożenia. Wydano 3 decyzje o poinfor - mowaniu osób świadczących pracę o aktualnych wynikach b adań i pomiarów poziomu stężenia energii potencjalnej alfa krótkożyciowych produktów rozpadu radonu. W zakresie przygotowania pracowników do pracy (szkolenia w dziedzinie bhp, badania lekarskie) pracodawcy zasadniczo wywiązują się z nałożonych na nich obowiąz - ków. W grupie zagadnień odnoszących się do szkoleń bhp stwierdzono nieprawidłowości dotyczące przeprowadzenia instruktażu ogólnego wśród 5% pracowników objętych kon - trolą, a instruktażu stanowiskowego wśród 7% pracowników. Nieprawidłowości obejmowały także nieprzeprowadzenie pierwszego szkolenia okresowego; prowadzenie szkole - nia przez osobę nieposiadającą kwalifikacji; niewpisanie np. stanowiska, dat w kartach szkolenia wstępnego, nieprze- chowywanie kart szkolenia wstępnego w aktach osobowych pr acownika. Wśród 7% pracowników objętych badaniem stwierdzono uchybienia związane z wstępnymi badaniami lekarskimi, tyle samo nieprawidłowości dotyczyło badań okresowych. Nie - prawidłowości polegały na dopuszczeniu do wykonywania p racy pracowników bez orzeczeń lekarskich stwierdzają- cych brak przeciwwskazań do pracy; niewskazaniu w skie- rowaniu na badania lekarskie wyników pomiarów czynników s zkodliwych; niewskazaniu w skierowaniach na badania lekarskie opisu warunków pracy uwzględniających czynniki szkodliwe dla zdrowia lub czynników uciążliwych. Podobnie jak w latach poprzednich przyczyn stwierdzo - nych nieprawidłowości pracodawcy upatrują w pogarsza- jących się warunkach geologiczno-górniczych panujących w wyrobiskach podziemnych. Zapylenie, wilgoć, wysoka temperatura czy agresywne środowisko powodują przy - spieszoną korozję, szybsze zużywanie się części maszyn i urządzeń oraz zanieczyszczenie elementów odpowiedzial- nych za bezpieczeństwo. Ponadto nieprawidłowości powo- duje tolerowanie przez pracowników oraz osoby dozoru z łego stanu technicznego maszyn i urządzeń, dróg transpor- towych, dróg dojścia do stanowisk pracy oraz wykonywania p rac niezgodnie z przepisami i zasadami bhp. Pracodaw- cy taki stan rzeczy tłumaczą tym, iż w związku z obecnym p oziomem zatrudnienia, absencjami związanymi z urlopa- mi oraz zwolnieniami lekarskimi, odejściami na emerytury i n a tzw. urlopy górnicze nie mają możliwości zatrudnienia przy poszczególnych robotach wystarczająco wykwalifiko - wanej załogi. W wyniku kontroli przestrzegania przepisów o czasie pracy stwierdzono jedynie nieliczne problemy i nieprawidło- wości w zakresie prowadzenia ewidencji czasu pracy. Z decydowanie najwięcej naruszeń ujawniono w zakre- sie prawidłowego zapewnienia pracownikom odpowiednich o dpoczynków tygodniowych i dobowych. Wskazane niepra- widłowości dotyczyły odpowiednio 10 i 6 przeprowadzonych k ontroli. Odnosząc skalę stwierdzonych nieprawidłowo- ści do liczby przeprowadzonych kontroli, na uwagę zasłu- guje również liczba pracodawców nieprzestrzegających o bowiązku zapewnienia przeciętnie pięciodniowego tygo- dnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym – nieprawi- dłowości stwierdzono w 8 kontrolach. Naruszenie zakazu p racy w godzinach nadliczbowych w warunkach przekrocze- nia NDS i NDN ujawniono w 7 przypadkach. W z akresie wypłaty wynagrodzeń i innych świad- czeń ze stosunku pracy w 3 kontrolach stwierdzo- no, że kwota należnego wynagrodzenia nie została w ypłacona w prawidłowej wysokości. Kontrole wykazały Wybrane nieprawidłowości dotyczące czasu pracy stwierdzone w podziemnych zakładach górniczych w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Niezapewnienie przeciętnie pięciodnio- wego tygodnia pracy w przyjętym okre- sie rozliczeniowym 8118 Niezapewnienie odpowiedniego 11 godzinnego odpoczynku dobowego 11106 Naruszenie zakazu zatrudniania pra- cowników świadczących pracę na sta- nowiskach pracy, na których występują przekroczenia najwyższych dopusz- czalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia (NDS; NDN) w godzinach nadliczbowych z uwagi na szczególne potrzeby pracodawcy 397 Niezapewnienie odpowiedniego 35 godzinnego odpoczynku tygodniowego 298 Niezapewnienie odpoczynku tygodniowe- go w przypadku zmiany pory wykonywa- nia pracy w związku z przejściem na inną zmianę, zgodnie z ustalonym rozkładem czasu pracy - min. 24 godziny 879 Niezapewnienie przynajmniej raz na cztery tygodnie niedzieli wol- nej od pracy 156 Nieprawidłowa rekompensata z tytułu przekroczenia normy dobowej - brak wypłaty dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych 432 Nierzetelne prowadzenie ewidencji czasu pracy 122 Zatrudnianie pracowników powyżej skróconej normy czasu pracy ze względu na warunki klimatyczne -12 Niewypłacanie dodatku za pracę w porze nocnej 1-- SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 99 również naruszenia przepisów art. 151 1 § 1 Kp nakazującego rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, stosownym dodatkiem. Nie - wypłacenie dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych stwierdzono w 2 kontrolach w stosunku do 8 pracowników. Łącznie, w związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami inspektorzy wydali 7 decyzji płacowych. Kopalnie odkrywkowe Zakres kontroli Kontrole przeprowadzono w podmiotach gospodarczych zajmujących się eksploatacją oraz przeróbką kopalin obję- tych prawem własności górniczej oraz prawem własności n ieruchomości gruntowej, w zakładach zajmujących się eks- ploatacją i przerobem kamieni łamanych i blocznych – skał b azaltowych, granitowych, wapiennych, piaskowych, natural- nych kruszyw piaskowo – żwirowych: żwiry, pospółki, piaski. K ontrolowane podmioty w swojej strukturze organizacyjnej posiadały wyodrębnione jednostki: zakład górniczy zajmują - cy się wydobyciem kopaliny oraz zakład przeróbczy, w któ- rym odbywa się proces uszlachetnienia wydobytej kopaliny. P rzeprowadzono 91 kontroli w 89 podmiotach, w któ- rych świadczyło pracę 2,3 tys. osób, w tym 2,1 tys. osób z atrudnionych na podstawie stosunku pracy. Były to głów- nie mikroprzedsiębiorstwa zatrudniające do 9 pracowników ( 45%) oraz małe zakłady zatrudniające od 10 do 49 pracow- ników (44%). K ontrolą w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy objęto zagadnienia dotyczące: przygotowania pracowników do pra - cy, oceny ryzyka zawodowego, środowiska pracy, środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, pomieszczeń higieniczno-sanitarnych, stanowisk i procesów pracy, maszyn i urządzeń technicznych, urządzeń i instalacji energetycznych, transportu, wypadków przy pracy. W zakre - sie prawnej ochrony pracy kontrolą objęto zagadnienia doty- czące czasu pracy i wynagrodzeń. Diagnoza W roku sprawozdawczym w 62% kontrolowanych zakładów stwierdzono nieprawidłowości w odniesie- niu do maszyn i urządzeń do transportu kopaliny, które głównie dotyczyły eksploatowanych przenośników transpor- tujących kopalinę, a także formujących pryzmy o różnych f rakcjach kruszywa, posegregowanego w przesiewaczach. Przeważającymi nieprawidłowościami były braki w zabez - pieczeniach przed dostępem do stref niebezpiecznych nabiegu taśmy na bębny napędowe zwrotne, rolki podtrzy- mujące, przekładnie łańcuchowe napędu bębna (uchybienia d otyczyły 42% badanych przenośników). Nieprawidłowości dotyczące maszyn i urządzeń tech- nicznych d o segregacji i rozdrabniania kopaliny stwier- dzono w 44% zakładów, dotyczyły 29% kontrolowanych m aszyn. Polegały one głównie na niewyposażeniu w odpo- wiednie osłony elementów i części ruchomych maszyn. B rak tych elementów może przyczynić się do powstania urazu, a nawet utraty życia. Ujawniono także niesprawne i niemożliwe do zidentyfikowania elementy sterujące urzą - dzeń awaryjnego zatrzymania maszyn i urządzeń. Nieprawi- dłowości te powstawały zwykle w wyniku nieprofesjonalnie p rzeprowadzonych napraw lub remontów wymagających zdemontowania osłon i urządzeń ochronnych. Zły stan techniczny maszyn i urządzeń urabiających, ładujących, zwałujących stwierdzono w 28% zakładów, dotyczył 17% kontrolowanych maszyn. Nieprawidłowości dotyczyły głównie niesprawnej sygnalizacji dźwiękowej cofania ładowarek, sygnalizacji świetlnej pracy maszyn, niesprawnego oświetlenia maszyn. Stwierdzono również uchybienia w zakresie nieprawidłowego urabiania ścian eksploatacyjnych związanych z niewłaściwym nachyleniem kontrole odkrywkowych zakładów górniczych w latach 2022-2023 - odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości stan techniczny maszyn i urządzeń do transportu kopaliny stan techniczny maszyn i urządzeń do segregacji i rozdrabniania kopaliny 44% 38% 33% 29% 53% stan techniczny maszyn i urządzeń urabiających, ładujących i zwałujących eksploatacja urządzeń i instalacji energetycznych zabezpieczenie, oznakowanie miejsc niebezpiecznych stan techniczny maszyn i urządzeń do transportu kopaliny stan techniczny maszyn i urządzeń do segregacji i rozdrabniania kopaliny 44% 27% 28% 18% 62% stan techniczny maszyn i urządzeń urabiających, ładujących i zwałujących eksploatacja urządzeń i instalacji energetycznych zabezpieczenie, oznakowanie miejsc niebezpiecznych 2023 2022 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 100 ROZDZIAŁ 5 skarp, tworzenie miejscowych nawisów, co mogło skutko- wać przysypaniem pracownika i maszyny. W 27% kontrolowanych zakładów pozyskiwania kopaliny pracodawcy nieprawidłowo opracowali instrukcje dotyczą- ce obsługi maszyn i innych urządzeń technicznych okre- ślające zasady i sposoby bezpiecznego wykonywania pracy, c zynności do wykonania po jej zakończeniu oraz zasady postępowania w sytuacjach awaryjnych stwarzających zagrożenie dla życia lub zdrowia pracowników. Brakowa - ło instrukcji obsługi podstawowych maszyn produkcyjnych n p. instrukcji bhp obsługi przesiewacza, płuczki mieczowej, odwadniacza. Nieprawidłowe oznakowanie miejsc niebezpiecz- nych na terenie zakładu górniczego stwierdzono w 27% zakładów. Nie oznakowano tablicami ostrzegawczymi oba- rierowania strefy niebezpiecznej wokół zbiornika wody p rzemysłowej, nie wyznaczono i nie oznakowano strefy o zakazie przebywania pracowników i osób postronnych pod pracującymi zespołami stacjonarnej linii segregacji piasku oraz przenośnikami taśmowymi, nie zadaszono przejścia dla pieszych pod przenośnikiem taśmowym chroniącym przed możliwym upadkiem urobku (w tym kamieni). Nieprzestrzeganie przepisów bhp w zakresie urządzeń i instalacji energetycznych stwierdzono w 39% zakładów. Polegały na: braku wymaganego stopnia ochrony gniazd wtykowych elektrycznej instalacji zasilania; ułożeniu przewo - dów elektrycznych w sposób narażający je na uszkodzenia mechaniczne, przysypanie kruszywem, piaskiem; składowa- niu narzędzi i przedmiotów w rozdzielnicy elektrycznej; braku za bezpieczenia rozdzielnicy elektrycznej przed negatywnym wpływem wilgoci i zapylenia. Naruszenia przepisów bhp w zakresie urządzeń i insta - lacji energetycznych wynikały także z braku przeglądów i prac kontrolno-pomiarowych urządzeń. Wyrazem lekce- ważenia zagrożenia, ujawnionym u co piątego pracodaw- cy, jest brak potwierdzenia protokołami z badań i pomiarów s kuteczności ochrony przeciwporażeniowej dla instala- cji, maszyn i urządzeń elektrycznych. Jest to szczególnie n iebezpieczne w sytuacji, gdy eksploatacja kruszywa pro- wadzona jest spod lustra wody, a segregacja kruszywa o dbywa się na mokro. W co piątym kontrolowanym podmiocie stwierdzono brak lub nieprawidłowo sporządzone instrukcje bhp dotyczące stosowanych procesów technologicznych oraz wyko- nywania prac związanych z zagrożeniami wypadkowymi l ub zagrożeniami dla zdrowia pracowników. Stwierdzono np. nieuwzględnienie wprowadzonych zmian techniczno-orga - nizacyjnych wykonywania pracy oraz identyfikacji zagrożeń powstałych w ich wyniku, w jednym z zakładów inspek- tor pracy wydał decyzję wstrzymania prac w części kopal- ni, gdzie wykonywano wypełnienia (przy pomocy wozideł) m asami nakładu zawodnionego wyrobiska do czasu zaktu- alizowania instrukcji „zdejmowania nakładu – dla operatora s pycharki, ładowarki oraz kierowcy samochodu wozidła” szczegółowo opisującej: sposób wykonania zwałowiska w zawodnionym wyrobisku (przez operatora spycharki), jak i sposób wyznaczenia pasów bezpieczeństwa dla kierowcy wozidła. Ponadto ujawniono także nieprawidłowo opracowa - ne instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy na stano- wisku operatora linii segregacji kruszywa, operatora węzła z asypowego, operatora linii kruszenia nadgabarytów. Przeprowadzone kontrole ujawniły znaczną liczbę pod - miotów (41%), które nie przeprowadziły badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (np. hałasu, zapylenia, drgań mechanicznych). Znajomość wielkości narażenia jest niezbędna do podjęcia odpo - wiednich działań techniczno-organizacyjnych zmierzają- cych do ograniczenia występowania czynników szkodliwych i n iebezpiecznych dla zdrowia pracowników, jak również udo- stępnienia pracownikom odpowiednio dobranych środków o chrony indywidualnej. W każdym z tych przypadków praco- dawca nie informował pracowników narażonych na oddzia- ływanie czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku p racy o aktualnych wynikach badań i pomiarów. Pochodną nieznajomości stopnia narażenia na czynniki szkodliwe jest to, że w co dziesiątym kontrolowanym zakładzie stwierdzo - no nieprawidłowości w zakresie wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej. Nie bez wpływu na przedstawione powyżej nieprawidło - wości jest fakt, iż w co dziesiątym kontrolowanym podmiocie nie utworzono służby bhp, a w co piątym zakładzie służba bhp nie przeprowadziła okresowej analizy stanu bezpieczeń- stwa i higieny pracy, zawierającej propozycje przedsięwzięć t echnicznych i organizacyjnych zmierzających do zapobie- żenia zagrożeniom dla życia i zdrowia pracowników oraz p oprawy warunków pracy. Nieprawidłowości w zakresie oceny ryzyka zawodo- wego przy wykonywanych pracach stwierdzono w blisko połowie kontrolowanych podmiotów. W ocenach brakowało pełnych charakterystyk stanowisk pracy oraz uwzględnienia wszystkich zagrożeń, jakie występują na danych stanowi - skach pracy. Nie uwzględniono zagrożeń związanych z nara- żeniem na krystaliczną krzemionkę respirabilną, drgania, h ałas, a także związanych z obsługą spycharki, ładowarki, przesiewacza, wykonywania prac na stanowisku operatora linii sortowania kruszywa, operatora linii kruszarki stożkowej, operatora obsługi węzła zasypowego nadawy, konserwatora maszyn. W ocenie inspektorów pracy wielu pracodawców sporządzenie oceny ryzyka zawodowego traktuje jako speł - nienie wymogu formalnego, nie dostrzegając w niej funda- mentalnego narzędzia służącego poprawie warunków pracy i eliminowaniu zagrożeń wypadkowych w miejscu pracy. Nieprawidłowości dotyczące prowadzenia szkolenia wstępnego – instruktażu ogólnego stwierdzono w co pią- tym podmiocie, a instruktażu stanowiskowego w co trzecim i dotyczyło 9% pracowników. Wiedza pozyskiwana podczas szkolenia jest konieczna do prawidłowego wykonywania obowiązków oraz wykształcenia właściwych metod wykony - wania prac. Nie bez wpływu na jakość szkolenia wstępnego m ają ujawnione nieprawidłowości dotyczące instrukcji bhp oraz sporządzanej oceny ryzyka zawodowego przy wykony - wanych pracach. Głównymi przyczynami stwierdzonych naruszeń przepi- sów bezpieczeństwa pracy były: SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 101 −brak dostatecznej wiedzy pracodawców na temat obowią- zujących przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, −tolerowanie przez osoby dozoru nieprzestrzegania przepi- sów i zasad bhp, −niska świadomość występowania zagrożeń ze strony pra- codawców, osób nadzoru, jak i pracowników, −lekceważenie obowiązków przez uczestników procesu produkcyjnego, −niezadowalająca współpraca pomiędzy pracodawcami a służbą bhp, −niewłaściwe wypełnianie zadań przez służby bhp w zakła - dach pracy, −nierzetelne prowadzenie kontroli stanu technicznego maszyn i urządzeń technicznych. W kontrolach przestrzegania przepisów o czasie pracy zdecydowanie najwięcej naruszeń stwierdzono w zakresie prawidłowego prowadzenia ewidencji czasu pracy. W 9 kon- trolach, w odniesieniu do 18 pracowników ewidencja była p rowadzona nierzetelnie, zaś w 6 kontrolach (dla 20 pracow- ników) pracodawcy nie prowadzili ewidencji czasu pracy. R ównie liczne nieprawidłowości (w 11 kontrolach w odnie- sieniu do 26 pracowników) ujawniono w zakresie spo- rządzania rozkładów czasu pracy i przekazywania ich pracownikom na co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem okre- su rozliczeniowego czasu pracy. N ieprawidłowości w zapewnieniu dnia wolnego za pra- cę w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego t ygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 § 1, art. 151 3 Kp) stwierdzono w 6 kontrolach. Braki i uchybie- nia w tym zakresie dotyczyły łącznie 18 pracowników. W nie- których przypadkach za pracę w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy pracownikom, zamiast określonej przepisami rekompensaty w postaci inne - go dnia wolnego, wypłacono dodatkowe wynagrodzenie. W mniejszej liczbie kontroli stwierdzono niezapewnienie pracownikom odpowiednich odpoczynków dobowych (5 kontroli, 7 pracowników) i tygodniowych (1 kontrola, 1 pracownik). W zakresie wypłaty wynagrodzeń i innych świad- czeń ze stosunku pracy ujawniono pojedyncze narusze- nia przepisów art. 151 1 § 1 oraz art. 85 Kp nakazujących odpowiednio rekompensowanie pracy w godzinach noc- nych oraz w godzinach nadliczbowych, oprócz normalne- go wynagrodzenia, stosownym dodatkiem. Niewypłacenie d odatków za pracę w godzinach nadliczbowych stwierdzono w 2 kontrolach (w odniesieniu do 6 pracowników). W cza - sie kontroli stwierdzono jeden przypadek nieterminowego wypłacenia wynagrodzenia. Wnioski Czynności kontrolno - nadzorcze przeprowadzone w wybranych kopalniach przez inspektorów Państwowej Inspekcji Pracy przyniosły wymierne efekty. Działania PIP w zakresie poprawy stanu bezpieczeństwa i higieny pra - cy to około 800 wydanych decyzji nakazujących usunięcie n ieprawidłowości dotyczących stanu technicznego dróg transportowych, przenośników taśmowych, maszyn górni - czych, odpowiedniego zabezpieczenia stropów wyrobisk górniczych, warsztatów remontowych, które stanowiły poten- cjalne zagrożenie wypadkowe lub zdrowotne dla zatrudnio- nych pracowników. Niemniej obserwowana powtarzalność u jawnianych przez inspektorów pracy nieprawidłowości, wskazuje na niepodejmowanie trwałych i systemowych roz - wiązań, zmierzających do stałej poprawy bezpieczeństwa i higieny pracy. Nadal odnotowujemy problemy w zakresie przestrzegania przepisów dotyczących szkoleń bhp, tech - nologii robót, procedur wewnątrzzakładowych, z którymi zapoznawani są pracownicy dołowi. Wskazuje to na nie- właściwy nadzór nad tymi pracownikami, prowadzony przez o soby dozoru kopalnianego (sztygarzy zmianowi, kierownicy oddziałów, nadsztygarzy). Zaplanowane na 2024 r. kontrole nadal skoncentrowane będą na obszarach, w których ujawniono najwięcej nieprawi - dłowości, takich jak: stan techniczny dróg komunikacyjnych, u rządzeń transportowych, stan zabezpieczeń stropów i ocio- sów wyrobisk górniczych, stan techniczny urządzeń i instala- cji energetycznych. A naliza wyników kontroli w odkrywkowych zakładach górniczych wskazuje na utrzymujący się, stosunkowo wyso - ki, poziom naruszeń przepisów technicznego bezpieczeń- stwa pracy szczególnie w zakresie braku osłon i urządzeń o chronnych maszyn służących do transportu kopaliny oraz urządzeń do segregacji i rozdrabniania kopaliny, prowadze - nia badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku Wybrane nieprawidłowości dotyczące czasu pracy stwierdzone podczas kontroli odkrywkowych zakładów górniczych w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Liczba podmiotów, w których stwierdzo- no nieprawidłowości 20222023 Niezapewnienie przeciętnie pięciodnio- wego tygodnia pracy w przyjętym okre- sie rozliczeniowym 56 Nniezapewnienie odpowiedniego 11 godzinnego odpoczynku dobowego 25 Niezapewnienie odpowiedniego 35 godzinnego odpoczynku tygodnio- wego -1 Niezapewnienie odpoczynku tygodniowe- go w przypadku zmiany pory wykonywa- nia pracy w związku z przejściem na inną zmianę, zgodnie z ustalonym rozkładem czasu pracy - min. 24 godziny -1 Nieprawidłowa rekompensata z tytułu przekroczenia normy dobowej - brak wypłaty dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych 12 Nierzetelne prowadzenie ewidencji czasu pracy 915 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 102 ROZDZIAŁ 5 pracy. Warunki pracy w tych zakładach są na tyle trud- ne, iż stwarzają wiele zagrożeń o specyficznym charakterze w ynikającym z faktu pracy na otwartej przestrzeni, czę- sto na powierzchni zbiorników wodnych. Park maszynowy w ykorzystywany do pracy nie należy do bardzo złożonego, ale wymaga szczególnej ostrożności podczas jego eksplo - atacji, zwłaszcza z uwagi na zmienne warunki atmosferycz- ne, narażenie na pył, wodę, niskie i wysokie temperatury. D latego będziemy kontynuować działania kontrolne w szcze- gólności w obszarze: ●organizacji stanowisk pracy, wykonywanych prac i proce- sów technologicznych w ruchu odkrywkowych zakładów górniczych oraz na terenie zakładów przeróbczych kopalin, ●stanu użytkowanych maszyn i urządzeń technicznych wykorzystywanych do: urabiania, załadunku, transportu oraz procesów przeróbki kopalin. Ponadto wykazane naruszenia dotyczące przepisów o cza - sie pracy w zakładach górniczych przemawiają za konieczno- ścią dalszego monitorowania ich przestrzegania. D ążąc do eliminacji przypadków naruszeń mających swe źródło w niedostatecznej znajomości obowiązujących przepi - sów, ważne jest dalsze – obok działalności kontrolno-nadzor- czej ze strony Państwowej Inspekcji Pracy – upowszechnianie wi edzy o obowiązujących regulacjach prawnych. 5.4. Przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp oraz legalności zatrudnienia w zakładach wytwarzających wyroby mleczarskie Zakres kontroli Przeprowadzono 86 kontroli w zakładach o szerokim profilu działalności związanej z przetwórstwem mleka i jego pochodnych, w szczególności zajmujących się produkcją: masła, serów, twarogów, śmietany, serwatki czy mleka w proszku. Największy odsetek stanowiły średnie zakłady o zatrudnieniu 50-249 osób (48%) oraz małe zakłady zatrud - niające od 10 do 49 osób (27%). Skontrolowane podmioty zatrudniały łącznie 16,5 tys. osób, w tym 15,1 tys. w ramach stosunku pracy. Bezpieczeństwo i higiena pracy Podczas kontroli szczególną uwagę zwracano na właści- wą identyfikację występujących na stanowiskach pracy czyn- ników szkodliwych i uciążliwych w aspekcie podejmowanych p rzez pracodawców działań profilaktycznych. Oceniono skuteczność przeciwdziałania zagrożeniom wypadkowym wynikającym z niewłaściwej eksploatacji maszyn i urzą - dzeń oraz poprawność prowadzenia prac transportowych i magazynowania. Diagnoza Kontrolowane zakłady różniły się pod względem zaawan- sowania technologicznego parku maszynowego, jak również ś wiadomości pracodawców i ich zaangażowania w poprawę warunków pracy. W niemal każdej kontroli (97,7%) stwierdzano nie- przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i ochrony z drowia. Skutkowało to wydaniem średnio 17,3 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na jedną kon - trolę, w tym 5,5 decyzji bezpośrednio wpływają- cych na bezpieczeństwo pracy. N ajwiększe zagrożenie stanowiły, będące w ruchu, nieosłonięte części maszyn i urządzeń bezpośred- nio zaangażowanych w proces przetwórstwa mleka i jego p ochodnych, często występujących jako jeden z elemen- tów w ciągu technologicznym. Spośród poddanych kon- troli maszyn i urządzeń aż 29% nie spełniało wymagań b ezpieczeństwa w tym zakresie. Zdarzały się przypadki demontażu elementów ochronnych, gdyż uniemożliwiały rozbudowę ciągu technologicznego czy zawężały przejście. Często sami pracownicy dezaktywowali urządzenia ochron - ne, aby nie było konieczności wzywania do drobnych awarii p racowników utrzymania ruchu (np. w wyniku wywracania się pojemników w obrębie stref niebezpiecznych, nierówne - go przemieszczania się folii opakowaniowej). Nieprawidłowości te znalazły potwierdzenie w dokonanej analizie dokumentacji powypadkowych, z których wynika - ło, że do wielu wypadków doszło w wyniku manew- rowania kończynami w s trefie niebezpiecznej przy maszynie nieposiadającej wymaganych osłon czy sprawnych fotokomórek . Zaniedbania ze strony osób nadzorujących nie odnosiły się wyłącznie do zabezpieczenia samych maszyn, ale obej - mowały także organizację całego stanowiska pracy. W blisko co czwartej kontroli stwierdzono niezapewnienie wolnej, niezajętej przez urządzenia, powierzchni stanowiska, Nieprawidłowości w obszarze bhp stwierdzone w trakcie kontroli zakładów przetwórstwa mleczarskiego odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE dostosowanie miejsc do rodzaju składowanych ładunków zapewnienie osłon i innych elementów ochronnych badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia ocena ryzyka zawodowego zapewnienie właściwej ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym A B C D E powierzchnia, organizacja i wyposażenie stanowisk pracy dobór miejsca przechowywania substancji chemicznych przeznaczonych do mycia i dezynfekcji F G FG 58 57 39 32 25 23 22 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 103 odpowiedniego wyposażenia oraz prawidłowej organizacji procesu pracy (dotyczyło to co dziesiątego kontrolowanego stanowiska pracy). Dodatkowo w 36% kontroli stwierdzo - no brak oznakowania widocznymi barwami lub znakami bezpieczeństwa miejsc, w których występują zagrożenia (np. progi i inne przeszkody, strefy niebezpieczne), w tym dróg wewnętrznych oraz miejsc składowania produktów chemicznych. W ponad połowie kontrolowanych zakładów ujawniono nieprawidłowości związane z problematyką oceny ryzyka zawodowego , przy czym chodziło tu przede wszystkim o niezrozumienie celu przeprowadzania takiej oceny oraz brak rzetelności w trakcie procesu oceny ryzyka. Większość pracodawców sporządziła bowiem dokumentację w tym zakresie, jednak jakość przedstawianych opracowań oraz ich „dopasowanie” do realiów zakładu pozostawiały wie - le do życzenia. Widoczne było powierzchowne realizowanie tego obowiązku, co w rezultacie prowadziło do nieidenty- fikowania wszystkich zagrożeń. Pomimo szczegółowych p rzepisów bhp, obligujących m.in. do wnikliwej oceny ryzyka zawodowego w zakresie: hałasu, czynników chemicznych, czynników biologicznych, ręcznych prac transportowych, w powstających opracowaniach zagrożenia związane z tymi czynnikami bądź pracami były traktowane standar - dowo lub całkowicie pomijane. Wpływało to negatywnie m.in. na realizowanie obowiązku przeprowadzania pomiarów stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia, które bądź to nie zostały przeprowadzone w ogóle, bądź też pro - wadzone były okazjonalnie, co stwierdzono w 39% kontroli. W co trzecim kontrolowanym zakładzie ujawniono nie- prawidłowości dotyczące doboru miejsca magazynowa- nia i s kładowania produktów (w tym składowania poza miejscami do tego wyznaczonymi), a także opracowania instrukcji magazynowania i składowania. Problem ten doty - czył również przechowywanych substancji i mieszanin chemicznych służących do mycia i dezynfekcji pomiesz- czeń i urządzeń (22% kontrolowanych zakładów). Zdarzało s ię, że substancje te przetrzymywano w nieoznakowanych opakowaniach (6% kontroli), a przygotowywaniem roztwo - rów do mycia i dezynfekcji zajmowały się osoby nieupoważ- nione (9% kontroli). Ponadto dla stosowanych substancji i mieszanin chemicznych nie zapewniano aktualnych kart charakterystyki, wobec czego pracowników nie zapozna - wano z informacjami w nich zawartymi odnośnie zagrożeń i skutecznych sposobów ochrony przed nimi. Brak wymaganej wiedzy na temat występujących w środowisku pracy szkodliwych czynników dla zdrowia uniemożliwia pracodawcy właściwy dobór środków ochrony indywidualnej. W konsekwencji pracownicy wykonują prace w warunkach zagrożenia bez odpowiednich zabezpieczeń. Niewłaściwe wyposażenie w środki ochrony indywidual- nej chroniące przed zagrożeniami chemicznymi odnotowano w co czwartym kontrolowanym podmiocie (powyższe doty- czyło 6% objętych kontrolą pracowników). W co drugiej kontroli ujawniono nieprzestrzeganie prze- pisów bhp w zakresie urządzeń i instalacji energetycz- nych. Dotyczyło to braku zapewnienia właściwej ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym (niezabezpieczone przewody elektryczne), braku aktualnych badań i pomiarów skuteczności działania ochrony przeciwporażeniowej urzą - dzeń i instalacji elektrycznych oraz nieprawidłowej eksplo- atacji urządzeń i sieci. W co czwartym kontrolowanym zakładzie stwierdzono uchybienia dotyczące szkoleń wstępnych w zakresie bhp – instruktażu stanowiskowego (6% kontrolowa- nych pracowników). W zakresie braku wstępnych badań lekarskich nieprawidłowości wystąpiły w 18% kontroli w odniesieniu do 4% objętych kontrolą pracowników. W 14% zakładów nie uwzględniono w programie szkoleń zagrożeń związanych z występowaniem czynników chemicznych oraz biologicznych, a w przypadku skierowania na badania lekar - skie informacji o występowaniu tych czynników nie podawa- no w 17% zakładów. Prawna ochrona pracy Kontrole przeprowadzone w zakładach wytwarzających wyroby mleczarskie objęły swoim zakresem także zagadnie- nia prawnej ochrony pracy, w tym w szczególności proble- my związane z prawidłowym zatrudnianiem pracowników, w ypłatą wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń ze sto- sunku pracy, a także czasem pracy. Diagnoza Spośród 85 zakładów wytwarzających wyroby mleczar- skie, w których zbadano przestrzeganie przepisów regu- lujących problematykę nawiązywania i rozwiązywania stosunku pracy , w 55 z nich (64,7%) stwierdzono różne- go rodzaju nieprawidłowości. Najwięcej, bo w 29 zakładach ( 34,1% skontrolowanych) ujawniono uchybienia związa- ne z prowadzeniem dokumentacji w sprawach związa- nych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników ( art. 94 pkt 9a Kp). Z kolei w 21 zakładach (24,7%) inspektorzy pracy stwier - dzili nieprawidłowości związane z udzielaniem pracow- nikom na piśmie – nie później niż w ciągu 7 dni od dnia Nieprawidłowości w obszarze prawnej ochrony pracy stwierdzone w trakcie kontroli zakładów przetwórstwa mleczarskiego ABCDE wynagrodzeniastosunek pracy urlopy wypoczynkowe czas pracy umowy cywilnoprawne A B C D E odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości 65 35 21 10 9 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 104 ROZDZIAŁ 5 zawarcia umowy o pracę – informacji o warunkach zatrud- nienia, o których mowa w art. 29 § 3 Kp (np. o obowiązują- cej pracownika dobowej i tygodniowej normie czasu pracy, a t akże o częstotliwości wypłat wynagrodzenia za pracę). Ujawnione zostały również nieprawidłowości dotyczące zakładowych źródeł prawa pracy, jakimi są regulaminy: pra - cy (w 19 zakładach – 22,3%) i wynagradzania (w 5 zakładach – 5 ,9%). W 8 zakładach (9,4%) stwierdzono nieprawidłowo- ści w zakresie świadectw pracy wydawanych pracownikom w z wiązku z rozwiązaniem stosunku pracy, a w 7 (8,2%) – brak udostępnienia pracownikom tekstu przepisów dotyczą - cych równego traktowania w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn. W pojedynczych przypadkach ujawniono także naruszenia przepisów dotyczących zawierania umów o pracę, w tym potwierdzania na piśmie, najpóźniej przed rozpoczęciem pracy, rodzaju umowy i jej warunków, a także przepisów o wypowiadaniu umów o pracę. Ponadto w 35 zakładach badana była problematyka prze - strzegania zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pra- cy; nieprawidłowości ujawniono w 3 przypadkach i dotyczy- ły one zawartych umów zlecenia. Z k olei na 86 zakładów skontrolowanych pod kątem prze- strzegania przepisów o czasie pracy, nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzono w 30 z nich (34,9%). Najwięcej uchybień – w 17 zakładach (19,8%) ujawniono przy pro - wadzeniu ewidencji czasu pracy; w 10 zakładach (11,6%) – ujawniono błędy w ustalaniu rozkładu czasu pracy pracow- ników, a w 9 zakładach (10,5%) – przypadki niezapewnienia p racownikowi dnia wolnego za pracę w dniu wolnym wynika- jącym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyję- tym okresie rozliczeniowym. Pozostałe nieprawidłowości, jak n p. niepoinformowanie lub zbyt późne poinformowanie pra- cowników o obowiązującym ich rozkładzie czasu pracy czy t eż niezapewnienie pracownikowi odpoczynku dobowego lub tygodniowego, występowały na niższym poziomie. W 86 zakładach kontroli poddano także prawidłowość wypłaty wynagrodzenia i innych świadczeń ze sto- sunku pracy . Nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzo- no w 9 zakładach (10,5%) – w szczególności dotyczyły one w ypłaty wynagrodzenia w terminie oraz w prawidłowej wyso- kości, a także wypłaty wynagrodzenia za pracę w godzinach n adliczbowych. Legalność zatrudnienia Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 62 kontrole, podczas których badali legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich. Kontrolą objętych zostało 846 osób. Ponadto prowadząc kontrole w zakładach wytwarzają- cych wyroby mleczarskie, w 25 kontrolach badano zagad- nienia z zakresu legalności zatrudnienia cudzoziemców. K ontrolą objęto 111 cudzoziemców, z których 42 wykony- wało pracę na podstawie oświadczenia o powierzeniu pra- cy cudzoziemcowi, zaś 54 – na podstawie powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy. Dominującą grupę kontrolowanych cudzoziemców stanowili obywate - le Ukrainy – 109 osób, tj. 98% sprawdzonych cudzoziem- ców. Najwięcej, bo 73% cudzoziemców świadczyło pracę w p rzedsiębiorstwach zatrudniających od 50 do 249 osób. Diagnoza Na przeprowadzone 62 kontrole w zakresie legalności zatrudnienia obywateli polskich , w 18 stwierdzono nie- prawidłowości, które dotyczyły: −braku albo nieterminowego potwierdzenia na piśmie rodza- ju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pra- cę – podczas 3 kontroli, w stosunku do 18 osób objętych kontrolą legalności zatrudnienia w zakresie badanego zagadnienia, −braku albo nieterminowego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych pracowników podczas 13 kontroli, w odnie - sieniu do 34 pracowników, a w stosunku do osób świad- czących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych – odpowiednio podczas 3 kontroli, w stosunku do 5 osób. W z akresie realizacji obowiązku opłacania skła- dek n a Fundusz Pracy , terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mających wpływ na wymiar tych składek, inspektorzy pracy stwierdzi - li nieprawidłowości podczas 6 kontroli przeprowadzonych w tym zakresie, które dotyczyły terminowości opłacania składek na Fundusz Pracy. Powierzenie nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono wobec 3 obywateli Ukrainy , którzy świad- czyli pracę bez uzyskania wymaganego zezwolenia na pracę. P onadto stwierdzono nieprzestrzeganie przepisów doty- czących technicznego bezpieczeństwa pracy w odniesie- niu do 7,6% badanych cudzoziemców. Ujawniono także n ieterminowe zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych – 4 przypadki, w stosunku do 76 osób objętych kontrolą w zakresie badanego zagadnienia. Reasumując, kontrole legalności zatrudnienia obywateli polskich i cudzoziemców nie ujawniły poważnych naruszeń z tego obszaru. Najwięcej naruszeń dotyczyło zgłasza - nia do ubezpieczeń społecznych. Wnioski Wyniki kontroli wskazują, iż skala nieprawidłowości występujących w poszczególnych zakładach pracy jest zróż- nicowana i zależy od organizacji pracy, stopnia znajomości p rzepisów przez pracodawców, kadrę kierowniczą, osoby odpowiedzialne za sprawy bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy oraz pracowników. Niektórzy pracodawcy zapominają lub nie zdają sobie sprawy, iż znajomość przepisów z zakresu technicznego bezpieczeństwa pracy oraz ich prawidłowe stosowanie nale - ży do podstawowych ich obowiązków. Rzetelne ich realizo- wanie z kolei przekłada się na zapewnienie należnej ochrony z drowia i życia pracowników. Jednak znaczna część pra- codawców nadal posiada niekompletną wiedzę w zakresie o becnych regulacji prawnych, a niekiedy nawet stosuje nie- aktualne przepisy. Szczególną grupę stanowią pracodawcy, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 105 którzy świadomie bagatelizują podstawowe obowiązki, a nie- kiedy próbują wykorzystać przepisy do własnych potrzeb. P rowadzone kontrole i realizowane w ich trakcie poradnic- two ewidentnie przyczyniły się do podniesienia świadomo- ści na temat występujących zagrożeń w środowisku pracy z arówno samych pracowników, jak i osób nimi kierujących. Analiza wydanych środków prawnych wskazu - je, że na 1,5 tys. decyzji nakazowych tylko 53 odnosi- ły się do regulacji zawartych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 26 paź- dziernika 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higie- ny pracy przy przetwórstwie mleka i jego pochodnych (Dz. U. Nr 138, poz. 897), co właściwie czyni ten przepis martwym. Wskazuje to na konieczność podjęcia prac legi - slacyjnych w celu opracowania nowego rozporządzenia bar- dziej uniwersalnego (np. obejmującego określone dziedziny p rzemysłu spożywczego) uwzględniającego nowe technolo- gie i specyfikę tej branży przemysłu. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 106 ROZDZIAŁ 5 6 Zadania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 109 6. Zadania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy 6.1. Kontrole przestrzegania przepisów bhp przy wykonywaniu prac spawalniczych Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 230 kon- troli w 229 zakładach. Najwięcej kontroli (93%) przepro- wadzono w podmiotach zajmujących się przetwórstwem p rzemysłowym, pozostałe skontrolowane zakłady nale- żały do branż: budownictwo, transport i magazynowanie, h andel i naprawy. Kontrolowane podmioty zatrudniały 21,6 tys. osób, w tym na podstawie stosunku pracy 21 tys. Najliczniejszą grupę stanowiły zakłady małe zatrudniające od 10 do 49 pracowników (38%) i średnie zatrudniające od 50 do 249 pracowników (34%). W kontrolowanych zakładach pracowało ponad 2,4 tys. osób, które wykonywały prace spawalnicze, pole - gające na spawaniu metali, zgrzewaniu metali, cięciu ter- micznym metali. Prace wykonywane były na ok. 2 tys. s tanowisk pracy, wyposażonych w ponad 3 tys. maszyn i urządzeń technicznych wykorzystywanych w procesach spawalniczych. Diagnoza W latach 2020-2022 w kontrolowanych zakładach wydarzyło się 749 wypadków. Były to wypadki indywidual- ne. Nie stwierdzono wypadków ze skutkiem śmiertelnym, n atomiast 5 wypadków zakwalifikowano jako ciężkie. Przy wykonywaniu prac spawalniczych wydarzyło się 116 wypadków przy pracy, co stanowiło około 15% wszystkich wypadków. Zakres pracy osób wykonujących prace spawalnicze obejmował obsługę zautomatyzowanych urządzeń spa- walniczych lub wykonywanie ręcznego procesu spawania. W pierwszym przypadku wykonywane czynności koncen- trowały się głównie na obsłudze urządzenia spawalniczego. W drugim, oprócz prowadzenia samego procesu spawania, dochodziły inne czynności, takie jak: transport materiałów, ułożenie elementów na stanowisku pracy, często z wykorzy - staniem urządzeń transportu bliskiego (żuraw, wózek podno- śnikowy, suwnica, wciągnik), użytkowanie różnych narzędzi r ęcznych i elektronarzędzi w celu dopasowania spawanych elementów, przygotowanie właściwego urządzenia spawal - niczego do pracy, obróbka mechaniczna miejsc spawanych, usuwanie naprężeń spawalniczych. Nierzadko sam proces spawania zajmował mniej czasu, niż inne czynności wykony - wane przez spawaczy. Dlatego więcej wypadków wydarzyło się właśnie podczas wykonywania dodatkowych czynności, niż samego procesu spawania. Skutki wypadków wywołały takie urazy jak: złamania, rozcięcia, stłuczenia, uszkodzenia tkanek miękkich, przeciążenie układu mięśniowo – szkiele - towego, oparzenia. W wielu przypadkach zespół powypad- kowy nie określał wszystkich okoliczności wypadku przy p racy, właściwych przyczyn oraz odpowiednich środków profilaktycznych. Wypadki najczęściej wynikały w przypad - ku doświadczonych pracowników z rutyny, a w przypadku nowozatrudnionych pracowników z braku doświadczenia zawodowego, a także ignorowania przepisów, zasad oraz tolerowania nieprawidłowych zachowań w zakresie bezpie - czeństwa pracy przez osoby nadzoru. W ystąpił jeden przypadek choroby zawodowej pracowni- ka wykonującego prace spawalnicze, była to pylica płuc – py lica spawaczy. Nieprawidłowości dotyczące czynników szkodliwych, niebezpiecznych i uciążliwych stwierdzono w ponad połowie kontrolowanych zakładów . Co piąty kontrolo- wany przedsiębiorca nie wskazał czynników szkodliwych d la zdrowia w środowisku pracy, dla których powinno się wykonać badania i pomiary środowiska pracy. W 28% kon - trolowanych zakładów, pomimo wytypowania czynników szkodliwych, nie przeprowadzono badań środowiska pracy, a w 17% zakładów stwierdzono np. nieterminowe przepro - wadzenie pomiarów, pominięcie czynników charakterystycz- nych dla procesu spawania, tj. promieniowanie optyczne, c zynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym wystę- pujących przy spawaniu stali wysokostopowych (związki c hromu i niklu) oraz czynników chemicznych (np. ditlenków żelaza, tlenków żelaza, tlenków azotu, manganu, miedzi). Nieprawidłowości te wystąpiły na co czwartym kontrolowa - nym stanowisku pracy. T akie działania przekładają się na niewskazywanie leka- rzom medycyny pracy w skierowaniach na profilaktyczne b adania lekarskie informacji o występowaniu czynników szko- dliwych dla zdrowia w środowisku pracy z podaniem wielko- ści narażenia. Nieprawidłowości w skierowaniach na badania l ekarskie stwierdzono w 36% kontrolowanych podmiotów. W zakresie oceny ryzyka zawodowego błędy ujaw- niono u co drugiego kontrolowanego przedsiębiorcy. Brak Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli zakładów, w których wykonywano prace spawalnicze maszyny i urządzenia techniczne instrukcje technologiczne kwali kacje spawalnicze organizacja, wyposażanie stanowisk pracy skierowania na pro laktyczne badania lekarskie środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze ocena ryzyka zawodowego szkolenia w dziedzinie bhp - instruktaż stanowiskowy odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe w środowisku pracy 57 51 48 36 32 29 26 22 18 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 110 ROZDZIAŁ 6 udokumentowanej oceny ryzyka stwierdzono u 11% przed- siębiorców natomiast uchybienia w jej przeprowadzeniu u 3 4% przedsiębiorców. Najczęściej dotyczyły one nieziden- tyfikowania wszystkich zagrożeń występujących na danym s tanowisku pracy np. pyłów i gazów spawalniczych, pro- mieniowania optycznego, nieuwzględnienia wyników p omiarów czynników szkodliwych, braku opisu stanowiska pracy oraz maszyn, urządzeń technicznych, stosowanych materiałów na danym stanowisku. Ponadto w 12% zakła - dów nie zastosowano żadnych środków profilaktycznych, w ynikających z oceny ryzyka zawodowego, pomimo takiej konieczności. Zasad przydziału środków ochrony indywidu- alnej , a także odzieży roboczej nie ustalono lub błęd- nie ustalono w 29% zakładów. W co czwartej kontroli u stalono, że pracownicy nie stosowali wymaganej odzieży roboczej i środków ochrony indywidualnej. Stwierdzono używanie: niespełniających wymogów bezpieczeństwa, nie - oznakowanych znakiem CE środków ochrony indywidualnej, p racownicy wykonywali pracę w uszkodzonych, podartych, o znacznym stopniu zużycia rękawicach; uszkodzonych, pękniętych, sklejonych taśmą opakowaniową przyłbicach spawalniczych. Zdarzało się, że pracownicy wykonywali pra - ce spawalnicze w odzieży roboczej, która nie była odzieżą o chronną dla spawaczy (kategorii II) lub we własnej odzie- ży i obuwiu (np. w spodniach dżinsowych i bluzie z kaptu- rem) co stwarzało możliwość zapalenia się odzieży. K ontrolą dotyczącą bezpiecznej organizacji, wypo- sażenia stanowisk pracy i w ykonywania prac objęto ponad połowę stanowisk pracy, na których około 1,2 tys. pracowników wykonywało prace spawalnicze. W co trzecim zakładzie występowały naruszenia w zakresie organizacji i wyposażenia stanowisk pracy, a w zakresie bezpieczne - go wykonywania prac i realizowania procesów spawania, z grzewania, cięcia termicznego w 18% zakładów. Niespeł- nianie wymogów bhp przez pomieszczenia spawalni, ujaw- niono w co piątym zakładzie. Stwierdzono: brak szczelin w entylacyjnych przy podłodze w kabinach spawalniczych; nieprawidłową wysokość/kubaturę pomieszczeń spawal - ni; niezapewnienie ścianek lub parawanów kabin spawal- niczych o wysokości, co najmniej 2 metrów; uszkodzone p arawany spawalnicze; niewyposażenie stanowisk spa- walniczych w instalację wentylacji stanowiskowej; niepo- malowanie ścian i stropów spawalni farbami matowymi; n iewyposażenie pomieszczeń spawalni w wentylację zapewniającą skuteczne usuwanie zanieczyszczeń szko - dliwych dla zdrowia. W ponad co piątym zakładzie nie sporządzono instruk- cji technologicznych dotyczących wykonywania prac spawalniczych oraz instrukcji bezpiecznej obsługi maszyn i innych urządzeń technicznych stosowanych przy pracach spawalniczych. Nieprawidłowo sporządzone instrukcje bezpieczeń - stwa lub ich brak w konsekwencji ograniczają źródła i nformacji o prowadzeniu bezpiecznych metod pracy, postępowaniu w sytuacjach awaryjnych, przekazywanych m.in. w trakcie prowadzenia instruktażu stanowiskowego dla nowo przyjętych pracowników, czy też wiedzy na temat wpro - wadzonych nowych lub zmienianych maszyn i urządzeń. W z akresie przygotowania pracowników do pracy nieprawidłowości stwierdzono w co czwartej kontroli. Pracow- ników dopuszczano do wykonywania pracy bez przeprowa- dzenia instruktażu stanowiskowego w dziedzinie bhp. Zastrzeżenia budziła również jakość szkoleń. Osoby szkolone niejednokrotnie nie otrzymywały informacji, zarówno o pozio - mie ryzyka zawodowego, jak i aktualnych wyników badań i pomiarów czynników szkodliwych, występujących na stano- wiskach pracy. W kontrolowanych zakładach nie sporządzo- no programów szkoleń określających szczegółową tematykę, f ormy realizacji i czas trwania szkolenia, dla poszczególnych grup stanowisk. Ustalono, że 130 pracowników dopusz- czono d o prac spawalniczych bez potwierdzonych kwa- lifikacji (dotyczyło to 6% pracowników objętych kontrolą). Skontrolowano ponad połowę stosowanych w zakładach maszyn i urządzeń do wykonywania prac spawalniczych. W blisko co dziesiątej wystąpiły uchybienia z zakresu bez- piecznego ich użytkowania. W kwestii bezpieczeństwa użyt- kowania instalacji i/lub butli oraz węży gazowych, na 880 s kontrolowanych urządzeń nieprawidłowości wystąpiły w 81 przypadkach (w 27% kontrolowanych zakładów). W 11% skontrolowanych podmiotów nie utworzono służ - by bhp, a w 28% nie sporządzono okresowych analiz stanu b ezpieczeństwa i higieny. Wnioski Podsumowując należy stwierdzić, że nieprawidłowości w obszarze identyfikacji czynników szkodliwych i uciążliwych dla zdrowia, brak pomiarów czynników środowiska pracy skutkowały błędami w ocenie ryzyka zawodowego. Niezi - dentyfikowanie wszystkich zagrożeń w środowisku pracy nie p ozwoliło na poprawne określenie i wdrożenie środków pro- filaktycznych. Uwidoczniło się to zwłaszcza w niewłaściwym d oborze środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obu- wia roboczego. Skutkiem tych zaniedbań pracownicy nie byli na leżycie chronieni przed szkodliwym wpływem czynników środowiska pracy. W połączeniu z niewłaściwym przygoto - waniem pracowników do pracy wpłynęło to także negatyw- nie na wiedzę pracowników o występujących zagrożeniach, s posobach ochrony przed zagrożeniami oraz metodach bez- piecznego wykonywania pracy na stanowiskach pracy. W yniki przeprowadzonych kontroli wskazują na potrze- bę kontynuowania działań o charakterze prewencyjnym, i nformacyjnym i edukacyjnym w zakresie zagrożeń wystę- pujących w środowisku pracy podczas prac spawalniczych. S zczególną uwagę będziemy zwracać również na właściwą organizację i wyposażenie stanowisk pracy. 6.2. Organizacja bezpiecznej pracy w spółkach z obszaru wytwarzania i dystrybucji energii Zakres kontroli Przeprowadzono łącznie 79 kontroli w podmiotach wykonujących prace eksploatacyjne na rzecz operatorów SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 111 Najczęściej stwierdzane nieprawidłowości w zakładach z obszaru wytwarzania i dystrybucji energii odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE realizacja przez pracodawcę obowiązku wydawania poleceń pisemnych na prace wykonywane przy urządzeniach i instalacjach elektroenergetycznych/energetycznych ocena ryzyka zawodowego w odniesieniu do zakresów wykonywanych prac eksploatacyjnych wykazy imienne osób upoważnionych do czynności lub prac eksploatacyjnych instrukcja organizacji bezpiecznej pracy szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy ocena poprawności wystawianych poleceń pisemnych na prace wykonywane przy urządzeniach i instalacjach energetycznych dodatkowe uprawnienia kwalikacyjne osób zajmujących się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci energetycznych A B C D E F G 54 FG 45 34 32 32 20 17 sieci dystrybucji energii elektrycznej, w zakładach prowa- dzących eksploatację źródeł wytwórczych energii elektrycz- nej i cieplnej oraz w spółkach serwisowych wykonujących p race inwestycyjne i remontowe w źródłach wytwórczych oraz na sieci dystrybucji energii elektrycznej. Celem prze - prowadzonych kontroli była ocena zasad organizacji prac eksploatacyjnych, prac pomocniczych oraz specjalistycz- nych prac serwisowych w spółkach z obszaru wytwarzania i d ystrybucji energii elektrycznej, po zmianie stanu praw- nego związanego z nowelizacją ustawy Prawo Energe- tyczne oraz zmian w zakresie zasad organizacji prac, jakie wynikają z wejścia w życie rozporządzenia Ministra Ener- gii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych oraz rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwier- dzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci . Kontrolowane podmioty zatrudniały ponad 19 tys. pracowników (98,6% z nich na podstawie stosunku pracy). Przedmiotem kontroli były przede wszystkim zakłady małe zatrudniające do 49 pracowników (50%) jak i średniej wielkości spółki zatrud - niające od 50 do 249 pracowników (34%). Diagnoza W zakresie organizacji bezpiecznej pracy w ponad połowie kontrolowanych zakładów (54%) nieprawidłowo ustalono zasady organizacji bezpiecznej pracy w opracowa - nych instrukcjach w odniesieniu do: prac eksploatacyjnych, prac pomocniczych oraz przy wykonywaniu specjalistycz- nych prac serwisowych w zakresie prowadzenia ruchu a także wykonywania remontów urządzeń energetycznych. Powtarzalne nieprawidłowości stwierdzane w zakresie orga - nizacji prac wykonywanych przy urządzeniach energetycz- nych dotyczyły: −nie określenia zakresów świadectw kwalifikacyjnych osób wykonujących prace z zakresu napraw i demontaży urządzeń, −nieprawidłowego zdefiniowania rodzajów prac szczegól - nie niebezpiecznych, które muszą być wykonywane tyl- ko na podstawie poleceń pisemnych z uwzględnieniem prac dotyczących napraw i demontaży, −nieprawidłowego wskazania osób do wystawiania poleceń pisemnych na prace, koordynacji ruchowej urządzeń oraz dopuszczania do prac na polecenia pisemne. Ponadto opracowane zasady organizacji bezpiecznej pra - cy nie określały zasad organizacji prac pomocniczych, które mogą być wykonywane przy urządzeniach energetycznych. Błędy te wynikały z braku skorelowania zapisów rozpo- rządzenia Ministra Gospodarki z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządze- niach energetycznych , które obowiązuje od 26 października 2020 z zapisami rozporządzenia Ministra Klimatu i Śro- dowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci w zakresie definicji prac eksploatacyjnych, co skutkowało brakiem spójności w zasadach organizacji prac . Nieprawidłowości dotyczące poleceń pisemnych wystawianych na wykonywanie prac eksploatacyjnych przy urządzeniach energetycznych stwierdzono w 32% kon - trolowanych zakładów. Dotyczyły one zarówno prac eks- ploatacyjnych wykonywanych na sieci dystrybucji energii el ektrycznej, jak i prac związanych z prowadzeniem ruchu i remontami urządzeń energetycznych w źródłach wytwór - czych energii. W poleceniach pisemnych nie określano np. środków ochronnych niezbędnych do zapewnienia bez- piecznego przygotowania i wykonania poleconych prac. W co trzecim skontrolowanym zakładzie stwierdzono nieprawidłowości dotyczące imiennych wykazów osób upoważnionych do wystawiania poleceń pisem- nych na prace eksploatacyjne. Polegały one głów- nie na nie określeniu zakresu upoważnienia wydanego danej o sobie, tj. nie wskazano przy jakich urządzeniach energe- tycznych imiennie wskazane osoby mogą wykonywać prace e ksploatacyjne, określono wykazy osób tylko dla niektórych czynności (np. pomijano kwestię koordynacji ruchowej urzą - dzeń energetycznych). Ponadto sporządzonych wykazów SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 112 ROZDZIAŁ 6 prac. Z tego powodu nie ma możliwości wskazania w zasa- dach organizacji prac oraz w zasadach eksploatacji urzą- dzeń energetycznych rodzajów świadectw kwalifikacyjnych z z akresu napraw i demontażu z uwagi na to, że do dnia 2 lipca 2022 r. nie funkcjonowały one w obrocie prawnym, ponieważ nie funkcjonowało pojęcie prac z zakresu napraw i demontażu urządzeń. 6.3. Bezpieczeństwo pracy w leśnictwie – ograniczanie zagrożeń wypadkowych w zakładach usług leśnych Zakres kontroli Pozyskiwanie drewna w Polsce zorganizowane jest poprzez usługi świadczone na rzecz Lasów Pań- stwowych przez firmy wyłaniane w drodze przetar- gów na prace z zakresu gospodarki leśnej (są to tzw. z akłady usług leśnych, dalej: ZUL-e). Pomimo uwzględnia- nia przez LP w Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówie- nia kryteriów bezpieczeństwa pracy, cena za którą zostanie p rzeprowadzone pozyskiwanie surowca z lasu w danym roku pozostaje najważniejszym kryterium wyłonienia zwy - cięzców przetargów. Wpływa to bezpośrednio na poziom bezpieczeństwa pracy w polskim leśnictwie. W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 230 kontro- li w 229 ZUL-ach. W kontrolowanych zakładach pracowało 1,5 tys. osób, w tym 1,2 tys. o na podstawie umowy o pracę (82%). Na podstawie umów prawa cywilnego w skontrolo - wanych podmiotach pracowało 127 osób (w 2021 r. – 102, w 2022 r. – 155). Coraz więcej osób pracuje na podsta- wie umowy o p racę , co ma związek m.in. z wymogami przetargowymi stawianymi przez Lasy Państwowe. Diagnoza Na podstawie kontroli przeprowadzonych w 2023 r. stwierdzić należy, że niezależnie od wielkości ZUL w ponad Nieprawidłowości w zakresie przygotowania pracowników do realizacji zadań związanych z pozyskiwaniem drewna wyposażenie w środki ochrony indywidualnej szkolenia bhp pracowników wyposażenie w odzież i obuwie robocze ocena ryzyka zawodowego prolaktyczne badania lekarskie odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 2023 2022 2021 52 50 49 40 32 47 43 31 41 34 33 31 25 19 15 okresowo nie weryfikowano, co skutkowało, wskazywaniem w nich osób, które nie posiadały ważnych uprawnień. Istotnym problemem okazało się nieprzestrzeganie przepisów dotyczących oceny i dokumentowania ryzy- ka zawodowego. Podczas 18% kontroli stwierdzono brak udokumentowanej oceny ryzyka zawodowego, a w pozo- stałych 31% liczne błędy merytoryczne. Ujawnione nie- prawidłowości polegały głównie na nieuwzględnieniu zagrożeń związanych z wykonywaniem prac: przy urzą- dzeniach elektroenergetycznych w technologii prac pod n apięciem, z podnośnika koszowego w zbliżeniu do przewo- dów linii napowietrznych z przewodami roboczymi gołymi. N atomiast powtarzalną nieprawidłowością w ocenie ryzyka zawodowego w spółkach prowadzących eksploatację źró - deł wytwórczych było nieuwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego na stanowisku obchodowego kotła zagrożeń związanych ze zbijaniem nawisów paliwa w zasobnikach przykotłowych. Błędy te dotyczyły co trzeciego kontro- lowanego stanowiska pracy . Nieprawidłowości stwierdzono również w obsza- rze przygotowania pracowników do wykonywania prac e ksploatacyjnych przy urządzeniach energetycznych. Szkoleń wstępnych w dziedzinie bhp – instruktażu stanowi - skowego nie przeprowadzono lub stwierdzono uchybienia w co czwartej kontroli. Dotyczyło to 6% pracowników obję- tych kontrolą. Wnioski Analiza wyników kontroli wskazuje na potrzebę zaini- cjowania prac nad nowelizacją rozporządzenia Ministra Energii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeń- stwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1210) równocześnie z procesem nowe- lizacji rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwier- dzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci tak, aby zapisy w obydwu ww. aktach prawych w zakresie definicji prac eks- ploatacyjnych były spójne. Tylko wówczas będzie możliwe o pracowanie zasad organizacji prac oraz zasad eksploata- cji urządzeń energetycznych z uwzględnieniem zmian, jakie w ynikają z wejścia w życie w dniu 2 lipca 2022 r. rozporzą- dzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urzą- dzeń, instalacji i sieci . Wyżej wymienione rozporządzenie zawiera dwa nowe rodzaje prac eksploatacyjnych z zakre- su napraw i demontażu urządzeń energetycznych, których dotychczas nie było w katalogu prac eksploatacyj- nych zawartym w tekście rozporządzenia Ministra Ener- gii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych wsku- tek czego zasady organizacji prac opisane w instrukcjach or ganizacji bezpiecznej pracy oraz instrukcje eksploata- cji urządzeń energetycznych nie obejmują prac z zakresu n apraw i demontażu, ponieważ cytowane rozporządzenie Ministra Energii w ogóle nie odnosi się do takiego rodzaju SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 113 W około 40% skontrolowanych ZUL-i kontrole ujawniły nieprawidłowości dotyczące wyposażania w obowiązujące na stanowisku drwala środki ochrony indywidualnej lub ich stosowania przez pracowników . Często środki te wykazywały taki stopień zużycia, że utra- ciły swoje ochronne funkcje. Przy tego typu pracach środ- ki te są kluczowe dla ograniczenia możliwości wystąpienia u razu głowy na skutek uderzenia kawałkiem spadającej gałęzi, czy ograniczenia wpływu hałasu generowanego przez silnik pilarki oraz ruch łańcucha w drewnie. Niepra- widłowości t e dotyczyły co piątego pracującego przy pozyskaniu drewna w skontrolowanych zakładach pracy. Najczęściej stwierdzane nieprawidłowości podczas kontroli prac prowadzonych w związku z pozyskaniem drewna, dotyczące zagadnień bezpośrednio rzutujących na poziom bezpieczeństwa pracy w sektorze leśnictwa Zagadnienia objęte kontrolą Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Ocena ryzyka zawodowego525049 Wyposażenie w środki ochrony indywidualnej, stosowanie ŚOI, sprawność ŚOI433147 Szkolenie w dziedzinie bhp403246 Organizacja i prowadzenie prac szczególnie niebezpiecznych, w tym dwuosobowe wykonywanie prac392841 Stosowanie bezpiecznych technik pracy, ścinka drzew pilarkami, organizacja stanowiska pracy352436 Badania lekarskie343332 Instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy na stanowiskach333731 Maszyny i urządzenia techniczne322625 Wyposażenie w odzież i obuwie robocze251920 Transport, w tym decyzje UDT dopuszczające eksploatację maszyny lub urządzenia201919 Zapewnienie pracownikom posiłków i napojów171215 Dodatkowe uprawnienia kwalifikacyjne 1046 Nieprawidłowości w zakresie organizowania i wykonywania prac generujących szczególnie wysokie ryzyko wypadkowe organizacja i prowadzenie prac szczególnie niebezpiecznych ścinka drzew pilarkami spalinowymi instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy bezpieczeństwo użytkowania maszyn i urządzeń technicznych odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 2023 2022 2021 33 37 46 35 24 36 39 28 32 32 26 25 98% podmiotów stwierdzono nieprawidłowości, skutkujące koniecznością wydania przez inspektorów pracy środków prawnych. Punktem wyjścia do prawidłowej oceny zagrożeń wypadkowych i zawodowych oraz zaplanowania odpo - wiednich działań zapobiegających tym zagrożeniom jest ocena ryzyka zawodowego. W połowie skontrolo- wanych zakładów usług leśnych nie jest przeprowa- dzana lub nie uwzględnia wszystkich zagrożeń , jakie występują na stanowiskach pracy drwali – operatorów pila- rek i osób prowadzących zrywkę drewna i nie wskazuje sposobów ich ograniczania . Nierespektowanie obowią- zujących przepisów w tym zakresie oznacza, że pracowni- cy nie są zapoznani w wynikami tej oceny, a tym samym – p rzy niskiej jakości szkoleń w dziedzinie bhp – nie znają sposobów bezpiecznej pracy. Wskazuje na to ujawnienie podczas kontro- li, ż e w co drugim skontrolowanym ZUL pracowni- cy nie zostali przeszkoleni wstępnie lub okresowo z m etod bezpiecznego wykonywania pracy , w tym w terminach przewidzianych przepisami. Mnogość nie weryfikowanych firm szkolących, proponujących pracodaw - com tanie szkolenia, bez części instruktażowej, nie zapew- nia odpowiednio wysokiego poziomu prowadzonych zajęć. B ez poznania praktycznych, bezpiecznych metod i technik ścinania drzew pracownicy uczą się pracy „na błędach”, dopiero w momencie wykonywania pracy. Błędy te zbyt często okazują się tragiczne w skutkach. W 2023 r. 27 pra- cujących uległo wypadkom w l eśnictwie , z czego 14 osób zginęło (52%) . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 114 ROZDZIAŁ 6 System uzyskiwania uprawnień drwala – ope- ratora pilarki jest oparty o powszechnie dostępne s zkolenia firm nie wyspecjalizowanych w trudnych zagadnieniach bhp związanych z pracą przy pozyskaniu drewna. Nie ma ramowego programu takiego szkolenia, z wyraźnym zaznaczeniem części praktycznej. Brak spre - cyzowanych wymagań powoduje, że ośrodki szkoleniowe o graniczają czas trwania takiego szkolenia do minimum, konkurując ceną usług szkoleniowych, ze szkodą dla umiejętności, które powinni nabyć przyszli drwale. Szko - lenie często zawiera bardzo ograniczoną część praktycz- ną, nie pozwalającą na rzeczywiste poznanie zagrożeń p owstających podczas procesu ścinania, okrzesywania i przerzynki drzew oraz sposobów wykonywania pracy w sposób bezpieczny. Przyczyny stwierdzonych naruszeń przepisów bez- pieczeństwa i ochrony zdrowia w leśnictwie: −tolerowanie przez pracodawców niezgodnego z przepi- sami wykonywania prac. Organizujący i nadzorujący pra- ce zainteresowani są głównie szybkim ich wykonaniem, w jak największym rozmiarze, niekoniecznie w bezpiecz- ny sposób, a także lekceważenie zagrożeń towarzyszą- cych pracy przy pozyskaniu i zrywce drewna; −duża rotacja przedsiębiorców wykonujących usługi, zwłaszcza jako podwykonawcy, co wynika z corocznie ogłaszanych i rozstrzyganych przetargów przez Lasy Państwowe; −duża rotacja pracowników znajdujących zatrudnienie w zakładach usług leśnych, często dorywcze lub okazjo - nalne, nawet mimo zawieranych umów o pracę, a także związany z tym brak doświadczenia, niezbędnych kwalifi- kacji oraz wiedzy o bezpiecznych metodach pracy; −brak skutecznego nadzoru nad pracownikami; −niska jakość szkoleń, w których uczestniczą przedsiębior - cy i pracownicy, nie gwarantująca uzyskania niezbędnej wiedzy – zwłaszcza specjalistycznej, dotyczącej organi- zacji bezpiecznej pracy w lesie; −pracodawcy nie uzyskują wsparcia od osób pełniących obowiązki służby bhp, ze względu na nieznajomość przez te osoby specyfiki zagrożeń zawodowych i wypad - kowych w leśnictwie; −brak należytej kontroli i nadzoru ze strony pracowników służby leśnej (PGL LP) nad prowadzonymi pracami; −niska konkurencyjność pracy w lesie i poszukiwanie oszczędności w kosztach pracy prowadzi do odpływu wykwalifikowanych pracowników i zatrudniania osób bez kwalifikacji, pracujących dorywczo, często zmienia - jących zakłady pracy. Niskie stawki proponowane drwa- lom są wynikiem stawek uzyskiwanych w postępowaniach przetargowych. W sparciem dla kontroli prowadzonych przez PIP w sek - torze leśnictwa niezmiennie pozostają inicjatywy pre- wencyjno-edukacyjne . W minionym roku w każdym województwie odbywały się spotkania z właścicielami zakładów usług leśnych i przedstawicielami nadleśnictw, których celem było omówienie aktualnego poziomu bez - pieczeństwa w sektorze prac leśnych. W regionach, w których funkcjonują Technika Leśne prowadzo- ne są zajęcia z bezpieczeństwa i higieny pracy dla przy- szłej kadry Lasów Państwowych i najprawdopodobniej p rzyszłych pracowników ZUL-i. Część szkoleń odbywa się w związku z realizacją programu prewencyjnego „Zdo - bądź Dyplom PIP”. Oprócz tego pracownicy PIP angażu- ją się w konferencje i seminaria poruszające zagadnienia p rowadzenia prac na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe, jak również w konkursy propagujące idee bezpiecznej pracy, organizowane dla drwali. Przykła - dem tych inicjatyw może być współorganizacja przez P IP zawodów drwali „O Srebrną Siekierę Nadleśniczego Nadleśnictwa Rudka” w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Białymstoku i zaangażowanie w XXII edycję Między - narodowych Zawodów Drwali w miejscowości Bobrowa p rzez Okręgowy Inspektorat Pracy w Opolu. Wnioski Pomimo działań rokrocznie podejmowanych przez inspektorów pracy stan bezpieczeństwa i warunków pracy w polskim leśnictwie wciąż należy uważać za niezadowa - lający. Kontrole PIP skupiają się na ręczno-maszynowym pozyskaniu drewna, ponieważ tam generowane jest naj- większe zagrożenie śmiertelnymi wypadkami przy pracy. D owodem na to jest wysoka liczba stwierdzanych niepra- widłowości, zwłaszcza podczas prowadzenia prac szcze- gólnie niebezpiecznych przez drwali – operatorów pilarek. S ame kontrole nie zapewnią jednak znaczącego wzro- stu poziomu bezpieczeństwa w sektorze usług leśnych. D latego wskazane są zmiany legislacyjne, doprecy- zowujące szczególnie newralgiczne obszary. Aktualne p ozostają dotychczasowe postulaty legislacyjne, zawarte w uwagach do projektu rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu niektórych prac z zakresu gospodarki leśnej , opublikowanego w październiku 2022 r. przez Mini- sterstwo Klimatu i Środowiska na stronie BIP Rządowego C entrum Legislacji: ●uaktualnienie ww. rozporządzenia, z uwzględnieniem konieczności jego dostosowania do obecnych realiów wykonywania pracy w lesie: −zobowiązanie wszystkich podmiotów prowadzących prace na terenach zarządzanych przez Lasy Państwo - we do przestrzegania „Instrukcji bhp przy wykonywaniu p odstawowych prac z zakresu gospodarki leśnej” lub wprowadzenie do przepisu powszechnie obowiązujące - go treści precyzyjnie określających wykonywanie prac związanych z pozyskaniem drewna i dostosowujących obecnie istniejące zapisy do realiów wykonywania pracy w lesie, −wprowadzenie zapisów definiujących osoby, co do któ - rych zastosowanie będą miały przepisy bezpieczeń- stwa i higieny pracy związane z pracami prowadzonymi w g ospodarce leśnej, co umożliwi jednoznaczne egze- kwowanie treści rozporządzenia w zakresie – przykła- dowo – posiadania wymaganych kwalifikacji do obsługi m aszyn i urządzeń, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 115 −określenie wymogów kwalifikacyjnych uprawnia- jących do ścinki i obalania drzew z użyciem pilarki s palinowej (niezbędne jest: ustanowienie jednostki cer- tyfikującej programy kursów, opracowanie ramowego, s zczegółowego programu szkolenia oraz zaostrzenie kryteriów dla podmiotów organizujących kursy operato - rów pilarek); konieczne wydaje się także wprowadzenie zapisów umożliwiających cofanie uprawnień drwala – operatora pilarki i kierowanie na powtórny, dodatkowo płatny egzamin praktyczny w stosunku do operatorów nagminnie i uporczywie łamiących przepisy bhp, −wprowadzenie zapisów określających uprawnienia kwali - fikacyjne osób obsługujących maszyny wielooperacyjne; ●uregulowanie prawne zagadnień dotyczących obowiąz- ku przeprowadzania badań profilaktycznych w kierun- ku wykrycia boreliozy oraz szczepień od kleszczowego zapalenia opon mózgowych; P onadto za niezbędne uznać należy: ●rygorystyczne reagowanie Zamawiającego (Lasy Pań - stwowe) na ujawnione w toku kontroli z zakresu bhp przypadki łamania przez pracowników ZUL-i obowiązu- jącej „ Instrukcji bhp przy wykonywaniu prac z zakresu gospodarki leśnej” , do odstąpienia od umowy włącznie, w przypadku powtarzania się nieprawidłowości; ●kontynuację współpracy PIP z Regionalnymi Dyrekcjami Lasów Państwowych i nadleśnictwami w zakresie nad - zoru nad przestrzeganiem przepisów bhp, przeprowa- dzanie wspólnych kontroli i wzajemne informowanie się o rażących nieprawidłowościach, ale również prowadze- nie wspólnych akcji prewencyjno – informacyjnych; ●organizowanie szkoleń i zachęcanie do podjęcia współ- pracy prewencyjnej np. poprzez udział właścicieli zakła- dów usług leśnych w przedsięwzięciach prewencyjnych i promocyjnych organizowanych przez PIP (np. w pro- gramie prewencyjnym „Zdobądź Dyplom PIP”); wskaza- ne jest również kontynuowanie przekazywania wiedzy o przepisach i zasadach dotyczących bezpiecznej pracy w leśnictwie wśród uczniów i studentów szkół o profilu leśnym. 6.4. Mikroklimat w środowisku pracy – praca w warunkach mikroklimatu gorącego i mikroklimatu zimnego Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy realizowali działania zwią- zane z oceną poziomu bezpieczeństwa i higieny pracy p racowników zatrudnionych w warunkach mikroklimatu gorącego oraz pracowników zatrudnionych w warunkach mikroklimatu zimnego. Szczególną uwagę poświęcono ocenie spełnienia przez pracodawców obowiązków doty - czących przeprowadzania oceny ryzyka zawodowego, b adań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, zapewnienia pracownikom wykonującym pracę w warun - kach mikroklimatu właściwych pomieszczeń higieniczno- -sanitarnych oraz dodatkowych świadczeń wymaganych p rzepisami prawa pracy. Inspektorzy pracy przeprowadzili 111 kont roli zakła- dów, w których pracownicy wykonywali pracę w warun- kach mikroklimatu gorącego lub w warunkach mikroklimatu z imnego. Ogółem w skontrolowanych zakładach pracę świad - czyło 42 tys. osób, w tym 3,1 tys. pracowników wykony- wało pracę w warunkach mikroklimatu gorącego i 3,6 tys. – w w arunkach mikroklimatu zimnego. Były to głównie średnie i duże zakłady pracy, zatrudniające powyżej 49 pracowników (79%). Działalność prowadzona przez objęte kontrolą podmio - ty związana była najczęściej z przetwórstwem przemysło- wym. Praca w warunkach mikroklimatu gorącego związana by ła przede wszystkim z produkcją wyrobów z metali, szkła i porcelany, a także papieru i tektury. Pracownicy wykonują - cy pracę w warunkach mikroklimatu zimnego to najczęściej pracownicy zakładów związanych z przemysłem spożyw- czym (przetwórni warzyw i owoców, ubojni, zakładów mię- snych i mleczarskich). Diagnoza Inspektorzy pracy stwierdzili nieprawidłowości w przy- padku aż 86% kontroli przeprowadzonych w podmio- tach zatrudniających pracowników w w arunkach mikroklimatu (gorącego lub zimnego). Najczęściej stwierdzane nieprawidłowości z zakresu technicznego bezpieczeństwa pracy w zakładach pracy zatrudniających pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego dotyczyły: −braku lub nieprawidłowo zorganizowanego instruktażu stanowiskowego (22%), −niewyposażenia co czwartego kontrolowanego pracowni - ka w odzież i obuwie robocze, −niewłaściwego stanu technicznego obiektów i pomiesz- czeń, w tym pomieszczeń higieniczno-sanitarnych, spowodowanego ich bieżącym zużyciem i brakiem kon- serwacji (26%), −niezapewnienia elementów sterowniczych, osłon i innych urządzeń ochronnych lub instalacji wentylacyjnej lub ich niewłaściwy stan (24%). W co trzecim kontrolowanym zakładzie zatrudniają - cym pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego w programach szkoleń bhp nie uwzględniono zagrożeń związanych z wykonywaniem pracy w warunkach mikro - klimatu oraz zasad udzielania pierwszej pomocy w razie wypadków związanych z pracą w warunkach mikroklima- tu gorącego. W przypadku 31% przeprowadzonych kontroli inspek- torzy pracy stwierdzili także nieprawidłowości w zakre- sie zamieszczania w skierowaniach na badania lekarskie i nformacji na temat wykonywania pracy w warunkach mikroklimatu gorącego, a w przypadku 29% kontroli – nie - prawidłowości związane z uwzględnieniem przy ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń dotyczących pracy w warun- kach mikroklimatu. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 116 ROZDZIAŁ 6 Nieco inne nieprawidłowości występowały częściej w zakładach pracy zatrudniających pracowników w warun- kach mikroklimatu zimnego. W co czwartym kontrolowanym zakładzie stwierdzo- no nieprawidłowości dotyczące wyposażenia pracowni- ków w środki ochrony indywidualnej, a w co trzecim w odzież i obuwie robocze. Stwierdzano np. brak rękawic chroniących przed oddziaływaniem mikroklimatu zimne - go, brak odzieży ochronnej o wymaganej izolacyjności termicznej. Nieprawidłowości te dotyczyły aż co dru- giego kontrolowanego pracownika . Istotnym problemem stwierdzonym u blisko co drugie- go kontrolowanego przedsiębiorcy było nieprzestrzeganie przepisów dotyczących oceny ryzyka zawodowego. Nieprawidłowości te polegały m.in. na nieuwzględnie- niu w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń związanych z p racą w warunkach mikroklimatu zimnego (18% kon- troli). Co dziesiąta kontrola wykazała nieprawidłowości z wiązane z zapewnieniem pracownikom posiłków profi- laktycznych – niemniej dotyczyły one zaledwie 4% pra- cowników wykonujących pracę w warunkach mikroklimatu z imnego. Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem przepisów szczególnych dotyczących zatrudniania pracowników w warunkach mikroklimatu zimnego odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE zamieszczenie w skierowaniu na badania lekarskie informacji na temat wykonywania pracy w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zagrożeń związanych z wykonywaniem pracy w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zasad postępowania oraz udzielania pierwszej pomocy w razie wypadków związanych z pracą w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń związanych z pracą w warunkach mikroklimatu zapewnienie posiłków prolaktycznych zgodnie z rozporządzeniem ws. prolaktycznych posiłków i napojów A B C D E 10 10 10 13 18 Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem przepisów szczególnych dotyczących zatrudniania pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń związanych z pracą w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zasad postępowania oraz udzielania pierwszej pomocy w razie wypadków związanych z pracą w warunkach mikroklimatu zamieszczenie w skierowaniu na badania lekarskie informacji na temat wykonywania pracy w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zagrożeń związanych z wykonywaniem pracy w warunkach mikroklimatu zapewnienie napojów zgodnie z rozporządzeniem ws. prolaktycznych posiłków i napojów A B C D E 33 33 31 29 10 Wnioski Przeprowadzone przez inspektorów pracy kontrole przy- czyniły się do poprawy warunków pracy w kontrolowanych za kładach zatrudniających pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego i zimnego, w tym m.in. do przepro - wadzenia badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, właściwego zabezpieczenia i oznakowania miejsc niebezpiecznych, zapewnienia pracownikom właściwej odzieży ochronnej oraz posiłków profilaktycznych i napojów. Wysoki wskaźnik nieprawidłowości stwierdzonych w trakcie kontroli tych zakładów oraz zaobserwowany brak świado - mości pracodawców na temat obowiązków wynikających z zatrudnienia pracowników w warunkach mikroklimatu wymaga prowadzenia dalszych działań polegających na: ●kontynuowaniu kontroli przestrzegania obowiązku zapewnienia pracownikom bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach w warunkach mikroklimatu gorącego i w warunkach mikroklimatu zimnego; ●podnoszeniu świadomości pracodawców i osób wykonujących zadania służby bhp w zakresie metod ograniczania narażenia na mikroklimat gorący i mikro - klimat zimny, a także zasad doboru środków ochrony indywidualnej; ●promowaniu systemowego zarządzania bezpieczeń - stwem i higieną pracy w oparciu o ocenę ryzyka zawo- dowego uwzględniającą narażenie na czynniki fizyczne (szkolenia pracodawców, pracowników i służb bhp oraz uczniów szkół branżowych). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 117 6.5. Nadzór rynku – kontrole wyrobów w zakresie oceny ich zgodności z wymaganiami zasadniczymi i innymi oraz wydawanie opinii na wniosek organów celnych Zakres kontroli W roku sprawozdawczym inspektorzy pracy przepro- wadzili 744 kontrole z zakresu nadzoru rynku w 564 podmiotach w celu sprawdzenia produktów pod kątem spełnienia wymagań mających zastosowanie przepi - sów. Kontrole objęły produkty należące do 9 sektorów pozostających w kompetencjach organów PIP. Sprawdzono użytkowane przez pracodawców maszyny i inne urządze - nia techniczne oraz środki ochrony indywidualnej. Diagnoza Inspektorzy pracy skontrolowali 758 produktów. Nie- zgodności z wymaganiami stwierdzono w przypadku 61% ( 465) z nich, przy czym wymagań zasadniczych nie speł- niało 41% (307). K ontrolami, ukierunkowanymi na ocenę zgodności z wymaganiami wytypowanych grup produktów, objęto maszyny oraz rękawice ochronne. Wyniki kontroli z podziałem wg dyrektyw i rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Dyrektywa / rozporządzenie (UE) Liczba kontrolowanych wyrobów* Liczba wyrobów, do których zgłoszono zastrzeżenia* Dyrektywy 2014/29/UE, 2009/105/WE, 87/404/EWG proste zbiorniki ciśnieniowe SPVD 44 Dyrektywa 89/686/EWG, rozporządzenie (UE) 2016/425 środki ochrony indywidualnej PPE19563 Dyrektywy 2009/142/WE, 90/396/EWG, rozporządzenie (UE) 2016/426 urządzenia spalające paliwa gazowe GAD 119 Dyrektywy 2014/34/UE, 94/9/WE urządzenia i systemy ochronne przeznaczone do użytku w prze- strzeniach zagrożonych wybuchem ATEX 1512 Dyrektywy 2014/33/UE, 95/16/WE dźwigi i ich elementy bezpieczeństwa LIFT10 Dyrektywy 2014/68/UE, 97/23/WE urządzenia ciśnieniowe PED3727 Dyrektywy 2006/42/WE, 98/37/WE maszyny MD502353 Dyrektywa 2000/14/WE urządzenia używane na zewnątrz pomieszczeń w zakresie emisji hałasu do środowiska NOISE 105 Dyrektywy 2014/35/UE, 2006/95/WE, 73/23/EWG sprzęt elektryczny niskonapięciowy LVD167113 * niektóre spośród kontrolowanych produktów podlegały wymaganiom kilku przepisów sektorowych Maszyny Przeprowadzono kontrole 164 maszyn zarówno pro- stych urządzeń jednofunkcyjnych, jak i zespołów urządzeń o r óżnym stopniu złożoności konstrukcji oraz zastoso- wanych rozwiązań sterowania i kontroli procesów pro- dukcyjnych. O doborze produktów do kontroli decydowali i nspektorzy pracy, w szczególności w przypadkach podej- rzenia wad lub niezgodności urządzeń. Produkty takie i dentyfikowane były przede wszystkim w czasie kontroli prowadzonych w innej tematyce, w tym w zakresie ustala - nia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy. Stwierdzono wady 119 maszyn (niespełna 73% kontro- lowanych). Wymagań zasadniczych, mających bezpo- średni wpływ na bezpieczeństwo użytkowania nie s pełniało 87 z nich. Ujawniono niezgodności, które: −w 88 przypadkach dotyczyły budowy i wykonania urządzeń m.in. w zakresie braku lub niewłaściwego doboru albo wytrzymałości elementów zabezpieczają - cych i innych urządzeń ochronnych; −w 50 urządzeniach związane były z przypadkami nie- właściwego oznakowania w zakresie opisu elementów sterowniczych, piktogramów i barw bezpieczeństwa oraz niezamieszczeniem wymaganych informacji, umożliwiają - cych pełną identyfikację produktów; −w przypadku 22 maszyn polegały na braku oznakowania wymaganymi ostrzeżeniami i piktogramami bezpieczeń - stwa albo informacjami umożliwiającymi identyfikację produktów; −w 24 przypadkach wiązały się z nieprzekazaniem użyt - kownikom wymaganych instrukcji; −w 70 przypadkach dotyczyły udostępnienia użytkownikom instrukcji, które nie zawierały wszystkich istotnych infor - macji, m.in. pełnych instrukcji instalacji, montażu, opisu stanowisk, które mogą zajmować operatorzy, informacji niezbędnych do użytkowania, konserwacji i naprawy oraz opisów zamierzonego zastosowania; SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 118 ROZDZIAŁ 6 −w 39 urządzeniach oznaczały niedołączenie wymaganej deklaracji zgodności; −w 49 przypadkach polegały na przekazaniu użytkowni - kom nieprawidłowych deklaracji zgodności – najczęściej nie zawierały one m.in. przywołania wszystkich, mają- cych zastosowanie, przepisów i norm, a także pełnych danych identyfikujących urządzenie; −w 20 maszynach oznaczały nieoznakowanie ich znakiem CE, a 7 urządzeń zostało oznakowanych tym znakiem w sposób nieprawidłowy w zakresie techniki jego wykona - nia oraz proporcji samego oznakowania. Z darzały się również przypadki oddania do użytko- wania urządzeń, gdzie skuteczne zabezpieczenie dostę- pu do stref niebezpiecznych uzależnione było od miejsca, w którym zainstalowano urządzenie. Działania podejmo- wane przez użytkowników w tym zakresie nie zawsze były s kuteczne i zgodne z wymaganiami, na co wskazuje niedo- konanie rzetelnych kontroli, urządzeń i ich zespołów po ich z ainstalowaniu, jeszcze przed oddaniem do użytkowania. Podsumowując kontrolami objęte zostały zarówno urzą - dzenia wyprodukowane w Unii Europejskiej, w tym w Polsce, jak i wyroby importowane. Najbardziej istotne niezgodno- ści dotyczyły wyrobów importowanych. Znaczny odsetek z akwestionowanych maszyn wynika ze sposobu doboru urządzeń do kontroli – w większości były to przypadki podej - rzenia ich niezgodności. W przypadku wyrobów niezgod- nych z wymaganiami, najbardziej efektywne są dobrowolne dz iałania naprawcze podejmowane przez podmioty odpo- wiedzialne jeszcze w czasie kontroli. Działania te dają n atychmiastowe, wymierne efekty w zakresie podniesienia poziomu bezpieczeństwa eksploatowanych maszyn. Rękawice ochronne Kontrolami objęto 176 różnego typu par rękawic przeznaczonych do zabezpieczenia pracowników przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych czynników (fizycznych, chemicznych i biologicznych) występujących w środowisku pracy. Czynniki te mogą generować realne zagrożenia wypadkowe w środowisku pracy albo naraże - nie na choroby pracowników. Rękawice ochronne w zależ- ności od przeznaczenia mogą chronić przed jednym lub k ilkoma czynnikami środowiska. Kontrolami objęto wyro- by zakwalifikowane do II i III (najwyższej) kategorii środ- ków ochrony indywidualnej. Produkty te powinny spełniać w ymagania zasadnicze i wymagania pod względem for- malnym określone w przepisach oraz poddane powinny z ostać procedurom oceny zgodności z udziałem jednostek notyfikowanych. Inspektorzy pracy zakwestionowali 50 spośród ocenia- nych par produktów (28%), przy czym w zakresie wyma- gań zasadniczych niezgodności dotyczyły 45. U jawnione w toku kontroli nieprawidłowości: −w 7 przypadkach polegały na braku zapewnienia instruk- cji użytkowania w języku polskim lub jej niedołącze- niu do rękawic ochronnych; −w 26 przypadkach dotyczyły treści przekazanych instruk- cji użytkowania, które nie uwzględniały istotnych informa- cji m.in. o klasie ochrony, ograniczeniach w stosowaniu, wyjaśnień znaczenia znaków identyfikacyjnych. Odno- towano przypadki instrukcji zbyt ogólnikowych, bez powiązania z konkretnym produktem i jego funkcjami ochronnymi; −odnośnie 11 typów rękawic ochronnych wynikały z braku wymaganych oznakowań, a w 23 przypadkach oznakowa - nia nie były prawidłowe m.in. w zakresie możliwości usta- lenia podmiotu odpowiedzialnego oraz charakteryzujących poziom deklarowanej ochrony; −do 10 spośród kontrolowanych par rękawic ochronnych nie dołączono deklaracji zgodności i nie wskazano adresu internetowego, gdzie można uzyskać dostęp do przedmio - towego dokumentu; −w 17 przypadkach deklaracje zgodności UE były nieprawi- dłowe – sporządzone bez przywołania danych identyfiku- jących oraz podania przepisów i norm zharmonizowanych lub innych specyfikacji technicznych, w oparciu o które potwierdzone zostało spełnienie przez wyrób zasadni - czych wymagań i informacji o jednostkach notyfikowanych biorących udział w procedurach oceny zgodności; −w stosunku do 4 rodzajów par rękawic ochronnych ujaw - niono nieprawidłowe oznakowanie CE, a w 2 przypadkach nie umieszczono takiego oznakowania. Produkty wprowadzone do obrotu przez krajowych i euro - pejskich przedsiębiorców, posiadających ustaloną renomę i tradycję w zakresie udostępniania na rynku środków ochro- ny indywidualnej, najczęściej spełniały mające zastosowanie w ymagania. Były one poddawane certyfikacji zgodnie z prze- pisami. W określonych przypadkach jednostka notyfikowana s prawowała nadzór nad ich produkcją w celu zagwaranto- wania, że wszystkie wyroby wytwarzane seryjnie mają taką s amą jakość jak wzór objęty certyfikatem badania typu UE. Kontrole rękawic ochronnych nie wykazały uchybień doty - czących ich budowy i wykonania oraz w zakresie certyfikatów oceny typu UE. Ujawnione niezgodności dotyczyły przede wszystkim rękawic ochronnych wprowadzonych do obrotu przez podmioty, które na co dzień zajmują się działalnością w innym zakresie. Nieprawidłowości tłumaczono błędną interpretacją uregulowań rozporządzenia (UE) 2016/425, ale w ocenie kontrolujących inspektorów pracy mogą one wynikać z nieznajomości wymagań dla środków ochrony indywidualnej. Ponadto w dalszym ciągu w zakładach pracy o wyborze środków ochrony indywidualnej decyduje czynnik ekonomiczny. Skutkiem tego wybierane są najtańsze oferty rękawic ochronnych, które nie zawsze gwarantują spełnienie deklarowanych wymagań w środowisku pracy. Pozostałe 102 produkty, w tym 94 maszyny i inne urządzenia techniczne oraz 8 środków ochro- ny indywidualnej poddano kontroli w oparciu o informacje o podejrzeniu niespełnienia przez nie wymagań przepisów. Niezgodności potwierdzone zostały w stosunku do 79 maszyn i innych urządzeń technicznych i 4 środków ochrony indywidualnej. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 119 W przypadku, gdy wyniki kontroli były negatywne inspek- torzy pracy podejmowali działania adekwatne do ujawnio- nych naruszeń i zagrożeń generowanych przez wadliwe p rodukty. W sytuacji, gdy niezgodności nie powodowały poważnego zagrożenia występowano do podmiotów odpo - wiedzialnych o usunięcie ujawnionych wad albo wycofanie produktów z obrotu lub z użytku w wyznaczonym terminie. Podmioty odpowiedzialne w ramach dobrowolnych dzia- łań naprawczych wyeliminowały niezgodności dotyczące 2 11 produktów – 160 maszyn i innych urządzeń technicz- nych oraz 51 środków ochrony indywidualnej. W p rzypadku ujawnienia poważnych niezgodności lub gdy podmioty odpowiedzialne za zakwestionowane pro- dukty nie podjęły działań naprawczych albo działania te były n iewystarczające dla wyeliminowania ryzyka stwarzanego przez te produkty, dokumentację z kontroli przekazywano właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy w celu wszczę - cia postępowania administracyjnego. W 2023 r. wszczę- to w s umie 20 postępowań , 18 w stosunku do maszyn i innych urządzeń technicznych oraz 2 w stosunku do środ- ków ochrony indywidualnej (18 postępowań zostało umorzo- nych a 2 pozostałe nadal były procedowane). W s ytuacjach uzasadnionych skalą ujawnionych niezgod- ności i ryzykiem generowanym przez maszyny przekaza- ne do użytkowania kierowano zawiadomienia do właściwych p rokuratur o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W roku 2023 skierowano w tym trybie 3 zawiadomienia dotyczące: mieszalnika farszu, pilarki wahadłowej oraz ramy uchylnej. W pierwszym przypadku odmówiono wszczęcia postępowa - nia, pozostałe dwie sprawy są nadal procedowane. Je śli podmioty odpowiedzialne za zakwestionowa- ne produkty miały siedzibę w innym niż Polska kraju Unii E uropejskiej, a podejmowane przez inspektorów pra- cy działania na etapie kontroli użytkowników nie przy- nosiły spodziewanych efektów, informacje o wadach p roduktów przekazywane były do ich producentów z wezwaniem do podjęcia działań w kierunku wyelimino - wania niezgodności. W przypadkach niepodejmowania działań przez podmioty odpowiedzialne inspektorzy pracy kierowali wnioski do właściwych organów nadzoru rynku w Unii Europejskiej o udzielenie pomocy administracyj - nej w prowadzonych sprawach. W tym trybie informacje o wadliwych produktach przekazane zostały do Nie- miec, Czech, Danii, Belgii, Szwecji, Włoch, Węgier o raz Słowenii. Wnioski dotyczyły 13 produktów : myjki taśmowej, podnośnika, sortownika optycznego, maszyny do obróbki drewna, linii do formatowania, maszy - ny do montażu płytek, przewijarko – przecinarki, maszy- ny do obróbki uzwojeń, wymiennika ciepła, linii do produkcji p aneli, systemu rozładunku pieca, wieloostrzowej piły tar- czowej oraz miksera. N iezależnie od powyższego, w sytuacjach gdy zakwe- stionowane urządzenia generowały poważne ryzyko, i nspektorzy pracy kierowali do pracodawców środki prawne w celu wyeliminowania zagrożeń w środowisku pracy. Kontrole prowadzone na wniosek urzędów cel- nych w zakresie wydawania opinii w sprawie speł- niania przez importowane produkty mających zastosowanie wymagań W ramach posiadanych kompetencji z zakresu nadzo- ru rynku inspektorzy pracy prowadzą kontrole związane z w ydawaniem opinii na wniosek organów celno-skarbo- wych w sprawie spełniania wymagań przez wyroby impor- towane z krajów trzecich tj. spoza państw członkowskich U nii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskie- go Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umo- wy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (UE/EOG). P rocedura zatrzymania produktów na cle uruchamiana jest w sytuacjach, gdy zachodzą przesłanki wskazują - ce na podejrzenie niezgodności tych produktów z wyma- ganiami. Opinie wydawane są na podstawie przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1020 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie nadzoru rynku i zgodności produktów oraz zmieniającego dyrek- tywę 2004/42/WE oraz rozporządzenia (WE) nr 765/2008 i (UE) nr 305/2011 , a także regulacji sektorowych dla dane- go rodzaju produktów. W r oku sprawozdawczym do okręgowych inspekto- ratów pracy wpłynęły wnioski organów celno-skar- bowych dotyczące 326 zatrzymanych produktów . Inspektorzy pracy po przeprowadzeniu kontroli wydali opi- nie dotyczące 316 produktów (304 maszyn i innych urzą- dzeń technicznych oraz 12 środków ochrony indywidualnej). W 1 0 przypadkach brak było przesłanek do wydania opinii, ponieważ wnioski dotyczyły towarów nieobjętych właściwo - ścią rzeczową organów Państwowej Inspekcji Pracy. W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami opi- nie dotyczące 221 produktów (niespełna 70%) były nega- tywne (212 maszyn i innych urządzeń technicznych oraz 9 środków ochrony indywidualnej). W efekcie podjętych działań wyroby niezgodne z wymaganiami nie zosta- ły dopuszczone d o obrotu albo zostały dopuszczo- ne p o usunięciu wszystkich stwierdzonych wad. Najliczniejszą grupę wyrobów w stosunku, do których inspektorzy pracy wydali opinie stanowiły maszyny. W dalszej kolejności był to sprzęt elektryczny przewi - dziany do stosowania w określonych granicach napięcia, urządzenia ciśnieniowe, środki ochrony indywidualnej, urządzenia spalające paliwa gazowe, urządzenia i syste - my ochronne przeznaczone do stosowania w atmosferze Liczba produktów opiniowanych WyszczególnienieLiczba Wnioski o wydanie opinii326 Wydane opinie316 Opinie negatywne221 Opinie pozytywne95 Brak przesłanek do wydania opinii10 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 120 ROZDZIAŁ 6 potencjalnie wybuchowej oraz inne urządzenia pozostające w kompetencjach organów Państwowej Inspekcji Pracy. Zakwestionowane produkty w znacznej liczbie pochodziły z Chin oraz pozostałych państw azja- tyckich . W mniejszej liczbie z Wielkiej Brytanii, Turcji, USA i innych regionów świata. Prowadzone przez inspek- torów pracy kontrole wykazały powtarzalność przyczyn w ystępowania nieprawidłowości wskazując na niezna- jomość uregulowań legislacyjnych UE lub lekceważenie o bowiązujących przepisów – część importerów na etapie zawierania umów handlowych nie weryfikuje produktów pod względem spełniania przez nie wymagań, oznako - wania oraz dokumentacji – refleksja przychodzi dopiero w momencie zatrzymania danego produktu na granicy UE. Zaprezentowany sposób postępowania może wynikać również ze znacznie niższej ceny produktów, które z zało - żenia nie są przeznaczone na rynek europejski. Jedno- cześnie należy podkreślić, iż są to oszczędności pozorne, g dyż w przypadku zatrzymania takiego produktu na cle poniesione koszty z reguły znacznie przekraczają cenę zakupu produktów na rynku europejskim. Wnioski Wyniki kontroli wskazują na zróżnicowany stan prze- strzegania przepisów w poszczególnych sektorach kon- trolowanych przez inspektorów pracy w 2023 r. Najwięcej n iezgodności ujawniono w czasie kontroli maszyn i innych urządzeń technicznych, co wiąże się z niedostateczną świadomością kontrolowanych podmiotów co do rzeczywi - stych kosztów prowadzenia oszczędności na bezpieczeń- stwie zatrudnionych pracowników. Kontrole pod kątem zgodności z wymaganiami w dalszym ciągu koncen- trować się będą na maszynach oraz środkach ochro- ny indywidualnej, ponieważ t e grupy wyrobów mają szczególnie duży wpływ na bezpieczeństwo i ochro- nę zdrowia pracowników. Ponadto wyniki kontroli wskazują na konieczność: ●kontynuowania współpracy z organami celnymi w zakre- sie wydawania opinii o spełnieniu lub niespełnieniu wymagań przez produkty importowane spoza UE, ●prowadzenia działań prewencyjno-informacyjnych, skiero - wanych nie tylko do pracodawców, pracowników i innych podmiotów powierzających pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, ale przede wszystkim do szeroko rozu - mianej opinii publicznej, w szczególności do uczniów szkół ponadpodstawowych, którzy w perspektywie naj- bliższych lat wkraczać będą na rynek pracy, w zakresie wymagań przepisów sektorowych w kontekście szeroko rozumianego bezpieczeństwa użytkowania produktów. Je dnocześnie podkreślić należy zaangażowanie pra - cowników Państwowej Inspekcji Pracy w trwające prace l egislacyjne związane z reformą krajowego systemu nad- zoru rynku. Jej zamierzeniem jest wzmocnienie systemu o raz dostosowanie polskich przepisów do rozporządze- nia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1020 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie nadzoru rynku i zgodności produktów oraz zmieniającego dyrektywę 2004/42/WE oraz rozporządzenia (WE) nr 765/2008 i (UE) nr 305/201 1. Przy czym za kluczowe należy uznać: jasny podział kompetencji pomiędzy organami wyspe- cjalizowanymi w zakresie sektorów wyrobów już objętych n adzorem rynku, jak i nowych; ujednolicenie zasad kontroli i postępowań naprawczych oraz obowiązujących sankcji karnych; zmodyfikowanie reguł współpracy, w tym z właści - wymi organami i instytucjami unijnymi. Zmiany te powinny p rzyczynić się do usprawnienia funkcjonalności organów nadzoru rynku. 6.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania osób z niepełnosprawnością Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 1 025 kon- troli w 8 45 podmiotach zatrudniających osoby z nie- pełnosprawnością . W skontrolowanych zakładach pracę świadczyło 100,1 tys. osób. Na podstawie stosunku pracy zatrudnionych było 79,6 tys. pracowników, w tym 33,6 tys. osób z niepełnosprawnością. Przeprowadzono 207 planowych kontroli w 178 zakła - dach pracy chronionej oraz 39 planowych kontroli w 38 zakładach aktywności zawodowej. Ponadto u 156 pra- codawców na otwartym rynku pracy inspektorzy pracy p rzeprowadzili 160 kontroli warunków pracy pracowników z niepełnosprawnością, posiadających orzeczenie o znacz - nym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Pozostałe kontrole, przeprowadzone na wniosek pra- codawców, organizatorów lub starostów, wiązały się z zamiarem uzyskania statusu prowadzącego zakład pra- cy chronionej lub statusu prowadzącego zakład aktyw- ności zawodowej, a także w związku ze staraniem się podmiotów o refundację dodatkowych kosztów przystoso- wania lub kosztów wyposażenia stanowiska pracy dla oso- by z niepełnosprawnością. Diagnoza Zakłady zapewniające warunki chronione – kon- trole zaplanowane w zakładach pracy chronionej i zakładach aktywności zawodowej Zakresem kontroli objęto zarówno zagadnienia prawnej ochrony pracy, jak również technicznego bez- pieczeństwa pracy, w tym spełniania okoliczności, upraw- niających do uzyskania statusu pracodawcy prowadzącego z akład pracy chronionej (art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych) . W skontrolowanych zakładach, zapewniających warun- ki pracy chronionej (ZPCH i ZAZ), łącznie świadczyło pracę 30,9 tys. osób, w tym w ramach stosunku pracy 23,9 tys. pracowników, z których 19,2 tys. to osoby z niepełnosprawnością . Najwięcej zakładów pracy chronionej to firmy zajmujące się przetwórstwem przemysłowym (44% skontrolowanych) oraz usługami administrowania (33% skontrolowanych). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 121 Natomiast spośród skontrolowanych zakładów aktywności zawodowej największy odsetek stanowiły firmy zajmujące się przetwórstwem przemysłowym (21%) oraz zakwatero- waniem i u sługami gastronomicznym i (16%). Ponad poło- wa skontrolowanych zakładów zapewniających warunki p racy chronionej to zakłady zatrudniające od 50 do 249 pracowników. W 2023 r. żadna z kontroli prowadzonych przez PIP nie zakończyła się uchyleniem decyzji warunkującej przyznanie pracodawcy statusu prowadzącego zakład pracy chronionej lub zakład aktywności zawodowej . W czterech przypadkach inspektorzy pracy przekazali pisemne informacje do wojewodów o nieprawidłowościach innych niż niespełnienie warunków dotyczących obiektów i pomieszczeń użytkowanych przez zakład pracy. Nieprawidłowości dotyczące zatrudniania osób z nie- pełnosprawnością, skutkujące zastosowaniem środków p rawnych, stwierdzono podczas: −88% kontroli u pracodawców posiadających status zakładu pracy chronionej, −87% kontroli u pracodawców posiadających status zakładu aktywności zawodowej. Techniczne bezpieczeństwo pracy – nieprawidłowości w podziale na obszary zagadnień A B C D E F G 2023 2022 oświetlenie obiekty i pomieszczenia pracy utrudnienia funkcjonowania i miejsca niebezpieczne czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe stanowiska pracy maszyny i urządzenia urządzenia i instalacje energetyczne zakłady aktywności zawodowej zakłady pracy chronionej 27 31 15 21 31 823 8 27 35 17 27 10 5 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 24 27 40 31 29 27 22 19 13 22 15 25 11 15 AB C D EFG Najczęściej występujące nieprawidłowości z zakresu technicznego bezpieczeństwa pracy związane były z naruszeniem przepisów dotyczących: −obiektów i pomieszczeń pracy – niewłaściwy stan tech - niczny obiektów i pomieszczeń, w tym pomieszczeń higie- niczno-sanitarnych, spowodowany ich bieżącym zużyciem i brakiem konserwacji, −utrudnień architektonicznych oraz braku rozwiązań popra - wiających bezpieczeństwo funkcjonowania osób niepełno- sprawnych – brak zabezpieczenia lub oznakowania miejsc niebezpiecznych grożących potknięciem się, upadkiem lub uderzeniem się pracownika, występowanie różnicy pozio - mów, progów, niedostateczne wyposażenie pomieszczeń higieniczno-sanitarnych m.in. w elementy pomocnicze, −czynników szkodliwych, niebezpiecznych i uciążliwych, −urządzeń i instalacji energetycznych – brak pomiarów sku - teczności ochrony przeciwporażeniowej, brak znakowania urządzeń w sposób umożliwiający ich identyfikację, brak zabezpieczenia przed dostępem osób nieupoważnionych, niesprawne źródła światła. Zaniepokojenie budzi odsetek nieprawidłowości dotyczą - cych stanu technicznego maszyn i urządzeń technicznych, w tym użytkowania maszyn niewyposażonych w odpowied- nie urządzenia ochronne i sterownicze, co ma bezpośredni w pływ na bezpieczeństwo ich obsługi. Nieprzestrzeganie obowiązujących przepisów z zakresu prawnej ochrony pracy dotyczyło najczęściej: −stosunku pracy – przekazywanie pracownikom błędnej informacji o warunkach zatrudnienia, −urlopów – nieudzielanie pracownikom urlopu wypoczyn - kowego w roku kalendarzowym, w którym nabyli do niego prawo, −czasu pracy – niewłaściwe ewidencjonowanie czasu pracy, nierejestrowanie godzin rozpoczęcia i zakończenia pracy. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 122 ROZDZIAŁ 6 Nieprawidłowości dotyczące zatrudniania osób z nie- pełnosprawnością, skutkujące zastosowaniem środków p rawnych, stwierdzono w 79% kontroli. W zakładach otwartego rynku pracy najczęściej stwierdzano nieprawidłowości z obszaru prawnej ochro- ny pracy dotyczące m.in. stosunku pracy (przekazywania p racownikom błędnej informacji o warunkach zatrud- nienia), czasu pracy (niewłaściwego ewidencjonowania c zasu pracy) oraz urlopów pracowniczych (nieudzielania pracownikom urlopu wypoczynkowego lub urlopu dodat - kowego w roku kalendarzowym, w którym nabyli do nie- go prawo). K ontrole przeprowadzane na wniosek pracodawcy, organizatora, starosty. Inspektorzy pracy przeprowadzili łącznie 643 kon- troli n a wniosek 529 pracodawców . Najwięcej kontroli przeprowadzono u pracodawców otwartego rynku pracy organizujących stanowiska pracy dla osób z niepełnosprawnością – stanowiły one 64% kontro - li. O zwrot kosztów najczęściej ubiegali się pracodaw- cy prowadzący mikro i małe przedsiębiorstwa – do 49 z atrudnionych (65%), z których niemal połowę stano- wiły przedsiębiorstwa mikro – do 9 zatrudnionych. Pro- wadzona przez pracodawców działalność najczęściej z wiązana była z przetwórstwem przemysłowym (26%) oraz handlem i naprawami (14%), a także usługami admi - nistrowania (14%). Zakłady otwartego rynku pracy – kontrole zaplanowane Inspektorzy pracy przeprowadzili 160 kontroli warun- ków pracy osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacz- nego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności w 1 56 zakładach pracy. W skontrolowanych przez inspekto- rów pracy zakładach otwartego rynku pracy zatrudnionych by ło ponad 2,6 tys. pracowników z niepełnosprawnością. Skontrolowano 326 stanowisk, na których zatrudnionych było 384 pracowników z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności. Znaczną większość skontrolowanych zakładów otwartego rynku pracy stanowiły podmioty małe, zatrudniające do 49 pracowników (57%) i średnie – od 50 do 249 pracowników (31%). Przedsiębiorstwa te pro - wadziły najczęściej działalność w zakresie przetwórstwa p rzemysłowego (26%), handlu i napraw (20%) oraz usług administrowania (13%). Prawna ochrona pracy – nieprawidłowości w podziale na obszary zagadnień A B C D 2023 2022 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości stosunek pracy urlopy pracownicze czas pracy wynagrodzenie za pracę zakłady aktywności zawodowej zakłady pracy chronionej A B C D 28 23 1415 14 13 31 31 30 22 25 20 13 8 18 26 Zarządzanie bezpieczeństwem i zdrowiem Zakłady aktywności zawodowej A B 20232022 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości przygotowanie do pracy ocena ryzyka zawodowego zakłady aktywności zawodowej zakłady pracy chronionej A B 23 2222 29 22 32 23 28 Nieprawidłowości w zakładach otwartego rynku pracy w podziale na obszary zagadnień utrudnienia funkcjonowania i miejsca niebezpieczne przygotowanie do pracy obiekty i pomieszczenia pracy wynagrodzenie za pracę urlopy pracownicze ocena ryzyka zawodowego czas pracy 47 46 stosunek pracy odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 29 31 23 22 19 18 14 11 20232022 21 24 15 14 15 14 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 123 Kontrole przeprowadzone na wniosek pracodawcy, organizatora, starosty Pracodawca Liczba kontroli / liczba jednostek organizacyjnych Uwagi Ubiegający się o nadanie statusu zakładu pracy chronionej 20 kontroli / 20 podmiotów O nadanie statusu występowali zarówno pracodawcy ubiegający się o ten status po raz pierwszy, jak i ubiegający się o nadanie statusu ponownie (np. w związku ze zmianą lokalizacji siedziby lub jednostek organizacyjnych albo w związku z utratą wcześniej posiadanego statusu) Posiadający status zakładu pracy chro- nionej, tworzący nowe oddziały lub inne jednostki organizacyjne 78 kontroli / 44 podmioty Posiadający status zakładu pracy chro- nionej i organizujący stanowiska pracy dla osób niepełnoprawnych 42 kontrole / 32 podmioty Wszystkie zgłoszone stanowiska zaopiniowano pozytywnie:: – 50 stanowisk dla 396 osób z niepełnosprawnością, w tym 185 osób z niepełnosprawnością w stopniu lekkim – na podstawie art. 26 ust. 6 lub art. 26 e ust. 5 ustawy* w związku z ubieganiem się o dofinansowanie ze środków PFRON Ubiegający się o nadanie statusu zakładu aktywności zawodowej 8 kontroli / 8 podmiotów Posiadający status zakładu aktywności zawodowej, tworzący nowe oddziały lub inne jednostki organizacyjne 21 kontroli / 17 podmiotów Posiadający status zakładu aktywności zawodowej i organizujący stanowiska pracy dla osób niepełnoprawnych 1 kontrola / 1 podmiot Wszystkie zgłoszone stanowiska zaopiniowano negatywnie: – 2 stanowiska pracy dla osób z niepełnosprawnością – na podstawie art. 26 e ust. 5 ustawy* w związku z ubieganiem się o dofinansowanie wyposażenia stanowiska pracy ze środków PFRON Nieposiadający statusu zakładu pracy chronionej i nieubiegający się o jego nadanie, ale organizujący stanowiska pracy dla osób niepełnosprawnych (tzw. otwarty rynek pracy) 473 kontrole / 407 podmiotów Zaopiniowano pozytywnie: – 481 stanowiska dla 493 osób z niepełnosprawnością, w tym 146 osób z niepełnosprawnością w stopniu lekkim, Zaopiniowano negatywnie: – 11 stanowisk dla 10 osób z niepełnosprawnością, w tym 2 ze stopniem lekkim – na podstawie art. 26 e ust. 5 ustawy* w związku z ubieganiem się o dofinansowanie wyposażenia stanowiska pracy ze środków PFRON *ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych Nieprawidłowości w zakładach otwartego rynku pracy organizujących stanowiska pracy z dofinansowaniem PFRON - wg obszarów zagadnień czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe przygotowanie do pracy obiekty i pomieszczenia pracy urządzenia i instalacje energetyczne stanowiska pracy ocena ryzyka zawodowego czas pracy 32 stosunek pracy odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 2023 2022 23 14 13 12 11 10 6 31 21 12 14 11 9 6 10 Kontrole związane z badaniem skarg osób z niepełnosprawnością W roku 2023 osoby niepełnosprawne zgłosiły 290 skarg na pracodawców, wskazując 678 przedmiotów skargowych. Za zasadne uznano 302 przedmioty skar- gowe, zaś 280 okazało się niezasadnych. Zasadności p ozostałych przedmiotów skarg nie udało się ustalić lub nie wchodziły w zakres działania inspekcji pracy. Ponad połowa skarg składanych przez osoby niepełnosprawne odnosiła się do pracodawców wykonujących działalność wyszczególnioną wg PKD jako usługi administrowania. Były to głównie zakłady średnie i duże (o zatrudnieniu powyżej 50 osób). Pracownicy z niepełnosprawnością najczęściej zgła - szali nieprawidłowości z obszaru prawnej ochrony pracy d otyczące: −wynagrodzenia za pracę (niewypłacenie wynagrodze - nia, niewypłacenie wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych i/lub dodatku do wynagrodzenia z tytułu pracy w nadgodzinach, nieterminowe wypłacenie wyna - grodzenia, wypłacenie wynagrodzenia w wysokości SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 124 ROZDZIAŁ 6 niższej niż to wynika z umowy o pracę, niewypłacenie lub obniżenie ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy), −czasu pracy (zatrudnianie pracowników niepełnospraw - nych w czasie pracy przekraczającym obowiązujący wymiar oraz w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej bez zgody lekarza, nierzetelne prowadzenie ewidencji cza - su pracy), −urlopu wypoczynkowego i dodatkowego. W 134 podmiotach przeprowadzono 164 kontrole zwią- zane z b adaniem skarg osób z niepełnosprawnością. Naruszenia przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnospraw- nych w zakresie szczególnych uprawnień przysługujących osobom niepełnosprawnym stwierdzono w przypadku 75 kontroli. Działalność prewencyjna na rzecz poprawy warun- ków pracy osób z niepełnosprawnością W 2023 r., poza sprawowaniem działalności nadzorczo- -kontrolnej nad warunkami pracy osób z niepełnosprawno- ściami, inspektorzy pracy, jak co roku, czynnie angażowali s ię także w działalność prewencyjną związaną z zatrudnia- niem tych osób. O kręgowe inspektoraty pracy zarówno z własnej ini- cjatywy, jak i na prośbę organizacji zajmujących się akty- wizacją osób z niepełnosprawnością na rynku pracy, p rowadzili szkolenia i webinaria na temat zatrudniania osób niepełnosprawnych, w tym obowiązków pracodawców oraz uprawnień pracowników dla uczniów ośrodków szkolno-wy - chowawczych i szkół średnich, opiekunów osób z niepeł- nosprawnościami oraz dla pracodawców zainteresowanych za trudnianiem osób z niepełnosprawnościami. Na szczególną uwagę zasługuje organizowana cyklicz - nie od ponad dekady przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Bydgoszczy wspólnie z Kujawsko-Pomorskim Oddzia- łem Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepeł- nosprawnych konferencja „Osoba z niepełnosprawnością w z atrudnieniu”. Tegoroczna edycja tego wydarzenia poświę- cona była tematyce pracowników z niepełnosprawnościami i ntelektualnymi. Wnioski Kontrole prowadzone w 2023 r. w zakładach zatrudnia- jących osoby z niepełnosprawnością wykazały, podobnie j ak w latach poprzednich, że naruszenia przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych występowały zdecydowanie rza- dziej niż nieprawidłowości wynikające z ogólnych przepisów p rawa pracy, określonych w ustawie Kodeks pracy oraz przepisach wykonawczych do tej ustaw y. W 2023 r. zauważalny był wzrost trudności pracodawców prowadzących zakłady pracy chronionej z utrzymaniem wła- ściwego stanu technicznego budynków, instalacji oraz użyt- kowanych maszyn i urządzeń. Je dnocześnie, doświadczenia inspektorów pracy z przeprowadzonych kontroli wskazują, że pracownicy z niepełnosprawnościami nie znają swoich praw pracowni - czych wynikających z ich niepełnosprawności – dotyczy to s zczególnie osób o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Pracownicy ci często nie korzystali z przysługujących im uprawnień, np. związanych z uczest - niczeniem w turnusie rehabilitacyjnym. W yniki kontroli zakładów zatrudniających osoby z niepeł- nosprawnością, z uwagi na utrzymujące się nieprawidłowo- ści, wskazują na potrzebę: ●kontynowania kontroli warunków pracy osób z niepełno- sprawnością, zarówno na chronionym jak i na otwartym rynku pracy, ●prowadzenia działań mających na celu podnoszenie świa - domości pracodawców oraz osób z niepełnosprawnością chcących podjąć zatrudnienie, a także uczniów i studen- tów oraz opiekunów osób z niepełnosprawnością na temat zagadnień związanych z zatrudnianiem osób z niepełno- sprawnością, w tym wymagań w odniesieniu do obiektów i pomieszczeń, a także właściwej organizacji stanowisk pracy, ●prowadzenia przez właściwe organy działań mają - cych na celu podnoszenie świadomości pracodawców oraz osób z niepełnosprawnością na temat możliwości i zasad ubiegania się i korzystania z turnusów rehabilitacyjnych, ●wykorzystania prezentowanych wyników kontroli zakła - dów zatrudniających pracowników z niepełnosprawnością przez właściwe organy oraz instytucje zainteresowane poprawą warunków pracy osób z niepełnosprawnością i działające na rzecz rehabilitacji społecznej i aktywizacji zawodowej tych osób. W dalszym ciągu aktualne pozostają propozycje nowe - lizacji przepisów prawa w zakresie dotyczącym zatrud- niania osób z niepełnosprawnością. W 2018 i 2021 roku G łówny Inspektor Pracy wystąpił z wnioskiem legislacyj- nym skierowanym do ówczesnego Ministra Rodziny, Pracy i P olityki Społecznej – o zmianę przepisów ustawy o reha- bilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych , poprzez zmianę odstępstwa od sto- sowania skróconych norm czasu pracy, jak też wpro- wadzenie obowiązku ponownego wystąpienia przez w łaściwy organ do Państwowej Inspekcji Pracy o wydanie opinii każdorazowo w przypadku zmiany osoby niepełno - sprawnej zatrudnionej na refundowanym stanowisku pra- cy. We wniosku legislacyjnym Główny Inspektor Pracy jako p owód zmian wskazał m.in. fakt, że obowiązujący stan praw- ny, w kontekście ochrony zdrowia, dyskryminuje pracowni- ków z niepełnosprawnością zatrudnionych przy pilnowaniu, w s tosunku do pozostałych, z uwagi na możliwość wydłuża- nia ich czasu pracy bez zgody lekarza i samego pracownika n awet do 24 godzin na dobę. Aktualny pozostaje również, wniosek legislacyjny doty - czący potrzeby wprowadzenia w Kodeksie pracy obo- wiązku kierowania pracownika na kontrolne badania l ekarskie po przedstawieniu pracodawcy orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność lub orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność w stopniu wyższym niż dotychczasowy. 7 Zadania w zakresie prawnej ochrony pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 127 7.1.1. Przestrzeganie zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy Diagnoza W 2023 r. inspektorzy pracy skontrolowali 42 205 umów cywilnoprawnych – zakwestionowali 1 903 umowy zawar- te w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy (4 ,5%). Dla porównania, w 2022 r. inspektorzy skontrolowali 46 tys. umów cywilnoprawnych – zakwestionowali 2,2 tys. umów (4,8%), a w 2021 r. na skontrolowanych 37,9 tys. umów zakwestionowali 2,5 tys. umów (6,6%). Jak wskazują powyższe dane, z roku na rok zmniejsza się odsetek kwestionowanych przez inspektorów pracy umów cywilnoprawnych w stosunku do liczby umów podda - nych kontroli. Najwięcej skontrolowanych zostało umów zlecenia – 40 717 (96,5% ogółu skontrolowanych umów cywilnopraw- nych), spośród których zakwestionowano 1 852 umowy (4,5%) . Dla porównania, w 2022 r. skontrolowanych zostało 43,3 tys. umów zlecenia, spośród których zakwestionowano 2,2 tys. umów (5%), a w 2021 r. na 36,4 tys. umów zlecenia zakwestionowano 2,3 tys. umów (6,3%). Najwięcej przypadków zakwestionowania umów cywilno - prawnych jako zawartych w warunkach charakterystycznych d la stosunku pracy stwierdzono w branżach: handlu i napraw (22,2%), usług administrowania (17,1%) oraz przetwórstwa przemysłowego (17%). Przyczyny błędów w wyborze pozapracowniczych form zatrudnienia pozostają zbliżone do tych, które diagnozuje inspekcja pracy i powtarzają się niezmiennie od lat; należy ich upatrywać, podobnie jak w latach poprzednich, głównie w dwóch czynnikach: −niedostatecznej znajomości przepisów prawa regulu - jących dopuszczalność zatrudnienia w ramach umów cywilnoprawnych; −próbie minimalizowania kosztów zatrudniania przez pod - mioty zatrudniające. Przestrzeganie zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy w 2023 r. Wyszczegól- nienie Rodzaj i liczba umów cywilnoprawnych zleceniedzieło pozostałe umowy cywilno- prawne samoza- trudnienie Liczba umów skontrolowa- nych 40 717333422733 Liczba umów zakwestionowa- nych 1 852221811 7. Zadania w zakresie prawnej ochrony pracy 7.1. Kontrola prawidłowości zatrudniania na podstawie umów cywilnoprawnych Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 10 718 kontroli (w 2022 r. – 10 733, a w 2021 r. – 9 491), których celem było eliminowanie przypadków zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy oraz naruszania obowiązku wypłacania osobom przyjmującym zlecenie lub świadczącym usługi na podsta - wie umów, o których mowa w art. 734 i art. 750 Kodek- su cywilnego, wynagrodzenia w wysokości nie niższej niż w ynikająca z wysokości minimalnej stawki godzinowej – zgodnie z przepisami ustawy o minimalnym wynagrodze- niu z a pracę . Przeprowadzone kontrole miały zarówno charakter planowy, jak i związane były z badaniem skarg zgłoszo - nych do Państwowej Inspekcji Pracy, w których poruszano kwestię zawarcia umowy cywilnoprawnej zamiast umowy o pracę oraz nieprawidłowości w zakresie wypłaty mini - malnej stawki godzinowej dla osób świadczących pra- cę na podstawie umów cywilnoprawnych. W ramach prowadzonych kontroli analizą objęto powta- rzalność zawieranych umów cywilnoprawnych, przesłanki z awierania umów innych niż umowa o pracę, a także – jeśli było to uzasadnione – porównywano warunki zatrudnienia i obowiązki pracowników oraz osób wykonujących taką samą pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Inspektorzy pracy, podobnie jak w latach poprzed - nich, prowadzili zarówno analizę treści kontrolowanych umów cywilnoprawnych, jak i faktycznego sposobu ich realizacji przez strony, weryfikując poprawność wyboru pozapracowniczych form zatrudnienia względem wystę - pujących we wzajemnych relacjach cech charakterystycz- nych dla stosunku pracy. K ontrolowane podmioty korzystały z pracy 942,5 tys. osób, z czego 531,8 tys. osób (56,4%) wykonywało pra - cę na podstawie stosunku pracy. Najwięcej kontroli przeprowadzono w zakładach zatrud- niających do 9 oraz od 10 do 49 pracowników (odpowied- nio – 51% oraz 31%). W śród skontrolowanych podmiotów najliczniejszą grupę stanowiły jednostki sektora własności prywatnej (93,6%). Największa liczba skontrolowanych podmiotów prowa - dziła działalność (wg PKD) w zakresie: handlu i napraw – 2 7 31 kontroli (25,5%), przetwórstwa przemysłowego – 1 476 (13,8%), budownictwa – 1 286 (12%) oraz zakwate - rowania i usług gastronomicznych – 1 212 (11,3%). Struktura skontrolowanych w 2023 r. podmiotów ze wzglę- du na wielkość, własność kontrolowanych podmiotów, a także rodzaj prowadzonej działalności, jest zbliżona do lat ubiegłych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 128 ROZDZIAŁ 7 Nadal wiele osób świadomie wybiera pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Są to w szczególności studenci, emeryci i renciści, osoby pozostające w zatrudnieniu w innym podmiocie, a także prowadzący gospodarstwa rolne, którzy w wielu przypadkach nie są zainteresowani zatrudnieniem pra - cowniczym, deklarując przede wszystkim niechęć do opłaca- nia dodatkowo składek na ubezpieczenie społeczne, a także w skazując na większą elastyczność zatrudnienia na podsta- wie umów cywilnoprawnych niż ma to miejsce w przypadku s tosunku pracy. Warto zaznaczyć, że w 2023 r. inspektorzy pracy skie - rowali do właściwych sądów 52 powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy na rzecz 58 osób . W 18 przy- padkach wydano wyrok ustalający istnienie stosunku pracy m iędzy stronami, uwzględniając powództwo inspektora pra- cy; w 4 przypadkach strony zawarły ugodę przed sądem, a w 3 p rzypadkach sąd umorzył postępowanie. Pozosta- łe sprawy zainicjowane powództwami wniesionymi przez i nspektorów pracy pozostają w toku (wg stanu na dzień 18.03.2024 r.). Utrzymująca się od lat tendencja wnoszenia przez inspek - torów pracy stosunkowo niewielkiej liczby powództw o usta- lenie istnienia stosunku pracy wynika głównie z faktu, że ich w noszenie z perspektywy Państwowej Inspekcji Pracy jest uznawane za działanie mało efektywne. Z uzasadnień wyro - ków wynika bowiem, iż decydujący wpływ na oddalenie powództwa ma w szczególności niechęć do zmiany dotych- czasowej podstawy prawnej wykonywania pracy ze stro- ny osób zarobkujących. Osoby zatrudniane na podstawie u mów cywilnoprawnych często nie są zainteresowane pracą stałą, preferują pracę dorywczą w oczekiwaniu na lepsze oferty zatrudnienia, w tym również za granicą. W postępowaniach sądowych pozwany pracodawca zazwyczaj wnosi o oddalenie powództwa, negując zasad - ność twierdzeń powoda, jakoby sposób wykonywania umowy w istocie nie wskazywał na pracownicze cechy zatrudnienia; większość pozwanych powołuje się dodatkowo np. na uzgodnienia stron jeszcze z etapu rekrutacji, na któ - rym wskazywano na przyszłą cywilnoprawną podstawę z atrudnienia, nie sugerując możliwości zawarcia umowy o pracę. Wskazuje się nierzadko również na postanowienia umów, zgodnie z którymi wykonawca bądź zleceniobiorca oświad - cza, że jest w pełni świadomy faktu, iż zawarta umowa nie j est umową o pracę i w związku z tym nie stosuje się do niej przepisów prawa pracy, nie rodzi też ona żadnych skutków w zakresie uprawnień pracowniczych. Ponadto wskazuje się, że powód nie był podporządkowany pozwanemu, nie pozostawał w jego dyspozycji, nie wykonywał poleceń prze - łożonych oraz że miał świadomość zawarcia umowy cywil- noprawnej i na to się godził. W arto pamiętać, że o tym, czy w danym przypadku mamy do czynienia ze stosunkiem pracy, decyduje nie nazwa umowy zawartej między stronami, lecz warun - ki, w jakich praca jest faktycznie świadczona. Wpraw- dzie zatrudnienie w warunkach, o których mowa w art. 22 § 1 K p jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy, to jednak przepis ten nie wprowadził ani domniemania zawarcia umo - wy o pracę, ani fikcji prawnej zawarcia umowy tego rodza- ju – tak w szczególności orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 grudnia 1999 r. (sygn. akt I PKN 432/99), zazna- czając jednocześnie, że przepis ten nie ogranicza woli stron w w yborze podstawy zatrudnienia, lecz stanowi jedynie o znaczeniu nazwy umowy dla jej kwalifikacji prawnej. Powyższy pogląd ugruntowany jest zarówno w doktry - nie, jak i orzecznictwie z zakresu prawa pracy – w wyro- ku z dnia 21 stycznia 2021 r. (sygn. akt III PSKP 3/21) Sąd Najwyższy stwierdził, że stosunek pracy jest częścią szer- szego pojęcia zatrudnienia czy pracy za wynagrodzeniem i z a rt. 22 § 1 i § 1 1 Kp nie wynika domniemanie stosunku pracy w każdej sytuacji, gdy zatrudniony wykonuje osobi- ście pracę zorganizowaną przez zatrudniającego, a nawet p rzy jego kontroli oraz kierownictwie. O wyborze rodzaju podstawy prawnej zatrudnienia decydują zainteresowa - ne strony (art. 353 1 Kc w zw. z art. 300 Kp), kierując się nie tyle przesłanką przedmiotu zobowiązania, ile sposobu jego realizacji (wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 r., I PKN 594/99). Rodzaj pracy, choć jest elementem przedmio - towo istotnym stosunku pracy, samodzielnie nie przesądza o c harakterze stosunku prawnego. Ta sama praca może być wykonywana zarówno w pracowniczych, jak i niepracowni - czych formach zatrudnienia. O tym, czy w danym przypad- ku mimo zawarcia umowy cywilnoprawnej, w rzeczywistości m amy do czynienia ze stosunkiem pracy, decydują warunki w jakich praca jest faktycznie wykonywana, a w szczegól - ności występowanie istotnych cech stosunku pracy, takich jak: podporządkowanie pracownika, obowiązek osobistego świadczenia pracy oraz obciążenie podmiotu zatrudniające - go ryzykiem prowadzenia działalności. Kontrole przeprowadzone w 2023 r. potwierdziły dotych- czasowe spostrzeżenia, że w praktyce najbardziej efek- tywnymi formami działania inspektorów pracy wobec ł amania zakazu zastępowania umów o pracę umowa- mi cywilnoprawnymi, jest kierowanie d o pracodaw- ców poleceń i w ystąpień o zmianę podstawy prawnej świadczenia pracy . Środki te są szybsze i skuteczniej- sze od czasochłonnych postępowań sądowych. Przeważa- jąca część pracodawców dobrowolnie stosuje się do zaleceń i nspektorów pracy, wydawanych zarówno w trakcie pro- wadzonych kontroli (polecenia), jak i po ich zakończeniu ( wnioski w wystąpieniach), co prowadzi do przekształcenia kwestionowanych umów cywilnoprawnych w stosunek pracy, bez wytaczania powództw przed sądem pracy o ustalenie istnienia stosunku pracy. Przyjmuje się jednak, że obecne instrumenty przysługujące inspektorom pracy są niewystar - czające, aby przeciwdziałać zjawisku nadużywania umowy cywilnoprawnej jako podstawy świadczenia pracy. Mają one charakter niewładczy, są czasochłonne i obarczone ryzy - kiem nieuwzględnienia przez sąd w przypadku braku współ- pracy ze strony zainteresowanego pracownika (powództwo o u stalenie istnienia stosunku pracy) albo mają ograniczo- ny zakres oddziaływania (środki prawne w postępowaniu o wykroczenie). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 129 W związku z powyższym zgłaszane są postulaty przy- znania inspektorom pracy kompetencji o charakterze wład- czym do samodzielnego ustalania stosunku pracy. 7.1.2. Wypłata minimalnego wynagrodzenia dla osób pracujących na podstawie umów cywilnoprawnych W 2023 r. kontrolami objęto wypłatę wynagrodzenia w wysokości nie niższej niż wynikająca z wysokości mini- malnej stawki godzinowej na rzecz 40 293 osób pracują- cych na podstawie umów cywilnoprawnych. Nieprawidłowości w stosowaniu przepisów dotyczą- cych wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z m inimalnej stawki godzinowej stwierdzono w trakcie 3 534 kontroli, tj. 33% ogółu przeprowadzonych (w 2022 r. – 30,5%, a w 2021 r. – 28,7%) wobec 3 766 osób na łączną kwotę 21 483 794 zł (w 2022 r. wobec 4,8 tys. osób na łączną kwotę 19,2 mln zł). Ze względu na wysokość kwot wynagrodzenia wypłaconych poniżej stawki minimalnej można stwier- dzić, że największe nieprawidłowości wystąpiły w branżach: p rzetwórstwa przemysłowego (38,1%), usług administrowa- nia (33,5%) oraz działalności profesjonalnej (8,4%). W świetle wyników kontroli przeprowadzonych w latach 2021-2023 można ocenić, że stopień przestrzegania prze - pisów o charakterze formalnym, dotyczących minimalnej stawki godzinowej, jest na zbliżonym poziomie. Większość kontrolowanych prawidłowo stosowała regulacje doty - czące wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, dopełniając zarówno obowiązków o charakterze formalnym w zakre - sie treści umów czy dokumentowania liczby godzin wyko- nywania zlecenia, jak i dokonując wypłaty wynagrodzenia w stosownej wysokości. Wśród przyczyn stwierdzonych naruszeń należy wymienić: −trudności ekonomiczne kontrolowanych podmiotów, nieznajomość obowiązujących przepisów i ich błędna interpretacja; −brak należytej staranności i pomyłki popełniane przez zleceniodawców lub przedstawicieli biur rachunkowo – księgowych rozliczających umowy zlecenia; −lekceważenie przepisów, traktowanie ich jako zbędnej biurokracji; Odsetek nieprawidłowości w stosowaniu przepisów dotyczących wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Niezapewnianie ustalania liczby godzin wykonywania zlecenia lub świadczenia usługi zgodnie z zawartą umową zlecenia (lub informacji zleceniodawcy) i/lub niezapewnianie przedstawiania przez zleceniobiorcę informacji o liczbie godzin wykonywania zlecenia (świadczenia usług), gdy strony nie ustaliły w umowie sposobu ustalania liczby godzin wykonywania zlecenia (naruszenia art. 8b ust. 1-5 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 10,8 10,8 11,4 Ustalanie w umowie terminu wypłaty wynagrodzenia niezapewniającego wypłaty wynagrodzenia w wysokości minimalnej stawki godzinowej co najmniej raz w miesiącu lub wypłacanie wynagrodzenia za wykonywanie zlecenia (świadczenie usług) w terminach niezapewniających wypłaty wynagrodzenia w wysokości minimalnej stawki godzinowej co najmniej raz w miesiącu (naruszenie art. 8a ust. 6 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 10,48,39,0 Ustalenie w umowie wynagrodzenia w sposób niezapewniający przyjmującemu zlecenie lub świadczącemu usługi otrzymania za każdą godzinę wykonania zlecenia lub świadczenia usług wynagrodzenia w wysokości co najmniej minimalnej stawki godzinowej (naruszenie art. 8a ust. 1 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 4,94,75,2 Niewypłacenie zleceniobiorcy wynagrodzenia w wysokości minimalnej stawki godzinowej lub jego zaniżenie (naruszenie art. 8a ust. 2 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 2,52,52,5 Nieprzechowywanie przez podmiot, na rzecz którego wykonywano zlecenie lub świadczono usługi, dokumen- tów określających sposób potwierdzania liczby godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług i/lub doku- mentów potwierdzających liczbę godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług (naruszenie art. 8c ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 2,82,32,6 −dążenie zleceniodawców do obniżenia kosztów prowa- dzonej działalności gospodarczej kosztem zlecenio- biorców (np. przez niewykazywanie rzeczywistej liczby godzin wykonywania zlecenia lub świadczenia usług, skut- kujące redukcją wysokości zobowiązań publicznych dzięki nieodprowadzaniu zaliczek na podatek oraz skła- dek na ubezpieczenia społeczne od całości należnego wynagrodzenia); −problemy z prawidłową interpretacją niektórych przepi - sów ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 130 ROZDZIAŁ 7 np. w zakresie wynikającego z art. 8a ust. 6 ustawy obo- wiązku wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej co najmniej raz w miesiącu, w przypadku umów zawartych na okres dłuższy niż 1 miesiąc, przy jednoczesnym braku ustawo - wego zobowiązania stron do ustalenia terminu wypłaty, a także wynikającego z art. 8b ustawy sposobu ustalenia liczby godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usługi. Wątpliwości w praktyce rodzi także możliwość dokonywa - nia potrąceń z należnego zleceniobiorcom wynagrodzenia w związku z negatywną oceną jakości wykonanych prac, spóźnieniem się do pracy, karami umownymi, kosztami szkoleń czy badań lekarskich, kosztami mieszkania, sprzą - tania i naprawy mieszkań. Wnioski ●Celowe pozostaje podejmowanie działań o charakterze promocyjnym i prewencyjnym, które będą zmierzały do pro- pagowania form zatrudnienia zgodnych z przepisami prawa oraz warunkami świadczonej pracy, a także do uświado- mienia skutków prawnych zatrudnienia niepracownicze- go zarówno osobom pracującym, jak i zatrudniającym ich przedsiębiorcom. ●Kontynuowanie współpracy inspektorów pracy z innymi organami (w szczególności Zakładem Ubezpieczeń Spo - łecznych oraz Krajową Adminstracją Skarbową ), co jest ważnym elementem działań systemowych na rzecz elimino- wania patologii ze sfery zatrudnienia pozapracowniczego. ●Rozważenie zmian w przepisach Kodeksu pracy w kie- runku wprowadzenia skuteczniejszych narzędzi egze- kwowania zakazu zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi (np. wyposażenie inspektorów pracy w kompetencje o charakterze władczym do samodziel - nego ustalania/potwierdzania istnienia stosunku pra- cy, a także ustawowe uregulowanie wzruszalnego domniemania istnienia stosunku pracy); warto przy tym zauważyć, że Rada EPSCO przyjęła w dniu 11 marca 2024 r. wstępne porozumienie ws. projektu dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform interneto - wych (dyrektywa powinna być jeszcze formalnie przyję- ta). Państwowa Inspekcja Pracy popiera cel dyrektywy, jakim jest poprawa warunków pracy osób wykonujących pracę za pośrednictwem platform cyfrowych zwłasz - cza poprzez wprowadzenie środków ułatwiających pra- widłowe określanie statusu zatrudnienia takich osób (domniemanie prawne z odwróconym ciężarem dowodu). Wprowadzenie mechanizmu domniemania istnienia sto - sunku pracy do krajowego porządku prawnego nie powin- no jednak ograniczać się wyłącznie do tzw. pracowników platformowych, ale powinno obejmować wszystkie osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, w przypadku gdy faktyczne warunki wykonywania pra - cy wskazują na umowę o pracę. Z takiej samej ochrony powinni bowiem korzystać wszyscy pracownicy znajdu- jący się w takiej sytuacji, a nie tylko pracownicy wykonu- jący pracę za pośrednictwem cyfrowych platform pracy. ●Rozważenie zmian w ustawie o minimalnym wynagrodze- niu za pracę , w szczególności w zakresie: −ustanowienia obowiązku prowadzenia przez przed- siębiorcę albo inną jednostkę organizacyjną ewiden- cji obejmującej liczbę godzin wykonania zlecenia lub ś wiadczenia usług oraz sankcji wykroczeniowej za nie- dopełnienie tego obowiązku; −wprowadzenia sankcji wykroczeniowej za niedopełnienie obowiązku przewidzianego w art. 8c ustawy przechowy - wania dokumentów określających sposób potwierdza- nia liczby godzin wykonania zlecenia lub świadczenia u sług oraz dokumentów potwierdzających liczbę godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług przez trzy lata od dnia, w którym wynagrodzenie stało się wymagalne; −skorygowania przepisu wykroczeniowego z art. 8e ustawy tak, by z jego treści jednoznacznie wynika - ło, że sankcji podlega zarówno wypłacenie wyna- grodzenia za każdą godzinę wykonania zlecenia lub ś wiadczenia usług w wysokości niższej niż aktualnie obowiązująca minimalna stawka godzinowa, jak i cał - kowite zaniechanie jego wypłacenia. Obecnie przepis ten przewiduje odpowiedzialność przedsiębiorcy lub osoby działającej w jego imieniu jedynie za zaniżenie wynagrodzenia minimalnego, ale nie za jego całkowite niewypłacenie. W efekcie takiej regulacji niektóre sądy w kraju nie traktują niewypłacenia ww. wynagrodze - nia za wykroczenie. 7.2. Wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy Zakres kontroli Podobnie jak w roku poprzednim, w 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili niemal 15,8 tys. kontroli, w trakcie których stwierdzili naruszenia przepisów Kodeksu pra- cy regulujących kwestie wynagrodzeniowe . Kontro- le te przeprowadzono u ponad 14,6 tys. podmiotów. W skazana liczba kontroli dotyczących problematyki przestrzegania przepisów w zakresie wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń obejmuje kontrole prowadzone w ramach: −realizacji tematu: Przestrzeganie przepisów dotyczą- cych czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 Rok Liczba kontroli ogółem Liczba kontroli, w których stwierdzono naruszenia przepi- sów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe Odsetek 202155 84213 510 24,2 202259 57015 84226,6 202361 69515 79725,6 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 131 braku środków finansowych na wypłatę świadczeń należ- nych pracownikom. N ajwięcej kontroli, w trakcie których stwierdzono narusze- nia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie płacowe, i nspektorzy pracy przeprowadzili na terenie województwa śląskiego, wielkopolskiego i mazowieckiego. Informacja na temat uzyskanych efektów w wyniku realizacji wydanych środków prawnych dotyczących wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy zawarta została w części 14 Sprawozdania „Dzia - łalność PIP w ujęciu statystycznym”. świadczeń ze stosunku pracy (2 810 kompleksowych kontroli przestrzegania przepisów dotyczących czasu pra- cy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze sto- sunku pracy w 2 725 podmiotach zatrudniających łącznie ponad 340 tys. osób, w tym 286 tys. pracowników); −interwencji podejmowanych w następstwie skarg; −pozostałych kontroli planowych, w uprzednio wytypowa - nych podmiotach. Diagnoza Na stałym poziomie utrzymuje się odsetek kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodek- su pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe, w stosun- ku do ogółu przeprowadzonych kontroli. D o branż, w których najczęściej ujawniano nieprawi- dłowości, należą: handel i naprawy (24% ogółu ww. kon- troli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów K odeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w 2023 r.), przetwórstwo przemysłowe (16%), budownictwo (13%), transport i gospodarka magazynowa (11%), zakwate - rowanie i usługi gastronomiczne (6%), a także usługi admini- strowania (6%; sekcja ta obejmuje m.in. agencje zatrudnienia i pracy tymczasowej, biura turystyczne, agencje ochrony osób i mienia, firmy zajmujące się sprzątaniem). Co druga kontrola, w trakcie której stwierdzono naru- szenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie w ynagrodzeniowe w 2023 r., została przeprowadzona w pod- miocie zatrudniającym do 9 osób (51% ogółu ww. kontro- li), a pozostałe takie kontrole zrealizowano w podmiotach o z atrudnieniu pomiędzy 10 a 49 osób (30%), od 50 do 249 osób (12%) oraz zatrudniających co najmniej 250 osób (6%). Wyniki kontroli wskazują, iż w dalszym ciągu utrzymuje się zależność: im większy pracodawca, tym mniejsza liczba stwierdzonych naruszeń . Podmioty zatrudniające liczną załogę dysponują zazwyczaj pracownikami, do któ- rych obowiązków należy prawidłowa organizacja czasu pra- cy i dokonywanie rozliczeń, z reguły też posiadają większe r ezerwy budżetowe, z których mogą skorzystać w razie Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 (wg najliczniej reprezentowanych branż) Wybrane sekcje PKD 202120222023 Handel, naprawy3 1643 8063 745 Przetwórstwo przemysłowe2 3152 6152 548 Budownictwo1 6452 0512 121 Transport i gospodarka magazynowa 1 6331 8281 791 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 8971 041983 Usługi administrowania784901913 Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 (wg wielkości zatrudnienia) Zatrudnienie 202120222023 Do 9 osób6 6497 9778 056 10 - 494 3034 8584 806 50 - 2491 6721 9631 946 250 i powyżej8861 044989 Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Śląskie2 1682 6042 414 Wielkopolskie1 4161 6121 709 Mazowieckie1 4521 4251 463 Małopolskie1 0241 3171 216 Dolnośląskie8561 0071 178 Pomorskie9341 0931 176 Łódzkie699885892 Lubelskie710871809 Podkarpackie666777797 Kujawsko-pomorskie666761781 Podlaskie744821766 Zachodniopomorskie604794711 Świętokrzyskie503590553 Warmińsko-mazurskie339427473 Lubuskie332403449 Opolskie397455410 Ogółem kontroli:13 51015 84215 797 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 132 ROZDZIAŁ 7 Wyniki kontroli tematycznych, ściśle ukierunkowa- nych na kompleksowe badanie przestrzegania przepi- sów dotyczących czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i i nnych świadczeń ze stosunku pracy przeprowadzonych w 2023 r. (2 810 kontroli w ramach realizacji tematu: Prze- strzeganie przepisów dotyczących czasu pracy oraz w ypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy ) wykazały, że 41% podmiotów polecających pra- cę w g odzinach nadliczbowych naruszyło obowiązek jej należytego wynagrodzenia, przy czym znacznie czę- ściej odnotowywano w tym zakresie braki (27% ogółu p odmiotów zobowiązanych do wypłaty) niż uchybienia (15%). Wynagrodzenia za godziny nadliczbowe nie wypła - cono 13% pracowników, których dokumentację badano pod kątem realizacji przez pracodawcę obowiązku sto- sownej rekompensaty pracy nadliczbowej, zaś wypłaco- no je nieterminowo bądź zaniżono wysokość należnych k wot w przypadku 8% pracowników. Niemal co drugi pracodawca (47%), na którym ciążył obowiązek wypłaty ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niewykorzystania przez pracownika przysługujące- go mu urlopu wypoczynkowego w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, nie wywiązał się prawidłowo ze swej powinności. W związku z tym 26% spośród ogółu uprawnionych nie otrzymało ww. świadczenia, a 14% otrzymało je po terminie płatności lub w niepełnej wysokości. Nieterminową wypłatę wynagrodzenia odno - towano u 27% badanych pracodawców i dotyczy- ło to niemal co czwartego spośród skontrolowanych na tę o koliczność pracowników (23%). Mniej liczną grupę stano- wili pracodawcy naruszający obowiązek wypłaty dodat- ku do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w porze n ocnej (16% podmiotów zbadanych w tym zakresie), niewy- płacający wynagrodzenia w prawidłowej wysokości (16%) o raz dopuszczający się nieprawidłowości przy wypłacie wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy (13%). Naruszenie nakazu wypłaty wynagrodzenia w kwocie co najmniej równej wysokości minimalnego wynagrodzenia stwierdzono u niespełna 2% skontro - lowanych pracodawców. Analiza decyzji nakazujących pracodawcy wypła- tę należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego ś wiadczenia przysługującego pracownikowi wskazu- je, że największe zaległości względem pracowników s twierdzono u pracodawców należących do branży prze- twórstwa przemysłowego, gdzie wydano 27% wszyst- kich decyzji płacowych (7,9 mln zł), budownictwo (21% w w. decyzji na kwotę 6 mln zł), handel i naprawy (17% decyzji na kwotę 1,8 mln zł) oraz transport i gospodarka magazynowa (14% ogółu decyzji płacowych na łączną kwotę 1,5 mln zł). Średnia kwota należności przypadająca na jednego pracownika wyniosła 3 245 zł, przy czym najwyższe śred - nie kwoty przypadające na jednego pracownika wystąpiły w b ranży informacji i komunikacji (5 742 zł), obsłudze ryn- ku nieruchomości (5 513 zł), opiece zdrowotnej i pomocy s połecznej (5 240 zł) oraz finansach i ubezpieczeniach (5 189 zł). Ponad połowę decyzji płacowych skierowano do praco - dawców zatrudniających od 10 do 49 pracowników (53% d ecyzji płacowych). Branżą, w której stwierdzono najwięcej nieprawidło - wości regulowanych przez inspektorów pracy w drodze wystąpienia, był handel i naprawy, gdzie na 732 prze- prowadzone kontrole skierowano wystąpienia zawie- rające 2 395 wniosków o usunięcie stwierdzonych naruszeń prawa (25% ogółu wydanych wniosków). Dru- gą w kolejności branżą było przetwórstwo przemysło- we, gdzie na 490 przeprowadzonych kontroli wydano Kontrole prowadzone w latach 2022-2023, w których problematyka płacowa była badana w sposób poszerzony - wybrane nieprawidłowości Wyszczególnienie 20222023 Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Wypłata wynagrodzenia w terminie24 2832224 36721 Wypłata wynagrodzenia co najmniej równe- go minimalnemu wynagrodzeniu za pracę 22 690322 9313 Wypłata wynagrodzenia w prawidłowej wysokości 22 3591022 38810 Wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych 8 054307 56827 Dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej 6 254146 12513 Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy8 15879 1738 Ekwiwalent za urlop wypoczynkowy6 367486 41047 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 133 wystąpienia zawierające 1 675 wniosków (18% ogółu wydanych wniosków). Wśród przyczyn stwierdzonych nieprawidłowości dotyczących wynagrodzeń i innych świadczeń wynikają- cych ze stosunku pracy należy wymienić: −najczęściej niezawiniony przez pracodawcę brak środ- ków finansowych (nieuregulowanie należności przez kontrahentów, znacząco niższe przychody wskutek znacznego wzrostu kosztów prowadzenia działalności), który powodował niewypłacenie wynagrodzenia albo opóźnienia w tym zakresie; −celowe działania pracodawców, zmierzające do obniże - nia kosztów funkcjonowania firmy poprzez niewykazy- wanie m.in. pracy w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, co skutkowało brakiem wypłacenia należnego wynagrodzenia wraz z dodatkami bądź zatajenie fak - tycznie wypłacanych świadczeń i nieodprowadzenie należnych podatków oraz składek na ubezpieczenie społeczne (praktyki te potwierdzały informacje uzyska - ne podczas przesłuchania pracowników w charakterze świadków); do tej grupy przyczyn należy zaliczyć rów- nież sytuacje, gdy pracodawca przerzucał ryzyko eko- nomiczne prowadzonej działalności na pracowników, priorytetowo traktując spłatę innych należności niż wynagrodzenia; −nieznajomość przepisów prawa (w zakresie literalnej treści przepisów, jak i wykładni prawa dokonanej przez orzecznictwo, doktrynę prawa pracy), w tym brak zaan - gażowania osób odpowiedzialnych w samokształcenie i podnoszenie kwalifikacji albo rezygnację z korzystania z pomocy profesjonalistów, co skutkowało pomyłkami w zakresie wyliczania i wypłacania świadczeń ze stosun - ku pracy, w szczególności ekwiwalentów za niewykorzy- stany urlop wypoczynkowy, wynagrodzeń urlopowych, wynagrodzenia wraz z dodatkami za pracę w godzinach nadliczbowych, w tym spowodowanych podwójną pracą w dobie pracowniczej; −skomplikowany i niejednoznaczny stan prawny; −brak regulacji prawnych określających obowiązek potwierdzania daty otrzymania wynagrodzenia w przy - padku otrzymywania go do ręki przez pracownika; −pomyłki w wyliczeniach, spowodowane brakiem wiedzy lub staranności albo złą konfiguracją systemów kadro - wo-płacowych, brak odpowiedniej obsady kadrowej (nierzadko jedna osoba, w dodatku posiadająca często powierzchowną wiedzę o niektórych dziedzinach prawa pracy, jest obciążona wieloma zadaniami, którym nie jest w stanie sprostać z braku czasu czy wskutek niedocho - wania należytej staranności); −niewłaściwą komunikację pomiędzy pracodawcą a obsłu- gującym go biurem rachunkowym bądź działem kadr lub płac, zwłaszcza gdy prace są świadczone poza siedzi- bą podmiotu albo gdy firma ma rozbudowaną strukturę, z oddziałami terenowymi lub zagranicznymi; −konflikty na linii pracodawca – pracownik skutkujące wstrzymaniem wypłaty świadczeń. Wnioski Wyniki przeprowadzonych kontroli oraz dokonane na ich podstawie analizy wskazują na zasadność: ●kontynuowania bieżącej działalności kontrolnej w zakresie przestrzegania przez pracodawców przepisów o czasie pracy i o wynagrodzeniach za pracę; ●prowadzenia działań promocyjno-prewencyjnych mają - cych na celu podniesienie poziomu wiedzy wśród praco- dawców w zakresie prawa pracy, zwłaszcza wśród małych podmiotów; ●popularyzacji przepisów prawa pracy wśród przedstawicieli organizacji związkowych, organów samorządu załogi i spo - łecznej inspekcji pracy, jak również biur rachunkowych świadczących usługi kadrowo-płacowe dla pracodawców; ●prowadzenia rekontroli w zakładach pracy, do których zostały skierowane nakazy i wystąpienia (szczególnie u tych pracodawców, którzy nie poinformowali inspektorów pracy o sposobie realizacji wystąpień lub u których stwier - dzono istotne naruszenia przepisów dotyczących czasu pracy i wynagrodzeń). Wymaga podkreślenia, że zagrożenie karą grzyw - ny w drodze mandatu karnego w wysokości od 1 000 zł do 2 000 zł często nie stanowi wystarczającej dolegliwo- ści dla sprawców wykroczeń stypizowanych w art. 282 § 1 p kt 1 Kodeksu pracy. Wciąż aktualne pozostają zgłaszane w latach ubie - głych wnioski legislacyjne, w tym m.in. co do określenia w Kodeksie pracy terminu wypłaty wynagrodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy w razie rozwią - zania umowy o p racę . Ponadto rozważenia wymaga pod- jęcie działań legislacyjnych mających na celu zmianę treści rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagro- dzenia w o kresie niewykonywania pracy oraz wynagro- dzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, o dpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. z 2017 r. poz. 927), z uwagi na konieczność okre- ślenia sposobu obliczenia wynagrodzenia, ustalonego w s tawce miesięcznej w stałej wysokości, za przepra- cowaną część miesiąca, jeżeli nieobecność pracowni- ka w d anym miesiącu wynikała z niezdolności do pracy spowodowanej chorobą, jednak za okres nieobecności pracownik nie otrzymał wynagrodzenia określonego w art. 92 Kodeksu pracy, ani nie przysługiwał mu zasi- łek przewidziany w przepisach o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyń- stwa lub w przepisach o ubezpieczeniu społecznym z tytułu w ypadków przy pracy i chorób zawodowych. Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadcze- niach pieniężnych z u bezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2780) ubez- pieczony pracownik nabywa prawo do zasiłku chorobowego – c o do zasady – po upływie 30 dni nieprzerwanego ubez- pieczenia chorobowego. W przypadku pracownika, który c horuje przed upływem wymaganego okresu wyczekiwania, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 134 ROZDZIAŁ 7 nie nabywa on prawa do wynagrodzenia chorobowego ani zasiłku chorobowego za okres nieobecności w pra- cy, co wyklucza zastosowanie regulacji § 11 ww. rozporzą- dzenia. Z kolei posiłkowe stosowanie w tej sytuacji sposobu o bliczania wynagrodzenia za przepracowaną część miesią- ca określonego w § 12 ww. rozporządzenia jest sprzeczne z j ego literalnym brzmieniem, gdyż przywołany przepis znaj- duje zastosowanie w przypadku, gdy pracownik „był nie- obecny w p racy z innych przyczyn niż niezdolność do pracy spowodowana chorobą” . Interwencji ustawodawcy wymaga również rozstrzy- gnięcie kwestii wynagradzania osób zatrudnionych w n iepełnym wymiarze czasu pracy za pracę ponad- wymiarową (art. 151 § 5 Kodeksu pracy) w kontekście wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 19 października 2023 r. (C-660/20). 7.3. Czas pracy W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 11 2 6 0 kon- troli , w trakcie których stwierdzili naruszenia przepisów prawa pracy dotyczących czasu pracy (w 2022 r. niepra- widłowości w omawianym zakresie stwierdzono łącznie w 1 1,5 tys. kontroli). Wskazana liczba kontroli dotyczących problematyki prze - strzegania przepisów o czasie pracy obejmuje: 9kontrole planowe w ramach poniższych tematów: −„Przestrzeganie przepisów dotyczących czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze sto - sunku pracy” (2 810 kontroli); −„Czas pracy na stacjach paliw” (241 kontroli); −„Czas pracy – drużyn trakcyjnych, drużyn konduktor - skich i obsługi” (53 kontrole); Kontrole prowadzone w latach 2022-2023, w których problematyka czasu pracy była badana w sposób poszerzony - wybrane nieprawidłowości Wyszczególnienie 20222023 Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Ewidencja czasu pracy (art. 149 Kp)21 29537,221 69335,7 Ustalenie rozkładu czasu pracy pracownika (art. 129 § 3 Kp) 15 36725,715 88724,5 Poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkła- dzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 14 38121,714 85919,9 Zapewnienie dnia wolnego za pracę w dniu wolnym wyni- kającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 §1, art. 151 3 Kp) 12 18117,012 08613,0 Jednokrotne zatrudnienie w dobie roboczej (nie dotyczy przerywanego systemu czasu pracy oraz rozkładu czasu pracy, o którym mowa w art. 140¹ Kp) 10 84911,111 33911,8 Zapewnienie odpoczynku dobowego (art. 132 i art. 151§2 1 Kp) 14 3655,315 0604,9 Rekompensata pracy w niedzielę, święto innym dniem wolnym lub wynagrodzeniem (art. 151 11 Kp) 7 2756,97 2774,9 Zatrudnianie pracowników w granicach dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu (art. 131 § 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o czasie pracy kie- rowców) 7 4274,17 0584,2 Zapewnienie przynajmniej raz na cztery tygodnie niedzie- li wolnej od pracy (art. 151 12 Kp) 8 3873,38 7283,2 Zapewnienie odpoczynku tygodniowego (art. 133 i art. 151 § 2 1 Kp) 14 4093,315 1143,1 Zatrudnianie pracowników w granicach dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych w roku kalendarzowym (art. 151 § 3 i 4 i art. 20 ust. 3 i 4 ustawy o czasie pracy kierowców) 5 5482,55 2772,8 Przestrzeganie przepisów o pracy w porze nocnej (art. 151 7 Kp) 8 9033,08 8522,6 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 135 −„Egzekwowanie przestrzegania przepisów dotyczą- cych czasu prowadzenia pojazdu, przerw i czasu o dpoczynku (działania w ramach Krajowej Strategii Kontroli) oraz czasu pracy kierowców” (582 kontrole); 9interwencje podejmowane w następstwie skarg; 9pozostałe kontrole planowe w uprzednio wytypowanych podmiotach. 7.3.1. Kompleksowe kontrole czasu pracy Zakres kontroli Kontrolom zostały poddane m.in. zagadnienia dotyczą- ce ewidencji czasu pracy, zapewniania pracownikom odpo- czynku dobowego i tygodniowego, zachowania zasady p rzeciętnie pięciodniowego tygodnia czasu pracy, zapewnia- nia co najmniej raz na 4 tygodnie niedzieli wolnej od pracy, a t akże pracy w godzinach nadliczbowych. W okresie sprawozdawczym inspektorzy pracy przepro - wadzili łącznie 2 810 kontroli kompleksowych czasu pracy u 2 725 pracodawców (1 846 kontroli w 2022 r.). W podmio- tach objętych kontrolą pracę świadczyło łącznie 359,9 tys. o sób, w tym blisko 303 tys. na podstawie stosunku pracy. Zaznaczyć należy, że wskazane liczby kontroli uwzględ - niają zarówno kontrole inicjowane skargami, jak i kontrole podejmowane w ramach ustawowych obowiązków nałożo- nych na Państwową Inspekcję Pracy. W arto nadmienić, że w skargach skierowanych do Pań- stwowej Inspekcji Pracy w 2023 r., które swym przedmiotem o bejmowały naruszenia przepisów o czasie pracy, skar- żący wskazali łącznie 4 024 naruszenia. W trakcie kontroli p otwierdzono zasadność 1 424 zgłoszonych nieprawidłowo- ści (35,4%), zaś 1 477 (36,7%) okazało się bezzasadnymi. W p rzypadku 939 (23,3%) nie udało się ustalić czy wskazana nieprawidłowość wystąpiła, natomiast w odniesieniu do 184 (4,6%) postępowanie kontrolne jest w toku. Kompleksowe kontrole w zakresie czasu pracy w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Nieprawidłowości w zakresie prowa- dzenia ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp) 303147 Nieprawidłowości w zakresie określa- nia systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy, okresów rozliczeniowych czasu pracy (art. 150 § 1 Kp) 243028 Nieprawidłowości dotyczące zapew- nienia przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 § 1 Kp) 192416 Nieprawidłowości w zakresie usta- lenia rozkładu czasu pracy pracow- nika i poinformowania pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 131425 Nieprawidłowa rekompensata za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy ( art. 151 3 Kp) 81125 Nieprawidłowości w zakresie zapew- niania 11-godzinnego odpoczynku dobowego (art. 132 § 1 Kp) 6611 Nieprawidłowości w zakresie zapew- niania 35-godzinnego odpoczynku tygodniowego (art. 133 § 1 Kp) 647 Wybrane naruszenia przepisów o czasie pracy zgłoszone w skargach skierowanych do PIP w 2023 r. Wyszczególnienie Liczba zgłoszonych przedmiotów skarg Liczba przedmiotów skarg zasadnych w całości Nierzetelne prowadzenie ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp)479210 Nieprowadzenie ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp)299134 Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o odpoczynku 11-godzinnym dobowym (art. 132 Kp) 24584 Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o odpoczynku 35-godzinnym tygodniowym (art. 133 § 1 Kp) 10937 Niezapewnienie dnia wolnego w zamian za pracę w dniu wolnym z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy (art. 151 3 Kp) 16661 Zatrudnianie pracowników powyżej przeciętnie 5 dni w tygodniu w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 § 1 Kp) 13347 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 136 ROZDZIAŁ 7 Diagnoza Kontrole przestrzegania przepisów dotyczących cza- su pracy wykazały, podobnie jak w ubiegłych latach sze- reg nieprawidłowości. Analogicznie jak w 2022 r. najwięcej stwierdzonych uchybień dotyczyło prowadzenia podsta- wowego dokumentu niezbędnego do celów prawidłowego u stalania wynagrodzenia i innych świadczeń związanych z pracą, jakim jest ewidencja czasu pracy. Najczęściej pojawiającą się nieprawidłowością było niezamieszczanie w niej informacji o godzinie rozpoczęcia i zakończenia pracy. Z punktu widzenia inspektora pracy jako organu kontrolne - go brak takich informacji utrudnia rzetelną kontrolę w zakre- sie przestrzegania przepisów o czasie pracy – szczególnie w z akresie zapewnienia wymaganych przepisami odpo- czynków dobowych oraz tygodniowych, a także usta- lenia czy doszło do dwukrotnego zatrudniania w dobie p racowniczej. Ustalenia kontrolne, we wskazanym zakre- sie, oparte są przede wszystkim na analizie dokumentów, w m niejszym stopniu na informacjach uzyskanych od prze- słuchanych świadków czy wynikających z treści przyjmowa- nych w toku kontroli wyjaśnień. W p orównaniu do roku ubiegłego zmniejszył się odsetek kontroli, w których ujawniono nieprawidłowości w realizacji obowiązku określenia w układzie zbiorowym pracy, regu - laminie pracy lub obwieszczeniu systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy i okresów rozliczeniowych . Jednakże, pomimo poprawy, w dalszym ciągu ten odsetek jest niepokojąco wysoki. Dodać przy tym należy, że nierze - telna ewidencja czasu pracy albo jej brak, jak też nieprawi- dłowości w zakresie określania systemów i rozkładów oraz o kresów rozliczeniowych czasu pracy, powodowały konse- kwencje w zakresie wadliwego naliczenia wynagrodzenia i i nnych świadczeń ze stosunku pracy. Zaniepokojenie budzi znaczący wzrost odsetka kon - troli, w których ujawniono nieprawidłowości w sposobie rekompensaty za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pię- ciodniowym tygodniu pracy. Wskazana nieprawidłowość na jczęściej polegała na nieudzieleniu pracownikowi, w ter- minie z nim uzgodnionym, dnia wolnego w zamian za pra- cę w dniu wolnym od pracy i wypłacie wynagrodzenia w raz z dodatkiem za pracę w tym dniu. Z wyjaśnień przed- kładanych w trakcie kontroli wynika, że część pracodaw- ców, jak i pracowników, preferuje właśnie taki sposób ro zliczania pracy przypadającej w dniu wolnym wynika- jącym z rozkładu czasu pracy. Pracodawcy wskazują p rzy tym na trudności w przestrzeganiu regulacji wobec potrzeb produkcyjnych i ekonomicznych. Wskazują rów - nież na oczekiwania załogi na dodatkowe wynagrodze- nie – pracownicy jako korzystniejsze traktują uzyskanie r ekompensaty finansowej. Chcieliby przy tym mieć auto- matycznie prawo do wynagrodzenia powiększonego o 100% dodatek za pracę w dniu wolnym od pracy wyni- kającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięcio- dniowym tygodniu pracy (jak za pracę w godzinach n adliczbowych) bez konieczności udzielania dnia wolnego w zamian za ten dzień. Obecnie taki dodatek im przysłu - guje jedynie wówczas, gdy wskutek braku rekompensaty d ojdzie do przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy. Kolejną poważną grupę nieprawidłowości ujawniono w zakresie zapewniania odpoczynków - dobowego i tygo- dniowego . Zaniepokojenie budzi znaczący, bo niemalże dwukrotny wzrost odsetka pracodawców, którzy nie zapew- nili pracownikom odpowiednich odpoczynków dobowych ( z 5,9% kontroli w roku 2022, do 10,7% w roku 2023) i tygo- dniowych (35 godzinnych – z 3,9% kontroli w 2022 r. do 6,7% w 2023 r.). Analizując wyniki kontroli w zakresie przestrzegania prze - pisów o czasie pracy należy zauważyć, iż stwierdzane przez inspektorów pracy nieprawidłowości co roku powtarzają się, różne jest natomiast ich nasilenie w zależności od sytu - acji gospodarczej i ekonomicznej oraz od sytuacji na rynku pracy. Ujawnione nieprawidłowości w zakresie naruszania przepisów o czasie pracy były, według ustaleń inspektorów pracy, spowodowane m.in. niewłaściwą organizacją pra- cy wynikającą z niewykorzystywania rozwiązań prawnych pozwalających na stosowanie systemów czasu pracy umoż- liwiających efektywną organizację pracy przy jednoczesnym z apewnieniu przestrzegania obowiązujących przepisów pra- wa. Według kontrolujących jest to skutek braku próby zna- lezienia odpowiedniego rozwiązania zgodnego z prawem i w k onsekwencji – naruszania przepisów o czasie pracy. Nie można także wykluczyć celowego działania pracodaw - ców zmierzającego do uzyskania korzyści ekonomicznych poprzez próbę ukrycia faktu wykonywania przez pracowni- ków pracy ponad obowiązujący ich wymiar czasu pracy oraz w d ni wolne od pracy bez stosownej rekompensaty. Wśród przyczyn powstawania ujawnionych nieprawidłowości nale - ży także wskazać błędną interpretację przepisów o czasie pracy, w szczególności w zakresie ustalania systemów i roz- kładów czasu pracy, wynikającą z nieznajomości przepisów p rawa zarówno przez samych pracodawców, pracowników zajmujących się obszarem czasu pracy, jak i przez podmio - ty zewnętrzne specjalizujące się w rozliczaniu czasu pracy. Stopień skomplikowania przepisów o czasie pracy, złożo- ność niektórych regulacji prawa pracy sprawia, że są one m ało zrozumiałe dla ich adresatów, co generuje trudności w stosowaniu ich w praktyce. Wnioski Wyniki kontroli przeprowadzonych w 2023 r., z uwa- gi na odnotowaną liczbę naruszeń przepisów, które w spo- sób bezpośredni i negatywny przekładają się na sytuację p racowników, uzasadniają potrzebę kontynuowania kontroli przestrzegania przepisów w tym zakresie. Zasadne jest także prowadzenie działań prewencyjnych, w szczególno - ści w niewielkich zakładach pracy, gdzie widoczny jest brak f achowej wiedzy. Poradnictwo i działalność prewencyj- no-edukacyjna, które s ą oprócz prowadzenia kontroli i stosowania środków prawnych, istotnym elementem czynności podejmowanych przez inspektorów pracy , SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 137 mają znaczący wpływ na wyeliminowanie tych uchybień, których przyczyną nie są względy ekonomiczne. Ponadto wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdza - ją konieczność wprowadzenia zmian legislacyjnych postulowanych w latach ubiegłych, szczególnie w zakresie obejmującym uregulowanie kwestii dotyczącej rozkładów czasu pracy (tj. możliwości dokonywania zmian, wprowadze - nia terminu informowania pracowników o takich zmianach, j ak również wprowadzenia obowiązku ich przechowywania przez określony czas). W przepisach Kodeksu pracy bardzo niespójnie określo - no mechanizm kompensacji pracy wykonywanej powyżej p rzeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy (obligatoryjny obowiązek oddania dnia wolnego), a pracy wykonywanej w niedziele i święta (wówczas można zapłacić w zamian wynagrodzenie wraz z dodatkiem). Powoduje to, że fak - tycznie praca w niedziele i święta jest słabiej chronio- na o d pracy w innych dniach wolnych . W tym zakresie wskazane jest wprowadzenie nowych i spójnych rozwiązań legislacyjnych. Takie uwagi były zgłaszane nie tylko przez pracodawców, lecz także przez zakładowe organizacje związkowe, których członkowie byli zainteresowani legali - zacją pracy, powyżej przeciętnie pięciodniowego tygodnia p racy w okresie rozliczeniowym, oczywiście w ograniczo- nym zakresie i tylko za zgodą pracownika. Kolejną bolącz- ką jest nagminna praktyka wypłaty wynagrodzenia wraz z d odatkiem 100% za pracę z naruszeniem przeciętnie pię- ciodniowego tygodnia pracy, a nie oddawanie dnia wolne- go, jak to wynika z przepisów prawa, a co jest uzasadniane w nioskami pracowników o tylko taką formą rekompensaty. Również kwestia liczby dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta powinna być jedno- znacznie uregulowana przez ustawodawcę, wobec rozbież- ności w praktyce i orzecznictwie. W arto również zastanowić się nad podniesieniem gór- nej granicy grzywny za popełnienie wykroczeń . Wnio- sek z ubiegłych lat o rozważenie zmiany sposobu ustalania g órnej granicy grzywny za naruszenie przepisów stanowią- cych wykroczenia przeciwko prawom pracownika w dalszym c iągu pozostaje aktualny. Biorąc pod uwagę znaczący wzrost cen w ostatnich kilku latach, mandat (także w górnej grani - cy kwoty maksymalnej) jest dla większości pracodawców mało dotkliwy i nieadekwatny do skali popełnionych wykro- czeń. To powoduje, że niektórym pracodawcom zwyczajnie o płaca się go płacić i dalej naruszać przepisy. Warto zatem rozważyć podniesienie górnej wysokości grzywien nakłada - nych przez inspektorów pracy oraz uzależnienie wysokości tych grzywien od parametrów indywidualnych pracodawcy, takich jak np. wysokość obrotów czy stan zatrudnienia. 7.3.2. Czas pracy na stacjach paliw Zakres kontroli Przedmiotem kontroli było ustalenie stanu przestrzegania przez pracodawców przepisów o czasie pracy, w szczegól- ności w zakresie rzetelności prowadzenia ewidencji czasu p racy, zapewnienia odpoczynków dobowych i tygodniowych, pracy w porze nocnej oraz w niedziele i święta, a także roz - liczania i rekompensowania pracy w godzinach nadliczbo- wych przez pracodawców świadczących usługi sprzedaży p aliw do pojazdów silnikowych na stacjach paliw (PKD 47.3, 47. 3 0 , 47. 3 0 Z ). W okresie sprawozdawczym inspektorzy pracy przepro - wadzili łącznie 241 kontroli u 237 pracodawców. W podmio- tach objętych kontrolą pracę świadczyło łącznie 3 884 osób, w t ym 3 032 pracowników na podstawie stosunku pracy. Diagnoza Największa ilość stwierdzonych nieprawidłowości doty- czyła kwestii związanych z nieprawidłowym i nierzetelnym p rowadzeniem ewidencji czasu pracy oraz nieokreśleniem systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy i okresów rozliczeniowych czasu pracy. W zdecydowanej większości kontroli (47,5%) stwierdzono, że ewidencję czasu pracy pro - wadzono z naruszeniem przepisów rozporządzenia z dnia Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli czasu pracy na stacjach paliw w 2023 r. Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Nieprawidłowości w zakresie prowadzenia ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp) 50,4 Nieprawidłowości w zakresie ustalania rozkładu czasu pracy pracownika (art. 129 § 3 Kp) 34,1 Dwukrotne zatrudnienie w dobie roboczej (nie dotyczy przerywanego systemu czasu pracy oraz rozkładu czasu pracy, o którym mowa w art. 140¹ Kp) 26,4 Brak lub nieprawidłowe poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 19,0 Niezapewnienie przynajmniej raz na cztery tygodnie niedzieli wolnej od pracy (art. 151 12 Kp) 16,2 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania 11-godzinnego odpoczynku dobowego (art. 132 § 1 Kp) 15,4 Nieprawidłowa rekompensata za pra- cę w dniu wolnym od pracy wynikają- cym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy ( art. 151 3 Kp) 11,7 Zatrudnianie pracowników powyżej górnego limitu godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu (art. 131 § 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców) 7,1 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania 35-godzinnego odpoczynku tygodniowego (art. 133 § 1 Kp) 7,0 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 138 ROZDZIAŁ 7 10 grudnia 2018 r. w sprawie dokumentacji pracowniczej (polegającym przeważnie na prowadzeniu zbiorczych kart czasu pracy dla zatrudnionych pracowników, niewpisywaniu liczby przepracowanych godzin, braku informacji na temat godzin rozpoczęcia i zakończenia pracy, braku zapisywania dni wolnych od pracy, nieodnotowywaniu rzeczywistej ilości przepracowanych godzin pracy, rozbieżności pomiędzy zapi - sami w harmonogramach czasu pracy, a zapisami w kartach e widencji czasu pracy). Wskazane nieprawidłowości ujaw- niono w ewidencji czasu pracy 401 pracowników. Całkowi- ty brak realizacji wskazanego wyżej obowiązku ujawniono w p rzypadku 47 pracowników, w blisko 3% przeprowadzo- nych kontroli. N ależy tutaj zaznaczyć, że nieprawidłowości w prowa- dzeniu ewidencji czasu pracy przekładają się na niepopraw- ne ustalanie wynagrodzenia pracownika i innych świadczeń z wiązanych z pracą. W ramach prowadzonych działań inspektorzy pracy ustalili, że 118 pracownikom pracodawcy nie naliczyli i nie wypłacili należnego wynagrodzenia za pra - cę w godzinach nadliczbowych, zaś 89 pracownikom wyna- grodzenie to zostało naliczone w sposób nieprawidłowy lub t eż nieterminowo wypłacone. Często stwierdzanymi nieprawidłowościami były przy - padki dwukrotnego rozpoczynania pracy w tej samej dobie pracowniczej bez spełnienia warunków dopuszczają- cych wprowadzenie „ruchomego czasu pracy” oraz zatrud- nianie pracowników w rozkładach czasu pracy w sposób n aruszający prawo pracownika do 11-godzinnego nieprze- rwanego odpoczynku dobowego. Naruszenia te ujawniono w o dniesieniu do odpowiednio 110 i 90 pracowników. Liczną grupą nieprawidłowości było również nieprze - strzeganie przez pracodawców zasad dotyczących ustalania rozkładów czasu pracy i informowania o tym pracowni- ków. W opinii kontrolujących, sporządzanie rozkładów cza- su pracy w formie pisemnej lub elektronicznej na okres o bejmujący co najmniej 1 miesiąc oraz informowanie o tych rozkładach pracowników w wymaganym terminie, tj. nie póź - niej niż co najmniej na 1 tydzień przed rozpoczęciem pracy w okresie, na który został sporządzony ten rozkład sprawia trudność pracodawcom z kontrolowanej branży. Przeprowa - dzone kontrole ujawniły, że dla 107 pracowników nie ustalo- no rozkładu czasu pracy, zaś obowiązek informacyjny nie z ostał zrealizowany w stosunku do 84 pracowników. W tych przypadkach inspektorzy często spotykali się z tłumacze - niem pracodawców, że określenie w umowie o pracę wymia- ru czasu pracy, ustalenie w obwieszczeniu bądź regulaminie p racy obowiązującego systemu czasu pracy, bądź też poda- nie w informacji o dodatkowych warunkach zatrudnienia w artości obowiązujących norm dobowej i średniotygodnio- wej wyczerpuje obowiązek poinformowania pracownika o o bowiązującym go rozkładzie. Pracodawcy ci nie mieli świa- domości, że pracownik powinien być formalnie poinformowa- ny na piśmie o obowiązujących go godzinach pracy i dniach w olnych wynikających z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Według niektórych pracodawców ustne prze - kazanie pracownikom informacji o obowiązującym rozkładzie czasu również było spełnieniem ciążącego na nich obowiązku. Pracodawcy tłumaczyli się także tym, że w praktyce godziny wykonywania pracy i tak ulegają zmianom z uwagi na nie - obecność pracowników czy też konieczność wykonywania p racy w godzinach nadliczbowych. Zauważyć także należy, że naruszenie przepisu ar t. 151 12 Kp, gwarantującego pracownikowi pracujące- mu w niedziele prawo do korzystania co najmniej raz na 4 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy , stwierdzo- no w ponad 16% kontroli i dotyczyło 61 pracowników. Z aniepokojenie budzi także odsetek pracodawców (11,7%), którzy w sposób nieprawidłowy rekompensowali pracownikom pracę w dniu wolnym od pracy wynika- jącym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym t ygodniu pracy. Mianowicie, 45 pracownikom nie udzielono dnia wolnego w zamian za pracę w dniu wolnym wynikają - cym z rozkładu czasu pracy. Kolejną nieprawidłowością związaną z naruszeniem przepisów o czasie pracy było naruszenie prawa pracownika do odpoczynku tygodniowego (29 pra- cowników) oraz zatrudnianie pracowników powyżej dopusz- czalnej liczby godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu ( 23 pracowników). Wykonywanie pracy na stacjach benzynowych (które w większości są otwarte 24 godziny na dobę, 7 dni w tygo - dniu) zwykle wiąże się z koniecznością świadczenia pracy t akże w nocy, weekendy i inne dni wolne. Planowanie cza- su pracy przy takiej liczbie godzin jest szczególnie trud- ne ze względu na liczbę pracowników oraz konieczność z achowania norm regulowanych przez Kodeks pracy. Wyniki kontroli u przedsiębiorców prowadzących stacje paliw wska - zują jednak, iż naruszenia przepisów o czasie pracy nie odbiegają zasadniczo od nieprawidłowości stwierdzanych u innych pracodawców. Podobnie jest z przyczynami naru - szeń, jako najistotniejsze można wskazać: −dążenie do obniżania kosztów prowadzenia działalności, minimalizowanie kosztów pracy poprzez zmniejszanie zatrudnienia oraz przyjęcie, jako priorytetowych, działań zmierzających do realizacji celów ekonomicznych z margi - nalnym traktowaniem spraw pracowniczych; −świadome naruszanie obowiązujących przepisów; −niedostateczną znajomość uregulowań dotyczących cza - su pracy bądź ich nieprawidłową interpretację (na co nie- wątpliwie wpływ mają skomplikowane, niejednoznaczne regulacje prawne, wśród nich także należy wskazać roz- wiązania prawne dotyczące organizacji czasu pracy wpro- wadzone w 2020 r. w ramach tzw. tarcz antykryzysowych); −brak należytej staranności przy prowadzeniu dokumentacji z zakresu prawa pracy. Wnioski Wyniki kontroli przeprowadzonych w 2023 r. wskazu- ją na potrzebę dalszego monitorowania przestrzegania p rzepisów o czasie pracy, zwłaszcza w czasie pogarsza- jącej się sytuacji ekonomicznej i trudnej do przewidzenia sytuacji na rynku pracy. Jednakże z uwagi na brak odręb- nych regulacji dotyczących czasu pracy w badanej grupie pracodawców, kontrole przestrzegania przepisów prawa SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 139 pracy przez pracodawców świadczących usługi sprzedaży paliw do pojazdów silnikowych na stacjach paliw będą reali- zowane w ramach kontroli skargowych oraz innych zadań stałych inspekcji. Z tych samych powodów postulaty przed- stawione w rozdziale pt. „Kompleksowe kontrole czasu pra- cy” odnoszą się także do omawianej branży. D ążąc do eliminacji przypadków naruszeń mających swe źródło w niedostatecznej znajomości obowiązujących przepi - sów, ważne jest dalsze – obok działalności kontrolno-nadzor- czej ze strony Państwowej Inspekcji Pracy – upowszechnianie wi edzy o obowiązujących regulacjach prawnych. 7.3.3. Czas pracy drużyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i obsługi Zakres kontroli Celem kontroli była ocena stanu przestrzegania przez pracodawców przepisów o czasie pracy, w szczególności w zakresie rzetelności prowadzenia ewidencji czasu pracy, zapewnienia odpoczynków dobowych i tygodniowych, pracy w porze nocnej oraz w niedziele i święta, a także rozlicza - nia i rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych p rzez pracodawców z sektora obejmującego transport kole- jowy (PKD 49). W okresie sprawozdawczym inspektorzy pra- cy przeprowadzili łącznie 53 kontrole u 48 pracodawców. W podmiotach objętych kontrolą pracę świadczyło łącznie 42,6 tys. osób, w tym 41,7 tys. pracowników na podstawie stosunku pracy. W trakcie kontroli uwaga inspektorów była skupio - na na analizie przestrzegania przez pracodawców przepi- sów o czasie pracy wobec konkretnych grup pracowników, t j. wobec: −pracowników drużyn trakcyjnych, zatrudnionych na stano - wiskach m.in. maszynisty pojazdów trakcyjnych, kierują- cego pojazdem kolejowym w obrębie bocznicy lub stacji. Pracownicy zatrudnieni na pierwszym z wymienionych stanowisk prowadzili pociągi towarowe, natomiast wyko - nujący pracę na drugim stanowisku obsługiwali jedynie lokomotywy manewrowe na terenie bocznic kolejowych użytku niepublicznego. Wymienione stanowiska różniły się rodzajem uprawnień wymaganych do prowadzenia lokomotyw i pociągów, określonych odrębnie w prze - pisach u stawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym ( t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 697) oraz rozporzą- dzenia Ministra infrastruktury z dnia 11 stycznia 202 1 r. w sprawie pracowników zatrudnionych na stanowiskach bezpośrednio związanych z prowadzeniem i bezpie - czeństwem ruchu kolejowego oraz prowadzeniem okre- ślonych rodzajów pojazdów kolejowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 101); −pracowników drużyn konduktorskich, stanowisk pracy związanych z obsługą pasażerów, tj. kierownik pociągu, konduktor, nazywanych także personelem pokładowym; −pracowników obsługi – tj. związanych bezpośrednio z przy - gotowaniem technicznym pojazdów oraz prowadzeniem ruchu kolejowego. Do tej grupy zaliczani byli: dyspozytorzy ruchowi, ustawiacze, manewrowi, rewidenci wagonów, ślu - sarze i mechanicy napraw taboru kolejowego. Szczególną uwagę zwracano na obowiązujące w kontrolowanych podmiotach przepisy wewnątrzzakłado - we, tj. zakładowe układy zbiorowe pracy oraz regulaminy pracy i wynagradzania. W różnym zakresie wprowadzały one korzystniejsze zasady rozliczania czasu pracy, dla wszyst - kich lub części pracowników, niż te wynikające z przepisów powszechnych. Przykładowo niektóre zapisy ww. źródeł prawa gwarantowały pracownikom związanym z prowa - dzeniem ruchu kolejowego minimalne okresy odpoczynków dobowych przedłużone do 12 godzin, prawo do niedzieli wolnej od pracy częściej niż to wynika z przepisów Kodek - su pracy, a także czas wolny po pracy w wymiarze nie krót- szym niż czas trwania pracy łącznie z czasem powrotu po jej za kończeniu. W zakresie zasad naliczania składników wyna- grodzeń za pracę wspomniane regulacje gwarantowały spe- cjalne dodatki, m.in. za pracę w niedzielę lub święto, wyższe d odatki za pracę w porze nocnej lub korzystniejszy sposób naliczania dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych. Wszystkie powyższe elementy jako obowiązujące zgodnie Czas pracy drużyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i obsługi - naruszenia przepisów w 2023 r. Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Zatrudnianie pracowników powyżej górne- go limitu godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu 43,2 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania odpoczynku tygodniowego 35,8 Niezapewnienie niedzieli wolnej od pracy (zgodnie z art. 151 12 Kp przynajmniej raz na cztery tygodnie albo częściej na podstawie innych źrodeł prawa pracy) 34,0 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania odpoczynku dobowego 32,7 Nieprawidłowa rekompensata za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy (art. 151 3 Kp) 23,1 Nieprawidłowości w zakresie prowadzenia ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp) 22,6 Brak lub nieprawidłowe poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 19,2 Nieprawidłowości w zakresie ustalania rozkła- du czasu pracy pracownika (art. 129 § 3 Kp) 13,2 Zatrudnianie pracowników powyżej górnego limitu dopuszczalnej liczby godzin nadliczbo- wych w roku kalendarzowym 9,5 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 140 ROZDZIAŁ 7 z przepisami wewnątrzzakładowymi, zostały uwzględnione podczas prowadzonych kontroli. Diagnoza Przeważająca część ujawnionych nieprawidłowo- ści to naruszenia polegające na zatrudnianiu pracowni- ków ponad dopuszczalny limit godzin pracy przeciętnie w tygodniu w przyjętym okresie rozliczeniowym. Nieprawi- dłowość ujawniono w 43,2 % kontroli w odniesieniu do 136 za trudnionych. Powiązane z tym naruszeniem jest inne, także częste, polegające na zatrudnianiu pracowników w dni wolne wynikające z przeciętnie pięciodniowe- go tygodnia pracy, bez zapewnienia w z amian inne- go dnia wolnego . Naruszenie to ujawniono w przypadku 61 pracowników, w ponad 23% przeprowadzonych kontroli. Z ustaleń dokonanych przez inspektorów pracy oraz wyja - śnień składanych przez pracodawców wynika, że przewi- dziana przepisami Kodeksu pracy rekompensata za pracę w d niu wolnym z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia nie jest zgodna z oczekiwaniami części pracowników zain - teresowanych wyłącznie rekompensatą finansową. Podob- nie wypowiadali się pracodawcy. Z wyjaśnień udzielonych p rzez pracodawców wynika, że głównym problemem w pod- miotach prowadzących działalność w zakresie transportu k olejowego jest brak wykwalifikowanej kadry. Skutkiem braków kadrowych są trudności w zapewnieniu prawidłowej organizacji pracy, zwłaszcza w sytuacjach trudnych do prze - widzenia, np. w przypadku nieplanowanej nieobecności pracowników będących członkami drużyn trakcyjnych. Wią- że się to z koniecznością zatrudnienia innych pracowników w g odzinach nadliczbowych, nierzadko także w dniu wol- nym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w prze- ciętnie pięciodniowym tygodniu pracy. Możliwość finansowej r ekompensaty za pracę w tym dniu, zamiast udzielania inne- go dnia wolnego, ułatwiłaby pracodawcom organizację pra- cy w ramach posiadanych zasobów kadrowych. Z auważyć także należy, że naruszenie prawa pracow- nika pracującego w niedzielę do korzystania co najmniej raz na 4 tygodnie (zgodnie z Kodeksem pracy) albo czę- ściej (na podstawie innych źródeł prawa obowiązujących p racodawcę) z niedzieli wolnej od pracy, stwierdzono w ponad 28% kontroli i dotyczyło 468 pracowników. Kolejną nieprawidłowością związaną z naruszeniem przepisów o czasie pracy było naruszenie prawa pracowni - ka do odpoczynku tygodniowego (129 pracowników) oraz odpoczynku dobowego (140 pracowników). Wnioski Według kontrolowanych podmiotów podstawową przyczyną naruszania przepisów o czasie pracy było występowanie na szlaku kolejowym nieprzewidywal - nych sytuacji powodujących przedłużenie faktycznego czasu pracy (wypadków, awarii, czasowego wstrzymania ruchu), na które użytkownicy infrastruktury kolejowej nie mają żadnego wpływu. Natomiast z uwagi na niedobór wykwa - lifikowanych pracowników, pracodawca nie zawsze mógł d okonać podmiany pracowników (np. drużyny trakcyjnej), których rozkładowy czas pracy dobiegał końca. Wskaza - ne wyżej sytuacje, jak również brak możliwości szybkiego z astąpienia pracownika w przypadku choroby czy innej nie dającej się przewidzieć nieobecności w pracy, zmuszają pracodawców do zatrudniania pracowników z naruszeniem prawa do odpoczynku oraz powyżej dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych. Nie bez znaczenia pozostaje przy tym podejście pra- cowników chętnie podejmujących pracę w g odzinach nadliczbowych , zwłaszcza w spółkach, w których na mocy wewnątrzzakładowych źródeł prawa pracy praca ta jest rekompensowana wyższym niż przewidziano w Kodeksie pracy dodatkiem (np. bez względu na to w jakim dniu wystą - piły godziny nadliczbowe dodatek wynosi 100% wynagrodze- nia za każdą godzinę pracy). W kontrolowanych podmiotach z auważalna jest tendencja do finansowego rekompensowa- nia pracy w niedziele i święta oraz inne dni wolne wynikające z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Podkreślenia wymaga także, że stwierdzone narusze - nia wynikały w dużej mierze z nieprzestrzegania przepi- sów wewnątrzzakładowych, korzystniejszych niż regulacje k odeksowe, określających przykładowo: −reguły zaliczania czasu przejazdu maszynisty przed lub po przejęciu pociągu/lokomotywy w charakterze pasa - żera do czasu pracy; −dobowy odpoczynek w wymiarze 12 godzin; −definicję dnia wolnego rozumianego jako 24 godzi - ny po zakończeniu doby pracowniczej; −dopuszczalność pracy tylko w 2 kolejne niedziele; −zakaz pracy w nocy w 2 kolejne dni. Należy zwrócić uwagę, że problematyka czasu pra - cy drużyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i obsługi nie z ostała ukształtowana w sposób szczególny – zasady pla- nowania i rozliczania czasu pracy tej grupy zatrudnionych n ormuje, tak jak w przypadku innych pracowników, Kodeks pracy. Tymczasem przepisy dotyczące innych usług trans - portowych (wyodrębnionych według kryterium środka transportu) zawierają uregulowania uwzględniające specy- fikę zagrożeń, które wiążą się z ich wykonywaniem. W tym m iejscu wypada wskazać przede wszystkim na rozwiązania funkcjonujące jako lex specialis do uregulowań zawartych w Kodeksie pracy w zakresie transportu drogowego ( usta- wa z d nia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 220), która w sposób szczegółowy reguluje czas pracy kierowców wykonujących przewóz dro - gowy, okresy prowadzenia pojazdów, obowiązkowe prze- rwy w prowadzeniu i gwarantowane okresy odpoczynku k ierowców. Innym aktem prawnym o podobnym charakte- rze są przepisy ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. Prawo lotnicze (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2110) czy ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r o pracy na morzu (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2257). Istnienie odrębnych uregulowań odnoszących się do cza- su pracy kierowców w transporcie drogowym, a także pilotów w t ransporcie lotniczym, czy marynarzy na morzu jest uza- sadnione potrzebą indywidualnego podejścia ze strony usta- wodawcy do kwestii czasu pracy osób świadczących usługi o charakterze transportowym. Wykonywanie tych czynności SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 141 wiąże się bowiem ze szczególnym poziomem zagrożeń, któ- re wymagają bardziej rygorystycznego podejścia do kwestii w arunków pracy, w tym czasu pracy i minimalnych okresów odpoczynku, niż to wynika z poziomu ochrony wynikającej z przepisów Kodeksu pracy. Wydaje się, że także problematyka czasu pracy dru- żyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i o bsługi wymaga interwencji ustawodawcy . Zakres przedmiotowy postulowanych rozwiązań prawnych powinien obejmować następujące zagadnienia: ●sprecyzowanie aktywności zaliczanych do czasu pracy; ●określenie maksymalnego dobowego i tygodniowego wymiaru czas pracy; ●określenie maksymalnej długości okresu rozliczeniowego; ●określenie maksymalnego czasu prowadzenia pojazdu trakcyjnego. Jednocześnie, warto dokonać analizy innych źródeł prawa pracy obejmujących wskazane grupy pracowników. Zmiany w przepisach powszechnie obowiązujących jakie miały miejsce od czasu zawarcia układów zbiorowych pra - cy i porozumień zbiorowych, oraz zasada, że ich postano- wienia, jak również postanowienia regulaminów i statutów n ie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych, mogą uzasadniać konieczność podjęcia działań zmierzają - cych do aktualizacji tych źródeł prawa pracy. 7.3.4. Egzekwowanie przestrzegania przepisów dotyczących czasu prowadzenia pojazdu, przerw i czasu odpoczynku (działania w ramach Krajowej Strategii Kontroli) oraz czasu pracy kierowców Zakres kontroli W 2023 r. w ramach realizacji przez inspekcję pracy Kra- jowej Strategii Kontroli przepisów w z akresie czasu jazdy i czasu postoju, obowiązkowych przerw i czasu odpoczyn- ku kierowców na l ata 2023-2024 inspektorzy pracy skon- trolowali tematykę czasu jazdy kierowców, obowiązkowych p rzerw w jeździe i odpoczynków, wynikającą z rozporządze- nia (WE) 561/2006 Parlamentu Europejskiego i R ady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepi- sów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego o raz zmieniające rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98 , jak również uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85 , a także wybrane zagadnienia doty- czące przestrzegania przepisów o czasie pracy kierowców. K ontrole obejmowały swym zakresem zagadnienia doty- czące: przestrzegania dziennego, tygodniowego i dwuty- godniowego limitu czasu jazdy, zapewnienia wymaganej p rzerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz. oraz zapewnienia odpowiedniego odpoczynku dziennego i tygodniowego. Kontrolowano także przestrzega - nie przez pracodawcę przepisów dotyczących: przekracza- nia dopuszczalnego dobowego 10-godzinnego czasu pracy, g dy praca była wykonywana w porze nocnej; przekraczania maksymalnego 48-godzinnego tygodniowego wymiaru cza - su pracy; udzielania przerw w czasie pracy, wynikających z art. 13 ustawy o czasie pracy. W związku z dominującymi kontrolami skargowymi, inspektorzy, oprócz badania wyżej wymienionych zagadnień, analizowali także prawidłowość naliczenia i wypłaty kierowcom wynagrodzenia za pracę oraz pozostałych składników wynagrodzenia. Zgodnie z Krajową Strategią Kontroli na lata 2023-2024, Państwowa Inspekcja Pracy zobowiązała się do skontrolo - wania w okresie dwóch lat 879 066 dni pracy kierowców. W pierwszym roku Strategii kontrole objęły 495 404 dni pra- cy kierowców, co stanowi ponad 56% założonej liczby dni p racy kierowców do skontrolowania w okresie dwuletnim. W okresie od 1.01.2023 r. do 31.12.2023 r. inspektorzy pra - cy przeprowadzili 582 kontrole u 577 pracodawców, na rzecz których świadczyło pracę 36,1 tys. osób, w tym 32,8 tys. pracowników, czynnościami kontrolnymi objęto 3 165 kie- rowców . Podobnie jak w latach ubiegłych, największy odsetek przeprowadzonych kontroli miał miejsce w przed- siębiorstwach, zatrudniających od 10 do 49 osób, w których w 2 023 r. przeprowadzono łącznie 252 kontrole (43% skon- trolowanych zakładów) oraz zatrudniających do 9 osób (203 k ontrole, 35% zakładów). Kontrole w większych (od 50 do 249 pracowników) i dużych zakładach (250 i więcej pracowni - ków) były przeprowadzane zdecydowanie rzadziej, przepro- wadzono w nich odpowiednio 98 kontroli (17%) i 29 kontroli ( 5%). Największą liczbę kontroli przeprowadzono u przed- siębiorców zajmujących się międzynarodowym przewozem r zeczy w celach zarobkowych (ok. 75% ogólnej liczby skon- trolowanych), w tym w przeważającej liczbie – w sektorze p rywatnym (99%). Wśród kontrolowanych najliczniejszą gru- pą były przedsiębiorstwa zajmujące się transportem i gospo- darką magazynową (88% kontrolowanych). Diagnoza Prowadzone kontrole w zakresie czasu pracy kie- rowców, w tym czasu jazdy, obowiązkowych przerw w j eździe i odpoczynków ujawniły łącznie ponad 13,5 tys. Skala naruszeń przepisów rozporządzenia WE nr 561/2006 w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba naruszeń 202120222023 Zapewnienie wymaganej przerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz. 2 9872 5133 459 Zapewnienie odpowiedniego odpo- czynku dziennego 3 0891 7792 706 Przestrzeganie dziennego limitu czasu jazdy 1 3551 1441 434 Przestrzeganie dwutygodniowego limitu czasu jazdy 278248268 Zapewnienie odpowiedniego odpo- czynku tygodniowego 279206252 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 142 ROZDZIAŁ 7 naruszeń objętych taryfikatorem kar, wynikającym z załącz- nika nr 3 do ustawy o transporcie drogowym. Do najczęściej ujawnionych naruszeń w 2023 r. należały: −niezapewnienie wymaganej przerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz. (nieprawidło - wość dotyczyła 35% skontrolowanych kierowców); −niezapewnienie odpoczynku dziennego (32% skontrolowa- nych kierowców); −nieprzestrzeganie dziennego limitu czasu jazdy (22% skon- trolowanych kierowców); −nieprzestrzeganie dwutygodniowego limitu czasu jazdy (6% badanych kierowców); −niezapewnienie odpoczynku tygodniowego (6% badanych kierowców). Porównując do roku ubiegłego, odsetek kierowców, których dotyczyły naruszenia, był bardzo zbliżony lub, jak w przypadku odpoczynku tygodniowego oraz dwutygodnio - wego limitu czasu jazdy, taki sam. Jak podkreślają inspekto- rzy pracy, najczęstszą przyczyną nieprawidłowości jest niski p oziom wiedzy kierowców oraz brak bieżącego nadzoru przedsiębiorców nad ich pracą. W zakresie przepisów ustawy o czasie pracy kierowców, inspektorzy pracy stwierdzili, podobnie jak w latach ubie- głych, najwyższą ilość naruszeń w zakresie przekroczenia 1 0 godzin pracy w dobie, w której wystąpiła praca w porze nocnej. Naruszenia przepisów ustawy o czasie pracy kierowców, wymienionych w załączniku nr 3 do ustawy o transporcie drogowym WyszczególnienieLiczba naruszeńOdsetek Przekroczenie maksymalnego czasu pracy (10 godzin) w przypadku wykonywania pracy w porze nocnej 4 86843,4 Zapewnienie wymaganej przerwy po 6 godzinach pracy kierowcy (art. 13 ustawy o czasie pracy kierowców) 1 73516,7 Przekroczenie dopuszczalnego limitu tygodniowego czasu pracy, przeciętnie 48 godzin łącznie z nadgodzinami w przyjętym okresie rozliczeniowym 2278 Przekroczenie maksymalnego 60-godzinnego tygodniowego wymiaru czasu pracy (art. 12 ust. 2 ustawy o czasie pracy kierowców) 1192,3 Prowadzenie ewidencji czasu pracy dla celów naliczania wynagrodzenia (art. 25 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców) 1711,5 Przyczyny powstania naruszeń, są podobne do tych, które były wskazywane już latach ubiegłych. W 2023 r. do powstania nieprawidłowości przyczyniła się sytuacja geopolityczna. Utrudnienia w ruchu drogowym na wschod - niej granicy Polski bezpośrednio wpłynęły na organizację p rzewozów, przewoźnicy zmierzyli się z dużymi trudno- ściami w planowaniu zadań przewozowych, często byli za skakiwani utrudnieniami w ruchu granicznym. Trwający konflikt zbrojny w Ukrainie wywołał także daleko idące kon - sekwencje w prowadzeniu działalności transportowej, cho- ciażby wzrost kosztów prowadzenia transportu drogowego ( zakupu paliwa, opłat, napraw pojazdów, ciągle rosnące koszty pracownicze), trudności w doborze pracowników, spadek konkurencyjności na europejskim rynku transpor - towym. Na podwyższenie kosztów transportu miała także d uży wpływ zmiana przepisów w zakresie tachografów oraz wynagrodzeń należnych kierowcom, tj. obowiązkowa wymiana na bardziej nowoczesne tachografy, wprowa - dzenie obowiązku wypłaty wynagrodzenia sektorowego w p rzypadku wykonywania przewozów typu cross-trade oraz kabotaż, a także likwidacja możliwości wypłaty kie - rowcom należności z tytułu podróży służbowych, w przy- padku wykonywania przewozów międzynarodowych. N a uwagę zasługuje fakt, że większość naruszeń mia- ła miejsce w przypadku małych przedsiębiorstw o zatrud- nieniu do 9 osób i od 10 do 49 osób. Z uwagi na aspekt e konomiczny, pracodawcy w zakresie dotyczącym czasu pracy nie prowadzili właściwego nadzoru nad wykonywa- niem przez zatrudnionych kierowców zadań przewozowych. P owyższe można tłumaczyć wysokimi kosztami zatrudnie- nia wykwalifikowanego pracownika, posiadającego wiedzę z z akresu szeroko pojętego czasu pracy kierowców, wyso- kimi kosztami zakupu i utrzymania odpowiedniego oprogra- mowania, niezbędnego do rozliczania czasu pracy i analizy n aruszeń, brakiem świadomości w zakresie skali naruszeń oraz konsekwencji nieprzestrzegania przez kierowców prze - pisów. Niejednokrotnie przyczyną powyższych zaniechań pracodawców jest czynnik ekonomiczny. Przedsiębiorcy sku- pieni są na zapewnieniu swojej firmie zleceń, często także s ami angażują się bezpośrednio w wykonywanie przewozów. Zatrudniane przez przedsiębiorców osoby posiadające, a w zasadzie użyczające certyfikatu kompetencji, faktycznie nie pełnią nadzoru nad operacjami transportowymi. Pozytywnym efektem prowadzonych dotychczas kontroli, jest zauważalne podniesienie świadomości małych pracodawców o konieczności prowadzenia ewidencji czasu pracy kierowców . Obowiązek powyższy realizowany jest w większości przypadków poprzez firmy zewnętrzne, zajmujące się profesjonalnie rozliczaniem czasu pracy kierowców. Pracodawcy zwracają także uwagę na zmieniają - ce się przepisy. Brak stabilności w stanie praw- nym powoduje, że nowe rozwiązania prawne u mykają zarówno im, jak i kierowcom i są przyczyną SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 143 powstawania naruszeń. Część pracodawców z róż- nych przyczyn (np. ekonomicznych) nie aktualizuje swojej w iedzy, nie przykłada także wagi do podnoszenia pozio- mu wiedzy zatrudnionych kierowców w zakresie zmie- niających się przepisów dotyczących norm prowadzenia p ojazdu, obowiązkowych przerw w jeździe i odpoczynków ale także obsługi tachografów. Za przykład może tutaj posłużyć konieczność nałożenia wyższej kary na pra - codawcę za brak wydruków z urządzenia rejestrującego p ojazdu i umieszczenie na nim adnotacji usprawiedliwia- jącej zastosowanie odstępstwa przewidzianego w prze- pisach. Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu Europejskiego, dotyczące czasu jazdy kierowców, obo- wiązkowych przerw w j eździe i odpoczynków , w art. 12 umożliwia kierowcy wskazanie powodów odstępstwa od norm prowadzenia pojazdu, przerw i odpoczynków odręcz - nie na wykresówce urządzenia rejestrującego, na wydru- ku z urządzenia rejestrującego lub na planie pracy, jednak w ymaga wskazania powyższych przyczyn najpóźniej po przybyciu do miejsca docelowego lub odpowiedniego miej - sca postoju. Natomiast z Wytycznej Nr 1 Komisji Europej- skiej wynika, że art. 12 rozporządzenia 561/2006 został w prowadzony, aby umożliwić kierowcom prawidłową reak- cję w sytuacjach niespodziewanego braku możliwości s pełnienia wymogów rozporządzenia w trakcie podróży, tj. w sytuacjach nadzwyczajnych trudności, niezależnych od woli kierowcy oraz ewidentnie nieuniknionych i nieda - jących się przewidzieć, nawet przy zachowaniu najwyższej s taranności, przy czym wskazuje, że jeżeli kierowca zde- cyduje, że konieczne jest odstępstwo od rozporządzenia i ż e nie będzie ono zagrażało bezpieczeństwu drogowe- mu, musi on/ona wskazać odręcznie charakter odstępstwa i jego przyczyny, natychmiast po zatrzymaniu się. Sytuacja ekonomiczna przedsiębiorstw transportowych oraz mała konkurencyjność na rynku, powoduje że część pra - codawców godzi się na wykonywanie przewozów na warun- kach stawianych przez firmy spedycyjne, które bardzo c zęsto nie uwzględniają przepisów ustawy o czasie pracy kierowców , dotyczących czasu pracy i pomijają inne czyn- ności niż kierowanie pojazdem w ustalaniu czasu realizacji zad ania. Dodatkowo pracodawcy wskazują, że wysokie kary umowne za naruszenie warunków realizacji zadań przewozowych, są niejednokrotnie wyższe niż ewentu - alne kary nałożone przez organy kontrolne. Pracodawcy nadal wskazują na duże trudności z dobo- rem pracowników . Z uwagi na utrzymujący się od kilku lat deficyt kierowców na rynku pracy, pracodawcy są zmusze- ni powierzać pracę osobom o małym doświadczeniu i wie- dzy oraz umiejętności, co rodzi skutki zarówno w postaci n aruszeń, jak i skutki finansowe dla firm, związane z napra- wami uszkodzonych przez kierowców pojazdów, karami u mownymi za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zlecenia przewozowego, a także karami transportowymi nakładanymi przez organy kontrolne. Pracodawcy często tolerują kierowców naruszających przepisy, a w konsekwen - cji godzą się na ponoszenie skutków karno-finansowych. B rak pracowników (kierowców) przedsiębiorcy starają się uzupełnić kierowcami innych narodowości (np. filipińskiej, ukraińskiej, białoruskiej), którzy nie posiadają dostatecz - nej wiedzy w zakresie polskiego prawa dotyczącego czasu p racy. W takich przypadkach, do powstawania naruszeń przyczyniają się także bariery językowe. Problem kadrowy rodzi także dalsze skutki, w postaci wygórowanych żądań kierowców w zakresie wysokości wynagrodzenia za pracę, dużej rotacji załogi, a to z kolei wpływa na powstawanie sporów pomiędzy stronami stosunku pracy i skutkuje skar - gami na pracodawców. Konflikty pomiędzy pracodawcami a kierowcami także często są wskazywane przez kontro- lowanych jako przyczyna naruszeń – kierowcy umyślnie n aruszają przepisy (zwłaszcza przed rozwiązaniem umo- wy o pracę), mając świadomość niższych kar przewi- dzianych za naruszenia, w przypadku kontroli na drodze w trakcie której odpowiedzialność ponosi kierowca i praco- dawca (w zależności od rodzaju naruszenia stwierdzonego p rzez np. ITD) lub możliwość uniknięcia kary, w przypadku kontroli w przedsiębiorstwie w wyniku których za naruszenia stwierdzone przez Państwową Inspekcję Pracy odpowiada wyłącznie pracodawca. W województwie zachodniopomorskim nadal występu - je charakterystyczne dla tego terenu zjawisko polegają- ce na działaniu spółek prawa handlowego ze 100% udziałem z agranicznych podmiotów (niemieckich, holenderskich czy duńskich), których działalność przewozowa realizowana jest poza granicami RP i wiąże się z koniecznością dowo - żenia kierowców do miejsca postoju pojazdów na terenie i nnych państw, a co za tym idzie – z naruszeniem przepisów o odpoczynkach. Inspektorzy coraz częściej napotykają utrudnienia w związku z prowadzeniem czynności kontrolnych w spół - kach z ograniczoną odpowiedzialnością, zarządzanych p rzez cudzoziemców (w tym obywateli Ukrainy, Rosji, Bia- łorusi). Dużym utrudnieniem dla organów kontrolnych jest m ożliwość rejestrowania tych spółek pod adresem tzw. biur wirtualnych, co często skutkuje uniemożliwieniem przepro - wadzenia czynności kontrolnych lub znacznym wydłuże- niem czasu kontroli. Konflikt zbrojny za naszą wschodnią g ranicą, częste przebywanie osób zarządzających z Ukrainy na jej terenie i bezpośrednie ich uczestnictwo w działaniach zbrojnych także utrudniają prowadzenie działań kontrolnych. Wnioski Wyniki kontroli przeprowadzonych w 2023 r., z uwa- gi na odnotowaną liczbę naruszeń, które w sposób bezpo- średni i negatywny przekładają się na sytuację pracowników, u zasadniają potrzebę kontynuowania kontroli prze- strzegania przepisów w tym zakresie. Zasadne jest także prowadzenie działań prewencyjnych w obszarze firm transportowych, w szczególności tych niewielkich, gdzie widoczny jest brak fachowej wiedzy. Poradnictwo i działal - ność prewencyjno-edukacyjna, które są oprócz prowadzenia kontroli i stosowania środków prawnych istotnym elementem czynności podejmowanych przez inspektorów pracy, mają znaczący wpływ na wyeliminowanie tych uchybień, których przyczyną nie są względy ekonomiczne. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 144 ROZDZIAŁ 7 Ponadto wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdza- ją konieczność wprowadzenia zmian legislacyjnych postulowanych w latach ubiegłych a także zmian mają- cych na celu doprecyzowanie treści art. 22 ustawy o czasie pracy kierowców . Literalna interpretacja wskazanego przepi- su, z uwagi na konstrukcję i zależności przepisów w tej usta- wie, powoduje że kierowcy wykonujący międzynarodowe p rzewozy drogowe wymienione w art. 22, są w podróży służ- bowej w rozumieniu art. 77 5 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy . Ponadto wykładnia literalna pkt 1a powyższego przepisu wskazywałaby wyłączenie wszyst- kich kierowców pojazdów lub zespołów pojazdów o masie c ałkowitej do 3,5 tony wykorzystywanych do przewozu rze- czy, zarówno w transporcie krajowym i międzynarodowym, z nowych zasad rozliczeń dotyczących wynagrodzenia okre- ślonych w art. 26f tej ustawy a wyjątek określony w kolejnym p unkcie (art. 22 pkt 1b) ustawy mieści się w zbiorze zdefinio- wanym w pkt 1a. W arto także rozważyć modyfikację treści art. 26i ustawy o czasie pracy kierowców , poprzez wskazanie że odstęp- stwo od art. 85 § 1 i 2 ma zastosowanie do wynagrodze- nia za pracę kierowcy wykonującego zadania służbowe w ramach międzynarodowych przewozów drogowych, a nie jak obecnie za pracę kierowcy wykonującego międzynaro - dowe przewozy drogowe. W trakcie czynności kontrolnych pracodawcy, których kierowcy nie byli uznani za pracownika delegowanego (przewozy bilateralne i tranzyt, odstępstwa) w świetle dyrektywy 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług, zgłaszali wyłą - czenie tych osób z postanowień art. 26i ustawy o czasie pracy kierowców , co stawia ich w gorszej sytuacji w zakre- sie regulowania kierowcom należności za wykonaną pracę w s tosunku do pracodawców, których kierowcy uznani są za pracowników delegowanych (wykonujących przewozy kabo - tażowe i cross-trade). Ponadto, wskazany przepis art. 26i przewiduje możliwość zastosowania odstępstwa jedynie w przypadku kierowców, których miesięczny przychód jest wyższy lub niższy niż przeciętne wynagrodzenie. Natomiast w przypadku kierow - ców, których miesięczny przychód jest równy przeciętne- mu wynagrodzeniu, ustawodawca nie dopuścił możliwości z astosowania odstępstwa, co w naszej ocenie nie znajduje uzasadnienia. Mając na uwadze skalę stwierdzonych naruszeń prze - strzegania przepisów dotyczących maksymalnego dobo- wego czasu pracy jeżeli praca wykonywana jest w porze n ocnej oraz funkcję odstraszającą kar, warto zastanowić się nad podwyższeniem wysokości kary za ten rodzaj naruszeń wymienionych w załączniku nr 3 do ustawy o transporcie drogowym . Kolejnym postulatem jest modyfikacja treści rozpo- rządzenia Ministra Rodziny, Pracy i P olityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2018 r. w sprawie dokumentacji pra- cowniczej by karta (lista) wypłaconego wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń związanych z pracą oraz wniosek pracownika o wypłatę wynagrodzenia do rąk własnych (§ 6 pkt 3) zawierała także wyszczególnienie poszcze- gólnych składników wynagrodzenia za pracę . Obec- nie pracodawcy na listach płac mogą wykazywać ogólne w ynagrodzenie wypłacone kierowcy bez podania skład- ników wynagrodzenia. W takim przypadku pracownicy n ie uzyskują prawidłowej i pełnej informacji o składnikach swojego wynagrodzenia, utrudniona jest także ich weryfi - kacja (przez pracownika czy inspektora w trakcie czynności kontrolnych). 7.4. Handel – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym przepisów o ograniczeniu handlu 7.4.1. Przestrzeganie przepisów prawa pracy Zakres kontroli W 2023 r. przeprowadzono 71 kompleksowych kon- troli placówek handlowych wielkopowierzchniowych ( o powierzchni sali sprzedaży powyżej 300 m2), w których pracę świadczyło ponad 6,3 tys. osób, z których blisko 99% stanowili pracownicy. W mniejszych sklepach, w których wykonywało pracę ponad 2,3 tys. osób, w tym prawie 19% na innej podstawie niż stosunek pracy, zrealizowano 357 kontroli. Łącznie w placówkach handlowych przeprowadzo - no 428 kontroli. O cenie poddano szereg zagadnień z zakresu prawnej ochrony pracy. Zakres przedmiotowy kontroli objął nawią - zywanie i rozwiązywanie umów o pracę, prowadzenie dokumentacji związanej ze stosunkiem pracy, przestrze- ganie przepisów o czasie pracy i wypłacie wynagrodzeń o raz innych świadczeń ze stosunku pracy. Zbadano także respektowanie przepisów dotyczących udzielania urlopów wypoczynkowych, jak również unormowań dotyczących zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy. W odniesieniu do osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych spraw - dzono, czy otrzymują one minimalną stawkę godzinową p rzewidzianą dla tego typu stosunków umownych. Diagnoza Tak, jak w latach ubiegłych, w roku sprawozdawczym w placówkach wielkopowierzchniowych i mniejszych zbliżo- na była struktura dominujących nieprawidłowości, jednak ich s kala była różna. W dużych sklepach skala uchybień była dużo mniejsza (w niektórych przypadkach nawet dwukrot - nie). W placówkach wielkopowierzchniowych nieprawidło- wości dotyczyły stosunkowo niewielkich grup pracowników ( kilku – kilkunastu w danej placówce), natomiast w małych – nierzadko wszystkich zatrudnionych w sklepie. O ile w większych sklepach częściej stwierdzano nie - prawidłową realizację niektórych obowiązków pracodawcy l ub uprawnień pracownika, o tyle w mniejszych placówkach w dużo większym rozmiarze nie są one respektowane w ogóle. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 145 Przykładowo nieprawidłowe prowadzenie ewidencji cza- su pracy ujawniono w 22,5% placówek wielkopowierzch- niowych i 34,7% małych, zaś nieprowadzenie ewidencji o dpowiednio w 1 sklepie i w 8,2% sklepów. Nierealizowanie przez pracodawców obowiązków uznawanych za formalne (jak prowadzenie dokumenta - cji związanej ze stosunkiem pracy, czy odpowiednia treść r egulaminów pracy i obwieszczeń), powoduje – w wielu przypadkach – brak możliwości dokonania pełnych ustaleń dotyczących faktycznego czasu pracy, a co za tym idzie, i wysokości należnego wynagrodzenia. W obu rodzajach sklepów, tak jak w poprzednich latach sprawozdawczych, nie odnotowano znaczącej skali nie- prawidłowości w z akresie zawierania umów cywilno- prawnych w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę oraz przestrzegania przepisów o minimal- nej stawce godzinowej osób świadczących pracę na pod- stawie umów zlecenia oraz umów o świadczenie usług. W śród niewielkich placówek poddanych kontroli 84% stanowiły podmioty prowadzone przez przedsiębiorców zatrudniających do 9 osób, i – tak jak w poprzednich latach sprawozdawczych – ta grupa pracodawców najczęściej podejmowała próby ograniczania kosztów prowadzonej działalności gospodarczej m.in. poprzez: −zmniejszanie wielkości zatrudnienia, co skutkowało naru - szaniem przepisów o czasie pracy; −rezygnację z usług podmiotów wyspecjalizowanych w prowadzeniu dokumentacji kadrowej i ograniczanie korzystania z obsługi księgowej w zakresie naliczania wynagrodzeń. Nadrzędnym celem kontrolowanych małych przed - siębiorców jest przede wszystkim utrzymanie się w o brocie gospodarczym. Pracodawcy wskazują na wysoką konkurencyjność ze strony dużych sieci handlowych oraz konieczność zapewnienia jak najlepszych cen w swoich placówkach. Pracodawcy podnoszą również kwestie dwu - krotnego wzrostu minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2 023 r. i taki sam wzrost w 2024 r. Wskazują, że obcią- żenia w małych przedsiębiorstwach zdecydowanie zmniej- szają konkurencyjność ich ofert pracy względem sieci h andlowych, co powoduje trudności ze znalezieniem pra- cowników. Przekłada się to na nieprzestrzeganie przepisów p rawa pracy. Jest też grupa przedsiębiorców mająca świadomość obowiązków, które zostały na nich nałożone, ale jednak decydująca się na ich nierealizowanie, ze względu na korzy - ści finansowe. Wobec tej grupy kontrolowanych nawet sto- sowane sankcje nie przynoszą wymiernych efektów. Wnioski Prowadzone od ćwierćwiecza, systematyczne i komplek- sowe kontrole ukierunkowane na ocenę i poprawę stanu p rzestrzegania przepisów prawnej ochrony pracy w skle- pach, przyniosły znaczącą poprawę stanu praworządności w placówkach wielkopowierzchniowych – zwłaszcza doty- czy to sieci długo działających na polskim rynku na pod- stawie wewnętrznej standaryzacji procesów zarządzania Nieprawidłowości z zakresu prawnej ochrony pracy stwierdzone podczas kontroli placówek handlowych w latach 2022-2023 r. Wyszczególnienie Odsetek placówek skontrolowanych w danym zakresie, w których stwierdzono nieprawidłowości placówki wielkopowierzchnioweplacówki małe 2022202320222023 Ekwiwalent za urlop30,027,332,425,0 Udzielanie urlopu wypoczynkowego w roku nabycia do niego prawa 24,626,722,320,8 Prowadzenie akt osobowych20,725,451,658,3 Świadectwa pracy19,318,834,143,2 Udzielanie informacji o niektórych warunkach zatrudnienia 17,924,346,551,1 Prowadzenie ewidencji czasu pracy17,324,042,442,9 Wypłata wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych 15,422,541,637,9 Wypłata dodatkowego wynagrodzenia za pracę w porze nocnej 9,50,015,322,0 Ustalenie rozkładu czasu pracy9,113,936,328,7 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 146 ROZDZIAŁ 7 poszczególnymi aspektami wiążącymi się m.in. z zatrudnia- niem pracowników. W placówkach niesieciowych lub w sie- ciach opartych na polskim kapitale, zwłaszcza działających l okalnie, nieprawidłowości występują w większym nasileniu. Zjawisko to obserwuje się już od wielu lat. Natomiast w przypadku mniejszych sklepów oddziały - wanie inspekcji nie jest tak efektywne, ze względu na zmia- ny właścicielskie i lokalizacyjne, co utrudnia sprawowanie s ystematycznego nadzoru. Ponadto dla małych firm głów- ną trudność stanowi zakres nałożonych obowiązków zwią- zanych z zatrudnianiem pracowników oraz częstotliwość i o bszerność zmian przepisów. 7.4.2. Przestrzeganie przepisów o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni Zakres kontroli Celem kontroli było dokonanie oceny przestrzegania przepisów ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . Podobnie jak w latach ubiegłych podejmowane czynno- ści w większości przypadków miały charakter interwencyj- ny. Realizowano także kontrole planowe, w szczególności w tych placówkach, w których dokonywano kompleksowej oceny stanu przestrzegania przepisów prawa pracy. Dobór sklepów do kontroli wynikał z rozpoznania inspek - torów pracy oraz z przyjętych skarg. W pierwszej kolejności k ontrolowano placówki, w których uprzednio stwierdzono naruszenia przepisów ustawy. W 2023 r. skontrolowano łącznie 1 933 placówki han- dlowe (w tym 114 wielkopowierzchnowych). Dodatkowo inspektorzy pracy, dokonując rozpoznania (przede wszyst- kim na skutek napływających sygnałów), odwiedzili 171 placówek , stwierdzając, że były one – zgodnie z przepisa- mi – zamknięte. Zatem działania kontrolne i rozpoznawcze o bjęły łącznie 2 104 sklepy. Diagnoza Skala naruszania zakazu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czyn- ności związanych z handlem w niedziele, święta, w sobotę p oprzedzającą Święta Wielkanocne bądź w Wigilię Bożego Narodzenia, tak jak w 2022 r. jest wysoka (wyraźnie wyż - sza od notowanej w latach poprzednich). Ujawniono powierzanie pracy w handlu lub czynności związanych z handlem w wyżej wskazane dni 1 223 pracownikom (wobec 1 334 w roku 2022) oraz 428 zatrudnionym na innej podstawie niż stosunek pracy (w 2022 r. – 440), a także 36 osobom świadczącym pra - cę bez żadnej umowy – nielegalnie (w 2022 r. – 36). Ocena przestrzegania ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni w placówkach wielkopowierzchniowych odbyła się na podstawie 114 kon- troli przeprowadzonych w tego typu podmiotach. Odsetek sklepów naruszających zakaz powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czyn - ności związanych z handlem, w tej grupie, wyniósł 64,9%, nieprawidłowości ujawniono w 74 kontrolach (w poprzednim roku sprawozdawczym w 104, co stanowiło 53,6% kontroli). W pozostałych placówkach handlowych skala nieprawidło - wości była wyraźnie mniejsza – przywołanych przepisów n ie przestrzegano w 503 (27,7%) sklepach (wobec ok. 17,4% w 2022 r. – 465 kontroli). W obu grupach sklepów nieprawidłowości dotyczyły przede wszystkim prowadzenia handlu lub wykonywania czynności związanych z handlem przez pracowników lub zatrudnionych w niedziele. Uchybienia te – w odniesie- niu do pracowników – ujawniono w 67,6% placówek wiel- kopowierzchniowych (wobec 54,6% w 2022 r.) oraz 27,8% m niejszych (21% w 2022 r.). W przypadku zatrudnionych nieprawidłowości stwierdzono w ponad 90% (29 na 32 pla - cówki skontrolowane w tym zakresie) sklepów wielkopo- wierzchniowych (56,4% w 2022 r.) i blisko 37% (209 na 567 p oddanych kontroli) małych (przy 28,8% w 2022 r.). Jednak skala zatrudnienia niepracowniczego w obu kontrolowa - nych grupach placówek nie była duża (niespełna 4% osób świadczących pracę w przypadku wielkopowierzchniowych i blisko 11% w mniejszych) i w większości skontrolowanych sklepów pracę świadczyli wyłącznie pracownicy. W związku z tym można stwierdzić, że w przypadku zatrudnionych, sam odsetek naruszających przepisy sklepów nie odzwierciedla rzeczywistej skali problemu. Nieprzestrzeganie zakazu powierzania pracownikom handlu i wykonywania czynności związanych z handlem w święto ujawniono w 13,2% placówek wielkopowierzch- niowych i 9,5% mniejszych (w 2022 r. odpowiednio 8% i 11,2%). Wobec zatrudnionych nieprawidłowości występo- wały jedynie w mniejszych sklepach (27,5%, wobec 20% w 2 022 r.). W dużych sklepach nie stwierdzono również powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub wykonywania czynności związanych z handlem w dniu Naruszanie zakazu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem w latach 2021-2023 202120222023 5,1 20,0 29,8 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 147 24 grudnia lub w sobotę poprzedzającą Święta Wiel- kanocne p o godzinie 14 . Nieprawidłowości tego rodzaju wystąpiły wyłącznie w mniejszych placówkach handlowych, z których 3% powierzało wykonywanie wyżej wskazanych prac pracownikom, a 8,2% – zatrudnionym na innej podsta - wie niż stosunek pracy (w 2022 r. odpowiednio 5% i 8,3%). Wzrost odsetka sklepów nieprzestrzegających zaka- zu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w h andlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem w dni objęte zakazem spowodowany był głów - nie nieprawidłowym korzystaniem na szeroką skalę z dwóch wyłączeń spod zakazu handlu , co szerzej opi- sano poniżej. Powodem było również przeoczenie przez m niejszych przedsiębiorców utraty mocy obowiązywania z dniem 1 sierpnia 2023 r. art. 15i ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapo- bieganiem, przeciwdziałaniem i z walczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych . Przepis ten przewidywał, że w okresie obo- wiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo sta- nu epidemii oraz w okresie 30 dni następujących po ich o dwołaniu zakaz, o którym mowa w art. 5 ustawy o ogra- niczeniu handlu w n iedziele i święta oraz w niektóre inne dni , nie obowiązuje w niedziele w zakresie wykonywania czynności związanych z handlem, polegających na rozła- dowywaniu, przyjmowaniu i ekspozycji towarów pierwszej p otrzeby oraz powierzania pracownikowi lub zatrudnio- nemu wykonywania takich czynności (nie dotyczy to nie- dziel, które przypadają w święto). Począwszy od 1 sierpnia 2 023 r. przedsiębiorcy nie mogli zatem legalnie powierzać pracownikom wspomnianych czynności w niedziele, chy - ba że korzystali z jednego z wyjątków określonych w art. 6 ust. 1 ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . Zarówno w wielkopowierzchniowych, jak i mniejszych pla- cówkach handlowych stwierdzano wielokrotne naruszanie z akazu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni. W 24 kontrolach (wobec 36 w 2022 r.) ujawniono przypad - ki naruszania art. 4 ustawy o ograniczeniu handlu w niedzie- le i ś więta oraz w niektóre inne dni (zakaz nieodpłatnego powierzania wykonywania pracy w handlu lub wykonywania czynności związanych z handlem w placówkach handlowych w niedziele i święta, a także w dniu 24 grudnia i w sobotę bezpośrednio poprzedzającą pierwszy dzień Świąt Wielkiej Nocy). Tak jak w latach poprzednich wynikało to z powierza- nia pracy członkom rodziny innym niż wymienieni art. 6 u st. 4 ustawy (czyli niebędących małżonkiem, dziećmi wła- snymi lub małżonka, dziećmi przysposobionymi, rodzicami, m acochą, ojczymem, rodzeństwem, wnukami, dziadkami). Przedsiębiorcy stosunkowo dobrze znają przepisy obo - wiązujące w zakresie zakazu handlu i korzystają z możliwo- ści, jakie dają wyłączenia spod zakazu handlu, określone w a rt. 6 ustawy, jednakże zdarzały się przypadki niewła- ściwego ich stosowania – w 2023 r. tak samo jak w roku poprzednim, liczne. Już w Sprawozdaniu z działalności Państwowej Inspek - cji Pracy w 2022 r. skonstatowano, że po wejściu w życie z dniem 1 lutego 2022 r. nowelizacji ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni , przed- siębiorcy zaczęli poszukiwać nowych możliwości korzysta- nia z wyłączeń dających możliwość legalnego prowadzenia h andlu w niedziele. W jednej z sieci wielkopowierzchnio- wych ujawniono nieprawidłowe korzystanie z wyłączenia, o k tórym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 20 (w tym przypadku cho- dziło o prowadzenie handlu za pośrednictwem platformy i nternetowej). Do najczęściej wykorzystywanych nieprawidłowo wyjąt - ków należały określone w: −art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy o ograniczeniu handlu w nie- dziele i święta oraz w niektóre inne dni (placówki han- dlowe w zakładach prowadzących działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku) oraz −art. 6 ust. 1 pkt 31 ww. ustawy (placówki handlowe pro - wadzone przez podmioty nabywające towary na terenie rolno-spożywczych rynków hurtowych; w tym przypadku wyjątek dotyczy wyłącznie prowadzenia czynności zwią - zanych z handlem oraz powierzania pracownikowi lub zatrudnionemu wykonywania tych czynności). Drugi spośród wskazanych wyjątków budzi istotne wąt - pliwości, które – jak się wydaje – mogą zostać rozstrzy- gnięte jedynie poprzez zmiany legislacyjne. W aktualnym s tanie prawnym, art. 6 ust. 1 pkt 31 ustawy umożliwia bowiem powierzanie czynności związanych z handlem w niedzielę i święto w placówce handlowej nawet wów - czas, gdy w sklepie nie jest prowadzony handel towa- rami nabytymi na terenie rolno-spożywczych rynków h urtowych, pod warunkiem, że podmiot, który dany sklep prowadzi, nabywa takie towary. Ponadto przepis ten nie zawiera warunku nabycia tychże artykułów w dni objęte zakazem handlu, co prowadzi to sytuacji, w której naby - cie na terenie rolno-spożywczego rynku hurtowego, p rzez podmiot prowadzący placówkę handlową, minimal- nej ilości towarów w dowolnym dniu tygodnia, uprawnia s klep do skorzystania z wyłączenia w niedzielę lub świę- to. W ocenie Państwowej Inspekcji Pracy jest to niezgod- ne z intencjami ustawodawcy wyrażanymi w toku prac l egislacyjnych. Skłonienie przedsiębiorców do zaprzestania korzystania z pierwszego ze wskazanych wyłączeń było o tyle utrud - nione, że orzecznictwo w sprawach o wykroczenia było w zakresie interpretacji wskazanego wyżej przepisu nie- jednolite, a przedsiębiorcy – należący do kilku sieci (w tym f ranczyzowych) dysponowali opiniami prawnymi legitymizu- jącymi ich praktyki. O d początku obowiązywania art. 6 ust. pkt 10 (tj. od 1 marca 2018 r.) inspekcja pracy stała na stano - wisku, że wyjątek spod zakazu handlu, o którym mowa powyżej, dotyczy tych placówek handlowych, które zlo- kalizowane są w zakładach prowadzących działalność w z akresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku. Redakcja przepisu wskazuje bowiem, że sklep powinien stanowić część zakładu, a nie odwrotnie. Taka interpre - tacja prowadziła do zakwestionowania praktyk polegają- cych na organizowaniu w sklepach czytelni, galerii sztuki SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 148 ROZDZIAŁ 7 z interpretacją SN. Orzecznictwo w tym zakresie wciąż wymaga monitorowania. Kontrole respektowania ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni powinny być kontynuowane, w szczególności ze względu na wyraźny wzrost odsetka kontroli, w toku których ujawniono nieprze - strzeganie przepisów. 7.5. Edukacja – przestrzeganie przepisów prawnej ochrony pracy Zakres kontroli Inspektorzy pracy przeprowadzili 103 kontrole na terenie całego kraju (w 2022 r. – 93, w 2021 r. – 84). W skontrolo- wanych podmiotach zatrudnionych było 5,4 tys. osób, w tym b lisko 5,3 tys. na podstawie stosunku pracy. Z ustaleń inspektorów pracy wynika, że podstawową formą nawiązania pracowniczego stosunku pracy w kontro - lowanych podmiotach, są przepisy Kodeksu pracy i ustawy Karta Nauczyciela , ale występują także przypadki zatrud- niania pracowników na podstawie umów cywilnoprawnych. C elem przeprowadzonych kontroli było ustalenie przestrze- gania przez dyrektorów placówek oświatowych przepisów w w. aktów prawnych. Organem prowadzącym dla kontrolowanych szkół był samorząd terytorialny (gminny, powiatowy i wojewódzki) lub osoby fizyczne i prawne (87 kontrole dotyczyły placówek sektora publicznego, a 16 sektora prywatnego). Kontroli zostały poddane wszystkie typy jednostek oświa - towych (przedszkola, szkoły podstawowe, szkoły ponadpod- stawowe, policealne). D ominowały placówki oświatowe o zatrudnie- niu od 10 do 49 pracowników (58 kontroli) i od 50 do 249 p racowników (43 kontrole). czy wypożyczalni sprzętu sportowego. Ze względu na nie- jednolitość orzecznictwa sądowego zapadłego na tle stanów f aktycznych zbliżonych do opisanych powyżej, w 6 sprawach rozstrzygniętych prawomocnie wyrokami uniewinniającymi oraz jednej, w której doszło do prawomocnego umorzenia postępowania, Główny Inspektor Pracy wystąpił do Prokura - tora Generalnego o wniesienie kasacji (w sprawach o wykro- czenia może wnieść ją wyłącznie Prokurator Generalny lub R zecznik praw Obywatelskich). We wszystkich tych spra- wach Prokurator Generalny podzielił stanowisko inspekcji i wniósł ten nadzwyczajny środek zaskarżenia. W roku sprawozdawczym Sąd Najwyższy rozstrzy - gnął 5 kasacji wniesionych przez Prokuratora Generalne- go na wniosek Głównego Inspektora Pracy. Dwie spośród n ich zostały wniesione w 2022 r., a 3 – w 2023 r. Kolejna z wniesionych w 2023 r. kasacji została rozpoznana już w 2024 r. We wszystkich przypadkach Sąd podzielił stanowisko Państwowej Inspekcji Pracy co do sposobu rozumienia art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . W 3 spośród rozstrzygnię- tych spraw Sąd orzekał na rozprawie, natomiast w pozosta- łych – na posiedzeniu bez udziału stron w trybie art. 535 u st. 5 Kodeksu karnego (gdzie przesłanką jest oczywista zasadność kasacji). Wyroki zostały wydane przez różne składy orzeka - jące – we wszystkich przypadkach zaskarżone wyroki s ądu II instancji zostały uchylone i przekazane do ponowne- go rozpoznania. Z daniem Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwo- ści, że zakaz nie obowiązuje w placówkach handlowych z najdujących się „w” zakładach prowadzących działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty i wypoczynku. Sąd nie dostrzega w tym przepisie luki, uznając go za jasny i wystar - czający. Ustawodawca nie zrównał placówki handlowej z z akładem, przez przyimek „w” wyraźnie zaznaczył, że dzia- łalność handlowa musi być prowadzona w ramach innej s połecznie użytecznej działalności. Zatem sklep i dzia- łalność w zakresie kultury, sportu, oświaty i wypoczynku p owinna łączyć określona relacja – sklep i zakład nie mogą być na tym samym poziomie organizacyjnym – działalność placówki handlowej musi zawierać się w ramach zakładu. Ustawienie regałów ze sprzętem sportowym czy książkami nie stwarza takiej relacji, by cały obiekt można było nazwać zakładem, w którego ramach działa placówka handlowa. W związku z powyższym można mówić już o utrwa - lonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego. Sądy okręgo- we dostrzegły już opisane wyroki i uwzględniają je – choć n ie we wszystkich sprawach – w wydawanych orzeczeniach odwoławczych. Wnioski Rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy kasacji wniesio- nych przez Prokuratora Generalnego pozwoliło na ustalenie w łaściwej wykładni art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy o ogranicze- niu handlu w n iedziele i święta oraz w niektóre inne dni , jednak nadal niektóre sądy orzekają w sposób niezgodny Przestrzeganie przepisów prawnej ochrony pracy w jednostkach oświatowych w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Nawiązanie stosunku pracy z nauczycielem 625965 Wynagradzanie nauczycieli465257 Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych 343640 Ustanie zatrudnienia, świadectwa pracy 333538 Urlopy wypoczynkowe323641 Urlopy dla poratowania zdrowia-34 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 149 Diagnoza Najwięcej nieprawidłowości dotyczyło nawiązania stosunku pracy z nauczycielami , w tym umów o pracę oraz mianowania jako podstawy stosunku pracy. Były one następstwem niepotwierdzania na piśmie rodzaju umowy oraz jej warunków (brak wskazania wymiaru czasu pracy, nieprecyzyjne określenie wynagrodzenia nauczyciela), zawarcia umowy o pracę na czas określony w warunkach, w których winna zostać zawarta umowa o pracę na czas nieokreślony, niepotwierdzenia przekształcenia stosunku pracy nawiązanego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w stosunek pracy na podstawie mianowa - nia. Kontrole przeprowadzone przez inspektorów pracy u jawniły zawieranie umów cywilnoprawnych przy zachowaniu warunków wykonywania pracy na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem (w 2023 r. stwier - dzono nieprawidłowości w 5 kontrolach, a w 2022 r. w 3 kontrolach). Trzeba podkreślić, że nieprawidłowości te, podobnie jak w latach ubiegłych, dotyczą jedynie jed - nostek oświatowych prowadzonych przez osoby fizyczne i prawne. Z kolei naruszenia przepisów w zakresie wynagradza- nia nauczycieli dotyczyły naliczania i wypłacania wyna- grodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy. Powyższe p rzejawiało się w zaniżaniu wynagrodzenia, nieterminowo- ści wypłaty wynagrodzenia, czy wynagrodzenia za pracę w ramach godzin ponadwymiarowych i godzin doraźnych zastępstw, nieprzyznawaniu lub zaniżaniu dodatków moty - wacyjnych i stażowych. Przeprowadzone kontrole wykazały także znaczną licz- bę nieprawidłowości dotyczących ustania zatrudnienia, w tym treści świadectw pracy wystawianych nauczycielom (38 kontroli). Polegały one m.in. na nieokreśleniu w sposób prawidłowy trybu lub podstawy prawnej ustania stosunku pracy czy okresu wykonywanej pracy oraz wymiaru wyko - rzystanego urlopu wypoczynkowego, a także na niepełnym u zasadnieniu wypowiedzenia złożonego nauczycielowi. Stwierdzone zostały także uchybienia w zakresie urlo- pów wypoczynkowych , w tym urlopów uzupełniających. Przejawiały się one m.in. w braku planów urlopowych dla dyrektorów, wicedyrektorów oraz nauczycieli zatrudnio - nych na stanowiskach kierowniczych, nieterminowym wypłacaniu wynagrodzenia oraz ekwiwalentu za urlop lub zaniżaniu tego wynagrodzenia (ekwiwalentu), w niewyko - rzystaniu przez nauczycieli placówek feryjnych urlopów wypoczynkowych w roku, w którym nabyli prawo do tego urlopu, udzielaniu urlopu uzupełniającego w trakcie trwa - nia ferii letnich lub zimowych. Niewielkie trudności spra- wiało dyrektorom kontrolowanych jednostek oświatowych u dzielanie nauczycielom urlopów dla poratowania zdro- wia (w tym zakresie w 2023 r. stwierdzono nieprawidłowo- ści w 4 kontrolach). P odobnie, jak w poprzednich latach, kontrole wykazały nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania zakładowe- go funduszu świadczeń socjalnych , a dotyczyły one niewłaściwego sposobu naliczania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla nauczycieli, będących emerytami lub rencistami, nieterminowego przekazywa - nia odpisów na odrębny rachunek bankowy zfśs, czy też g romadzeniu danych osobowych, których przechowywa- nie było zbędne do realizacji celów określonych w ustawie o zfśs . Ponadto nieprawidłowości w omawianym zagad- nieniu dotyczyły błędów w treści regulaminów zfśs i zasad p rzyznawania świadczeń. Wnioski Przeprowadzone w placówkach oświatowych kon- trole potwierdziły nieprawidłowości ujawniane w latach p oprzednich. W odniesieniu do zagadnień związanych z zakładowym funduszem świadczeń socjalnych najczę - ściej stwierdzano, iż obowiązujące w szkołach regulaminy przyznawania świadczeń z tego funduszu nie są uzgadnia- ne z organizacjami związkowymi, co prowadzi do przyzna- wania świadczeń bez uzgodnienia z tymi organizacjami. N ależy wskazać, że w wyniku wniosku legislacyj- nego Głównego Inspektora Pracy skierowanego w 2 022 r. do Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższe- go, doprecyzowano art. 53 ustawy Karta Nauczy- ciela i od 1 stycznia 2024 r. odpis na zfśs dla nauczycieli będących emerytami, rencistami lub pobierającymi świad- czenia kompensacyjne jest ustalany jako iloczyn: −planowanej, przeciętnej w danym roku kalendarzowym liczby nauczycieli będących emerytami lub rencistami oraz nauczycieli pobierających nauczycielskie świadcze - nie kompensacyjne, skorygowanej w końcu danego roku kalendarzowego do faktycznej, przeciętnej liczby tych nauczycieli; −42% kwoty bazowej wynikającej z ustawy budżetowej – obowiązującej w dniu 1 stycznia danego roku. Podobnie, jak w latach poprzednich, należy podkreślić pojawiające się wątpliwości dotyczące sposobu rozlicza - nia i wypłacania wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych . Kontrole wykazały bowiem, że roz- liczanie godzin ponadwymiarowych nauczycieli na podsta- wie art. 39 ust. 4 ustawy Karta Nauczyciela w okresach miesięcznych jest praktycznie niewykonalne, gdyż zgodnie z tym przepisem składniki wynagrodzenia, których wyso - kość może być ustalona jedynie na podstawie już wykona- nych prac, wypłaca się miesięcznie lub jednorazowo z dołu w ostatnim dniu miesiąca. W praktyce szkoły najczęściej rozliczają godziny ponadwymiarowe w okresach tygodnio - wych lub wypłacają należności z tego tytułu w następnym miesiącu. Powyższe uzasadnia zmianę regulacji w części dotyczącej okresu rozliczeniowego. Kontrolując zagadnienia związane z nawiązywa - niem umów o pracę z nauczycielami, stwierdzono liczne p rzypadki niepotwierdzania na piśmie rodzaju umowy o pracę oraz nieprawidłowości w treści umów (najczę - ściej był to brak wskazania miejsca wykonywania pra- cy, co w przypadku zespołu szkół ma bardzo istotne z naczenie). Prowadzone czynności kontrolne ujawniły rów- nież naruszenia dotyczące sposobów nawiązania stosun- ku pracy. zamiast mianowania stosowano umowy o pracę. P onadto nawiązywano stosunki pracy na podstawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 150 ROZDZIAŁ 7 umowy o pracę na czas określony z pominięciem ograni- czeń określonych w art. 10 ust. 7 ustawy Karta Nauczy- ciela (skala nieprawidłowości w tym zakresie jest podobna jak w 2022 r.). 7.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania młodocianych, a także wydawanie zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudnia- nia młodocianych Zakres kontroli W 2023 r. przeprowadzono 494 kontrole przestrze- gania przepisów dotyczących zatrudniania młodocia- nych (w 2022 r. – 461 kontroli). Kontrolowani pracodawcy zatrudniali blisko 12,8 tys. pracowników, w tym 12,2 tys. osób na podstawie stosunku pracy, z czego 2 516 stano - wili pracownicy młodociani. Najwięcej kontroli – 64% przeprowadzono u praco- dawców zatrudniających do 9 pracowników (zatrudniali o ni 816 młodocianych) oraz u pracodawców zatrudniają- cych od 10 do 49 pracowników – 28% kontroli (zatrudniali o ni 795 młodocianych). Natomiast największa liczba młodocianych była zatrud - niona, podobnie jak w latach ubiegłych w takich branżach jak: handel i naprawy (672 młodocianych), pozostała działalność usługowa (488 młodocianych), przetwórstwo przemysłowe (953 młodocianych) oraz zakwaterowanie i usługi gastronomiczne (178 młodocianych). U pracodaw - ców prowadzących wyżej wymienione rodzaje działalno- ści inspektorzy przeprowadzili łącznie 430 kontroli (87% w szystkich). Diagnoza Wyniki kontroli pozwalają na stwierdzenie, iż niepra- widłowości w zakresie przestrzegania przepisów prawa p racy przy zatrudnianiu młodocianych, mają charakter powtarzalny. Podobnie, jak w ubiegłych latach, najwięcej nieprawidłowości dotyczyło braku udzielenia informacji przedstawicielom ustawowym młodocianego o ryzy- ku zawodowym oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami , co ujawniono w 345 kontrolach (w 2022 r. – 281 kontroli). Ponadto, pracodawcy naruszają obowiązek prowadze - nia różnego rodzaju ewidencji związanych z zatrud- nianiem pracowników młodocianych . Podczas 187 kontroli (w 2022 r. – 175 kontroli) stwierdzono brak prowa- dzenia ewidencji czasu pracy przy pracach wzbronionych, a dozwolonych w celu odbycia przygotowania zawodowe- go. Nieprowadzenie takiej ewidencji uniemożliwia ocenę s topnia narażenia na występowanie warunków wykony- wania pracy stwarzających największe zagrożenie dla z drowia młodocianych pracowników. Kolejną grupę nieprawidłowości w zakresie zatrud - niania pracowników młodocianych stanowią uchybienia w zakresie opracowywania wykazów stanowisk i rodza- jów prac wzbronionych oraz dozwolonych dla celów p rzygotowania zawodowego . Niedopełnienie obowiąz- ku prowadzenia wykazu prac wzbronionych stwierdzono w 151 kontrolach (w 2022 r. – w 142 kontrolach). W nieco mniejszej liczbie kontroli (143), ujawniono, że pracodaw - cy nie opracowali wykazu prac dozwolonych dla potrzeb odbycia przygotowania zawodowego. Niestety, 141 kontroli (w 2022 r. – 135 kontroli) potwier - dziło niewykonywanie obowiązku właściwego przygo- towania młodocianych d o pracy . Nieprawidłowość polegała na dopuszczeniu pracowników młodocia- nych do pracy bez szkolenia wstępnego w zakresie bez- pieczeństwa i higieny pracy oraz bez wstępnych badań profilaktycznych. Wnioski Jak wykazały kontrole, od lat główną nieprawidłowością przy zatrudnianiu pracowników młodocianych jest nieprze- strzeganie przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. Brak odpowiednich badań lekarskich oraz szkoleń bhp w przypadku młodocianych jest szczególnie niebez - pieczny i w perspektywie długookresowej może powodować ogromne koszty społeczne. Ponadto, pracodawcy nadal mają problemy w sporzą - dzaniu profesjonalnej dokumentacji dotyczącej bezpieczeń- stwa i higieny pracy młodocianych, takiej jak wykaz prac w zbronionych młodocianym czy też ocena ryzyka zawodo- wego na danym stanowisku pracy uwzględniająca warun- ki zatrudnienia takiego pracownika, a także wymaganych ewidencji. Aktualny pozostaje postulat zmiany przepisów art. 201 Kodeksu pracy, dotyczący badań lekar- skich pracowników młodocianych , poprzez dostoso- wanie go do wymogów przepisów Konwencji MOP nr 77 i 78, które stanowią, że młodociany poniżej 18 lat powi- nien podlegać badaniom lekarskim w odstępach nie dłuż- szych niż rok. Zmiana redakcyjna powinna również objąć art. 193 Kodeksu pracy, poprzez określenie formy, w jakiej ewidencja pracowników młodocia - nych m a być prowadzona . Analiza wyników kontroli prowadzi do wniosku, że celo- we jest kontynuowanie kontroli, szczególnie u pracodawców z branż, w których stwierdzono najwięcej nieprawidłowo- ści. Uzasadnione jest też prowadzenie dalszej współpracy z organami i instytucjami zajmującymi się sprawami zatrud- niania młodocianych w celu podnoszenia świadomości prawnej pracodawców i ograniczania liczby naruszeń prawa pracy (kuratoria, szkoły, hufce pracy, urzędy pracy, organiza - cje rzemieślnicze i organy kontroli). Ponadto, niezbędne jest prowadzenie szkoleń z zakresu prawnej ochrony pracy młodocianych, w których uczestniczy - liby pracodawcy, a także prowadzenie współpracy ze szkoła- mi uczącymi młodzież odbywającą przygotowanie zawodowe p olegającej na organizowaniu przy współudziale szkół spo- tkań z uczniami, rodzicami oraz opiekunami uczniów będą- cych pracownikami młodocianymi, celem uświadamiania ich SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 151 o przysługujących uprawnieniach i obowiązkach w zakresie przygotowania zawodowego. Natomiast szeroko zakrojo- na działalność promocyjno-prewencyjna niewątpliwie może p rzyczynić się do poprawy warunków pracy pracowników młodocianych. Wydawanie zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci W 2023 r. do okręgowych inspektoratów pracy wpłynęło 2 689 wniosków o wydanie zezwolenia na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko do ukoń- czenia przez nie 16. roku życia. W porównaniu do lat poprzed- nich nastąpił znaczny wzrost wydanych zezwoleń na pracę d zieci, bowiem w 2022 r. wydano 2 568 zezwoleń, natomiast 2021 r. – 1 773 zezwolenia. Podobnie jak w latach ubiegłych, większość wniosków dotyczyła zamiaru zatrudniania dzieci podczas prób i występów w przedstawieniach teatralnych, operowych, udziału w filmach i reklamach oraz sesjach fotograficz- nych, sporadycznie wydawano zezwolenia na działalność s portową. Po rozpatrzeniu wniosków inspektorzy pracy wydali w trybie art. 304 5 Kodeksu pracy 2 686 decyzji zezwalają- cych n a wykonywanie pracy przez dzieci . Decyzje te były wydawane po przeprowadzeniu kontroli u wnioskodawców i stwierdzeniu, że nie istnieją jakiekolwiek uwarunkowania, które uniemożliwiłyby wydanie decyzji w sprawie zezwole - nia na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych p rzez dziecko. Wydając przedmiotowe decyzje, inspektorzy pracy sformułowali szereg niezbędnych ustaleń wymaga- nych z e względu na dobro dziecka oraz rodzaj, charak- ter albo warunki wykonywania pracy lub innych zajęć z arobkowych przez dzieci , zobowiązując wnioskodawców np. do zapewnienia opieki osoby dorosłej nad dziećmi pod- czas prób i spektakli, przestrzegania dopuszczalnego (okre- ślonego w wydanej decyzji) dobowego wymiaru czasu pracy d ziecka. Nie wszystkie złożone wnioski zawierały niezbędne dokumenty (np. brak orzeczenia lekarskiego o braku prze - ciwwskazań do wykonywania pracy przez dziecko czy brak o pinii poradni psychologiczno-pedagogicznej), toteż inspek- torzy pracy wydali w 2023 r. 3 decyzje odmawiające wydania zezwolenia na pracę dzieci. Informacja na temat uzyskanych efektów w wyniku reali - zacji wydanych zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci zawarta została w części 14 Sprawozdania „Działalność PIP w ujęciu statystycznym”. 7.7. Przestrzeganie przepisów dotyczących pracowniczych planów kapitałowych Zakres kontroli W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała kon- trole dotyczące przestrzegania przepisów o pracowniczych p lanach kapitałowych (PPK). W tym roku, podobnie jak w roku ubiegłym, kontroli podlegały wszystkie podmio - ty zatrudniające, objęte stosowaniem ustawy, bez wzglę- du na stan zatrudnienia czy formę własności. Zakresem k ontroli objęte zostały zagadnienia dotyczące obowiąz- ku zawarcia umowy o zarządzanie i prowadzenie pra- cowniczych planów kapitałowych oraz dokonywania w płat do PPK w wymaganym przepisami terminie. Łącznie przeprowadzono 262 kontrole (w 2022 r.– 267, w 2021 r. – 262), z czego 36 kontroli inicjowanych było skargami pra- cowników (w 2022 r. – 58, w 2021 r. – 62). W skontrolowanych jednostkach pracę świadczyło 74,1 tys. osób, w tym blisko 60 tys. pracowników na podsta - wie stosunku pracy. Najwięcej kontroli przeprowadzono w podmiotach zatrud- niających od 50 do 249 osób – 98 kontroli. Ponadto 76 kontroli p rzeprowadzono w podmiotach zatrudniających od 10 do 49 osób, 57 kontroli – w zakładach powyżej 250 osób oraz 31 kontroli w podmiotach zatrudniających do 9 osób. 47 kontroli dotyczyło sektora publicznego, z czego 4 kontrole przepro - wadzono w jednostkach państwowych, 43 – w jednostkach s amorządowych. Diagnoza Nieprawidłowości stwierdzono u prawie 23% kontrolo- wanych pracodawców, co wskazuje na wzrost w sto- sunku do dwóch ostatnich lat (w 2022 r. – u 16% kontrolowanych pracodawców, w 2021 – u 13,7%). Najwięcej nieprawidłowości ujawniono w zakładach zatrudniających do 9 osób (45% kontrolowanych pracodaw- ców) oraz od 10 do 49 osób (35,5%). N aruszenia przepisów dotyczyły głównie pracodawców z sektora prywatnego (29% kontrolowanych). W sekto - rze publicznym występowały zdecydowanie rzadziej (13% pracodawców). Co do zasady, umowy o zarządzanie PPK, były zawie- rane w określonych przepisami terminach. Stwierdzono 1 4 wykroczeń w zakresie braku umowy o zarządzanie PPK oraz 8 wykroczeń dotyczących uchybienia terminom zawarcia umów o zarządzanie PPK. Jako główną przyczy - nę podawano: przeoczenie terminu przez podmiot zatrud- niający (umowa była zawierana po otrzymaniu od Polskiego F unduszu Rozwoju wezwania do zawarcia tej umowy). Inne przyczyny to brak dostatecznej wiedzy w zakresie nowych obowiązków dotyczących PPK, zwłaszcza w mniejszych podmiotach zatrudniających. W odniesieniu do zawierania umów o prowadzenie PPK w imieniu i na rzecz osoby zatrudnionej inspektorzy pracy stwierdzili 25 wykroczeń, w tym 17 dotyczyło nie- zawarcia umowy, a pozostałe zawarcia umowy po termi- nie. Często nieterminowe zawarcie umów o prowadzenie P PK dotyczyło poszczególnych pracowników, np. nowo zatrudnionych. Wśród przyczyn tej nieprawidłowości wska - zywano: niewywiązanie się z obowiązków wskazanych w umowie o współpracy przez wynajęte zewnętrzne biuro SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 152 ROZDZIAŁ 7 rachunkowe, brak dostatecznej wiedzy służb pracowni- czych, błędy interpretacyjne obowiązujących przepisów p rawa. Najwięcej, bo 52 wykroczenia stwierdzono w zakre- sie dokonywania wpłat do PPK , w tym: −28 wykroczeń w zakresie niedokonania wpłaty do PPK; −2 wykroczenia dotyczące zaniżenia kwoty należnej; −22 wykroczenia dotyczyły nieterminowego przekazania środków do PPK. Wskazywane przez pracodawców przyczyny wyżej wymienionych uchybień to: pomyłka przy wpisywaniu kwoty przelewu wpłaty do PPK, brak środków finanso - wych na dokonanie wpłat, błędy w funkcjonowaniu pro- gramów kadrowo-płacowych, niewłaściwe oznaczenie pr zekazywanych kwot, co skutkowało zwrotem przekaza- nych środków. P onadto część nieprawidłowości związana była z ponownym autozapisem do PPK, który miał miej - sce od 1 marca 2023 r. Ponowny autozapis dotyczył osób, które złożyły deklarację o rezygnacji z dokonywania wpłat do PPK. W ramach autozapisu mogły one pozostać w PPK (pracodawca zapisywał je automatycznie) lub złożyć ponowną rezygnację z oszczędzania w programie. Wyniki kontroli prowadzonych w 2023 r. pokazu - ją, iż pracodawcy w większości przypadków wywiązu- ją się z n ałożonych na nich obowiązków wynikających z ustawy o PPK. Dotyczy to zwłaszcza dużych zakładów pracy, które jako pierwsze zobowiązane były do wdro- żenia PPK. Zazwyczaj w takich podmiotach w ramach k omórki kadrowo-płacowej wyznaczani są pracownicy, którzy zajmują się wyłącznie obsługą PPK. Nieprawidło - wości, jeśli występują, dotyczą głównie małych zakładów, zatrudniających do 25 pracowników, gdzie nie ma fachowej obsługi. Jednakże pomimo występujących nieprawidło - wości nie możemy mówić o ich dużej skali, czy rażących naruszeniach. Niedokonanie wpłaty na PPK lub nieterminowe przekazywanie środków na PPK, było najczęściej stwierdzaną nieprawidłowością . Przyczyną ww. naru- szeń były problemy finansowe pracodawców. P onadto analiza wyników kontroli wykazała, że zarów- no pracodawcy, jak i pracownicy nadal podchodzą nie- ufnie do zaproponowanej przez Państwo możliwości o szczędzania, stąd masowe składanie deklaracji o rezy- gnacji z udziału w PPK czy brak chęci dokonywania wpłat d odatkowych. Podnoszona jest kwestia braku rzetelnej Skargi dotyczące nieprzestrzegania przepisów ustawy o pracowniczych planach kapitałowych Przedmiot skargi Liczba skarg Zasadność skarg Zasadne Zasadne częściowo Bez- zasadne Niemożliwe do ustalenia W toku Nieprawidłowości dot. dokonywania wpłat do PPK8244-10235 Nieprawidłowości dot. zawierania umowy o zarządzanie PPK 2510-591 Niezawarcie umowy o prowadzenie PPK w imieniu i na rzecz osoby zatrudnionej 3825-742 Niezgłoszenie bądź zgłoszenie nieprawdziwych danych wymaganych ustawą o PPK 111-73- informacji na temat zalet i ewentualnych wad wprowadzo- nego programu. W z wiązku z ujawnieniem 99 wykroczeń inspekto- rzy pracy nałożyli łącznie 72 mandaty na kwotę blisko 1 06 tys. zł, zastosowali 27 środków oddziaływania wycho- wawczego, w 2 przypadkach skierowali wnioski do sądu. W 2 023 r. inspektorzy pracy zbadali 156 skarg z zakre- su przestrzegania przepisów ustawy o pracowniczych pla- nach kapitałowych , w których zgłoszono 182 problemy. Wnioski Najważniejsze wnioski po kontrolach prowadzonych w 2023 r. dotyczących przestrzegania przepisów ustawy o pracowniczych planach kapitałowych : −dalsze prowadzenie kontroli z ukierunkowaniem na podmioty zatrudniające powyżej 250 osób, z uwagi na obowiązywanie przepisów ustawy o pracowniczych planach kapitałowych do tej grupy od 2019 r.; −rozważenie kwestii zmiany przepisów art. 106 i 108 usta- wy o PP K w części dotyczącej sposobu oznaczenia górnej granicy kary (kwotowe określenie górnej granicy kary); −rozważenie wprowadzenia w ustawie o Państwowej Inspek- cji Pracy regulacji dającej inspektorowi możliwość obligowa- nia podmiotu kontrolowanego do wykonywania obowiązków wynikających z ustawy o PPK i umów o zarządzanie PPK oraz dokonywania wpłat do PPK, w przypadku, gdy kontrola wykaże w tym zakresie nieprawidłowości, poprzez stosowa - nie środków prawnych w formie wystąpień lub poleceń. Brak możliwości wydawania środków prawnych, w przypadku naruszenia przepisów ustawy o PPK, oznacza w niektórych przypadkach brak jakiejkolwiek reakcji ze strony inspektora pracy w związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami; SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 153 −współpraca z organami Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych lub Krajowej Administracji Skarbowej w zakresie posiadanych informacji na temat liczby osób podlegających obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego i rentowego. Informacje pozyskane od organów administracji skarbo - wej mogłyby ułatwić ustalenie bądź potwierdzenie faktu czy dana osoba została uprawniona do złożenia dekla- racji o obniżeniu wysokości wpłaty do 0,5% wynagro- dzenia otrzymywanego z różnych źródeł podlegających opodatkowaniu. 7.8. Emerytury pomostowe Zakres kontroli Podstawą działania organów Państwowej Inspekcji Pracy w ramach przedmiotowej problematyki jest art. 10 ust. 1 pkt 9a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwo- wej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 97), który wśród zadań organu wymienia kontrolę wykazu stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warun - kach lub o szczególnym charakterze, oraz kontrolę ewi- dencji pracowników wykonujących prace w szczególnych w arunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 41 ust. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emerytu- rach pomostowych . W przypadku nieumieszczenia stanowi- ska pracy, na którym pracownik wykonuje pracę, w wykazie, o k tórym mowa w art. 41 ust. 4 pkt 1, lub nieumieszczenia pracownika w ewidencji, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2, pracownikowi przysługuje skarga do Państwowej Inspek - cji Pracy. Skarga traktowana jest jak wniosek o wszczęcie p ostępowania kontrolnego i administracyjnego. W 2023 r. do okręgowych inspektoratów pracy wpłynęły łącznie 62 wnioski o umieszczenie stanowiska w wykazie, 21 wniosków o umieszczenie pracownika w ewidencji i 1 wniosek dotyczący wpisu do wykazu i ewidencji. Głównym celem prowadzonych przez inspektorów pra- cy czynności kontrolnych było ustalenie, czy faktycznie w ykonywane przez pracowników prace są pracami prowa- dzonymi w szczególnych warunkach lub pracami o szczegól- nym charakterze, wymienionymi w ustawie o emeryturach pomostowych . Wynikiem kontroli przeprowadzanych przez inspektorów pracy są decyzje administracyjne, adekwat- ne do poczynionych ustaleń. W 2 023 r. w związku ze złożonymi przez pracowni- ków wnioskami w sprawie umieszczenia stanowiska pra- cy w wykazie stanowisk pracy, na których są wykonywane p race w szczególnych warunkach lub o szczególnym cha- rakterze, lub w sprawie o umieszczenie pracownika w ewi- dencji pracowników wykonujących prace w szczególnych w arunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidywany obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych, inspektorzy pracy przeprowadzili 19 kontroli w 18 podmiotach. Większość kontroli związa- na była z nieumieszczeniem przez pracodawcę stanowiska p racy w wykazie. Kontrole przeprowadzono głównie w podmiotach średnich i dużych, zatrudniających ponad 49 pracowni - ków (16 podmiotów). Działalność skontrolowanych firm z wiązana była najczęściej z przetwórstwem przemysło- wym (8 podmiotów) i wytwarzaniem energii (4 podmioty). B yły to zarówno firmy z sektora prywatnego, jak i z sektora publicznego. Diagnoza Przeprowadzane przez inspektorów pracy kontrole czę- ściej związane były z nieumieszczeniem przez pracodawcę s tanowiska pracy w wykazie. Inspektorzy pracy po przepro- wadzeniu kontroli wydali 9 decyzji nakazujących umiesz- czenie stanowiska pracy w w ykazie . Kontrole dotyczyły najczęściej prac określonych w załączniku nr 2 do ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych tj. prac o szczególnym charakterze, m.in. prac kierowców pojazdów uprzywilejowanych. W roku sprawozdawczym, w sprawach o emerytury pomostowe inspektorzy pracy wydali łącznie 22 decyzje dotyczące wykazu i 16 dotyczących ewidencji . Od decyzji inspektora pracy nakazującej lub odmawia- jącej nakazania umieszczenia stanowiska w wykazie lub p racownika w ewidencji lub umarzającej postępowanie wniesiono w 8 przypadkach odwołania do organu II instan - cji; w 6 przypadkach utrzymano decyzję inspektora pracy w mocy a w 1 przypadku uchylono decyzję odmawiającą umieszczenia pracownika w ewidencji. W przypadku skarg, w wyniku których nie prowadzono czynności kontrolnych, inspektorzy pracy wydali 19 posta - nowień odmawiających wszczęcia postępowania z uwa- gi na wniesienie skargi przez podmiot niebędący stroną. W 4 p rzypadkach wniesiono zażalenie do organu II instan- cji, który w 3 przypadkach utrzymał w mocy postanowienie i nspektora pracy, a w 1 przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W 3 przypadkach wniesiono skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego (2 skargi wniesione przez praco - dawcę, 1 przez pracownika), który w 1 przypadku uchylił z askarżone przez pracownika postanowienie. W przypadku skarg złożonych przez pracodawcę – jedną sąd oddalił zaś druga nie została rozstrzygnięta do końca 2023 r. Wnioski Kontrole przeprowadzone na wniosek pracowników przez inspektorów pracy przyczyniły się do umieszcze- nia stanowisk pracy w prowadzonych przez pracodawców w ykazach stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym cha - rakterze oraz do podniesienia świadomości pracodaw- ców na temat obowiązków wynikających z ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Wzrost świadomości pracodawców i pracowni- ków na temat obowiązków i uprawnień wynikających z p rzepisów prawa może zostać zapewniony dzięki prowa- dzeniu działań i rozwijaniu przedsięwzięć edukacyjno-infor- macyjnych związanych z emeryturami pomostowymi, w tym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 154 ROZDZIAŁ 7 upowszechnianie rozwiązań przewidzianych ww. ustawą oraz kryteriów kwalifikowania poszczególnych prac do prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakte - rze. Państwowa Inspekcja Pracy będzie także reagowa- ła na ewentualne zmiany legislacyjne w tym obszarze, u względniając je w planowanych i realizowanych działa- niach kontrolnych i prewencyjno-promocyjnych. Szcze- gółowa ocena nowej regulacji przedstawiona została w rozdziale 12. Sprawozdania. 7.9. Praca zdalna Przestrzeganie przepisów prawa przy zatrudnianiu pracowników w formie zdalnej Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 325 kon- troli w 321 podmiotach, w tym 294 kontrole planowe i 31 – w następstwie zgłoszonych skarg. Kontrole były Zatrudnianie pracowników w formie zdalnej w 2023 r. – Liczba kontroli wg PKD (wybrane sekcje) handel, naprawy działalność profesjonalna 3 547 73 68 27 21 73 33 30 przetwórstwo przemysłowe informacja i komunikacja pozostałe administracja publiczna nanse i ubezpieczenia powyżej 250 pracowników do 9 pracowników od 10 do 49 pracowników od 50 do 249 pracowników 38 107 55 125 Praca zdalna - ogółem 325 kontroli Zatrudnianie pracowników w formie zdalnej w 2023 r. – Liczba kontroli wg wielkości zakładu pracy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 155 realizowane zarówno u pracodawców działających w sek- torze publicznym (60 kontroli), jak i prywatnym (264 kontro- le; 1 kontrola – własność nieokreślona). Biorąc pod uwagę b ranżę, w której działa dany podmiot – najwięcej kontroli przeprowadzono u pracodawców prowadzących działal - ność w obszarze przetwórstwa przemysłowego (22%) oraz informacji i komunikacji (21%). Najwięcej kontroli dotyczących wykonywania pracy zdal - nej inspektorzy pracy przeprowadzili w podmiotach zatrud- niających 250 i więcej pracowników (125 kontroli) oraz p odmiotach zatrudniających od 50 do 249 pracowników (107 kontroli). Diagnoza Najczęściej wykorzystywaną formą pracy zdalnej w kontrolowanych podmiotach była praca zdalna częścio- wa (w 66% zakładów). Zwykle u pracodawców występowa- ły jednocześnie różne formy wykonywania pracy zdalnej ( w tym praca zdalna okazjonalna). Zasady wykonywania pracy zdalnej najczęściej określa - no w regulaminach (58% skontrolowanych podmiotów), rza- dziej w porozumieniach ze związkami zawodowymi (16%) lub w p orozumieniach zawartych z pracownikami (18%). W toku kontroli inspektorzy pracy ustalili, iż w 55 podmiotach nie określono w ogóle zasad pracy zdalnej w ww. dokumentach, mimo że była ona wykonywana (należy zauważyć, że w tej gru - pie są również pracodawcy, u których występowała wyłącz- nie praca zdalna okazjonalna, która nie wymaga określania za sad w porozumieniu bądź regulaminie). Niemal w 61% kontroli dotyczących zatrudniania pra- cowników w formie zdalnej stwierdzono nieprawidłowo- ści skutkujące wydaniem środków prawnych przez i nspektorów pracy. Najwięcej uchybień i nieprawidłowości dotyczyło kwestii określania zasad wykonywania pracy zdalnej w regu- laminach i porozumieniach oraz obowiązków informacyj- nych (46,6% kontroli); wymagań z zakresu bezpieczeństwa i h igieny pracy dotyczących pracy zdalnej (38,0%), a także organizacji pracy zdalnej (19,4%). W szczególności nieprawidłowości dotyczyły: −braku określenia lub nieprawidłowego określenia zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu albo w regulaminie; −braku konsultacji lub nieprawidłowego skonsulto - wania regulaminu pracy zdalnej z przedstawicielami pracowników; −nieuwzględnienia w treści porozumienia/regulaminu wszystkich informacji wymaganych przepisem art. 67 20 § 6 Kp (np. grupy lub grup pracowników, którzy mogą być objęci pracą zdalną; zasad pokrywania przez pracodawcę kosztów, ustalania ekwiwalentu pieniężnego lub ryczałtu, o których mowa w art. 67 24 Kp); −braku wypłaty (bądź wypłaty w nieprawidłowej wysoko- ści) ekwiwalentu albo ryczałtu w związku z wykorzysty- waniem przez pracowników własnych narzędzi pracy i materiałów; −niepokrywania kosztów energii elektrycznej oraz usług telekomunikacyjnych niezbędnych do wykonywania pracy zdalnej; −braku lub niekompletnej informacji o dodatkowych warun - kach zatrudnienia; −braku dokonania oceny ryzyka zawodowego dla pracy zdalnej; −nieuwzględnienia w ocenie ryzyka zawodowego przy wykonywaniu pracy zdalnej wpływu tej pracy na wzrok, układ mięśniowo-szkieletowy oraz uwarunkowań psycho - społecznych tej pracy (analiza ryzyka zawodowego nie- dostosowana do charakteru wykonywanej pracy zdalnej); −nieopracowania informacji zawierającej zasady bezpiecz- nego i higienicznego wykonywania pracy zdalnej; −nieodebrania oświadczeń pracowników – przed dopusz- czeniem do pracy zdalnej – o zapoznaniu z oceną ryzyka zawodowego, informacją zawierającą zasady bhp oraz zobowiązywania do przestrzegania zawartych w nich zasad; nieprzekazania przez pracownika oświadczenia zawierającego potwierdzenie, że na stanowisku pracy zdalnej w miejscu wskazanym przez pracownika i uzgod - nionym z pracodawcą są zapewnione bezpieczne i higie- niczne warunki tej pracy; −niezamieszczenia w części „B” akt osobowych pracow- ników wykonujących pracę zdalną dokumentów dotyczą- cych pracy zdalnej. W p rzypadku badania kwestii pracy zdalnej wyko- nywanej n a polecenie pracodawcy inspektorzy pra- cy wykazali natomiast 5 nieprawidłowości (12 podmiotów s kontrolowanych w tym zakresie). Dotyczyły one braku oświadczenia pracownika, że posiada warunki lokalowe i techniczne do wykonywania pracy zdalnej, nieuwzględnie - nia w treści polecenia informacji wynikających z art. 67 20 § 6 pkt 2-8 Kp oraz nieokreślenia zasad pracy zdalnej w polece- niu wykonywania takiej pracy. W 2023 r. zgłoszono do Państwowej Inspekcji Pracy 79 skarg z zakresu pracy zdalnej. Odnosiły się przede wszystkim do: odmowy udzielenia pracy zdalnej pracowniko- wi należącemu do grupy uprzywilejowanej na mocy art. 67 19 § 6 Kp, nieustalenia zasad wykonywania pracy zdalnej (w porozumieniu, regulaminie bądź z pracownikiem), treści regulaminu pracy zdalnej, niewypłacania lub nieprawidłowe - go wypłacania ryczałtu celem pokrycia kosztów związanych z wykonywaniem pracy zdalnej, nieuwzględnienia wniosku o wykonywanie pracy w formie zdalnej, obniżenia pracow - nikowi wymiaru pracy zdalnej okazjonalnej, dyskryminacji pracowników wykonujących pracę zdalną. Należy zauwa- żyć, że liczba skarg dotyczących naruszeń w zakresie pracy z dalnej stanowi znikomy odsetek ogółu skarg pracowniczych rozpatrywanych corocznie przez inspekcję pracy. Ponadto warto zaznaczyć, że tylko 16 skarg uznano za zasadne. Wnioski W świetle obserwacji inspektorów pracy i przeprowadzo- nych kontroli praca zdalna występowała częściej w śred- nich i dużych podmiotach, zatrudniających co najmniej 50 p racowników. Pracodawcy ci zatrudniają profesjonalne SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 156 ROZDZIAŁ 7 służby kadrowe, które uczestniczą w szkoleniach mają- cych na celu nabycie/uaktualnienie wiedzy z zakresu pra- wa pracy oraz korzystają z usług wyspecjalizowanych firm z ewnętrznych, co pozwala im na szybsze wdrażanie nowych uregulowań. Liczba pracowników wykonujących pracę w for - mie zdalnej różniła się w zależności od przedsiębiorstwa i profilu prowadzonej działalności. W niektórych firmach praca taka dotyczyła niewielkiego odsetka zatrudnionych pracowników, natomiast w innych – obejmowała większość zatrudnionych osób. Zarówno pracodawcy, jak i inspektorzy pracy wskazywa - li na podobne przyczyny ujawnionych nieprawidłowości, tj.: −nieznajomość przepisów prawa w zakresie pracy zdalnej; −nieczytelność wprowadzonych do Kodeksu pracy przepisów dotyczących pracy zdalnej (liczne odesła - nia do innych przepisów), szczegółowość przepisów i ich znaczne skomplikowanie; −krótki okres obowiązywania przepisów (wątpliwości inter - pretacyjne dotyczące stosowania przepisów o pracy Zatrudnianie pracowników w formie zdalnej w 2023 r. – naruszenia przepisów Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu/regulaminie/ porozumieniu zawartym z pracownikiem/obowiązki informacyjne Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu z działającymi u pracodawcy organizacja- mi związkowymi/w regulaminie wobec braku uzgodnień z organizacjami związkowymi (art. 67 20 § 1-3 Kp) 20 Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w regulaminie po konsultacji z przedstawicielami pracow- ników wyłonionymi w trybie przyjętym u danego pracodawcy, jeżeli u pracodawcy nie działają zakłado- we organizacje związkowe (art. 67 20 § 4 Kp) 26 Uwzględnienie w treści porozumienia/regulaminu wszystkich informacji wynikających z art. 67 20 § 6 Kp 19 Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu zawartym z pracownikiem (art. 67 20 § 5 Kp) 27 Uwzględnienie w treści porozumienia zawartego z pracownikiem informacji wynikających z art. 67 20 § 6 pkt 2-8 Kp 26 Rozszerzenie zakresu informacji o warunkach zatrudnienia wydanej na podstawie art. 29 § 3 Kp, dla pracowników, z którymi uzgodniono wykonywanie pracy zdalnej przy zawieraniu umowy o pracę (art. 67 21 § 1 Kp) 34 Przekazanie pracownikowi, z którym uzgodniono wykonywanie pracy zdalnej w trakcie zatrudnienia albo wydano polecenie pracy zdalnej, informacji określonej w art. 67 21 § 1 Kp, najpóźniej w dniu rozpoczęcia przez niego wykonywania pracy zdalnej (art. 67 21 § 2 Kp) 37 Organizacja pracy zdalnej Wypłata ekwiwalentu albo ryczałtu w związku z wykorzystywaniem przez pracowników własnych narzę- dzi pracy i materiałów (art.67 24 § 2-4 Kp) 16 Zapewnienie pracownikom wykonującym pracę zdalną instalacji, serwisu, konserwacji narzędzi pracy lub pokrywanie kosztów z tym związanych 6 Pokrywanie kosztów energii elektrycznej oraz usług telekomunikacyjnych niezbędnych do wykonywania pracy zdalnej (art. 67 24 § 1 pkt 2 Kp) 18 Zagadnienia z zakresu bhp Ocena ryzyka zawodowego pracy zdalnej21 Opracowanie informacji zawierającej zasady bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy zdalnej19 Uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego wpływu pracy zdalnej na wzrok, układ mięśniowo-szkiele- towy oraz uwarunkowań psychospołecznych 17 Oświadczenie pracownika o zapewnieniu na stanowisku pracy zdalnej bezpiecznych i higienicznych warunków pracy 17 Oświadczenie pracownika o zapoznaniu się z oceną ryzyka zawodowego i informacją zawierającą zasa- dy bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy zdalnej 15 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 157 zdalnej, brak jednolitej wykładni oraz stanowisk urzędo- wych w kwestiach budzących wątpliwości); −przerzucenie na pracodawcę konieczności wprowadzenia istotnych uregulowań w zakresie pracy zdalnej w porozu - mieniach/ regulaminach. Reasumując należy stwierdzić, że wyniki kontro- li z za kresu przestrzegania przepisów prawa przy zatrudnianiu pracowników w formie zdalnej nie wska- zują n a rażące zaniedbania . U części kontrolowanych pracodawców nie ujawniono uchybień w zakresie przestrze- gania przepisów o pracy zdalnej. Nie zaobserwowano rów- nież w postępowaniu pracodawców praktyk, które miałyby sł użyć obejściu obowiązujących przepisów. Mniejsze trudno- ści z przestrzeganiem przepisów dotyczących pracy zdalnej s twierdzano w średnich i dużych podmiotach. Zazwyczaj u takich pracodawców komórki kadrowo – płacowe mają wystarczającą wiedzę i umiejętności, aby prawidłowo imple - mentować nowe regulacje, a występujące nieprawidłowo- ści są mniej istotne. Większe zaniedbania, dotyczące w szczególności braku ustalenia zasad pracy zdal- nej w r egulaminie lub porozumieniu występowały u małych pracodawców . Brak znajomości bądź niezrozu- mienie przepisów dotyczących zagadnień z zakresu pracy z dalnej zgłaszały podczas kontroli w szczególności mikro- i małe podmioty. Praca zdalna ma liczne zalety, ale także wiążą się z nią określone problemy. Z jednej strony pracodawcy i pracowni - cy zyskali bowiem możliwość elastycznego ukształtowania s posobu wykonywania pracy zwiększającego efektywność całej organizacji czy powodującego oszczędność czasu i pieniędzy, a także możliwość lepszego zachowania równo - wagi między pracą a życiem osobistym. Z drugiej zaś strony p raca taka niesie za sobą zagrożenia w postaci np. zaburzeń zdrowotnych o podłożu psychicznym, spowodowanych m.in. brakiem kontaktu ze współpracownikami. Ponadto wyko - nywanie pracy z wykorzystaniem środków bezpośredniego p orozumiewania się na odległość, postęp technologiczny, zdalne świadczenie pracy np. z miejsca zamieszkania, mogą wpływać na zacieranie się granicy pomiędzy życiem prywatnym a zawodowym pracownika. Stąd pojawiająca się także na forum europejskim potrzeba wprowadzenia regulacji gwarantujących pracownikom cyfrowe odłą- czenie się o d pracy (prawo do bycia offline) . Przeprowadzone kontrole przyczyniły się do zweryfiko- wania postępowania pracodawców i przestrzegania przez n ich przepisów dotyczących pracy zdalnej, co wpłynę- ło na prawidłowe jej zorganizowanie i wykonywanie pracy z dalnej zgodnie z wymogami bhp. Działania informacyjne dotyczące pracy zdalnej Postęp technologiczny i przeobrażenia w funkcjonowaniu rynku pracy po pandemii COVID-19 spowodowały, że pra- ca zdalna cieszyła się coraz większym zainteresowaniem i s tała się coraz bardziej popularna i akceptowalna zarówno wśród pracodawców, jak i pracowników. Świadczenie pracy w tej formule stało się na tyle powszechne, że ustawodawca uznał, że dotychczasowe regulacje, wynikające z ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związa- nych z z apobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych , są niewystarczające i niezbęd- ne jest wprowadzenie sprecyzowanej regulacji dotyczącej p racy zdalnej. Efektem tych działań było wejście w życie z dniem 7 kwietnia 2023 r. nowych przepisów wprowadzają - cych do Kodeksu pracy definicję pracy zdalnej. Tym samym trafiła ona na stałe do systemu prawnego, jako jedna z form świadczenia pracy. Funkcjonowanie nowych regulacji spo - wodowało, że pracodawcy stanęli przed wyzwaniem prawi- dłowego wdrożenia pracy zdalnej, zapewnienia właściwych w arunków i bezpieczeństwa pracy poza siedzibą firmy oraz efektywnego zarządzania zespołami pracowników, nato - miast pracownicy chcieli dowiedzieć się, jakie mają prawa i obowiązki w przypadku pracy zdalnej. Wychodząc naprze- ciw oczekiwaniom pracodawców i pracowników, w 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy wdrożyła program „Działania informacyjne dotyczące pracy zdalnej”. Celem programu było przybliżenie nowych przepisów dotyczących pracy zdal - nej, związanych zarówno z obowiązującymi w tym zakresie p rocedurami, jak i wymaganiami dotyczącymi warunków bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii. Okrę - gowe inspektoraty pracy w całej Polsce podjęły szereg działań mających na celu zwiększenie świadomości wśród pracowników i pracodawców nt. wprowadzenia nowych przepisów dotyczących pracy zdalnej , inicjując przedsięwzięcia o charakterze szkoleniowym oraz informa- cyjno-popularyzatorskim. Realizacja programu przybierała r óżne formy – przede wszystkim były to szkolenia dla wybra- nych grup pracowników i pracodawców, a także konferencje, s ympozja czy targi pracy. Często podczas tych wydarzeń organizowano stoiska promocyjne, na których udzielano porad prawnych oraz przekazywano materiały informacyjne. W ramach realizacji tematu oraz działań informacyjno-edu - kacyjnych dotyczących pracy zdalnej, w 2023 r. przeprowa- dzono 95 szkoleń, prelekcji, warsztatów szkoleniowych adresowanych dla różnych grup docelowych, w tym związ- ków zawodowych, pracodawców i pracowników. Podczas s potkań omawiane były m.in. nowe przepisy. Eksperci okrę- gowych inspektoratów pracy wyjaśniali definicję i zasady p racy zdalnej, omawiali prawa i obowiązki pracowników oraz pracodawców w kontekście jej wykonywania, kwestie doty - czące ustalania czasu pracy, wynagrodzenia oraz ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, a także warunki lokalowe i techniczne w miejscu wykonywania przez pra - cownika pracy zdalnej. Łącznie w powyższych szkoleniach udział wzięło 1 399 przedstawicieli pracodawców, 987 pracowników oraz 386 pracowników służby bhp, a tak- że 323 społecznych inspektorów pracy . Wśród podejmowanych inicjatyw warto wymienić Ogól- nopolską Konferencję Naukową pt. „Praca zdalna – podstawowe wyzwania dla stron stosunku pracy” . Wydarzenie to miało miejsce 16 czerwca 2023 r. na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku i uzyskało patronat hono - rowy Głównego Inspektora Pracy oraz Rektora Uniwersytetu SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 158 ROZDZIAŁ 7 w Białymstoku. Konferencję zorganizował Okręgowy Inspekto- rat Pracy w Białymstoku wspólnie z Wydziałem Prawa Uniwer- sytetu w Białymstoku. Spotkanie składało się z dwóch części: r eferatów oraz panelu dyskusyjnego z udziałem komentato- rów i ekspertów. Podczas konferencji podkreślono, że kom- pleksowe uregulowanie pracy zdalnej w Kodeksie pracy jest w artością dodaną, ale konieczne będą obserwacja i analiza funkcjonowania tych przepisów w praktyce oraz podejmowa - nie działań na podstawie zgromadzonych doświadczeń. Problematyka pracy zdalnej była również podnoszo- na podczas licznych webinariów, m.in. nadinspektor pracy w Bydgoszczy przeprowadziła cykl webinariów poświęco- nych problematyce zmian w prawie pracy w 2023 r. W tym miejscu na uwagę zasługuje również webinarium ,,Praca zdalna od nowa” zorganizowane na platformie TEAMS przez OIP Poznań przy współpracy z Instytutem Inżynierii Bezpie - czeństwa i Jakości, Zakładem Zastosowań Ergonomii Poli- techniki Poznańskiej, podczas którego omówione zostały m .in. zmiany w Kodeksie pracy ze szczególnym uwzględnie- niem pracy zdalnej, zasady bhp i ergonomii przy wykonywa- niu pracy przy komputerze. Formuła spotkania przewidywała r ównież czas na pytania i odpowiedzi. Udział wzięło około 200 osób, a nagranie z wydarzenia zostało udostępnio - ne na stronie internetowej z możliwością jego ponownego odtworzenia. W całym 2023 r. zorganizowano 90 wyda- rzeń p opularyzujących tematykę pracy zdalnej. Działania w zakresie pracy zdalnej zostały również rozpropagowane dzięki współpracy z mediami lokalny - mi, rozgłośniami radiowymi, poprzez strony internetowe OIP, a także za pośrednictwem platformy Twitter (obecnie X). Na stronach internetowych OIP były umieszczane arty- kuły, w których przedstawiano, jak powinna zostać wdrożo- na praca zdalna w świetle nowych regulacji, jakie obowiązki d la pracodawców i pracowników wynikają z nowych zasad oraz prezentowano rekomendacje najlepszych prak - tyk. Rozmowy i dyskusje radiowe były doskonałą oka- zją do tego, aby przybliżyć słuchaczom praktyczne aspekty n owych regulacji. Na przykład 24 sierpnia 2023 r. ekspertka z Okręgowego Inspektoratu Pracy w Kielcach wzięła udział w audycji na żywo w Polskim Radiu 4 na temat pracy zdal - nej i hybrydowej młodych pracowników. Poruszono wiele p roblemów związanych z wykonywaniem pracy zdalnej m.in. obowiązki pracodawcy i pracownika oraz dobre praktyki informacyjne i edukacyjne związane z realizacją pracy zdal - nej. Słuchacze zwracali uwagę na to, że ciągła praca zdalna m oże być kłopotliwa dla pracowników. Dotyczyło to przede Ogólnopolska Konferencja Naukowa Webinarium ,,Praca zdalna od nowa” TVP3 Opole – „Zmiany z duchem czasu. Praca zdalna w kodeksowych ramach” Targi pracy na Politechnice Śląskiej w Gliwicach – porady prawne SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 159 wszystkim umiejętności godzenia obowiązków zawodo- wych i domowych. Słuchacze podkreślali, że istotą pra- cy zdalnej jest dobra komunikacja, zaufanie w zespole i poczucie, że choć pracują na odległość, to zawsze mogą liczyć na wsparcie przełożonych i kolegów. Przedstawiciel Okręgowego Inspektoratu Pracy w Opolu przybliżał widzom stacji telewizyjnych i słuchaczom radiowym zagadnienia związane z pracą zdalną. Wystąpił on m.in. na antenie TVP3 Opole w materiale zatytułowanym „Zmiany z duchem czasu. Praca zdalna w kodeksowych ramach”. Inspektorzy Okręgowego Inspektoratu Pracy w Bydgosz - czy odpowiadali natomiast na pytania związane z pracą zdal- ną w programie „3Mamy Lato” na antenie TVP3 Bydgoszcz. W z wiązku z dużym zapotrzebowaniem na wiedzę doty- czącą interpretacji oraz zasad stosowania wprowadzonych z mian, Państwowa Inspekcja Pracy przygotowała bazę naj- częstszych pytań i od powiedzi, która służy pracodawcom i pracownikom. Dotyczy ona m.in. obowiązków stron stosun- ku pracy przy organizacji pracy zdalnej, zasad kontroli miej- sca pracy i postępowania po wystąpieniu wypadku, oceny r yzyka zawodowego czy ograniczeń w zakresie wykonywa- nia obowiązków przez pracownika poza domyślnym miej- scem określonym przez pracodawcę. Tematyka ta wzbudziła d uże zainteresowanie, co było widoczne w czasie udzielania porad podczas targów i innych imprez wystawienniczych, a także porad osobistych udzielanych w siedzibach okręgo - wych inspektoratów pracy i oddziałach. P odczas licznych targów, konferencji, seminariów czy nawet pikników rodzinnych i dożynek organizowanych w 2023 r. możliwe było uzyskanie bezpłatnej ulotki Państwo - wej Inspekcji Pracy „Praca zdalna”. R ealizując założenia tematu, okręgowe inspektoraty pra- cy ściśle współpracowały m.in. z: urzędami wojewódzkimi, u czelniami wyższymi, instytucjami, organizacjami pracowni- czymi, Stowarzyszeniami Pracowników Służby BHP, urzęda- mi pracy oraz związkami zawodowymi. W iedza dotycząca nowych rozwiązań prawnych w tym zakresie stopniowo staje się powszechna, więc założony cel programu został osiągnięty. Okładka ulotki Państwowej Inspekcji Pracy „Praca zdalna” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 160 ROZDZIAŁ 7 8 Zadania w zakresie legalności zatrudnienia Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 163 8. Zadania w zakresie legalności zatrudnienia 8.1. Legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich Zakres kontroli W roku 2023 inspektorzy pracy przeprowadzili prawie 20,8 tys. kontroli (w 2022 r. – prawie 19,3 tys.), podczas których badali legalność zatrudnienia i innej pracy zarob- kowej obywateli polskich. Skontrolowano prawie 20,0 tys. podmiotów (w 2022 r. – 18,4 tys.) obejmując kontrolą ponad 12 0 tys. osób. Kontrole ukierunkowane były na ujawnianie przypadków: 9powierzania pracownikom pracy bez zawarcia umowy o pracę w formie pisemnej lub bez potwierdzenia warunków umowy o pracę na piśmie w wymaganym terminie; 9niedopełnienia obowiązku dokonania zgłoszenia osób pra - cujących do ubezpieczenia społecznego (w sytuacjach, w których jest to wymagane); 9podjęcia przez bezrobotnego zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności bez powiadomienia o tym wła - ściwego powiatowego urzędu pracy. Nielegalne zatrudnienie i nielegalna inna praca zarobkowa w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo Liczba osób objętych kontrolą Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową 202120222023202120222023 Dolnośląskie4 9728 2879 2633699641 010 Kujawsko-pomorskie5 7747 0855 918581835679 Lubelskie8 08111 3277 510428755897 Lubuskie2 6715 5056243328746647 Łódzkie4 9927 9537 1355541 067894 Małopolskie6 4537 7097 8041 6092 0671 673 Mazowieckie2 5574 4485 040389848857 Opolskie1 9504 3023 977229780682 Podkarpackie5 2066 9077 682527767753 Podlaskie6 3767 4287 687478602525 Pomorskie7 6539 7768 758436880838 Śląskie9 09819 15619 0941 8563 4533 047 Świętokrzyskie3 9574 8834 046624709637 Warmińsko-mazurskie1 9912 5682 660333370354 Wielkopolskie5 39010 04712 13574815671438 Zachodniopomorskie3 5115 2665 096471936807 Ogółem80 632122 647120 0489 96017 34615 738 Kontrolowano także realizację obowiązków dotyczących: 9opłacania składek na Fundusz Pracy; 9zatrudniania i wypłacania wynagrodzeń pracownikom uchylającym się od wykonania obowiązku alimentacyjnego (dłużnicy alimentacyjni). Kontrole miały na celu również ujawnianie przypadków, w których od kwot faktycznie wypłaconego wynagrodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy nie zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne oraz zaliczka na poda - tek dochodowy, tzw. wypłat pod stołem. Diagnoza Inspektorzy pracy skontrolowali legalność zatrud- nienia ponad 120,0 tys. osób (w 2022 r. – 122,6 tys.). W stosunku do 15,7 tys. osób stwierdzono nielegalne zatrudnienie lub nielegalną inną pracę zarobkową (w 2022 r. – 17,3 tys. osób uznano za wykonujące pracę nielegalnie). Największy odsetek osób poddanych kontroli w danym województwie, w stosunku do których stwierdzono nielegal - ne zatrudnienie lub nielegalną inną pracę zarobkową, wyka- zano w województwach: małopolskim – 21,4% przypadków, p orównywalnie w województwach opolskim – 17,1% i mazo- wieckim – 17,0%, a następnie śląskim – 16,0%, zachodnio- pomorskim – 15,8% i świętokrzyskim – 15,7%. N a 20,8 tys. przeprowadzonych kontroli, w b li s ko 7,4 tys. (35,5%) stwierdzono nieprawidłowości dotyczące: −braku albo nieterminowego potwierdzenia na piśmie rodza- ju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pra- cę – 2 185 przypadków, co stanowi 2,4% osób, których SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 164 ROZDZIAŁ 8 legalność zatrudnienia w tym zakresie była weryfikowana w toku kontroli, −braku albo nieterminowego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zarówno pracowników, jak i osób świad - czących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, – 14 076 przypadków, tj. 11,7% ogółu osób objętych kon- trolą w tym zakresie, −niezawiadomienia przez bezrobotnych powiatowego urzę- du pracy o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności – 152 przypadki, tj. 2,0% osób objętych kontrolą w zakresie badanego zagadnienia. Najwyższy odsetek osób nielegalnie świadczących pra - cę odnotowano w podmiotach zatrudniających do 9 osób, tj. 15,8% ogółu skontrolowanych osób oraz w podmiotach zatrudniających od 10 do 49 osób – 11,9%. W 2023 r. w zakresie realizacji obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy , terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mających wpływ na wymiar tych składek inspektorzy pra - cy stwierdzili nieprawidłowości w blisko 4,2 tys. kontro- li na prawie 14,0 tys. przeprowadzonych, tj. 30,0% ogółu k ontroli w tym zakresie. Najwięcej nieprawidłowości doty- czyło opłacania składek na Fundusz Pracy w wymaganym t erminie. Na prawie 14,0 tys. kontroli przeprowadzonych w tym zakresie, nieprawidłowości stwierdzono podczas 3,6 tys. kontroli. Odnosiły się one do prawie 25,7 tys. osób. Natomiast podczas 1,3 tys. kontroli ujawniono brak opłacenia składki na Fundusz Pracy (na prawie 14,0 tys. kontroli w tym zakresie i w stosunku do 11,5 tys. osób). Łączna kwota nieopłaconych składek to ponad 13 mln zł. W 2023 r. inspektorzy pracy kontrolowali również zagad- nienia dotyczące deklarowania właściwym organom ś wiadczeń ze stosunku pracy, tj. kwoty faktycznie wypłaco- ne, od których nie zostały odprowadzone składki do ZUS i z aliczka na podatek dochodowy. Na blisko 5 tys. kontroli i prawie 44,3 tys. zbadanych osób w tym zakresie nieprawi - dłowości stwierdzono podczas 257 kontroli, a łączna kwota ujawnionych świadczeń to prawie 2,2 mln zł. W następstwie prowadzonych czynności kontrolnych z zakresu legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej inspektorzy pracy kierowali do właściwych urzędów i orga - nów administracji państwowej oraz samorządu terytorialne- go powiadomienia o wynikach kontroli przeprowadzonej samodzielnie przez Państwową Inspekcję Pracy dotyczą- cych legalności zatrudnienia, w tym do Zakładu Ubezpieczeń S połecznych – 1 033, naczelników urzędów celno-skarbo- wych – 419, starostów, prezydentów miast – 176, powiato- wych urzędów pracy – 119. P onadto w ramach współpracy z innymi służba- mi krajowymi inspektorzy pracy realizowali także kontro- le w zakresie legalności zatrudnienia na wniosek organu w spółdziałającego lub kontrole wspólne. Wnioski w tych sprawach kierowały najczęściej: Zakład Ubezpieczeń Spo - łecznych – 305, urzędy celno-skarbowe – 239, powiatowe urzędy pracy – 89, policja – 62. Łącznie w 2023 r. inspek- torzy pracy w ramach współdziałania przeprowadzili 2 919 k ontroli, w tym 188 kontroli wspólnych i 916 kontroli na wnio- sek organu współdziałającego. Wnioski Przyczyny powierzania i wykonywania nielegalnej pra- cy są praktycznie niezmienne od lat z niewielkimi modyfika- cjami spowodowanymi bieżącą sytuacją polityczną (konflikt z brojny w Ukrainie) czy ekonomiczną (wysoka inflacja). Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową w latach 2021-2023 (wg wybranych sekcji PKD) Odsetek osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową w latach 2021-2023 (wg wielkości zatrudnienia) 18,3 15,3 15,8 11,5 7,9 8,0 13,2 8,4 6,2 11,9 9,6 6,9 2022 2021 2023 250 osób i powyżej do 9 osób od 10 do 49 osób od 50 do 249 osób 4 064 2 463 403 264 531 przetwórstwo przemysłowe handel i naprawy usługi administrowania i działalność wspierająca (w tym agencje pracy tymczasowej) budownictwo zakwaterowanie i usługi gastronomiczne transport i gospodarka magazynowa pozostała działalność usługowa działalność profesjonalna 4 383 368 2 679 2 743 2 426 1 835 1 773 1 225 1 207 1 038 741 651 551 535 347 291 opieka zdrowotna i pomoc społeczna edukacja 2 390 1 664 1 432 1 073 683 207 391 840 1 055 2022 2021 2023 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 165 Po stronie powierzających pracę problematycz- ne są wysokie koszty zatrudnienia, rosnąca inflacja, jak również podwyżki płacy minimalnej . Powyższe skutkuje tym, że koszty prowadzenia działalności i zatrudniania pra- cowników są bardzo wysokie, co prowadzi do poszukiwania m etod na ich obniżenie celem zarówno zwiększenia zysków, jak i możliwości bycia bardziej konkurencyjnym w branży, w której dany podmiot funkcjonuje. Konkurencja dotyczy również innych podmiotów powierzających pracę nierejestro - waną (utrzymanie się na rynku, pozyskanie zlecenia, kiedy g łównym kryterium wyboru oferty jest cena usługi). Działania takie są umyślnym postępowaniem przedsię - biorców, a wśród najczęściej stosowanych metod mają- cych na celu obniżenie kosztów prowadzenia działalności i zatrudnienia należy wskazać: nielegalne powierzenie pra- cy, która w przypadku kontroli Państwowej Inspekcji Pracy d eklarowana jest jako praca powierzona ustnie w ramach umowy cywilnoprawnej (bez zgłoszenia do ubezpie- czeń społecznych, gdyż 7-dniowy termin na realizację t ego obowizku jeszcze nie minął), bądź legalizowanie pracy po rozpoczęciu kontroli przez PIP, zatrudnianie pra- cowników w niepełnym wymiarze czasu pracy, podczas gdy p racownik faktycznie wykonuje pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, czy ewidencjonowanie czasu pracy w dwóch równoległych dokumentach, jednym „wzorcowym” bez wyka - zywania rzeczywistego czasu pracy, tj. bez godzin nadlicz- bowych, prowadzonym na wypadek ewentualnej kontroli oraz d rugim „rzeczywistym”, w którym wykazuje się faktyczny czas pracy, na podstawie którego następuje rozliczenie się z pracobiorcą. Powyższe prowadzi do niewykazywania, bądź zaniżenia składek do ZUS, zaliczek na podatek dochodowy wynikających m.in. z różnicy pomiędzy kwotą zadeklarowaną a kwotą faktycznie wypłaconą, jak również nieponoszeniem, bądź przesunięciem w czasie kosztów związanych z zatrud - nieniem pracownika, m.in. takich jak badania lekarskie, szko- lenia bhp, czy związane z uprawnieniami pracowniczymi, n p. urlopy. Ponadto pracodawcy nielegalne działania w zakresie powierzenia pracy tłumaczą również dużym formalizmem związanym z zatrudnianiem pracowników, a w związku z tym koniecznością ponoszenia dodatkowych kosztów wynikają- cych z zatrudnienia pracownika. Nie bez znaczenia, zdaniem powierzających pracę, jest również nastawienie pracobiorców do samej pracy, ich nie - rzetelność, która przejawia się niepodjęciem pracy, bądź jej szybkim porzuceniem, w sytuacji gdy pracodawcy ponie- śli już koszty związane z zatrudnianiem (badania lekarskie, s zkolenia bhp), co generuje straty. Nieformalne powierza- nie pracy na próbę nadal jest stosowane przez podmioty powierzające pracę, czy to w celu sprawdzenia przydatności danej osoby do wykonywania pracy, czy to w obawie przed niestawieniem się danej osoby do pracy. W przypadku pracobiorców, powodów, dla których decy - dują się oni na nielegalne świadczenie pracy, jest więcej i jest to uzależnione od wielu czynników. Jednakże dwa główne nurty są niezmienne. Pierwszy to w różnym stopniu przymus ekonomiczny – trudna sytuacja finansowa pra- cobiorców, drugi to chęć ukrycia dochodów. W pierwszym przypadku należy wskazać na brak możliwości znalezienia legalnej pracy w miejscu zamieszkania i brak możliwości migracji zarobkowej. Są to sytuacje, w których pracobiorca w wielu przypadkach albo przyjmuje ofertę nielegalnej pracy, albo pozostaje bez pracy i możliwości zarobkowania, bądź wykonuje pracę w zaniżonym w umowie wymiarze czasu pracy niż faktycznie wykonywanym, z zadeklarowanym niż - szym wynagrodzeniem niż faktycznie wypłacane lub na pod- stawie umowy niezgodnej z charakterem świadczonej pracy i sposobem jej wykonywania. Pracobiorcy podejmują niele- galną pracę również z uwagi na możliwość uzyskania znacz- nie wyższego wynagrodzenia, niż gdyby pracowali legalnie ( niewystarczające dochody z legalnej pracy, możliwość uzy- skania w danej chwili większego wynagrodzenia netto), czy t eż z uwagi na niskie wykształcenie i kwalifikacje, bądź ich brak i w związku z tym trudności ze znalezieniem legalnej pracy. Pracodawcy wówczas oferują pracę nielegalną, bez jakiejkolwiek umowy za najniższe wynagrodzenie. Druga grupa pracobiorców wykonujących nielegal - nie pracę, to osoby, które nie są zainteresowanie legalną pracą i w pełni świadomie i celowo decydują się na takie jej wykonywanie. Kieruje nimi chęć ukrycia dochodów, gdyż ich ujawnienie wiązałoby się z utratą różnego rodzaju świadczeń, w szczególności zasiłków z pomo - cy społecznej, dotacji do mieszkania, zapomóg itp., czy też ze względu na ciążące na nich różnego rodzaju zobowią- zania (alimenty, tytuły egzekucyjne). P onadto należy wskazać na grupę osób (głównie mło- dych), które nie są zainteresowane legalną pracą, ponieważ w ich przekonaniu wysokość składek odprowadza- nych do ZUS z legalnego wynagrodzenia nie będzie miała p rzełożenia na ich przyszłe świadczenia emerytalne. Również wysoce niepokojącym stale utrzymującym się zjawiskiem jest akceptacja społeczna dla pracy niere- jestrowanej . Przy niektórych rodzajach prac (proste pra- ce dorywcze, prace krótkoterminowe, sprzątanie i opieka w mieszkaniach prywatnych) istnieje wyższy poziom akcep- tacji społecznej dla pracy wykonywanej nielegalnie. Również n iepokojące jest przyzwolenie współpracowników na pracę innych bez zawarcia jakiejkolwiek umowy, w tzw. szarej stre - fie, traktujących ten proceder jako sytuację zwyczajną, niebu- dzącą zastrzeżeń. Z powyższego wynika, że w Polsce nadal p anuje przyzwolenie na nielegalną pracę i tak długo będą funkcjonowały podmioty oferujące nielegalną pracę i niele - galny proceder będzie trwał, jak długo znajdą się na rynku osoby, które przyjmą ofertę pracy nierejestrowanej. Ponadto inspektorzy pracy realizujący kontrole legalno - ści zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich w codziennej pracy napotykają na szereg trudności, które jeżeli nie uniemożliwiają, to w znacznym stopniu utrud- niają prowadzenie kontroli , takich jak: niedotrzymywanie terminów realizacji żądań okazania dokumentów i informa- cji związanych z kontrolą lub/i nieokazywanie wszystkich d okumentów objętych kontrolą w wyznaczonych terminach, funkcjonowanie biur wirtualnych pod adresem siedziby firmy, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 166 ROZDZIAŁ 8 przy jednoczesnym braku upoważnienia osób działających w biurze do reprezentowania podmiotu, a nawet do odbioru pism urzędowych, np. upoważnienia do kontroli, czy żądania okazania dokumentów, niezgłaszanie się wzywanych osób w wyznaczonym przez inspektora pracy terminie, celem przesłuchania w charakterze świadka, czy też brak możli - wości rozpoczęcia kontroli związany z brakiem lub nieaktu- alnym adresem wskazanym w rejestrze CEiDG lub KRS jako s iedziba firmy. Nierzadko pod adresem wskazanym w reje- strach przedsiębiorców, jak wskazują inspektorzy pracy, z najdował się dom lub mieszkanie prywatne, w którym niko- go nie zastano, a miejsce nie posiadało oznaczeń, szyldów l ub innych informacji dotyczących firmy. Rozwiązania umożli- wiające rejestrowanie działalności gospodarczej pod prywat- nym adresem zamieszkania przedsiębiorcy (ww. mieszkanie w b udynku wielorodzinnym albo dom na prywatnej posesji) dodatkowo bez obowiązku wskazania elektronicznego adre - su do doręczeń nie sprzyjają pracy inspektorów, gdyż powo- dują trudność w identyfikacji i dotarciu do tych podmiotów. Je dnakże największym problemem w pracy inspektora prowadzącego kontrole w zakresie legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich jest brak sku- tecznych narzędzi d o walki z pracą nierejestrowaną . Należy tu wskazać zarówno te o charakterze technicznym, jak i obowiązujące uregulowania prawne, przy czym podkre - ślić należy, że nie są to trudności powstałe w ostatnim cza- sie, ale bariery, które niemalże na trwałe wpisują się w pracę i nspektora. Zaliczyć do nich należy przede wszystkim: −7-dniowy termin na zgłoszenie pracobiorcy do ubezpieczeń społecznych; −brak obowiązku zawierania umów cywilnoprawnych w celu świadczenia pracy w formie pisemnej (w przypadku cudzo - ziemców taki obowiązek istnieje); −brak dostępu do baz danych innych służb i rejestrów w trybie on-line, w szczególności Zakładu Ubezpieczeń Społeczych, który umożliwiłby weryfikację zgłosze - nia do ubezpieczeń społecznych pracobiorcy w trakcie pro- wadzonej kontroli. D o powyższego zespołu trzech elementów dołączyć powinny również zbyt niskie sankcje za nielegalne zatrud- nienie i brak ich uzależnienia od liczby osób świadczących n ielegalnie pracę. Dwa pierwsze elementy przy braku współpracy pracobiorcy z inspektorem pracy przekreślają szan - sę na skuteczną walkę z nielegalnym zatrudnieniem, w s zczególności w sytuacji porozumienia się pracodaw- cy z pracobiorcą. Połączenie braku obowiązku zawierania u mów cywilnoprawnych w celu świadczenia pracy w formie pisemnej przy jednoczesnym 7-dniowym terminie na zgło - szenie pracobiorcy do ubezpieczeń społecznych, skutkuje tym, że bardzo łatwe jest funkcjonowanie nieuczciwych pod- miotów na rynku pracy, co przejawia się w występowaniu p rzypadków, w których zarówno pracodawcy, jak i pracobior- cy oświadczają, że zawarta została ustna umowa zlecenia, a 7 -dniowy termin na zgłoszenie pracobiorcy do ubezpie- czenia społecznego jeszcze nie minął. Uniemożliwia to jaką- kolwiek skuteczną reakcję inspektora pracy. Wprowadzenie o bowiązku zawierania każdego rodzaju umowy w formie pisemnej przed dopuszczeniem pracobiorcy do pracy przy jednoczesnym obowiązku zgłoszenia każdej osoby świadczą - cej pracę do ubezpieczeń społecznych przed dopuszczeniem j ej do pracy, z pewnością byłoby kamieniem milowym w wal- ce z nielegalną pracą. W walce tej kluczowa jest możliwość z weryfikowania na miejscu, tj. w trakcie prowadzonych czyn- ności kontrolnych, czy dana osoba legalnie wykonuje pracę. O becnie samo zweryfikowanie podstawowych dokumentów przez inspektora pracy – przy braku obowiązku przechowy - wania umów o pracę, umów cywilnoprawnych (w przypadku zawarcia ich w formie pisemnej), w miejscu świadczenia pra- cy przez pracobiorców i braku dostępu on-line do baz danych Z akładu Ubezpieczeń Społecznych w celu zweryfikowania czy dokonano zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych – stawia podmioty powierzające pracę w dość komfortowej sytuacji, gdyż nieuczciwie powierzający pracę dostają czas na przygotowanie takich dokumentów i ogranicza ich jedynie 7-dniowy termin zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych . Należy podkreślić, że inne służby, takie jak np. Straż Graniczna, czy Policja korzystają z mobilnych urzą- dzeń z dostępem do baz danych. Wyposażenie inspektorów pracy w mobilne urządzenia z dostępem do baz danych on-line z jednoczesnym obowiązkiem zgłoszenia każdego pracobiorcy do ubez- pieczeń społecznych przed dopuszczeniem do pracy w znacznej mierze ogranicza możliwość nielegalnego wykonywania pracy. Inspektor pracy, wchodząc na kon - trolę na miejscu mógłby sprawdzić, czy dana osoba świadcząca pracę została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych, a brak takiego zgłoszenia byłby równo - znaczny z nielegalnym zatrudnieniem lub nielegalną inną pracą zarobkową. Uzupełnieniem powyższego (co wynika z definicji niele- galnego zatrudnienia lub nielegalnej innej pracy zarobkowej) w inno być również umożliwienie inspektorom pracy dostępu on-line do baz danych powiatowego urzędu pracy zawiera - jących informacje o osobach zarejestrowanych w ewidencji osób bezrobotnych. Powyższe rozwiązanie znacznie uspraw- niłoby postępowanie wyjaśniające w zakresie badania kwestii w ypełniania obowiązku informowania właściwego powia- towego urzędu pracy przez bezrobotnych o fakcie podjęcia za trudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności. Narzędziem pomocnym w eliminowaniu nadużyć w sto - sunku do podmiotów powierzających nielegalnie pracę win- ny być kary adekwatne do skali i rodzaju naruszeń, uzależnione od liczby osób świadczących nielegal- nie pracę w k ontrolowanym podmiocie . Obecnie kary nakładane przez inspektorów pracy za tego typu naru- szenia nie są ani odstraszające, ani dolegliwe i dla pod- miotów, które świadomie i celowo naruszają prawo, nie s tanowią bariery przed stosowaniem niedozwolonych praktyk w przyszłości. Dla przedsiębiorców świadomie naruszających przepisy w zakresie legalności zatrudnie - nia potencjalne korzyści ekonomiczne wynikające z faktu SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 167 powierzania pracy na czarno są dużo większe niż ewentual- ne kary, nakładane zarówno przez organy kontroli, jak i przez s ądy, w szczególności gdy jest to działanie na dużą skalę i dotyczy dużej liczby osób nielegalnie wykonujących pra - cę. Uzależnienie wysokości nakładanych kar od liczby osób nielegalnie świadczących pracę, może nie we wszystkich przypadkach, ale zapewne przyczyniłoby się do tego, że pro - ceder ten stałby się nieopłacalny. Ponadto wśród konsekwencji wyciąganych w stosun- ku do nieuczciwych pracodawców, oprócz kar pienięż- nych wskazane byłoby stosowanie innych bardziej d otkliwych sankcji, takich jak: zwrot wszelkiego rodza- ju otrzymanych od państwa funduszy, dotacji, ulg podatkowych, zakaz składania ofert przy zamó- wieniach publicznych, brak możliwości występo- wania o stażystów itp. Poza wysokością nakładanych kar równie istotna jest nieuchronność poniesienia odpowiedzialności za nielegalne zatrudnienie lub nielegalną inną pracą zarobkową, co wią - że się z poszerzeniem katalogu podmiotów kontrolowanych przez Państwową Inspekcję Pracy, chociażby o podmioty, które w dniu rozpoczęcia kontroli nie powierzają już pracy innym osobom fizycznym, ale czyniły to w przeszłości. Inspektorzy pracy podnoszą również, że na korzyść nie - uczciwych pracodawców działają krótkie terminy przedaw- nienia wykroczeń, co przy skutecznym unikaniu kontroli przez p racodawców, czy celowym jej przedłużaniu może skutko- wać uniknięciem poniesienia odpowiedzialności. Ponadto b rak możliwości wykorzystania podczas kontroli informacji uzyskanych przed formalnym jej rozpoczęciem, np. w drodze wstępnego jawnego rozpoznania czy poprzez sporządzenie dokumentacji fotograficznej, wskazującej na fakt wykonywa - nia pracy w danym miejscu przed dniem kontroli, z pewnością d ziała na korzyść takich pracodawców. Na długość czynności kontrolnych wpływa brak kon - centracji na podstawowych jej elementach, tj. możliwo- ści szybkiego skontrolowania zawartej z pracobiorcą u mowy i zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych. Zakres kontroli obejmuje również dodatkowe aspekty, tj. opła - canie składek na Fundusz Pracy, płacenie pod stołem, czy dłużników alimentacyjnych. Niejednokrotnie podczas ich realizacji inspektorzy pracy napotykają na dodatkowe komplikacje. W przypadku kontroli prawidłowości i termi - nowości opłacania składek na Fundusz Pracy, należy wska- zać, że całe zaplecze techniczne znajduje się w posiadaniu Z akładu Ubezpieczeń Społecznych. Inspekcja pracy wska- zywała już na zasadność przekazania do ZUS kompetencji w z akresie kontroli obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy. Obecnie Fundusz Pracy wykazywany jest w deklaracji ZUS w jednej pozycji razem z Funduszem Solidarnościowym i opłacany jest jednym przelewem razem ze wszystkimi skład - kami na ubezpieczenia społeczne. Przy obecnych uprawnie- niach inspektorów pracy i braku dostępu on-line do danych Z akładu Ubezpieczeń Społecznych bardzo trudno jest ustalić kwotę należnej składki na Fundusz Pracy za dany miesiąc. Dlatego też zasadne jest przekazanie nadzoru i kontroli opłacania składek na Fundusz Pracy do ZUS , który dys- ponuje wszelkimi danymi w tym zakresie i z urzędu mógłby w yegzekwować należne składki oraz wszczynać postępowa- nia wykroczeniowe. Z głaszane w latach ubiegłych postulaty wprowadzenia wymienionych poniżej zmian w pełni pozostają aktualne w bie- żącym roku sprawozdawczym i bez dokonania kluczowych k orekt w obowiązujących przepisach prawa, a w zasadzie dostosowania przepisów do realiów rynku pracy, w tym tak - że wyposażenia inspektorów pracy w narzędzia umożliwiają- ce im sprawne prowadzenie czynności kontrolnych w obszarze l egalności zatrudnienia, zapewne będą aktualne w następnych latach sprawozdawczych. Do postulatów urzędu należą: ●wprowadzenie obowiązku zgłoszenia do ZUS każdej pra - cującej osoby fizycznej przed jej dopuszczeniem do pracy; ●wprowadzenie obowiązku zawierania umów cywilnopraw- nych w celu wykonywania pracy zarobkowej w formie pisemnej przed dopuszczeniem do pracy z określeniem warunków jej wykonywania; ●zmodyfikowanie obowiązującego systemu sankcji za nie - legalne powierzanie pracy poprzez ustalenie wysokości kar na poziomie zniechęcającym do naruszania przepi- sów i uzależnienie jej od liczby osób pracujących nielegal- nie z jednoczesnym podwyższeniem składki na Fundusz Pracy (adekwatnie jak w przypadku podwyższenia skła- dek na ubezpieczenie wypadkowe w przypadku naruszeń prawa z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy) wobec tych podmiotów, w których kontrola wykazała nielegal - ne zatrudnienie lub nielegalne powierzenie innej pracy zarobkowej; ●udostępnienie inspektorom pracy bezpośredniego (on-line) dostępu do baz danych Zakładu Ubezpieczeń Społecz - nych w zakresie potwierdzenia zgłoszenia do ubezpieczeń, np. poprzez wprowadzenie rozwiązań elektronicznych (np. social ID card), umożliwiających weryfikację statusu ubezpieczeniowego danej osoby, poprzez kod QR odczy - tywany z karty, którą każdy pracobiorca winien mieć przy sobie w chwili kontroli; ●zbudowanie algorytmów szacowania ryzyka pracy niere - jestrowanej na podstawie danych o przedsiębiorcach, któ- rymi dysponują inne służby (ZUS, organy skarbowe, etc) np. w ramach współpracy ustanowionych tzw. oficerów łącznikowych tych instytucji, których miejsca pracy zloka - lizowane zostałyby w jednostkach PIP; ●zmiana definicji nielegalnego zatrudnienia i nielegalnej innej pracy zarobkowej poprzez uwzględnienie w niej także innych okoliczności związanych z pracą nierejestrowaną (wypłata wynagrodzenia poniżej wynagrodzenia minimal - nego, lub minimalnej stawki godzinowej przy umowach zlecenia, zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach właściwych dla stosunku pracy, zaniżenie w treści umowy wymiaru czasu pracy, wypłacanie wynagrodzenia poza ofi - cjalnym obiegiem); ●umożliwienie inspektorom pracy prowadzenia tzw. wstęp- nych czynności rozpoznawczych na etapie poprzedzającym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 168 ROZDZIAŁ 8 formalne wszczęcie kontroli, które miałyby na celu usta- lenie stanu faktycznego w zakresie lokalizacji podmio- tu, prowadzonej działalności oraz godzin jego pracy wraz z możliwością udokumentowania tych czynności i prawem do wykorzystania tych dowodów w postępowaniu kontrolnym; ●rozszerzenie katalogu podmiotów do kontroli także o byłych pracodawców, z możliwością badania kwestii związa - nych z zatrudnieniem za okres nieprzedawnionych rosz- czeń ze stosunku pracy; ●wprowadzenie obowiązku przechowywania dokumen- tacji pracownika w zakresie zawartej umowy i zgłosze- nia do ubezpieczeń społecznych w miejscu wykonywania przez niego pracy, ewentualnie obowiązku posiadania przy sobie umowy przez osobę świadczącą pracę. Jako rozwiązanie kluczowe dla eliminowania szarej strefy w zatrudnieniu pozostaje stworzenie narzędzi o charakte- rze systemowym, stworzenie kompleksowej strategii z walczania pracy nierejestrowanej , w której realizację zaangażowane będą różne instytucje, ale także partnerzy społeczni i organizacje trzeciego sektora. Jednocześnie nie- zbędne jest budowanie określonej kultury pracy, promowanie w łaściwych postaw, w celu zwiększenia zaufania w relacjach: pracownik – przedsiębiorca – państwo i jego instytucje tak, aby funkcjonowanie w szarej strefie i praca na czarno prze - stały być postrzegane jako niezbędna konieczność albo p rzejaw zaradności i sprytu, a stały się czymś nagannym i procesem, w eliminowanie którego winni być zaangażowani wszyscy uczestnicy rynku pracy. 8.2. Legalność zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 9 138 kon- troli legalności zatrudnienia i wykonywania pracy przez cudzoziemców. Sprawdzono legalność powierzenia Cudzoziemcy objęci kontrolą w 2023 r. (wg województw) od 1 000 do 1 999 od 2 000 do 2 999 3 000 i powyżej zachodnio- pomorskie kujawsko- pomorskie warmińsko- mazurskie pomorskie podlaskie mazowieckie lubelskie lubuskie dolnośląskie opolskie śląskie małopolskie podkarpackie świętokrzyskie łódzkie wielkopolskie 2 179 1 421 883 5 076 2 162 4 047 1 329 2 181 4 153 1 503 3 869 2 599 1 053 969 2 353 3 626 do 999 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 169 pracy 39,4 tys. cudzoziemcom, w tym 8,4 tys. (21%) wykonującym pracę na podstawie oświadczenia o powie- rzeniu pracy cudzoziemcowi, 0,6 tys. (1,5%) pracują- cym na podstawie zezwolenia na pracę sezonową oraz 1 5,3 tys. (39%), dla których złożono powiadomienia o pod- jęciu pracy do powiatowego urzędu pracy. Kontrolą objęto obywateli 121 państw, w tym 96 państw trzecich, tj. państw spoza obszaru UE/EOG i Szwajcarii. Podobnie jak w latach poprzednich, najlicz - niejszą grupę objętych kontrolą cudzoziemców stanowili obywatele Ukrainy – 29,6 tys., tj. 75,6% sprawdzonych cudzoziemców z państw trzecich (w 2022 r. – 33 tys. – 82%). W dalszej kolejności kontrolą objęto obywateli Bia - łorusi (3 800 – 9,7%), Gruzji (1 057 – 2,7%), Filipin (539 – 1 ,4%) i Indii (513 – 1,3%). Kontrole legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba kontroli ogółem 6 4188 8959 138 Liczba wszystkich cudzoziem- ców objętych kontrolą 29 75440 74839 403 Liczba objętych kontrolą oby- wateli państw trzecich 29 51340 36139 164 – w tym obywateli Ukrainy23 52532 99629 610 Cudzoziemcy nielegalnie wykonujący pracę w 2023 r. 4 747 581 336 129 122 115 642 Ukraina Białoruś Gruzja Filipiny Indonezja Indie pozostałe (51 państw) W 2023 r. najwięcej cudzoziemców, których legalność zatrudnienia była weryfikowana, świadczyło pracę w woje- wództwach: pomorskim – 5,1 tys., dolnośląskim – 4,2 tys., m azowieckim – 4,0 tys., śląskim – 3,9 tys. i wielkopolskim – 3,6 tys. Kontrolowani cudzoziemcy najczęściej wykonywali pra - cę w następujących sekcjach gospodarki: budownictwie i p rzetwórstwie przemysłowym – po 21%, usługach admi- nistrowania i działalności wspierającej (w tym agencjach z atrudnienia i agencjach ochrony mienia) – 16% oraz trans- porcie i gospodarce magazynowej – 12%. Diagnoza W 2023 r. powierzenie cudzoziemcowi nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono w czasie 2 699 kontroli, tj. w trakcie 30% kontroli prowadzonych w zakresie legal- ności zatrudnienia cudzoziemców. Wykazano powierzenie nielegalnej pracy 6 667 cudzoziemcom z 57 państw, co stanowi 17% obję- tych kontrolą cudzoziemców z państw trzecich ( w 2022 r. było to 5 183 cudzoziemców – 12,8%). W przypadku cudzoziemców wykonujących pra- cę na podstawie oświadczenia o powierzeniu pracy c udzoziemcowi odsetek nielegalnie zatrudnionych obco- krajowców wyniósł 15,6%, w grupie pracujących na podsta- wie zezwolenia na pracę sezonową – 4,2%, a dla których SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 170 ROZDZIAŁ 8 złożono powiadomienie o podjęciu pracy do powiatowego urzędu pracy – 13,3%. Najliczniejszą grupę cudzoziemców nielegalnie zatrudnionych stanowili obywatele Ukrainy – 4 742 osób, tj. 16% obywateli tego państwa objętych kontrolą (w 2022 r. – 16%), co stanowi 71% ogółu cudzoziemców, któ- rym powierzono nielegalne wykonywanie pracy. W dalszej kolejności wykazano nielegalne zatrudnienie obywateli: Białorusi (581 cudzoziemców), Gruzji (336), Filipin (129), Indonezji (122), Indii (115) i Mołdawii (100). W toku kontroli legalności zatrudnienia cudzoziemców inspektorzy pracy najczęściej stwierdzali brak wymaga- nego zezwolenia n a pracę (w 64% ujawnionych przy- padków powierzenia nielegalnej pracy cudzoziemcom, w 2 022 r. – w 55%). Takie sytuacje występują, gdy cudzo- ziemiec świadczył pracę, nie posiadając odpowiedniego z ezwolenia na pracę lub niezgodnie z warunkami określo- nymi w oświadczeniu o powierzeniu wykonywania pracy ( np. w zakresie rodzaju umowy, wymiaru czasu pracy lub liczby godzin, niezapewnienia cudzoziemcowi wynagrodze - nia lub wypłacenia wynagrodzenia niższego niż zawarte Odsetek cudzoziemców z krajów trzecich, którym powierzono nielegalną pracę w latach 2021-2023 2021 2023 2022 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości cudzoziemcy ogółem cudzoziemcy z oświadczeniami o powierzeniu pracy cudzoziemcy z zezwoleniami na pracę sezonową cudzoziemcy z powiadomieniami o podjęciu pracy 16,8 17,6 6,5 0 12,8 14,9 3,8 6,5 17 15,6 4,2 6,5 Liczba cudzoziemców nielegalnie wykonujących pracę w latach 2021-2023 (wg wybranych obywatelstw) Państwo 202120222023 Objęci kontrolą Nielegalna praca Objęci kontrolą Nielegalna praca Objęci kontrolą Nielegalna praca Ukraina23 5253 75432 9963 94329 6104 747 Białoruś2 3904272 9794583 800581 Gruzja8142041 1142731 057336 Filipiny1877224862539129 Indonezja154758251239122 Indie2393028122513115 Mołdawia34373465131424100 Uzbekistan46111261624477 Rosja250313133725751 Kolumbia6128661615447 Bangladesz21929204624939 Azerbejdżan852872810835 Turkmenistan14-2439831 Wietnam1281788617530 Republika Korei8713821013428 Kirgistan1331436525 Tadżykistan1012364622 Turcja11241681435121 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 171 w treści oświadczenia). W odniesieniu do obywateli Ukra- iny ma to miejsce również w przypadku braku powiado- mienia przez podmiot powierzający pracę – w terminie 14 d ni od dnia podjęcia pracy przez obywatela Ukrainy – powia- towego urzędu pracy bądź powierzania obywatelowi Ukra- iny pracy w wymiarze czasu pracy niższym niż wskazany w p owiadomieniu lub liczbie godzin mniejszej niż wskaza- na w powiadomieniu oraz za wynagrodzeniem niższym niż u stalone według stawki określonej w powiadomieniu. Pozytywną tendencją jest utrzymujący się spadek liczby pracujących cudzoziemców, którzy nielegalnie przebywa - li na terytorium Polski. N ajwiększy odsetek nielegalnie pracujących cudzoziem- ców w stosunku do ogólnej liczby obcokrajowców objętych k ontrolą stwierdzono w województwach: podlaskim (22%), lubuskim (21%), mazowieckim i kujawsko-pomorskim (po 19%) oraz opolskim i dolnośląskim (po 18%). Największą liczbę cudzoziemców, którym została powie - rzona nielegalna praca, wykazano w podmiotach prowa- dzących działalność w: budownictwie (22% nielegalnie za trudnionych), usługach administrowania i działalności wspierającej, obejmującej również agencje pracy tymcza - sowej (20%) oraz w transporcie i gospodarce magazynowej, a także w przetwórstwie przemysłowym (12%). Niezależnie od legalności zatrudnienia i wykony - wania pracy przez cudzoziemców, inspektorzy pracy kontrolują przestrzeganie praw pracowniczych obcokra- jowców. W 2023 r. niepokoi wzrost liczby ujawnianych nieprawidłowości. Stwierdzono nieprzestrzeganie prze- pisów dotyczących technicznego bezpieczeństwa pracy w odniesieniu do 30% badanych cudzoziemców (w 2022 r. – 27,7%). W zakresie prawnej ochrony pracy wykazano narusze- nia przepisów prawa wobec 11,8% badanych obcokrajowców ( w 2022 r. – 6,4%). Ujawnione w toku kontroli nieprawidłowo- ści dotyczyły: −braku lub nieprawidłowego wypłacenia wynagrodzenia oraz innych świadczeń związanych z pracą – 2 842 przy - padki, tj. 17,5% badanych cudzoziemców (w 2022 r. – 2 504; 9,5%); −niezgodności zastosowania umowy cywilnoprawnej z warunkami świadczenia pracy – 181 przypadków, tj. 5% ogółu badanych cudzoziemców (w 2022 r. – 518; 3,2%). Ponadto stwierdzono brak lub nieterminowe zgłosze - nie do ubezpieczeń społecznych – 2 197 przypadków, tj. 25,6% kontrolowanych cudzoziemców (w 2022 r. – 2 514; 14%). Realizując zadania związane z kontrolą legalności zatrudnienia cudzoziemców, Państwowa Inspekcja Pracy współpracuje z innymi organami i właściwymi służ- bami , w szczególności ze Strażą Graniczną, wojewodami, powiatowymi urzędami pracy oraz Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. W roku sprawozdawczym w ramach działań obejmu - jących legalność zatrudnienia cudzoziemców inspekto- rzy pracy przeprowadzili 136 wspólnych kontroli ze Strażą Legalność zatrudnienia cudzoziemców w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Brak wymaganego zezwolenia na pracę 2 5482 8524 282 Powierzenie pracy na innym stanowisku lub na innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę 1 9021 9521 697 Brak wymaganych umów o pracę lub umów cywilno- prawnych 1 000836793 Podstawa pobytu na tery- torium RP nieuprawniająca do wykonywania pracy 305154 Nielegalny pobyt na terytorium RP 20169 Liczba cudzoziemców nielegalnie wykonujących pracę w latach 2021-2023 (wg wybranych sekcji PKD) Wyszczególnienie202120222023 Budownictwo 9941 3711 496 Usługi administrowania i dzia- łalność wspierająca (w tym agencje pracy tymczasowej) 1 7121 4781 303 Transport i gospodarka maga- zynowa 445381820 Przetwórstwo przemysłowe779593796 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 364426709 Handel i naprawy276325622 Pozostała działalność usługowa 39166217 Działalność profesjonalna121172200 Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 499477 Edukacja13652 Rolnictwo, leśnictwo, łowiec- two 673246 Obsługa rynku nieruchomości322342 Informacja i komunikacja282932 Kultura, rozrywka i rekreacja212028 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 172 ROZDZIAŁ 8 Województwo 2021 2022 2023 Liczba kontroli Liczba cudzoziemców objętych kon - trolą Liczba cudzoziem - ców, którym powierzono nielegalną pracę Liczba kontroli Liczba cudzoziemców objętych kon - trolą Liczba cudzoziem - ców, którym powierzono nielegalną pracę Liczba kontroli Liczba cudzoziemców objętych kon - trolą Liczba cudzoziem - ców, którym powierzono nielegalną pracę Dolnośląskie 512 2 767 858 736 3 399 459 915 4 153 751 Kujawsko-pomorskie 289 1 474 230 323 1 655 176 303 1 421 266 Lubelskie 243 1 043 123 428 1 935 107 315 1 329 118 Lubuskie 236 1 170 97 347 1 639 123 368 2 181 455 Łódzkie 382 1 595 218 638 2 769 336 605 2 353 413 Małopolskie 525 2 459 343 632 2 794 247 638 2 599 449 Mazowieckie 720 2 774 393 832 3 215 451 972 4 047 766 Opolskie 256 1 152 108 393 1 838 164 359 1 503 276 Podkarpackie 209 847 37 345 1 434 81 303 1 053 138 Podlaskie 307 1 613 390 390 2 048 427 442 2 162 470 Pomorskie 651 3 478 578 955 4 522 545 997 5 076 612 Śląskie 666 2 864 449 978 4 229 842 1 006 3 869 685 Świętokrzyskie 138 563 57 247 1 066 172 245 969 146 Warmińsko-mazurskie 156 700 131 244 1 132 139 244 883 137 Wielkopolskie 616 3 180 657 798 4 208 516 868 3 626 622 Zachodniopomorskie 474 2 075 289 609 2 865 398 558 2 179 368 Ogółem 6 380 29 754 4 958 8 895 40 748 5 183 9 138 39 403 6 672 Uwaga! W przypadku kilku kontroli podmiotu w danym roku cudzoziemcy zostali uwzględnieni w statystykach obejmujących każdą z tych kontroli Liczba ujawnionych cudzoziemców, którym powierzono nielegalne wykonywanie pracy w latach 2021-2023 (wg województw) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 173 Graniczną oraz 55 kontroli na wniosek tej formacji. Do Stra- ży Granicznej skierowano 1 186 powiadomień o ujawnionych p rzez PIP przypadkach nielegalnego wykonywania pracy przez cudzoziemców. W 2023 r. współpraca z wojewodami obejmowała skie- rowanie do tych organów 1 251 powiadomień dotyczących w szczególności przypadków nielegalnego zatrudnienia cudzoziemców. Przeprowadzono także 57 kontroli na wnio - sek urzędów wojewódzkich. Wnioski W 2023 r. na polskim rynku pracy obserwujemy współistnienie dwóch systemów legalizacji pracy cudzo- ziemców. Pierwszy obejmuje cudzoziemców zatrud- nianych zgodnie z ogólnymi zasadami uregulowanymi w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach ryn- ku pracy , w tym na podstawie zezwoleń na pracę, oświadczeń o powierzeniu wykonywania pracy cudzo- ziemcowi. Drugi, dedykowany obywatelom Ukrainy, w ynika ze specjalnej ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na teryto- rium tego państwa . Rozwiązanie przyjęte w ustawie specjalnej pozwala na bardzo szybką i prostą legali- zację pracy obywatela Ukrainy poprzez złożenie przez p racodawcę, za pośrednictwem strony internetowej: praca.gov.pl, powiadomienia o podjęciu pracy przez cudzoziemca. Takie powiadomienie nie jest procedowa - ne przez organy administracji, jest jedynie potwierdze- niem podjęcia pracy przez obywatela Ukrainy. W z wiązku z obowiązywaniem nowych przepisów w stosunku do obywateli Ukrainy odnotowujemy zaprze - stanie przez pracodawców korzystania z obowiązujących równolegle, znacznie bardziej skomplikowanych procedur, tzn. z możliwości powierzania pracy takim cudzoziem - com na podstawie oświadczeń lub zezwoleń na pracę. Inspektorzy pracy zwracają jednak uwagę, że maksy- malnie uproszczony sposób legalizacji pracy obywa- teli Ukrainy wiąże się z potencjalnymi zagrożeniami . Składanie przez pracodawcę powiadomienia po rozpoczę- ciu pracy przez cudzoziemca (odwrotnie niż w przypadku Cudzoziemcy nielegalnie wykonujący pracę w 2023 r. (wg województw) od 200 do 499 od 500 do 699 700 i powyżej zachodnio- pomorskie kujawsko- pomorskie warmińsko- mazurskie pomorskie podlaskie mazowieckie lubelskie lubuskie opolskie śląskie małopolskie podkarpackie świętokrzyskie łódzkie wielkopolskie 368 266 137 612 470 766 118 455 751 276 685 449 138 146 413 622 do 199 dolnośląskie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 174 ROZDZIAŁ 8 innych dokumentów legalizujących ich pracę) może sprzy- jać nielegalnemu zatrudnieniu obywateli Ukrainy. Zda- rzają się przypadki, gdy nieuczciwi pracodawcy oczekują o d cudzoziemców nieodpłatnej pracy podczas nieformal- nego (bezumownego) okresu próbnego. W tym okresie s ą oni pozbawieni nie tylko należnego im wynagrodzenia za pracę, ale także dostępu do ubezpieczenia zdrowot - nego i systemu zabezpieczenia społecznego, mającego kluczowe znaczenie w razie wystąpienia wypadku przy pra- cy. W takich sytuacjach, gdy inspektorzy pracy ujawniają w t oku kontroli obywateli Ukrainy, którzy już świadczą pra- cę, są informowani, że jest to dopiero pierwszy dzień pra- cy obcokrajowców, a zatem nie upłynęły jeszcze terminy n a zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego i dokonanie powiadomienia. Skutkiem kontroli jest wtedy legalizacja zatrudnienia cudzoziemców, do której mogłoby nie dojść, gdyby nie czynności kontrolne prowadzone przez inspek - torów pracy. K olejnym zjawiskiem pojawiającym się w kontekście powiadomień kierowanych do powiatowego urzędu pracy jest zaniżanie liczby godzin pracy lub wymiaru czasu pracy w stosunku do pracy faktycznej realizowanej przez cudzoziemca. W myśl obecnych regulacji, podmiot powie- rzający pracę obywatelowi Ukrainy może dowolnie podwyż- szać wskazany w powiadomieniu wymiar czasu pracy lub l iczbę godzin pracy cudzoziemca (np. na 13 godzin pracy), odpowiednio zwiększając jego wynagrodzenie. W konse - kwencji obywatel Ukrainy nigdy nie ma pewności, ile godzin będzie w danym miesiącu pracował, a tym samym jakie uzyska wynagrodzenie. Problemy z zakresu wskazywania wymiaru czasu pracy lub liczby godzin pracy w dokumentach lega - lizujących zatrudnienie cudzoziemców pojawiają się t akże w pierwotnym systemie dopuszczającym obco- krajowców do polskiego rynku pracy, tj. przy zezwo- leniach na pracę, oświadczeniach o powierzeniu p racy, zezwoleniach na pobyt czasowy i pracę. Doty- czą one przekraczania lub niewypracowania przez c udzoziemców liczby godzin w miesiącu lub tygodniu w stosunku do warunków określonych w dokumentach legalizujących pracę, w szczególności gdy została zawar - ta z cudzoziemcem umowa cywilnoprawna. Inspektor p racy nie ma możliwości zweryfikowania liczby faktycz- nych godzin pracy w sytuacji, gdy podmiot nie prowadzi e widencji godzin wykonywania zlecenia lub świadczenia usługi dla cudzoziemców – zwracamy uwagę, że przepisy narzucają ten obowiązek, ale jego niewykonanie nie jest objęte sankcją wykroczeniową. W zakresie umów o dzie - ło – przepisy w ogóle nie nakładają obowiązku prowadze- nia dokumentacji potwierdzającej liczbę godzin osobom w ykonującym pracę na podstawie umów o dzieło. W sytu- acji, gdy kontrola dotyczy cudzoziemca nieświadczą- cego już pracy, a którego nie można przesłuchać z uwagi na brak jego aktualnego adresu pobytu, inspek- tor pracy w praktyce nie ma możliwości zweryfikowania, c zy cudzoziemiec wykonywał pracę zgodną z warunkami wskazanymi w oświadczeniu lub zezwoleniu na pracę. Doświadczenia kontrolne pokazują, że nasila się zja - wisko obchodzenia przepisów dotyczących obowiązku uzyskiwania zezwoleń na pracę dla cudzoziemców w sytuacjach nazywanych potocznie „spółką ukraiń- ską”. Wykorzystywane są w tym celu przepisy Kodeksu s półek handlowych, tj. możliwość wykonywania przez obcokrajowców powtarzających się świadczeń niepienięż - nych na rzecz spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółek akcyjnych, które nie wymagają uzyskania zezwolenia na pracę. Kolejnym zjawiskiem jest coraz częstsze powo- ływanie się przez cudzoziemców na przepisy o tzw. działalności nieewidencjonowanej . Osoby pro- wadzące taką działalność nie muszą zgłaszać się jako p rzedsiębiorca do Centralnej Ewidencji i Informacji o Dzia- łalności Gospodarczej (CEIDG), nie podlegają również o bowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Kwestią problematyczną jest sposób weryfikacji spełniania warun - ków prowadzenia działalności nieewidencjonowanej, która może służyć jedynie obejściu przepisów prawa w zakresie legalizacji pracy cudzoziemca. Na polskim rynku pracy dalej obserwujemy podmioty, w szczególności działające jako outsourcerzy lub agen - cje zatrudnienia rejestrujące swoją siedzibę na terenie w ojewództw, w których spodziewają się szybwciej uzy- skać właściwe dokumenty legalizujące pobyt i pracę c udzoziemców. Podmioty te mogą i często kierują obco- krajowców do pracy w zakładach pracy zlokalizowa- nych w innym województwie. Taka praktyka znacznie u trudnia i wydłuża czas trwania kontroli, gdyż wymaga przeprowadzenia czynności kontrolnych nawet na tere - nie kilku okręgowych inspektoratów pracy. W zakresie outsourcingu, gdzie częstym zjawiskiem jest tworzenie tzw. łańcuchów podwykonawców, obejmujących nawet kil - ka podmiotów prowadzących działalność w różnych miej- scowościach, do których kierowani są cudzoziemcy, takie dz iałanie prowadzi także do rozmycia odpowiedzialno- ści w z akresie legalności zatrudnienia cudzoziem- ców oraz przestrzegania prawa pracy . Przeszkodą w skutecznym realizowaniu kontroli jest wskazywanie przez podmioty zatrudniające cudzoziem- ców tzw. biura wirtualnego lub skrzynki pocztowej jako adresu siedziby lub miejsca prowadzenia działalności. Inspektorzy pracy sygnalizują, że występują przypadki, gdy przedstawiciele tych podmiotów obiecują pomoc cudzo - ziemcom przy legalizacji pobytu lub pracy (również odpłat- ną), ale później nie wypłacają należnego wynagrodzenia l ub nie zapewniają żadnej pracy. Działania kontrolne wobec takich podmiotów są utrudnione z uwagi na brak kontaktu osób ich reprezentujących lub zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej. Kolejnym utrudnieniem w szybkim i efektywnym pro - wadzeniu czynności kontrolnych jest brak informacji o pracodawcy użytkowniku w treści powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy. Przy kontrolach krzyżowych – które zgodnie z naszymi procedurami prowa - dzone są co do zasady równolegle w agencji zatrudnienia SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 175 i u pracodawcy użytkownika – inspektor pracy musi rozpo- cząć postępowanie najpierw w agencji pracy tymczasowej, a d opiero po uzyskaniu od tego podmiotu informacji o pra- codawcach użytkownikach, zaplanować kolejne kontrole w t ych podmiotach. Na bazie doświadczeń nabytych od czasu wprowadze - nia przepisów szczególnych regulujących pracę obywateli Ukrainy, wskazujemy że warto rozważyć ich noweliza- cję służącą zapewnieniu najlepszej ochrony tej gru- pie cudzoziemców na polskim rynku pracy: ●skrócenie 14-dniowego terminu na złożenie powiado- mienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy; ●wprowadzenie przepisów ustalających minimalny wymiar czasu pracy oraz minimalną liczbę godzin pracy, którą podmiot zatrudniający miałby obowiązek zagwarantować cudzoziemcowi, przy czym wspomnia - ne minimum musiałoby zostać ukształtowane co naj- mniej na poziomie zapewniającym pokrycie kosztów utrzymania cudzoziemca w okresie pobytu na teryto- rium Polski; ●dodanie w treści powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy informacji o pracodawcy użytkowniku. Ponadto w celu wzmocnienia ochrony praw wszyst- kich cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce oraz zwiększenia skuteczności działań kontrolnych wnosimy o: ●wprowadzenie obowiązku dokonania zgłasza - nia do ubezpieczenia społecznego (ZUS) każdej pracu- jącej osoby (w tym cudzoziemca) przed dopuszczeniem jej do pracy, nie zaś w terminie 7 dni, jak stanowią aktualnie obowiązujące przepisy oraz dodanie warunku niezgłoszenia obcokrajowca do ubezpieczenia społecz - nego do ustawowej definicji powierzenia cudzoziemcowi nielegalnego wykonywania pracy (art. 2 ust. 1 pkt 22a ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy ) – kontrola legalności zatrudnienia polegałaby wtedy na ustaleniu danych osób wykonujących w danym momencie pracę, oraz sprawdzeniu czy osoby te przed jej rozpoczęciem zostały zgłoszone do ZUS, zaś brak takiego zgłoszenia byłby równoznaczny z powierzeniem cudzoziemcowi nielegalnego wykonywania pracy; ●nowelizację ustawy o promocji zatrudnienia i instytu- cjach rynku pracy poprzez dodanie przepisów, które przewidywałyby możliwość odmowy wydania zezwole- nia na pracę oraz wpisania oświadczenia do ewidencji w sytuacji, gdy podmiot powierzający pracę cudzoziem- cowi utrudnia kontrolę inspekcji pracy; ●wprowadzenie regulacji prawnych obejmujących obo- wiązkiem posiadania zezwolenia na pracę cudzo- ziemców w sytuacjach nazywanych potocznie „spółką ukraińską”, tj. w przypadku wykonywania przez obco- krajowców powtarzających się świadczeń niepienięż- nych na rzecz spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółek akcyjnych na podstawie Kodeksu spółek handlowych; ●umożliwienie inspektorom pracy wykorzystywania w toku kontroli materiałów (np. zdjęć, nagrań) zgromadzonych przed faktycznym rozpoczęciem kontroli; ●zapewnienie Państwowej Inspekcji Pracy bezpośred - niego dostępu do pozostających w zasobach Zakładu Ubezpieczeń Społecznych danych dotyczących zgło- szenia pracobiorców do ubezpieczeń społecznych z użyciem narzędzi komunikacji elektronicznej oraz baz danych i rejestrów, w których zawarte są informacje o wjeździe cudzoziemca na terytorium RP oraz udziela - nych decyzjach pobytowych; ●podwyższenie kwoty grzywien za nielegalne powierzenie pracy nakładanych w drodze mandatów karnych i zmia - nę sposobu ustalania ich wysokości (za każdą osobę, której powierzono nielegalnie pracę przy jednoczesnym ustaleniu górnej maksymalnej wysokości sankcji), a tak - że zastosowanie innych sankcji o charakterze niepie- niężnym, które z powodzeniem funkcjonują w innych krajach Unii Europejskiej, okazując się niejednokrotnie bardziej dotkliwą karą niż nawet wysoka grzywna, np. zwrot otrzymanych od państwa różnych form dofinan - sowania (funduszy, dotacji, ulg podatkowych), zakaz składania ofert przy zamówieniach publicznych, wielolet- ni zakaz zatrudniania cudzoziemców, czy ograniczenie możliwości uzyskania dofinansowania nowych stanowisk pracy w szczególności dla osób niepełnosprawnych; ●zobowiązanie podmiotu powierzającego pracę cudzo - ziemcowi do przedstawienia mu dokumentów zwią- zanych z podjęciem i wykonywaniem pracy w języku dla niego zrozumiałym (np. instrukcji bhp, informacji o warunkach zatrudnienia, regulaminu pracy itp.); ●wprowadzenie przepisów ograniczających zatrudnia - nie cudzoziemców tylko do umów o pracę oraz umów cywilnoprawnych, do których stosuje się obowią- zek ubezpieczenia społecznego, w tym wypadkowe- go, co się wiąże z wyłączeniem możliwości zatrudniania cudzoziemców na podstawie umów o dzieło; ●wymianę informacji pomiędzy organami nadzoru i kon - troli do celów analizy ryzyka oraz koordynację wspól- nych działań mających na celu rozwiązanie problemu nielegalnego zatrudniania i wyzysku obywateli państw trzecich, przestępstw związanych z handlem ludźmi, oszustw podatkowych oraz praw pracowników. 8.3. Świadczenie usług agencji zatrudnienia oraz powierzanie i wykonywanie pracy tymczasowej Problematykę świadczenia usług agencji zatrudnienia, w tym pracy tymczasowej, przedstawiono na podstawie wyników kontroli obejmujących przestrzeganie przepisów ustaw: 9 o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, regulujących świadczenie usług pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego, poradnictwa zawodowego pra - cy tymczasowej; 9 o zatrudnianiu pracowników tymczasowych, zarówno przez agencje pracy tymczasowej, jak i pracodawców użytkowników, także w zakresie stosowania outsourcingu, leasingu czy innych form powierzania pracy, pod kątem SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 176 ROZDZIAŁ 8 ujawniania przypadków wynajmu pracowników z narusze- niem przepisów o pracy tymczasowej. Przestrzeganie przez agencje zatrudnienia prze- pisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 513 kontroli w 492 podmiotach (w 2022 r. 530 kontroli w 494 podmio- tach), obejmujących w szczególności badanie dopełnienia o bowiązków: dokonania wpisu do rejestru agencji zatrud- nienia działalności, której prowadzenie jest uzależnio- ne od uzyskania wpisu do tego rejestru oraz prowadzenia a gencji zatrudnienia zgodnie z warunkami określonymi w ustawie. Wskazana liczba kontroli dotycząca problematyki prze - strzegania przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy uwzględnia kontrole realizo- wane w ra mach : 9 działań planowych, w tym w agencjach zatrudnienia, które nie były kontrolowane w latach 2020-2022; 9interwencji podejmowanych na podstawie skarg; 9 monitoringu mediów prowadzonego pod kątem ujawnia- nia przypadków naruszenia zasad prowadzenia agencji zatrudnienia. D ziałania PIP dotyczyły zarówno podmiotów prowadzo- nych przez krajowe osoby fizyczne i prawne, jak i przez obywateli tzw. państw trzecich. W okresie sprawozdawczym czynności kontrolne obję- ły przede wszystkim podmioty świadczące dwa rodzaje u sług, tj. pracy tymczasowej (69%) oraz pośrednictwa pracy , w tym polegającego na kierowaniu osób do pra- cy z a granicą u pracodawców zagranicznych oraz kie- rowaniu cudzoziemców n a teren RP do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w podmiotach z siedzibą na teryto- rium Polski. Kontrole agencji zatrudnienia (wg rodzaju świadczonych usług) Rodzaj działalności Liczba kontroli Praca tymczasowa 361 Pośrednictwo pracy, w tym:191 - kierowanie osób do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych 54 - kierowanie cudzoziemców na teren RP51 Doradztwo personalne112 Poradnictwo zawodowe113 Kontrole agencji zatrudnienia w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba kontroli Liczba podmiotów świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Liczba kontroli Liczba podmiotów świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Liczba kontroli Liczba podmiotów świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Dolnośląskie512462583 Kujawsko-pomorskie20420-191 Lubelskie162211193 Lubuskie12-101123 Łódzkie32137-322 Małopolskie36133230- Mazowieckie4366097118 Opolskie29634330- Podkarpackie18-20117- Podlaskie16131-12- Pomorskie433453487 Śląskie7311769818 Świętokrzyskie112171101 Warmińsko- -mazurskie 133132115 Wielkopolskie525443424 Zachodnio-pomorskie302232211 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 177 W okresie sprawozdawczym przeważały kontrole prowa- dzone w agencjach zatrudniających do 9 pracowników (32%) o raz od 50 do 249 pracowników (26%). Z kolei w agencjach zatrudniających od 10 do 49 pracowników przeprowadzo - no 24% kontroli, zaś najmniej (18%) w dużych agencjach o zatrudnieniu powyżej 250 pracowników. Największą liczbę kontroli zrealizowano na terenie woje- wództw: ś ląskiego (81 kontroli) , mazowieckiego (71) oraz dolnośląskiego (58). Diagnoza Nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania agencji zatrudnienia wykazano w 329 kontrolach (64%); w 2022 r. w 358 kontrolach (67,5%). Nielegalne świadczenie usług agencji zatrudnienia, tj. bez wymaganego certyfikatu marszałka województwa, potwierdzającego wpis do rejestru podmiotów prowadzących agencje zatrudnienia ujawniono w 56 podmiotach (11% skontrolowanych przedsiębiorstw) , co oznacza wzrost liczby tego rodzaju nieprawidłowośc i w porównaniu do lat ubiegłych (w 2022 r. ujawniono 39 takich podmiotów – 7,9% skontrolowanych przedsiębiorstw, w 2021 r. ujawniono 49 takich podmiotów, tj. 10,2% objętych kontrolą). Nielegal - ne świadczenie usług agencji zatrudnienia dotyczyło pracy tymczasowe j (44) oraz pośrednictwa pracy (17, w tym 2 w zakresie kierowania cudzoziemców do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów prowadzących dzia - łalność na terytorium RP oraz 3 w zakresie kierowania osób do pracy za granicą), doradztwa personalnego (7) i porad- nictwa zawodowego (6). W ramach czynności kontrolnych ujawniano podmioty świadczące nielegalnie jedną lub wię- cej usług wymagających certyfikatu agencji zatrudnienia. Świadczenie usług agencji zatrudnienia przez niecer- tyfikowane firmy w 2023 r. obejmowało sytuacje, w których podmioty: 9 nie posiadały certyfikatu o dokonaniu wpisu podmio- tu do rejestru uprawniającego do świadczenia usług agencji zatrudnienia, także przez podmioty świadczące usługi outsourcingu/leasingu będącego w praktyce pra- cą tymczasową ; 9kontynuowały działalność agencji zatrudnienia pomi- mo utraty certyfikatu i wykreślenia z rejestru agencji zatrudnienia. O dnotowywano sytuacje, w których agencje zatrudnie- nia dokonywały rezygnacji z prowadzenia działalno- ści regulowanej , celem świadczenia usług outsourcingu, poszerzając zakres prowadzonej działalności gospodarczej (PKD) o rodzaje działalności prowadzonej przez podmioty współpracujące. W obszarze prowadzenia działalności regulowanej obserwowane są również przypadki pozyskiwania wpi - su do rejestru agencji zatrudnienia przez podmioty świad- czące usługi np. w sektorze opieki pomimo że często nie prowadzą one faktycznej działalności opar- tej n a pośrednictwie pracy lub pracy tymczasowej, a delegują osoby do pracy za granicą w ramach zawartych z nimi umów cywilnoprawnych (umowy zlece- nia). Przedmiot tych umów stanowi wykonywanie pracy ( najczęściej u niemieckiej rodziny), polegającej na spra- wowaniu opieki domowej nad osobami starszymi lub c horymi. Do najważniejszych przyczyn zjawiska nielegalnego prowadzenia usług , zarówno w ocenie inspektorów pracy, jak i samych podmiotów prowadzących agencje zatrudnie- nia, należy zaliczyć: − warunki konieczne do spełnienia przez podmiot ubie- gający się o wpis do rejestru, jak też przez prowadzący działalność agencji zatrudnienia, w tym nieposiadanie zaległości z tytułu podatków czy składek na ubez - pieczenia społeczne, niekaralność za przestępstwa lub wykroczenia określone w art. 121-121b ustawy, a także dobra kondycja finansowa podmiotu, w stosun- ku do którego nie może być otwarta likwidacja ani ogło- szona upadłość; − ograniczenia i obowiązki wynikające z przepisów regulu- jących pracę tymczasową; Podmioty świadczące nielegalnie usługi agencji zatrudnienia w latach 2021-2023 (wg rodzaju usług) Wyszczególnienie 202120222023 Ogółem Świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Ogółem Świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Ogółem Świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Liczba skontrolowanych podmiotów: 480494943949256 W tym świadczących: - wyłącznie usługi pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego lub poradnictwa zawodowego 22215254613112 - usługi agencji pracy tymcza- sowej 258342403336144 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 178 ROZDZIAŁ 8 −brak sankcji przewidzianych dla podmiotów korzysta- jących z usług outsourcingu , będących w praktyce pra- cą tymczasową; − niedostateczną znajomość przepisów prawa regulu- jących działalność agencji zatrudnienia, ale także celo- we działania przedsiębiorców , którzy wpisują swoją działalność w ogólne ryzyko prowadzonej działalności gospodarczej. Najwięcej podmiotów, w których stwierdzono nielegalne świadczenie usług agencji zatrudnienia ujawniono w woje - wództwach: mazowieckim (18) oraz śląskim (8). W 2023 r. do najczęściej stwierdzanych uchybień zaliczyć można: −niezamieszczanie w dokumentach, ogłoszeniach i ofer - tach numeru wpisu do rejestru oraz niewskazywa- nie, że określona propozycja pracy stanowi ofertę pracy tymczasowej – 103 agencje (w 2022 r. – 121 agencji ); −nieprzestrzeganie obowiązku przedstawienia mar- szałkowi województwa corocznej, pełnej informa- cji o działalności agencji zatrudnienia – 99 agencji (w 2022 r. – 93 agencje); −niedopełnienie obowiązku poinformowania marszał- ka województwa o zmianie danych, zawieszeniu albo wznowieniu działalności gospodarczej w 31 agencjach (w 2022 r. – 39 agencji); −naruszenie obowiązku posiadania lokalu, w któ- rym są świadczone usługi agencji zatrudnienia – 35 agen- cji (w 2022 r. – 24 agencje); − nieprzestrzeganie zasady równego traktowania i nie- dyskryminacji w stosunku do osób, dla których agencje poszukiwały zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej – w 4 agencjach. Naruszenie zakazu dyskryminacji doty- czyło oferty pracy zawierającej kryteria dyskryminujące kandydatów ze względu na płeć, wiek i narodowość; −pobieranie niezgodnych z prawem opłat od osób, dla których agencje poszukiwały zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wykazano w 2 kontrolach. W toku kontroli szczególną uwagę zwracano na egze- kwowanie przepisów dotyczących kierowania osób do pra- cy za granicą u pracodawców zagranicznych. W 2023 r., s pośród skontrolowanych agencji, 54 podmiotów świad- czyło usługę pośrednictwa pracy polegającą na kie- rowaniu osób d o pracy za granicą . W roku sprawozdawczym w 26 podmiotach stwier- dzono naruszenia związane z kierowaniem osób do pra- cy za granicą, w szczególności: − w 18 agencjach ujawniono uchybienia w zakresie zawierania pisemnych umów z osobami kierowa- nymi do pracy za granicą u pracodawców zagranicz- nych, w tym w 9 agencjach nie dopełniono obowiązku zawarcia pisemnej umowy z osobą kierowaną do pra- cy za granicą; − w 13 agencjach stwierdzono nieprzestrzeganie prze- pisów dotyczących zawierania pisemnych umów z pracodawcami zagranicznymi , do których kierowa- no osoby do pracy za granicą, z czego w 3 agencjach nie dopełniono obowiązku zawarcia pisemnej umowy z pracodawcą zagranicznym; −naruszenie obowiązku przekazania osobom kierowa - nym do pracy za granicą albo do pracy tymczaso- wej do podmiotu działającego poza terytorium RP, pisemnej informacji o kosztach, opłatach i innych należnościach związanych z kierowaniem do pracy oraz podjęciem i wykonywaniem pracy za granicą 11 agencji (w 2022 r. – 17 agencji); − 9 agencji nie prowadziło wykazów osób kierowa- nych do pracy za granicą lub prowadziły je nierzetelnie; − w 7 agencjach ujawniono nieprawidłowości dotyczące prowadzonych wykazów podmiotów, do których kiero- wane były osoby do pracy za granicą. W 2 023 r. spośród skontrolowanych agencji 51 pod- miotów świadczyło usługę pośrednictwa pracy polegającą na kierowaniu osób, w tym także cudzoziem- ców, do pracy w podmiotach prowadzących działal- ność na terytorium Polski. Nieprawidłowości dotyczące kierowania cudzoziemców z państw spoza UE do zatrud- nienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów pro- wadzących działalność na terytorium RP wykazano w 20 podmiotach świadczących usługi w tym zakresie, w szczególności: − 5 agencji nie zawarło pisemnych umów z cudzo- ziemcami kierowanymi do podmiotów prowadzących działalność na terytorium RP, a w 7 agencjach umo- wy te nie spełniały wymogów przewidzianych w przepi- sach prawa; −w 8 agencjach nie był przestrzegany obowiązek przed- stawienia cudzoziemcowi, przed podpisaniem umowy, jej pisemnego tłumaczenia na język zrozumiały dla cudzoziemca, a w 2 agencjach stwierdzono uchybienia w tym zakresie; − 5 agencji nie przekazywało cudzoziemcom oraz pod- miotom, do których agencja kieruje cudzoziemców, pisemnych informacji m.in. o zasadach dotyczących wjazdu, pobytu i pracy cudzoziemców na terytorium RP, a w 5 stwierdzono uchybienia w tym zakresie; −w 7 agencjach nie prowadzono wykazów cudzoziemców kierowanych do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz wykazów podmiotów, do których kierowano cudzo - ziemców, a w 2 agencjach wykazy te były prowadzone nierzetelnie. W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 86 kontroli w 86 podmiotach (w 2022 r. – 87 kontroli, w 2021 r. – 74 kontrole) prowadzonych w Polsce przez cudzoziemców spoza UE. Większość kontroli dotyczyła podmiotów prowadzo - nych przez obywateli Ukrainy. Wśród kontrolowanych agencji prowadzonych przez cudzoziemców spoza UE, którzy zarejestrowali działal - ność gospodarczą na terenie RP, zdecydowana większość SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 179 świadczyła usługi pracy tymczasowej, ale także usługi outsourcingowe. Zazwyczaj w strukturze zatrud- nienia przeważali lub występowali wyłącznie cudzoziemcy. S pośród 56 podmiotów świadczących nielegal- nie usługi agencji zatrudnienia, w 14 przypadkach (w 2022 r. w 12 na 39 wszystkich ujawnionych przypadków), podmioty te były prowadzone przez cudzoziemców spoza UE (Ukraina – 9, Bangladesz – 2, Indie – 2, Armenia – 1). Z uzyskiwanych w toku kontroli informacji wynika, że po przyjeździe do Polski agencje kompleksowo zajmują się cudzoziemcami, którzy bardzo często nie władają w ogóle językiem polskim, organizując ich odbiór wraz z transpor - tem do miejsc zakwaterowania bądź wykonywania pra- cy, a także pomoc w załatwieniu formalności związanych z l egalizacją zarówno pobytu, jak i pracy. Kontrolując agencje prowadzone przez cudzoziemców spoza UE, szczególną uwagę zwracano na kwestie pobie - rania opłat od cudzoziemców rekrutowanych poza terenem R P. Prowadzenie działalności agencji zatrudnienia pod adresem wirtualnego biura, także przez cudzoziem- ców, wyklucza lub znacznie ogranicza kontrolującym m ożliwość nawiązania kontaktu osobistego czy też telefonicznego z osobą upoważnioną do reprezentacji podmiotu zgodnie z wpisem do rejestru przedsiębiorców KRS. Inspektorzy pracy uzyskiwali np. informację, że członkowie zarządu przebywają za gra- nicą. Z tych powodów skuteczność kontroli, w szcze- gólności pod kątem zastosowania odpowiedzialności w ykroczeniowej, była ograniczona. W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy w 85 przypad- kach powiadomiła marszałków województw lub dyrek- torów wojewódzkich urzędów pracy o naruszeniach w arunków prowadzenia agencji zatrudnienia. W następ- stwie powiadomień skierowanych przez inspektorów p racy w roku sprawozdawczym 17 agencji zatrud- nienia zostało wykreślonych z rejestru podmiotów prowadzących agencje zatrudnienia, a 16 wykreśleń dokonano w następstwie powiadomień z lat 2021- 2022. Łącznie z Krajowego Rejestru Agencji Zatrudnie - nia w 2023 r. wykreślono 33 agencje (w 2022 r. – 35 agencji). Wnioski Wyniki kontroli wskazują, że zarówno skala, jak i rodzaj ujawnionych nieprawidłowości, utrzymują się na pozio- mie zbliżonym d o ubiegłego roku (zarejestrowano niewielki spadek nieprawidłowości) , przy czym należy zwrócić uwagę, że ujawniono większą liczbę podmiotów świadczących usługi agencji zatrudnienia bez wyma- ganego wpisu d o rejestru . Za aktualne należy uznać wnioski prezentowane w Sprawozdaniach z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w latach ubiegłych, w szczególności wskazane jest: ● ustanowienie obligatoryjnego warunku uzyska- nia wpisu do rejestru KRAZ w postaci obowiązku odbycia przez osoby zamierzające prowadzić agencję zatrudnienia oraz personel przewidziany do obsługi klientów – szkolenia (kursu) w zakresie warunków świadczenia usług agencji zatrudnienia objętych certyfikatem oraz zapewnienie możliwości korzysta- nia ze szkoleń, aktualizujących i utrwalających wiedzę z tego zakresu; ●zagwarantowanie podmiotom – już na etapie rejestra- cji działalności gospodarczej w CEIDG lub KRS – uzyskania informacji, że wskazany rodzaj działalności stanowi działalność regulowaną, wymagającą wpi- su do rejestru agencji zatrudnienia; ● poszerzenie katalogu warunków koniecznych, jakie musi spełnić podmiot zamierzający prowadzić agencję zatrudnienia o niekaralność za wykroczenia przeciw- ko prawom pracowników tymczasowych (określonych w art. 27a ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych ) – tak jak w przypadku naruszenia warunków prowadzenia agencji zatrudnienia określonych w ustawie o promocji zatrudnienia i insty- tucjach rynku pracy ). Rozwiązanie to umożliwi marszał- kowi województwa odmowę dokonania wpisu takiego podmiotu do rejestru agencji zatrudnienia lub wykreśle- nie z tego rejestru ; Liczba agencji zatrudnienia prowadzonych przez cudzoziemców spoza UE w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba agencji zatrudnienia 202120222023 Albania -1- Armenia--1 Bangladesz--2 Białoruś443 Chiny--1 Filipiny--1 Indie1-2 Indonezja--1 Izrael--1 Mołdawia-2- Nepal--1 Pakistan--1 Republika Korei673 Rosja1-- Tadżykistan-1- Turcja--1 Ukraina606968 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 180 ROZDZIAŁ 8 ●zdefiniowanie wymagań, jakim powinien odpowiadać lokal , w którym są świadczone usługi lub ustanowienie regulacji prawnych wykluczających albo ograniczają- cych dopuszczalność rejestrowania agencji zatrud- nienia pod adresem „wirtualnego biura” oraz uznanie niemożliwości przeprowadzenia kontroli przez inspek- tora pracy jako okoliczności zobowiązującej marszałka województwa do wykreślenia agencji z rejestru. Zda- niem inspektorów pracy powyższa regulacja powinna być powiązana z wprowadzeniem obowiązku powiadamia- nia, na etapie dokonywania wpisu do KRAZ, marszałka województwa o miejscu przechowywania dokumen- tacji związanej z prowadzeniem agencji zatrudnienia, w tym dokumentacji kadrowo-płacowej pracowników tymczasowych, co umożliwi efektywne planowanie postę - powań kontrolnych oraz wyeliminowanie celowych dzia- łań przedsiębiorców nastawionych na wydłużenie lub utrudnienie czynności kontrolnych; ● poszerzenie katalogu podmiotów podlegających kontroli inspekcji pracy poprzez uwzględnienie w nim osób fizycznych, niebędących przedsiębiorcami, a świadczącymi nielegalne usługi pośrednictwa pracy , celem zagwarantowania organom Państwowej Inspekcji Pracy możliwości kompleksowego eliminowania zjawiska nielegalnych usług agencji zatrudnienia. W zakresie odpowiedzialności wykroczeniowej za naruszenie przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz skutecznych narzędzi jej egzekwowania rozważenia wymagają propozycje: ● wprowadzenia sankcji za popełnienie wykroczenia w związku ze zjawiskiem nieaktualizowania danych adresowych przez działające agencje zatrudnienia, polegającym na niedopełnieniu obowiązku poinformo- wania marszałka województwa o zmianie adresu sie- dziby podmiotu oraz adresów lokali lub zmianie rodzaju świadczonych usług w terminie 14 dni od dnia ich powstania; ●wdrożenia systemu polegającego na nakładaniu kar administracyjnych za naruszenia przepisów o pro- wadzeniu agencji zatrudnienia (w szczególności wobec cudzoziemców świadczących takie usłu- gi – osoby te często nie przebywają na terytorium Pol- ski, co znacznie utrudnia lub uniemożliwia zastosowanie postępowania wykroczeniowego), a także wprowadzenie obowiązku wskazywania przez podmioty prowadzo- ne przez cudzoziemców i rejestrujące działalność regulowaną – osoby przebywającej na terytorium RP , działającej w imieniu pracodawcy i upoważnio- nej do jego reprezentowania, w tym wobec organów kon- troli inspekcji pracy; ● uznania za wykroczenie nieprowadzenia wykazu podmiotów , do których są kierowane osoby do pracy za granicą, oraz wykazu osób kie- rowanych do pracy za granicą – analogicznie jak w przypadku wykonywania usługi pośrednictwa pracy w zakresie kierowania cudzoziemców do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów prowadzących działalność na terytorium RP; ●wprowadzenia możliwości nakładania grzywien w postępowaniu mandatowym z tytułu wykro- czeń przewidzianych w ustawie o promocji zatrud- nienia i instytucjach rynku pracy , co wiązałoby się jednocześnie z koniecznością podwyższenia górnej granicy grzywny w postępowaniu mandatowym prze - widzianej w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia. Wprowadzenie wyższej dopuszczal- nej wysokości grzywny w postępowaniu mandato- wym spowodowałoby stosowanie tego postępowania, zwłaszcza w oczywistych przypadkach (np. po przyzna- niu się do popełnienia wykroczenia) oraz ograniczyłoby konieczność przeprowadzania często długotrwałego postępowania wyjaśniającego, celem skierowania wnio - sku o ukaranie do sądu. Odnośnie do działalności podmiotów w branży opiekuńczej , pozyskujących certyfikaty o dokonaniu wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, pomimo nieświad- czenia tych usług w praktyce, proponowanym rozwią- zaniem jest wprowadzenie odpowiednich uregulowań p rawnych, które z jednej strony określałyby standardy świadczenia tego typu usług i dawałyby możliwość ich wykonywania wyłącznie przez wyselekcjonowane podmioty , spełniające określone wymagania, a z dru- giej strony zapewniających osobom, którym te podmioty p owierzają pracę nie tylko za granicą, ale także na rynku krajowym, należytą ochronę prawną. Jako celowe należy również wskazać kontynuowa- nie działań na rzecz eliminowania negatywnych zjawisk z wiązanych ze świadczeniem usług agencji zatrudnienia, w tym: ● monitorowanie rynku agencji zatrudnienia, zwłasz- cza w obszarze nielegalnego prowadzenia usług pracy tymczasowej i pośrednictwa pracy, w szczególności pole- gającego na kierowaniu cudzoziemców do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów prowadzących działalność na terytorium RP; ● współpracę Państwowej Inspekcji Pracy z organa- mi odpowiedzialnymi za legalizację pobytu i pracy cudzoziemców oraz instytucjami kontrolnymi, w szcze- gólności w zakresie powiadamiania o przypadkach naruszenia przepisów regulujących działalność agencji zatrudnienia oraz zasad zatrudniania pracowników tym - czasowych, w tym informowania o sytuacjach wskazują- cych na obchodzenie przepisów prawa. Powierzanie i wykonywanie pracy tymczasowej Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 247 kon- troli w a gencjach pracy tymczasowej w 230 podmiotach (w 2022 r. – 267, w 2021 r. – 267) w zakresie przestrze- gania przez te agencje przepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych , jak SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 181 również Kodeksu pracy i przepisów wykonawczych, wyda- nych na jego podstawie. W s kontrolowanych agencjach świadczyło pracę 85,4 tys. osób , w tym prawie 38,1 tys. (44%) na podstawie stosunku pracy (w 2022 r. – 58%, w 2021 r. – 39%). Najczęściej kontrolowano agencje pracy tymczasowej zatrudniające od 50 do 249 pracowników (33%) oraz 250 osób i powyżej (26%). Z kolei w podmiotach zatrudnia - jących od 10 do 49 pracowników przeprowadzono 25% k ontroli. Najwięcej skontrolowanych agencji prowadziło działal - ność na terenie województw: dolnośląskiego (30), śląskie- go (29) oraz łódzkiego (28). Diagnoza W większości kontrolowanych agencji przeważającą formę powierzania pracy tymczasowej stanowiły umowy cywilnoprawne . Nieprawidłowości stwierdzono w 96,1% podmiotów objętych kontrolą (w 2022 r. – 97%, w 2021 r. – 94%), w tym w 63% podmiotów dotyczyły one nieprzestrzegania przepi - sów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych. W zakresie egzekwowania przepisów o zatrudnianiu pracowników tymczasowych stwierdzone nieprawidłowo- ści dotyczyły zarówno procesu nawiązywania stosun- ku pracy tymczasowej , jak i przebiegu takiej pracy. W szczególności stwierdzono w: − 16 agencjach – nieprawidłowości w zakresie zawierania umów o pracę tymczasową, dotyczące 17 pracowników tymczasowych; − 15 agencjach – naruszenia przepisów polegają- ce na zawieraniu umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy, dotyczące 97 osób; − 36 agencjach – uchybienia dotyczące wypłaty wynagro- dzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy wobec 94 pracowników; − 38 agencjach – uchybienia dotyczące wypłacenia wynagrodzenia osobom wykonującym pracę tymcza- sową na podstawie umów prawa cywilnego wobec 181 osób; Kontrole agencji pracy tymczasowej w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Ogółem Narusze- nia ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych Ogółem Narusze- nia ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych Ogółem Narusze- nia ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych Dolnośląskie282521262522302918 Kujawsko-po- morskie 109788512128 Lubelskie10107553888 Lubuskie553221431 Łódzkie211913252417282820 Małopolskie1515611105993 Mazowieckie1162282316181813 Opolskie171613181817212118 Podkarpackie765775643 Podlaskie13121119191413129 Pomorskie25241327241423207 Śląskie373732292923292920 Świętokrzyskie652998766 Warmińsko-ma- zurskie 666444321 Wielkopolskie353523313122252524 Zachodnio-po- morskie 212119181714111111 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 182 ROZDZIAŁ 8 −22 agencjach – nieprzestrzeganie przepisów w zakresie udzielania pracownikom tymczasowym urlopów wypo- czynkowych, ustalania wynagrodzenia za czas urlopu lub wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop w stosunku do 31 osób; − 21 agencjach – naruszenia przepisów związanych z wydawaniem świadectw pracy pracownikom tymczaso- wym, dotyczące 40 pracowników; − 17 agencjach – nieprawidłowości dotyczące przepro- wadzania profilaktycznych badań lekarskich wobec 56 pracowników. P onadto stwierdzono w: − 48 agencjach – niedopełnienie obowiązków w zakre- sie uzgodnienia z pracodawcą użytkownikiem na piśmie przez agencję pracy tymczasowej warunków zatrudnienia pracowników tymczasowych (nieprawidłowości te doty - czyły 70 osób), a w przypadku 20 agencji stwierdzono brak uzgodnień zasad współpracy oraz warunków pracy tymczasowej pomiędzy agencją i pracodawcą użytkowni - kiem (nieprawidłowości te dotyczyły 42 osób); − 17 agencjach – brak zawiadomienia na piśmie (112 osób) o warunkach zatrudnienia wynikających z uzgodnień pomiędzy agencją a pracodawcą użytkownikiem przed zawarciem umowy, a w przypadku 14 agencji stwierdzono uchybienia w zakresie udzielenia pracownikowi tymcza- sowemu informacji o uzgodnieniach z pracodawcą użyt- kownikiem (77 osób); − 14 agencjach – brak przekazania (66 pracownikom tymczasowym) w postaci papierowej lub elektronicznej wymaganych informacji umożliwiających bezpośredni kontakt z przedstawicielami agencji, a w 11 agencjach stwierdzono uchybienia w zakresie przekazania pełnej informacji lub w terminie późniejszym niż 7 dni od dnia zawarcia umowy o pracę (37 osób); − 7 agencjach – skierowanie (łącznie 43 osób) do wykony- wania prac niezgodnych z definicją pracy tymczasowej zawartą w art. 2 pkt 3 ustawy o zatrudnianiu pracowni- ków tymczasowych ; − 2 agencjach – skierowanie (wbrew obowiązującym przepisom) osób świadczących pracę tymczaso- wą do wykonywania na rzecz pracodawcy użytkownika pracy szczególnie niebezpiecznej (110 osób); − 49 agencjach – uchybienia w zakresie wydawania zaświadczeń potwierdzających okres wykonywania pracy tymczasowej na rzecz danego pracodawcy użyt - kownika osobom skierowanym do wykonywania takiej pracy na podstawie umowy prawa cywilnego (nieprawi- dłowości te dotyczyły 388 osób). W 2023 r. naruszenie maksymalnego okresu wyko- nywania pracy tymczasowej dla danego pracodawcy użytkownika stwierdzono w 10 agencjach (4,3% skontro- lowanych podmiotów), łącznie w stosunku do 111 osó b (w 2022 r. – w 18 agencjach – 7,5% skontrolowanych pod- miotów w odniesieniu do 123 osób, w 2021 r. – w 15 agen- cjach – 5,8% w odniesieniu do 87 osób). W z akresie stosowania przepisów ustawy o zatrudnia- niu pracowników tymczasowych dominującą nieprawidło- wością pozostaje brak uzgodnień zasad współpracy oraz warunków pracy tymczasowej pomiędzy agen- cją i p racodawcą użytkownikiem, a także naruszenia Agencje pracy tymczasowej – naruszenia przepisów w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Odsetek kontroli, podczas których stwierdzono naruszenie przepisów 202120222023 Brak uzgodnienia zasad współpracy oraz warunków pracy tymczasowej pomiędzy agencją i pracodawcą użytkownikiem oraz niedopełnienie obowiązków w tym zakresie 31,131,826,7 Brak zawiadomienia osoby, której ma być powierzona praca tymczasowa, o treści uzgodnień między agencją i pracodawcą użytkownikiem, dotyczących warunków wykonywania pracy lub niewłaściwe zawiadomienie 10,518,06,8 Nieprawidłowości dotyczące wydawania osobom skierowanym do wykonywania pracy tymcza- sowej na podstawie umowy prawa cywilnego zaświadczeń potwierdzających okres wykonywania takiej pracy na rzecz danego pracodawcy użytkownika 24,719,519,8 Niedopełnienie obowiązku przekazania pracownikom tymczasowym informacji umożliwiających im bezpośredni kontakt z przedstawicielami agencji 6,78,65,6 Nieprawidłowości w zakresie wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy (z wyjątkiem należności związanych z urlopami wypoczynkowymi) 5,614,614,5 Naruszenia przepisów dotyczących urlopów wypoczynkowych12,48,28,9 Zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy8,26,06,0 Nieprawidłowości dotyczące wydawania świadectw pracy 4,910,58,5 Naruszenia przepisów w zakresie zawierania umów o pracę tymczasową8,610,86,4 Brak profilaktycznych badań lekarskich pracowników tymczasowych lub nieterminowo przepro- wadzone badania 9,410,16,8 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 183 procedur z tym związanych, w tym zastępowanie for- my pisemnej uzgodnień dokonywanych między agencją a pracodawcą użytkownikiem formą elektroniczną. Nie- wykonanie w całości lub w części obowiązku przeprowa- dzenia uzgodnień utrudnia wykonywanie zadań przez agencje i pracodawców użytkowników, w tym umożliwie- nie agencji prawidłowego zawarcia umowy, stanowiącej p odstawę wykonywania pracy tymczasowej. Ponadto w skontrolowanych agencjach stwierdzano, że nie zawsze egzekwowały one od pracodawców użytkowników obo - wiązek przekazania informacji o wewnętrznych regu- lacjach dotyczących wynagradzania obowiązujących u danego pracodawcy użytkownika, a także realizowały możliwość uzyskania do wglądu tych regulacji, celem usta - lenia prawidłowego i niedyskryminującego poziomu wyna- grodzenia pracownika tymczasowego. K ontrolujący zauważają, że w sektorze pracy tymczaso- wej, stwierdzanym nieprawidłowościom towarzyszą nega- tywne zjawiska związane z omijaniem obowiązujących przepisów prawa, w tym: − nadużywanie umów cywilnoprawnych, zawieranych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pra- cy powinny być zawarte umowy o pracę; −wykorzystywanie pracy tymczasowej jako stałego ele- mentu organizacji pracy bez względu na ustawowe prze- słanki jej stosowania, określone w art. 2 pkt 3 ustawy; − nielegalne świadczenie usług agencji pracy tymcza- sowej, w tym outsourcingu będącego w praktyce pracą tymczasową; − zjawisko przekazywania cudzoziemców przez pod- mioty powierzające pracę cudzoziemcom, także agencje pracy tymczasowej, z wykorzystaniem usług outsourcingu (podmioty często są usytuowane na terenie całej Polski, a podmiot końcowy nie jest zorientowany, kto faktycznie jest pracodawcą dla osób skierowanych do pracy). Na wysokim poziomie utrzymuje się liczba osób, którym agencje pracy tymczasowej powierzają pracę tymczaso - wą na podstawie umów cywilnoprawnych. W roku spra- wozdawczym agencje pracy tymczasowej w większości k orzystały z takich umów. Kontrolujący stwierdzili, że w wielu podmiotach pracę tymczasową wykonywały osoby zatrudnione wyłącz- nie n a podstawie umowy zlecenia . Wśród części przedsiębiorców panuje przekonanie, że wypłacenie osobom wykonującym pracę tymczaso- wą na podstawie umów prawa cywilnego, w tym cudzo- ziemcom, wynagrodzenia w wysokości minimalnej s tawki godzinowej, legalizuje ten stosunek prawny, bez względu na charakter wykonywanej pracy. Jako identyfikowane, najistotniejsze przyczyny naduży- wania umów cywilnoprawnych w ramach pracy tymcza- sowej należy wymienić: −dążenie uczestników rynku pracy: agencji oraz praco- dawców użytkowników do obniżenia kosztów oraz odpowiedzialności związanej z zatrudnieniem na podsta- wie stosunku pracy; − brak obowiązku dostosowania warunków wynagradza- nia osób świadczących pracę na podstawie umów cywil- noprawnych do warunków, które pracodawca użytkownik stosuje wobec własnych pracowników, tj. osób zatrudnio- nych w ramach stosunku pracy – obowiązujące przepisy nakazują traktowanie pracowników tymczasowych nie mniej korzystnie w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia niż pracowników zatrudnionych przez praco - dawcę użytkownika na takim samym lub podobnym sta- nowisku pracy, nie obejmuje to jednak osób świadczących pracę tymczasową na podstawie umów cywilnoprawnych; − brak odpowiedzialności agencji zatrudnienia, a także pracodawcy użytkownika, w szczególności w przypadku nieprzestrzegania maksymalnych okresów wykonywania pracy tymczasowej czy zakazu powierzania w ramach pracy tymczasowej prac szczególnie niebezpiecznych w stosunku do osób zatrudnionych na podstawie umów prawa cywilnego – przepisy karne ustawy odnoszą się jedynie do pracowników tymczasowych. W ocenie kontrolujących, wykorzystywanie umów prawa cywilnego przez agencje zatrudnienia w celu kierowania ich do wykonywania pracy tymczasowej na rzecz pracodaw - cy użytkownika jest trudne do pogodzenia ze specyfiką pracy tymczasowej . W definicji pracodawcy użytkownika akcentuje się element podporządkowania pracownika pracodawcy, który jest charakterystyczny dla stosunku pracy i zasadniczo nie występuje w umowach cywilnoprawnych. Model pracy tymczasowej stosowany na polskim rynku wskazuje, że praca tymczasowa nie spełnia swojego usta - wowego celu i w wielu przypadkach wykorzystywana jest jako stały element organizacji pracy, bez uwzględnie- nia jej ustawowych przesłanek. Sama ustawa o zatrudnia- niu pracowników tymczasowych nie przewiduje żadnych sankcji za powierzanie pracy tymczasowej w sytuacji, gdy nie są spełnione wymogi wynikające z jej definicji. Problematyka stosowania outsourcingu, będą- cego w p raktyce pracą tymczasową , dotyczy także podmiotów posiadających certyfikat o dokonaniu wpisu podmiotu do rejestru, uprawniającego do świadczenia usług pracy tymczasowej. Wówczas poza kierowaniem pracowników tymczasowych do wykonywania pracy tym - czasowej na rzecz i pod kierownictwem pracodawcy u żytkownika, świadczą one również usługi w ramach out- sourcingu. W większości przypadków podmioty te pozosta- ją świadome różnic pomiędzy jednym a drugim rodzajem u sług i w zakresie outsourcingu wprowadzają rozwiąza- nia organizacyjne, mające na celu wykazanie, że pod- miot nie dostarcza pracowników celem wykonania pracy, a świadczy usługę outsourcingu (wydzielenie w zakładach linii produkcyjnej, na której wykonują pracę tylko osoby skierowane w ramach usługi outsourcingu, wyznaczenie koordynatora nadzorującego pracę tych osób). Wyniki kontroli, przeprowadzonych w podmiotach korzystających SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 184 ROZDZIAŁ 8 z takich usług potwierdzają jednak, że usługi te polega- ły jedynie na wynajmie osób do pracy – przedmiotem u sług była praca ludzka, a nadzór nad osobami wykonu- jącymi te usługi sprawował podmiot odbierający usługi. Z godnie z prawem podmiot taki powinien albo być bez- pośrednim pracodawcą tych osób albo korzystać z ich pracy w ramach współpracy z agencją pracy tymczasowej . W obszarze świadczenia usług pracy tymczaso- wej uwagę zwraca także zjawisko przekazywania cudzoziemców przez kolejne firmy uczestniczące w procesie rekrutacji oraz powierzenia wykonywania pra- cy. Proceder ten polega na udostępnianiu osób do pra- cy, na podstawie umów zawieranych pomiędzy kolejnymi, p owiązanymi ze sobą spółkami, prowadzonymi najczęściej przez cudzoziemców. Wyniki kontroli wskazują, że zanim cudzoziemiec trafi do docelowego zakładu produkcyjnego jest przekazywany przez kolejne podmioty, działające czę - sto w różnych województwach. W efekcie, ustalenie stanu f aktycznego w zakresie np. obowiązku wypłaty za rzeczy- wistą liczbę godzin pracy, jest bardzo utrudnione. Proceder t en nasuwa podejrzenie o nadużycia w sferze prawa podat- kowego, co z kolei stanowi podstawę do powiadamiania o rganów administracji skarbowej. Wnioski Uwzględniając wyniki przeprowadzonych kontroli za zasadne należy uznać wprowadzenie zmian w prawie, ukierunkowanych na wyeliminowanie negatywnych zjawisk na rynku pracy tymczasowej, poprzez wprowadzenie: ● obowiązku przekazywania pełnego tekstu wewnętrz- nych regulacji dotyczących wynagradzania obowiązują- cych u pracodawcy użytkownika; ● uprawnienia umożliwiającego faktyczną kontrolę warunków pracy przez agencje pracy tymczasowej, w szczególności pod kątem zgodności zawartych umów z rzeczywistym sposobem wykonywania pracy, a jedno- cześnie ocenę przestrzegania przez pracodawcę użyt- kownika innych obowiązków, w tym respektowanie zakazu powierzania wykonywania prac niebezpiecznych; ● odpowiedzialności pracodawcy użytkownika – w przy- padku stwierdzenia powierzania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy; ● wykluczenia możliwości powierzania pracy tymczaso- wej na podstawie umów cywilnoprawnych ; ● sankcji z tytułu niepotwierdzenia pracownikowi tymczaso- wemu w formie pisemnej rodzaju zawartej umowy o pracę i jej warunków – Kodeks pracy w art. 281 § 1 pkt 2 przewi- duje odpowiedzialność z tytułu niepotwierdzenia na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę przed dopusz- czeniem go do pracy , co rodzi wątpliwości w stosowaniu postępowania wykroczeniowego przez inspektora pracy; ● ustanowienia domniemania istnienia stosunku pracy, w szczególności pomiędzy osobą świadczącą pracę a pra- codawcą użytkownikiem w sytuacjach gdy: −powierzenie pracy następuje niezgodnie z definicją pracy tymczasowej – z wykorzystaniem kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie ustale - nia rzeczywistego pracodawcy (płatnika składek), −doszło do przekroczenia maksymalnego okresu wyko- nywania pracy tymczasowej; ● doprecyzowania przepisów ustawy o zatrudnianiu pra- cowników tymczasowych , w tym: −pojęcia „pozostawania w dyspozycji pracodawcy użyt- kownika” poprzez wyraźne zaakcentowanie, że przy n abywaniu przez pracownika tymczasowego upraw- nień urlopowych należy wiązać je z okresem skiero- wania pracownika tymczasowego do pracodawcy u żytkownika w celu wykonywania umówionej pra- cy na jego rzecz, z uwzględnieniem praktycznych a spektów wykonywania pracy u pracodawcy użytkow- nika jak nieusprawiedliwione nieobecności w pracy czy p rawo do urlopu bezpłatnego, −sposobu obliczania maksymalnych okresów wykony - wania pracy tymczasowej, −sposobu obliczania ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy w odniesieniu do pracowników, któ - rym nie zostało wypłacane wynagrodzenie w okresie przyjmowanym do ustalenia ekwiwalentu, gdyż pobie- rali w tym czasie świadczenie na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpiecze- nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa ; ●rozszerzenia obowiązkowych uzgodnień, o których mowa w art. 9 ust. 1 ustawy o zatrudnianiu pracowników tym- czasowych , między pracodawcą użytkownikiem a agencją pracy tymczasowej o wskazanie rodzaju umowy, na pod- stawie której praca ma być świadczona. W 2023 r., zgodnie z obowiązującą metodyką, realizo- wano kontrole także u pracodawców użytkowników korzy- stających z usług, obejmujące zakresem kontroli tych samych pracowników tymczasowych lub osoby zwią- zane z a gencją stosunkiem cywilnoprawnym i weryfi- kację dokonanych ustaleń u kontrolowanych pracodawców u żytkowników. Przeprowadzono 247 kontroli u 235 pracodawców użytkowników (w 2022 r. – 233 kontrole, w 2021 r. – 253 kontrole). Najwięcej kontroli przeprowadzono w podmiotach o zatrudnieniu powyżej 250 pracowników (35,2%), od 50 do 249 osób (32,8% kontroli) i od 10 do 49 (23%). Pracownicy tymczasowi najczęściej wykonywali pracę u pracodawców użytkowników należących do sektora pry- watnego – 230 podmiotów (97,8% skontrolowanych) , wśród których zdecydowanie dominowała własność prywat- na krajowa (118 podmiotów – 50,2%). W podmiotach o wła- sności prywatnej krajowej pracę świadczyło 24,2 tys. osób ( 30,2% pracowników tymczasowych zatrudnionych w sekto- rze prywatnym). Natomiast u skontrolowanych 79 zagranicz- nych pracodawców użytkowników pracę wykonywało ponad 3 7 tys. osób (46,4%). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 185 Kontrole pracodawców użytkowników w latach 2021-2023 (wg wybranych sekcji PKD) Sekcja PKD 202120222023 Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące pracowników tymczasowych Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące pracowników tymczasowych Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące pracowników tymczasowych Przetwórstwo przemysłowe 15510812485154103 Handel i naprawy312034223019 Budownictwo87129108 Transport i gospodarka magazynowa 15626182111 Usługi administrowania141211796 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 747353 Działalność profesjonalna44852- Kontrole pracodawców użytkowników w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwier- dzono nieprawidło- wości dotyczące pracowników tym- czasowych Liczba kontroli Liczba kontro- li, w których stwier- dzono nieprawidło- wości dotyczące pracowników tym- czasowych Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwier- dzono nieprawidło- wości dotyczące pracowników tym- czasowych Dolnośląskie262327202820 Kujawsko-pomorskie10694125 Lubelskie879688 Lubuskie52618- Łódzkie251917141713 Małopolskie145147148 Mazowieckie2072592611 Opolskie12101171310 Podkarpackie12886109 Podlaskie434376 Pomorskie33141782410 Śląskie352733263325 Świętokrzyskie558765 Warmińsko- -mazurskie 778797 Wielkopolskie252325232217 Zachodnio-pomorskie1210128107 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 186 ROZDZIAŁ 8 Pracodawcy użytkownicy prowadzili działalność gospo- darczą głównie w pięciu sekcjach gospodarki narodowej: przetwórstwie przemysłowym (63% objętych kontro- lą) , handlu i naprawach (12%), transporcie i gospodarce magazynowej (8%), budownictwie (4,1%) oraz usługach administrowania (3,7%). Najwięcej podmiotów objętych kontrolami działa - ło na terenie województwa śląskiego (33), dolnośląskiego (28) oraz mazowieckiego (26). Diagnoza Naruszenia przepisów o zatrudnianiu pracowników tymczasowych , w tym unormowań dotyczących bezpie- czeństwa i higieny pracy, stwierdzono podczas 65,2% kon- troli (w 2022 r. – 67,0%, w 2021 r. – 69,6%). Ujawniono, m.in. że: −45 pracodawców użytkowników – nie dopełniło obo- wiązków w zakresie uzgodnień z agencją pracy tymcza- sowej na piśmie warunków zatrudnienia pracowników tymczasowych (nieprawidłowości dotyczyły 65 osób), a w przypadku 22 pracodawców użytkowników stwierdzo- no niedokonanie tych uzgodnień (28 osób); − 47 podmiotów – nie dopełniło obowiązków informacyj- nych, dotyczących m.in. przekazania agencji pracy tym- czasowej pisemnej informacji o wynagrodzeniu za pracę, której wykonywanie miało być powierzone pracownikowi tymczasowemu oraz o warunkach wykonywania pracy tymczasowej w aspekcie bezpieczeństwa i higieny pracy (nieprawidłowości dotyczyły 63 osób); − 67 podmiotów – nie przestrzegało obowiązku prowadzenia ewidencji osób wykonujących pracę tymczasową na pod- stawie umowy o pracę oraz umowy prawa cywilnego (nieprawidłowości dotyczyły 609 osób); − 23 pracodawców użytkowników – naruszyło przepisy o czasie pracy względem 74 pracowników tymczasowych; − 12 pracodawców użytkowników – naruszyło przepisy doty- czące maksymalnego okresu korzystania z pracy tej samej osoby wykonującej pracę tymczasową (nieprawidłowości dotyczyły 41 osób); − 11 pracodawców użytkowników – traktowało pracowni- ków tymczasowych mniej korzystnie w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia niż własnych pra- cowników zatrudnionych na takim samym lub podobnym stanowisku pracy (nieprawidłowości dotyczyły 55 osób); − 9 podmiotów – nie przestrzegało zakazu powierzania pra- cownikowi tymczasowemu określonej pracy (33 osób), w tym 4 podmioty – nie przestrzegały zakazu powierzania pracy szczególnie niebezpiecznej osobom wykonującym pracę tymczasową (21 osób); − 6 podmiotów – nie informowało reprezentatywnych orga- nizacji związkowych o zamiarze powierzenia wykony- wania pracy tymczasowej pracownikowi agencji pracy tymczasowej; − 5 podmiotów – powierzało pracę tymczasową niezgodnie z ustawową definicją takiej pracy (nieprawidłowości doty- czyły 89 osób). P onadto w 51 podmiotach (21,7% objętych kontrolą) wykazano nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy w stosunku do pracowników tymczaso- wych. Najczęściej stwierdzano naruszanie przez praco- dawców użytkowników obowiązków w zakresie: −szkoleń w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy – w 23 podmiotach; Pracodawcy użytkownicy - naruszenia przepisów w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono naruszenie przepisów 202120222023 Nieuzgodnienie oraz niedopeł- nienie obowiązków dotyczących zasad współpracy oraz warun- ków pracy tymczasowej pomię- dzy pracodawcą użytkownikiem i agencją zatrudnienia 51,429,227,1 Niedopełnienie obowiązków informacyjnych wobec agencji zatrudnienia (art. 9 ust. 2 ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych) 40,319,319,0 Brak ewidencji osób wykonu- jących pracę tymczasową na podstawie umowy o pracę oraz umowy prawa cywilnego lub nie- właściwe prowadzenie ewidencji 28,122,327,1 Nieprzestrzeganie przepisów o czasie pracy 25,79,99,3 Niezapewnienie pra- cownikom odpowiednich szkoleń w dziedzinie bezpie- czeństwa i higieny pracy 17,09,49,3 Niedostarczenie pracownikom tymczasowym odzieży, obuwia roboczego lub środków ochrony indywidualnej 12,613,316,2 Nieprzeprowadzenie lub niewła- ściwe przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego 13,08,19,3 Traktowanie pracowników tymczasowych w sposób mniej korzystny w porównaniu z pra- cownikami zatrudnionymi przez pracodawcę użytkownika 11,13,94,4 Nieprzekazywanie organiza- cjom związkowym informacji o zamiarze powierzenia pracy tymczasowej 3,23,42,4 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 187 −przeprowadzenia oceny ryzyka zawodowego oraz infor- mowania o nim pracowników – w 23 podmiotach; −dostarczenia pracownikom tymczasowym odzieży i obu- wia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej – w 40 podmiotach. W 2023 r. wśród stwierdzanych nieprawidłowości domi- nowały: niedopełnienie obowiązków związanych z uzgod- nieniem z ag encją pracy tymczasowej na piśmie praw i obowiązków agencji pracy tymczasowej i pracodawcy użytkownika , spowodowane głównie dążeniem do uproszczenia procedur związanych z zatrud- nieniem tymczasowym oraz nieprowadzenie ewidencji osób wykonujących pracę tymczasową . Ponadto pra- codawcy użytkownicy często nie wywiązywali się z obo- wiązków informacyjnych wobec agencji zatrudnienia oraz nieprawidłowo realizowali obowiązki z zakresu bez- pieczeństwa i higieny pracy. Z kolei niewywiązywanie s ię przez pracodawców użytkowników z obowiązków informacyjnych wobec agencji zatrudnienia, w tym poin - formowania na piśmie o wynagrodzeniu za pracę, której wykonywanie ma być powierzone pracownikowi tymcza- sowemu, oraz o wewnętrznych regulacjach dotyczących w ynagradzania obowiązujących u danego pracodawcy użytkownika, skutkowało naruszeniem zakazu mniej korzystnego traktowania pracowników tymczaso- wych w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia niż własnych pracowników pracodawcy użyt- kownika. Kontrolujący wskazywali sytuacje, w których pr acodawcy użytkownicy unikali przedstawienia agencji pracy tymczasowej regulaminów wynagradzania, a agen - cja, obawiając się utraty klienta, nie egzekwowała możli- wości otrzymania do wglądu treści tej regulacji. N iezmienne pozostają przyczyny stwierdzanych naru- szeń, wśród których, poza niedostateczną znajomością przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tym- czasowych, n ależy wymienić dążenie pracodawców użytkowników do obniżenia kosztów prowadzonej dzia- łalności gospodarczej. W 2023 r. należy wskazać utrzymywanie się charaktery- stycznych tendencji, zarówno dla agencji pracy tymczaso- wej, jak i pracodawców użytkowników, w tym: 9 korzystania z outsourcingu będącego w praktyce pracą tymczasową, wynikającego głównie z braku konieczności wykonywania obowiązków ciążących na pracodawcach użytkownikach zgodnie z przepisami ustawy o zatrudnia- niu pracowników tymczasowych ; 9 nadużywania umów cywilnoprawnych, czyli zawiera- nych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 powin- ny być zawarte umowy o pracę; 9stosowania przez pracodawców użytkowników pracy tymczasowej jako stałego elementu organizacji pracy, pomimo braku ustawowych przesłanek jej wykonywania. W dalszym ciągu pracodawcy użytkownicy korzysta - ją z pracy tymczasowej cudzoziemców, wśród których przeważającą liczbę stanowią obywatele Ukrainy, wyko- nujących pracę tymczasową najczęściej na podstawie za trudnienia cywilnoprawnego. Korzystanie przez pracodawców z usług outsourcingu, oferowanego przez firmy zewnętrzne: agencje zatrudnienia lub przez podmioty nieposiadające wpisu do rejestru agen - cji zatrudnienia, nadal pozostaje jednym z największych w yzwań z obszaru zatrudnienia tymczasowego. W ocenie inspektorów pracy, podmioty korzystające z usług agen - cji lub firm outsourcingowych decydują o korzystaniu z outsourcingu . W przypadku ujawnienia wadliwego jego stosowania nie grożą żadne konsekwencje wykro- czeniowe. Efektem tych praktyk jest zastępowanie pracy tymczasowej outsourcingiem . W ocenie inspektorów zjawisko to stanowi celowe działanie i nie wynika z braku wiedzy. Uzasadnieniu stosowania outsourcingu służy m.in. ustanawianie koordynatorów mających pozorować nadzór ze strony podmiotu oferującego outsourcing, którzy de facto nie mają kompetencji kierowniczych i jedynie przekazują polecenia wydawane przez pra - cowników pracodawcy użytkownika lub pełnią rolę tłu- maczy, czy też wydzielanie procesu produkcyjnego, pomimo że rodzaj prowadzonej działalności oraz stan- dardy jakościowe i organizacyjne na to nie pozwalają. Z arówno w przypadku outsourcingu opartego na udo- stępnianiu pracowników, jak i świadczenia usług pracy tymczasowej, wspólnym problemem pozostaje stosowa- nie umów cywilnoprawnych w w arunkach charakte- rystycznych dla stosunku pracy , w których powinna być zawarta umowa o pracę. Zdaniem kontrolujących, naduży- waniu umów cywilnoprawnych jako podstawy wykonywania p racy tymczasowej również sprzyja brak odpowiedzialno- ści pracodawcy użytkownika w przypadku korzystania z pracy tymczasowej na podstawie umowy cywilnopraw- nej w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy . W dalszym ciągu na polskim rynku pracy obecny jest model wykorzystywania przez pracodawców użytkowników pracy tymczasowej jako elementu stałej organizacji pra- cy . Wówczas zmiana pracownika tymczasowego następuje jedynie z uwagi na upływ dopuszczalnego okresu wyko- nywania pracy tymczasowej. Taka praca często stosowa- na jest niezależnie od tego, czy są spełnione jej ustawowe p rzesłanki, warunkujące tymczasowy charakter oraz czy istnieje zapotrzebowanie na pracę stałą. Pracodawcy wskazują na istniejące zapotrzebowanie na pracowników i trudności w pozyskiwaniu personelu w ramach samodzielnie przeprowadzanej rekrutacji, jednakże często stosują pracę tymczasową jako tańszą alternatywę dla pracowników własnych , w szczegól- ności stosują zatrudnienie cywilnoprawne w ramach p racy tymczasowej, zastępując tą formą tradycyjne zatrudnienie. Zjawisko to zaprzecza idei pracy tymcza - sowej, której celem powinno być tymczasowe uzupeł- nienie kadr pracodawcy użytkownika. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 188 ROZDZIAŁ 8 Wnioski W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy ponowiła wniosek w sprawie zmiany przepisów ustawy o zatrud- nianiu pracowników tymczasowych , która miałaby polegać na wprowadzeniu odpowiedzialności z tytułu wykroczenia , ponoszonej przez osoby fizyczne dzia- łające w imieniu podmiotów świadczących usługi udo- stępniania lub wynajmu pracowników oraz podmiotów korzystających z takich usług , w tym outsourcingu, wykonywanych w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej. To reakcja na pogląd, że nie ma pod - staw do wydania zezwolenia na pracę oraz zezwole- nia na pobyt czasowy i pracę w przypadku cudzoziemca, k tóry ma zostać udostępniony jako pracownik w ramach tzw. outsourcingu pracowniczego. Rozwiązanie takie umożliwiłoby organom Państwowej Inspekcji Pracy sto- sowanie sankcji wobec pracodawców użytkowników korzystających z usługi outsourcingu poprzez obcho- dzenie przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych . Wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdzają konieczność wprowadzenia zmian w przepisach ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych, z zastrze- żeniem ich kompleksowego charakteru, z uwagi na ryzyko k ontynuacji zastępowania pracy tymczasowej outso- urcingiem . Ze względu na decydującą rolę, jaką pełni pracodawca użytkownik w wyborze formy korzystania z zewnętrznego personelu, niezbędne jest zwiększenie jego odpowiedzialności wykroczeniowej z tytułu : ●powierzania pracy tymczasowej na podstawie umowy cywilnoprawnej w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy ; ●stosowania pracy tymczasowej w przypadku nie- spełnienia przesłanek zawartych w definicji pracy tymczasowej; ● nieprzekazania agencji lub przekazania niepełnych informacji o przebiegu pracy tymczasowej (np. ewi- dencji czasu pracy, ewidencji liczby godzin wykonania zlecenia), mających wpływ na wysokość wynagrodze- nia za pracę pracownika tymczasowego, w konsekwen- cji prowadzących do niewypłacenia lub zaniżenia wynagrodzenia wypłaconego przez agencję pracowni- kowi tymczasowemu; ● nieprowadzenia ewidencji liczby godzin wykonania umowy zlecenia zawartej z osobą świadczącą pracę tymczasową; ●dopuszczenia do wykonywania pracy tymczasowej osoby skierowanej przez podmiot niebędący agencją zatrudnienia , a także ●z art. 27, 27a i 27b ustawy o zatrudnianiu pracowni- ków tymczasowych – przez zapewnienie możliwości nakładania grzywny również w przypadku stwierdzenia wskazanych w tych przepisach nieprawidłowości wobec osób wykonujących pracę tymczasową na podsta- wie umów cywilnoprawnych , a nie tylko w stosun- ku do pracowników tymczasowych. Je dnocześnie zasadne jest rozszerzenie obowiązków pracodawcy użytkownika poprzez: ●nałożenie na pracodawcę użytkownika obowiązku prze - kazywania agencji oceny ryzyka zawodowego oraz rejestru pomiarów czynników szkodliwych; ●wprowadzenie obowiązku przekazywania pracow- nikom tymczasowym do wiadomości, oprócz treści uzgodnień dokonanych między agencją a pracodawcą użytkownikiem, także regulaminów pracy i regulami- nów wynagradzania obowiązujących u pracodawcy użytkownika oraz oceny ryzyka zawodowego, prze- prowadzonej przez pracodawcę użytkownika na stano- wisku pracy, na którym ma wykonywać pracę pracownik tymczasowy w celu zwiększenia świadomości pracow- ników tymczasowych w kwestii ciążących na nich obo- wiązków, przysługujących im uprawnień oraz warunków pracy; ●wprowadzenie obowiązku przekazania agencji pracy tymczasowej pełnego tekstu wewnętrznych regulacji dotyczących wynagradzania obowiązujących u dane- go pracodawcy użytkownika – obecnie treść tych regu- lacji przekazywana jest jedynie na wniosek agencji pracy tymczasowej; ●dopuszczenie możliwości dokonywania uzgodnień pomię - dzy agencją pracy tymczasowej a pracodawcą użyt- kownikiem w formie elektronicznej – z jednoczesnym określeniem obowiązku archiwizowania dokumentów elektronicznych lub ustalenie odpowiedzialności pra- codawcy użytkownika za niedokonanie na piśmie tych uzgodnień ; ●wprowadzenie odpowiedzialności wykroczeniowej agencji zatrudnienia, oprócz obecnie istniejącej odpowiedzialno - ści pracodawcy użytkownika, za niewypełnianie innych uzgodnionych obowiązków, co umożliwiałoby m.in. postawienie zarzutu agencji zatrudnienia, która wbrew wcześniejszym uzgodnieniom, stosuje wobec osób kie - rowanych do pracy tymczasowej umowy cywilnoprawne w miejsce umów o pracę. Stosowanie praktyk związanych z korzystaniem z konstrukcji „outsourcingu/leasingu pracowniczego” W roku sprawozdawczym kontynuowano badanie zja- wisk omijania i naruszania przepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymcza- sowych poprzez stosowanie outsourcingu, w odnie- sieniu do podmiotów oferujących tę usługę, jak i z niej ko rzystających. Zakres kontroli W 2023 r. w ramach badania naruszeń prawa polegających na omijaniu przepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymcza- sowych przeprowadzono 203 kontrole w 200 podmio- tach (w 2022 r. – 147 kontroli, w 2021 r. – 152 kontrole). Wśród podmiotów objętych kontrolą znajdowały się agen- cje zatrudnienia świadczące usługi outsourcingu, jak SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 189 i podmioty nieposiadające wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, a także podmioty korzystające z usług outsourcingu. Kontrolami objęto: 9 45 agencji zatrudnienia, z czego 39 świadczyło usłu- gę pracy tymczasowej, a 6 – usługi pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego, poradnictwa zawodowego; 9 66 podmiotów nieposiadających wpisu do Krajowe- go Rejestru Agencji Zatrudnienia, które oferowały usługi outsourcingu; 9 92 podmioty korzystające z usług outsourcingu. Pracę w kontrolowanych podmiotach świadczyło ponad 75,5 tys. osób, w tym ponad 47 tys. na podstawie stosunku pracy (62,4%). Najczęściej kontrolowano podmioty zatrudniające od 50 do 249 pracowników – 72 kontrole (35,4% wszyst- kich przeprowadzonych), w dalszej kolejności podmioty o z atrudnieniu 250 i powyżej – 60 kontroli (29,5%) oraz od 10 do 49 osób – 46 kontroli (22,6%). Wśród kontrolowanych podmiotów oferujących usłu - gi outsourcingu i nieposiadających wpisu do Krajowe- go Rejestru Agencji Zatrudnienia dominowały podmioty św iadczące usługi administrowania (23 kontrole) oraz z branży przetwórstwa przemysłowego (22 kontrole), natomiast w przypadku podmiotów korzystających z usług outsourcingu znaczącą liczbę kontroli (63) zrealizowano w podmiotach prowadzących działalność w branży prze- twórstwa przemysłowego . Najwięcej kontroli dotyczących obchodzenia przepi- sów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych poprzez oferowanie usług noszących cechy pracy tymczaso- wej odnotowano w województwach: śląskim (27 kontroli), dol- nośląskim (26 kontroli) oraz mazowieckim i pomorskim: po 21 k ontroli. Diagnoza W 2023 r. usługi outsourcingu będące w praktyce pracą tymczasową stwierdzono w ramach 88 kontroli – 43,3% (w 2022 r. – 47% ogółu przeprowadzonych, w 2021 r. – 45%), z czego: − 49 kontroli przeprowadzono w podmiotach świadczących usługi outsourcingu w stosunku do 1 917 osób; − 39 kontroli przeprowadzono w podmiotach korzystających z usług outsourcingu w stosunku do 1 601 osób. W 2023 r. w 15 podmiotach (w 2022 r. – 10 podmiotach) świadczących usługi outsourcingu, które w wyniku dokonanych przez inspektorów pracy ustaleń zostały uznane za podmioty faktycznie świadczące usługi pracy tymczasowej, stwierdzo - no brak wpisu do KRAZ, uprawniającego do świadczenia u sług pracy tymczasowej, co skutkowało zastosowaniem odpowiedzialności wykroczeniowej. Wśród kontrolowanych podmiotów świadczących usłu- gi outsourcingu , podobnie jak w roku ubiegłym, przewa- żały podmioty nieposiadające wpisu do rejestru agencji zatrudnienia. W podmiotach świadczących usługi outsourcingu, będą - cych także agencjami zatrudnienia, stwierdzano praktyki: −dokonywania wykreślenia podmiotu z rejestru podmiotów prowadzących działalność agencji zatrudnienia – na wła - sny wniosek – celem prowadzenia wyłącznie działalności outsourcingowej; −tworzenia, poza prowadzoną już działalnością regu - lowaną, polegającą na świadczeniu usług agencji pracy tymczasowej, odrębnych podmiotów wyspecjali- zowanych w świadczeniu usług wyłącznie o charakterze outsorcingowym; −uzyskiwania wpisu do rejestru agencji zatrudnienia przez podmioty świadczące usługi outsourcingowe wyłącznie w celu wyeliminowania odpowiedzialności za prowadze - nie agencji bez dokonania takiego wpisu (faktyczne nie- świadczenie usług agencji zatrudnienia); −wskazywania w KRS lub CEiDG działalności produkcyjnej lub usługowej celem wykazania prowadzenia wyspecjali - zowanej działalności. Mechanizm outsourcingu stosowany jest zarówno przez agencje pracy tymczasowej, jak i przez podmio- ty nieposiadające wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, t zw. firmy outsourcingowe, w tym prowadzone przez cudzo- ziemców i powierzające im pracę z reguły w oparciu o u mowy cywilnoprawne. Do najważniejszych przyczyn rozpowszechniania się tego zjawiska, zarówno w ocenie inspektorów pracy, jak i kontrolowanych, należą: − unikanie obowiązków i ograniczeń charaktery- stycznych dla pracy tymczasowej , w tym prze- strzegania zakazu powierzania wykonywania na rzecz pracodawcy użytkownika pracy szczególnie niebez- piecznej czy maksymalnych okresów wykonywania pracy tymczasowej, jak również obowiązku równego traktowania – w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia – pracowników tymczasowych w stosunku do pracowników własnych pracodawcy użytkownika; − elastyczność kadrowa – zapewnienie zewnętrznego personelu umożliwia utrzymanie bezpiecznego dla firmy poziomu zatrudnienia, wynikającego z bieżącej kondycji firmy, a także ograniczenie formalności oraz ryzyka, jakie wiążą się z zatrudnieniem etatowym; − łatwiejszy i szybszy proces organizowania świadczenia usług w porównaniu do współpracy w ramach usługi pra- cy tymczasowej; −wymuszanie na agencjach zatrudnienia warunków współpracy ekonomicznie korzystnych dla inso- urcera, których przyjęcie przez agencję, bez wzglę- du na rzeczywisty sposób organizacji i wykonywania pracy, uzasadnia znaczna konkurencja wśród agen- cji zatrudnienia oraz podmiotów oferujących usługi outsourcingu; − niedobór pracowników – uzupełnianie braków kadro- wych poprzez współpracę z firmami outsourcingowymi, oferującymi udostępnianie cudzoziemców – podmiot korzy- stający z outsourcingu nie jest zobligowany do dokonania SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 190 ROZDZIAŁ 8 formalności związanych z legalizacją pracy cudzoziem- ców zatrudnianych przez inne podmioty. K westionowane przez inspektorów pracy przypad- ki świadczenia outsourcingu wskazują, że rzeczywistą usługę stanowiło udostępnienie osób do pracy, któ- ra, na gruncie obowiązujących przepisów, była faktycznie p racą tymczasową. Z kolei faktyczny cel podmiotów zle- cających usługi outsourcingu stanowiło pozyskanie pra- cowników , a nie konkretnej usługi. Wówczas sposób i organizacja pracy pozostają cha- rakterystyczne dla pracy tymczasowej, w szczególności nadzór nad osobami wykonującymi pracę jest spra- wowany przez rzekomego odbiorcę usługi outsourcingu ( który jest faktycznie pracodawcą użytkownikiem), a nie przez podmiot (agencję) wykonującą tę usługę, co sta - nowi okoliczność wykluczającą istnienie outsourcingu. Pozwala to uniknąć wszelkich obowiązków i ogra- niczeń , jakie nakładają na agencję i pracodawcę użyt- kownika przepisy ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych , pozbawiając osoby wykonujące pracę tymczasową ochrony wynikającej ze wspomnianych regulacji prawnych, co naraża je na wyzysk. Sprzyja temu również oferowanie rekrutowanym cudzoziemcom umów cywilnoprawnych zamiast zatrudnienia na pod - stawie stosunku pracy. Kontrole często ujawniają tak- że powierzanie im pracy nielegalnie w zakresie godzin ś wiadczonych czynności i wysokości wypłaconego wynagrodzenia. Nieuczciwe praktyki, w wyniku których docho- dzi do zastępowania pracy tymczasowej outsour- cingiem dotyczą, co należy podkreślić, nie tylko obywateli polskich, ale w coraz większym stopniu także cudzoziemców, pozyskiwanych z różnych kie- runków geograficznych, którzy nie znają wystarczająco pr zepisów prawa polskiego. Nieprawidłowości w tym obszarze pojawiają się już na etapie pozyskiwania osób do pracy. Z doświad- czeń inspektorów pracy wynika, że w wielu przypadkach r ekrutacja obcokrajowców odbywa się co prawda pod szyldem formalnie zarejestrowanej agencji pracy tym - czasowej, jednak kandydaci są rekrutowani do innych celów, tzn. udostępniania pracowników/osób w ramach usługi outsourcingu. Na taki zamiar agencji wskazuje m.in. niepodawanie pracodawcy użytkownika we wnio- sku o wydanie zezwolenia na pracę. Obecne regulacje prawne nie pozwalają na zastoso- wanie jakichkolwiek sankcji w odniesieniu do agen- cji zatrudnienia , a także wobec podmiotów korzystających z udostępniania pracowników w ramach niewłaściwego outsourcingu (faktycznych pracodawców użytkowników). Obchodzenie przepi - sów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczaso- wych s kutkuje zastosowaniem odpowiedzialności wykroczeniowej jedynie w stosunku do podmiotów nie posiadających statusu agencji pracy tymczasowej i tyl- ko ze względu na brak wymaganego wpisu do rejestru a gencji zatrudnienia. Inspekcja pracy, wychodząc naprzeciw zmia- nom na rynku pracy i stosowanym praktykom zastępo- wania pracy tymczasowej outsourcingiem, na przestrzeni o statnich lat wprowadziła stałe zadanie kontrolne oraz udoskonaliła metodykę kontroli służących bada- niu outsourcingu pracowniczego oraz stosowania i nnych form powierzania pracy w celu obchodzenia przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tym- czasowych , jak również korzystania z takich usług. Celem ustalenia obejścia przepisów, często koniecz- ne jest przeprowadzenie kilku kontroli podmiotów współpracujących ze sobą i wykazanie ich powiązań (prawnych, organizacyjnych i finansowych) oraz form zatrudnienia. W przypadku podmiotów prowadzących działalność na terenie różnych województw, niezbęd - ne jest przeprowadzenie krzyżowych kontroli przez i nspektorów pracy z kilku okręgowych inspektoratów pracy, co jest w praktyce bardzo trudne i wydłuża czas trwania kontroli. Podmioty objęte kontrolą niejednokrotnie udostępnia- ją osoby do pracy z wykorzystaniem wielopozio- mowych struktur (udział w procederze kilku podmiotów). W kontrolowanych zakładach spotyka się nawet kilka firm outsourcingowych, co wymaga prze - prowadzenia analogicznej liczby kontroli. Wnioski Biorąc pod uwagę narastające zjawisko wykorzysty- wania modelu kierowania pracowników do pracy na rzecz i p od kierownictwem innego podmiotu, z pominięciem regulacji prawnych dotyczących pracy tymczasowej, Państwowa Inspekcja Pracy w 2023 r. ponownie wystą - piła do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z wnioskiem legislacyjnym w sprawie zmiany prze- pisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymcza- sowych , która miałaby polegać na wprowadzeniu odpowiedzialności z tytułu wykroczenia, ponoszo- nej przez osoby fizyczne działające w imieniu podmio- tów świadczących usługi udostępniania lub wynajmu p racowników oraz podmiotów korzystających z takich usług, w tym outsourcingu, wykonywanych w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej. We wniosku podkreślono nierówną konkurencję firm oferujących tzw. outsourcing pracowniczy i agencji zatrudnienia, które świadczą usługi pracy tymczasowej, a także nieuzasad- nione różnice w k westii odpowiedzialności w związ- ku z obchodzeniem przepisów dotyczących zatrudniania p racowników tymczasowych. Poza rozszerzeniem odpo- wiedzialności wykroczeniowej, w przypadku stosowania wa dliwego outsourcingu (popełnienia wykroczenia w tym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 191 zakresie) zaproponowano również ustanowienie dodat- kowej sankcji dla nieuczciwych agencji zatrudnienia w postaci utraty wpisu do rejestru agencji zatrudnie- nia , jak również odmowy dokonania takiego wpisu dla nowych podmiotów. Poza wprowadzeniem zmian legislacyjnych, eliminu - jących obchodzenie przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych poprzez ustalenie odpo- wiedzialności wykroczeniowej z tytułu wykorzysty- wania outsourcingu do powierzania pracy w warunkach c harakterystycznych dla pracy tymczasowej i korzystania z takich usług, aktualne pozostają postulaty zminimalizo - wania atrakcyjności ekonomicznej nieprawidłowego out- sourcingu w zestawieniu z kosztami pracy tymczasowej p oprzez: ●wprowadzenie zmian przepisów prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i prawa pracy, które wpłynęły - by pozytywnie na rynek pracy i spowodowały wyelimino- wanie na szerszą skalę przyczyn tego zjawiska; ●kontynuowanie współpracy PIP w obszarze nad- używania tej formy zatrudnienia z właściwymi orga- nami podatkowymi oraz do spraw zabezpieczenia społecznego, a także z organami odpowiedzialny- mi za wydawanie dokumentów legalizujących zatrudnie- nie cudzoziemców; ● wprowadzenie regulacji w kierunku wyłączenia z outsourcingu głównej działalności podmiotu korzystającego z usług outsourcera – w związku z coraz częstszym zastępowaniem pracy tymczasowej outso - urcingiem odnośnie głównego przedmiotu działalności insourcerów. 8.4. Delegowanie pracowników w ramach świadczenia usług Państwowa Inspekcja Pracy, realizując zadania okre- ślone w ustawie z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług , pełni rolę właściwego organu na terytorium RP w zakresie udziela- nia informacji o warunkach zatrudnienia oraz ich stosowa- nia do pracownika delegowanego na terytorium RP oraz w spółpracy z właściwymi organami innych państw człon- kowskich dotyczącej delegowania pracowników oraz z walczania nadużyć lub reagowania na przypadki niele- galnej działalności związanych z delegowaniem pracow- ników. Kooperacja z organami właściwymi innych państw c złonkowskich UE/EOG realizowana jest za pośrednic- twem Elektronicznego Systemu Wymiany Informa- cji n a Rynku Wewnętrznym (IMI) , w którym Państwowa Inspekcja Pracy pełni funkcję polskiej instytucji łączniko- wej (liaison off ce). Równocześnie zadania Państwowej Inspekcji Pracy obejmują prowadzenie czynności kontrolnych w zakresie delegowania pracowników z terytorium RP przez przed - siębiorstwa zarejestrowane w Polsce oraz delegowania p racowników na terytorium Polski przez przedsiębiorstwa zagraniczne z państw członkowskich UE/EOG lub Szwaj- carii oraz państw trzecich. Delegowanie pracowników z terytorium RP w ramach świadczenia usług Państwowa Inspekcja Pracy w 2023 r. wymienia- ła z zagranicznymi organami właściwymi informacje z o bszaru delegowania pracowników w 597 sprawach (w 2022 r. – 619). W 568 przypadkach stroną inicjującą były instytucje zagraniczne. Współpraca objęła łącznie 19 krajów, w tym 16 państw członkowskich UE oraz Nor - wegię, Islandię i Liechtenstein. W 29 sprawach to PIP Liczba spraw objętych współpracą w systemie IMI w 2023 r. Państwo Liczba spraw ogółem Sprawy z inicjatywy UE/EOG Sprawy wysłane przez PIP Belgia2152132 Austria154154- Francja4545- Niemcy43367 Holandia29263 Litwa16151 Luksemburg77- Czechy77- Włochy55- Szwecja88- Łotwa66- Słowacja44- Rumunia33- Norwegia88- Islandia22- Dania1212- Hiszpania44- Słowenia13310 Portugalia2-2 Malta1-1 Cypr1-1 Estonia12102 Ogółem59756829 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 192 ROZDZIAŁ 8 kierowała zapytania do właściwych urzędów z 9 państw członkowskich. We współpracy realizowanej z wykorzystaniem systemu IMI – modułu delegowania pracowników – wykorzystywano następujące typy wniosków: −PW Delegowanie pracowników – wniosek o informacje dotyczące delegowania – 355 wniosków; −Jednolity dokument – wniosek o egzekucję kary lub grzywny – 53 wnioski; −Jednolity dokument – wniosek dotyczący powiadomienia o decyzji – 45 wniosków; −PW wniosek w trybie pilnym dotyczący prowadzenia dzia - łalności – 39 wniosków. Wnioski o powiadomienie o decyzji w sprawie nałoże- nia administracyjnej kary pieniężnej lub grzywny admi- nistracyjnej skierowane zostały do nas z następujących p aństw: 39 wniosków z Austrii, 3 wnioski z Rumunii, Liczba wniosków IMI skierowanych do PIP w 2023 r. – ze względu na typ wniosku pozostałe wnioski IMI skierowane do PIP w 2023 r. wnioski o informacje dotyczące delegowania wnioski o wysłanie usługodawcy dokumentów wnioski dotyczące zdrowia i bezpieczeństwa wnioski o informacje dotyczące warunków pracy poinformowanie o możliwych nieprawidłowościach wnioski w trybie pilnym dotyczące prowadzenia działalności wnioski o egzekucję kary lub grzywny powiadomienia o decyzji 355 213 53 45 39 35 18 12 11 2 wnioski ze Słowacji, 1 wniosek z Włoch, natomiast wnioski o egzekucję kar administracyjnych i grzywien administra- cyjnych nałożonych przez zagraniczne instytucje na polskie p odmioty delegujące pracowników do pracy na ich teryto- rium wpłynęły do PIP z Austrii – 47 wniosków, z Luksem- burga – 5 i 1 wniosek z Belgii. K ierowane przez zagraniczne organy kontrolne do inspek- cji pracy powiadomienia o decyzji w sprawie nałożenia adm inistracyjnej kary pieniężnej lub grzywny oraz wnioski o egzekucję takich kar i grzywien były skutkiem nadużyć przepisów o delegowaniu pracowników państw przyjmu- jących przez zarejestrowane w Polsce podmioty. Narusze- nia dotyczyły w głównej mierze: nieokazania wymaganych d okumentów organom kontroli lub nieprzechowywania tych dokumentów w określonym miejscu na terenie państwa przyjmującego, niezapewnienia odpowiedniego wynagro - dzenia za pracę i innych świadczeń związanych z pracą z godnie z prawodawstwem państwa przyjmującego, niepo- wiadomienia właściwych organów o fakcie delegowania pra- cowników, niedostarczenia tłumaczenia dokumentów oraz n ieprzestrzegania przepisów prawa w zakresie zatrudniania pracowników tymczasowych. W 2023 r., podobnie jak w latach ubiegłych, postę - powania kontrolne oraz działania pozakrontrolne i nspektorów pracy dotyczące delegowania pracowni- ków z terytorium RP prowadzone były przede wszyst- kim w następstwie wniosków przekazanych do urzędu w ramach wymiany informacji za pośrednictwem syste- mu IMI (80% spraw). W p ozostałych przypadkach (20%) podstawą podję- cia czynności kontrolnych i pozakontrolnych były skargi p racowników delegowanych (14% spraw), powiadomienia z innych organów lub własne ustalenia inspektorów pracy, którzy mieli uzasadnione podejrzenia, że polskie przed - siębiorstwa nie przestrzegają przepisów prawa państwa o ddelegowania. Ogółem w 2023 r. przeprowadzonych zostało 268 kontroli dotyczących delegowania pracowników z tery- torium RP do pracy w innych państwach członkowskich ( w 2022 r. – 230). Ponadto w 68 przypadkach ustaleń dokonywano w trybie pozakontrolnym (w 2022 r. – 44), z uwagi na brak faktycznej możliwości przeprowadzenia czynności kontrolnych lub z uwagi na status podmiotu, któ - ry będąc przedsiębiorcą niepowierzającym pracy innym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 193 osobom fizycznym, nie podlegał kontroli Państwowej Inspekcji Pracy. Największa liczba kontroli została zrealizowana w woje - wództwach: mazowieckim (48 kontroli), małopolskim (28) i lubelskim (24). Zakres przedmiotowy kontroli w większości spraw wyni- kał z treści otrzymanych wniosków o dokonanie ustaleń d otyczących: −przedsiębiorstw delegujących w zakresie m.in.: prowa - dzenia w Polsce rzeczywistej i znaczącej działalności zgodnie z prawem oraz opłacania składek na ubezpie- czenia społeczne; −pracowników delegowanych w zakresie m.in.: podsta- wy świadczenia pracy, zwyczajowego wykonywania pracy w Polsce, zgłoszenia do ubezpieczenia spo- łecznego, wydania zaświadczenia o ustawodawstwie dotyczącym zabezpieczenia społecznego, mającym zastosowanie do osoby uprawnionej (PD A1), legalności pobytu i zatrudnienia obywateli państw trzecich, czasu pracy oraz wynagrodzenia za pracę i innego świadczenia związanego z pracą otrzymywanego w okresie delego - wania, poddania pracowników delegowanych badaniom lekarskim oraz zapewnienia im przeszkolenia w dziedzi- nie bezpieczeństwa i higieny pracy. Kontrole prowadzone w następstwie skarg pracow- ników polskich firm delegowanych do pracy za granicą d otyczyły głównie kwestii wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń związanych z pracą, czasu pracy, wymaganych przerw od pracy, tj. warunków zatrudnienia należnych oso - bom delegowanym poza RP na gruncie regulacji państw p rzyjmujących. Działania PIP służyły pozyskaniu informacji i dokumen - tów oraz dokonaniu ustaleń na potrzeby zagranicznych Liczba kontroli delegowania pracowników z RP w 2023 r. (wg województw) od 10 do 19 od 20 do 39 40 i powyżej zachodnio- pomorskie kujawsko- pomorskie warmińsko- mazurskie pomorskie podlaskie mazowieckie lubelskie lubuskie dolnośląskie opolskie śląskie małopolskie podkarpackie świętokrzyskie łódzkie wielkopolskie 5 13 8 21 10 48 24 11 23 10 13 28 20 7 10 17 do 9 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 194 ROZDZIAŁ 8 służb kontrolnych, co wynika z braku możliwości wydawa- nia środków prawnych i sankcji za nieprzestrzeganie prze- pisów innego niż polskie ustawodawstwo pracy. C zynnościami kontrolnymi w 2023 r. były najczęściej objęte polskie przedsiębiorstwa, które prowadziły działal - ność w następujących sektorach gospodarki: −budownictwie – 61% kontroli, −usługach administrowania (w tym pracy tymczasowej) – 12%, −przetwórstwie przemysłowym – 9%, −transporcie i gospodarce magazynowej – 9%. W roku sprawozdawczym działania kontrolne obję - ły około 2,2 tys. osób delegowanych z Polski (w 2022 r. w odniesieniu do 2,3 tys.). Kontrole dotyczyły osób delegowanych głównie do: Belgii – 1 155 osób, Nie - miec – 393, Holandii – 314. Ponad połowa przeprowadzonych kontroli dotyczących delegowania pracowników z terytorium RP (51%) dotyczy - ła cudzoziemców skierowanych przez polskich przedsię- biorców do pracy za granicą. W roku sprawozdawczym z ostało przeprowadzonych 137 kontroli, w toku których dokonywano ustaleń dotyczących cudzoziemców kierowa- nych do wykonywania pracy w innych państwach człon- kowskich UE (w 2022 r. – 126 kontroli). W 23 przypadkach ustaleń dokonano w trybie pozakontrolnym. Cudzoziemcy delegowani z polskich firm celem świad - czenia usług poza RP stanowili 68% wszystkich osób objętych czynnościami PIP w tym obszarze zagadnień (znacznie rzadziej niż obywatele Polscy). 1 435 osób (66% tej grupy) stanowili cudzoziemcy będący obywatelami tzw. państw trzecich, głównie: Ukrainy, Białorusi i Gruzji. Zjawisko, które w ostatnich latach jest obserwowa - ne na poziomie całej UE, polegające na wzmożonym kie- rowaniu do pracy za granicę obywateli państw trzecich, d otyczy również przedsiębiorstw z siedzibą zarejestrowa- ną na terytorium Polski. K ontrole, w których objęto badaniem prawidłowość delego- wania pracowników z Polski wykazały, że ogółem 457 osób ( w 2022 r. – 361), w tym 310 cudzoziemców (w 2022 r. – 235) nie spełniało warunków do uznania za pracownika delegowa - nego z Polski, jednakże ostateczna decyzja w tym zakresie zawsze należy do organów państwa przyjmującego. Czynności kontrolne obejmujące swoim zakresem kwestie delegowania pracowników z Polski, realizowane w roku sprawozdawczym, potwierdziły trend obserwowa - ny od kilku lat, polegający na pozornym delegowaniu Cudzoziemcy objęci kontrolą dotyczącą delegowania z terytorium Polski (wg obywatelstwa) białoruskie ukraińskie uzbeckie rosyjskie mołdawskie lipińskie gruzińskie tureckie 819 376 181 21 24 31 34 53 18 Objęci kontrolą cudzoziemcy delegowani na terytorium wybranych państw członkowskich w latach 2022-2023 Przyjmujące państwo członkowskie Liczba cudzoziemców objętych kontrolą Liczba osób, których nie można uznać za pracownika delegowanego 20222023 20222023 Belgia9731 152144256 Niemcy463932765 Holandia1973141431 Austria59125121 Francja2954412 Norwegia430-14 Łotwa420-9 Czechy118161013 Litwa2471361 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 195 obywateli państw trzecich przez polskie przedsię- biorstwa d o innych państw członkowskich UE . W toku kontroli ujawniono, że polskie przedsiębiorstwa kierujące cudzoziemców za granicę niejednokrotnie nie prowadzą rzeczywistej działalności na terytorium Polski. Tego typu model działalności ma na celu uzyskanie dokumentów lega - lizujących pracę cudzoziemców w Polsce, które są prze- pustką do świadczenia usług na rynku wspólnotowym. C zęsto osoby zarządzające spółkami zarejestrowanymi w Polsce lub wspólnicy tych spółek również są cudzoziem - cami – obywatelami państw trzecich, z którymi kontakt jest utrudniony lub jest niemożliwy, a spółki rejestrowa- ne są w tzw. biurach wirtualnych i często są przedsiębior- stwami „skrzynkami pocztowymi”, tzw. letterbox company. N adużycia ujawnione w ramach kontroli przeprowadzo- nych w roku sprawozdawczym w zakresie delegowania p racowników z terytorium RP są tożsame z uchybieniami stwierdzanymi w latach ubiegłych. Stwierdzone nieprawi - dłowości głównie dotyczyły: −stosowania instytucji podróży służbowych w celu obejścia przepisów państwa przyjmującego w zakresie wynagro - dzenia za pracę w okresie oddelegowania; −ustalania wynagrodzenia za pracę w okresie oddelegowa- nia w wysokości niższej niż wynagrodzenie obowiązujące zgodnie z przepisami kraju przyjmującego; −niestosowania pisemnego potwierdzenia zmiany warun - ków zatrudnienia – porozumień zmieniających bądź wypowiedzeń zmieniających. Pomimo aktualizacji od dnia 24 kwietnia 2023 r. przepi - sów Kodeksu pracy oraz ustawy o delegowaniu pracow- ników w ramach świadczenia usług w zakresie informacji dodatkowej dla pracowników delegowanych o warunkach zatrudnienia w okresie oddelegowania kontrole ujawni - ły, że takie informacje nie były przekazywane pracownikom delegowanym. Rozpatrywane w roku sprawozdawczym skargi pra- cowników delegowanych oraz osób wykonujących p racę na podstawie umów zlecenia dotyczyły przede wszystkim niewypłacenia w ogóle lub zaniżenia wynagro- dzenia za pracę. Należy wskazać, że skargi pracowników w z akresie świadczeń należnych im za okres oddelegowa- nia nie podlegają rozpatrzeniu przez inspektorów pracy. W spominany już problem wynagradzania pracowników dietami z tytułu podróży służbowych, bądź ustalanie wyna - grodzenia na poziomie polskiego wynagrodzenia minimal- nego przy jednoczesnym wypłacaniu niezdefiniowanego ś wiadczenia będącego wyrównaniem do wynagrodzenia należnego zgodnie z przepisami kraju przyjmującego bądź zaniżanie wynagrodzenia za pracę za granicą uregulowa - nego przepisami kraju obcego powoduje, że choć w toku k ontroli potwierdza się niewypełnianie przez pracodaw- cę jego podstawowych obowiązków wobec pracowników d elegowanych inspektorowi pracy pozostaje jedynie poin- formowanie skarżącego o konieczności złożenia wobec p racodawcy pozwu o zapłatę do właściwego sądu. W roku 2023 r. nasiliło się zjawisko obserwowane od kil - ku lat związane z fikcyjnym delegowaniem z Polski, które w dużej mierze dotyczy cudzoziemców z państw trzecich. Pod pozorem delegowania transferowani byli cudzoziem - cy do pracy w państwach, w których legalizacja ich pracy jest znacznie utrudniona. Równocześnie, choć w mniej- szym stopniu, problematyka pozornego delegowania doty- czy również obywateli polskich. O bserwowane działania polskich przedsiębiorców w celu obejścia przepisów polegały m.in. na wprowadza - niu do treści zawieranych umów nieprawdziwych informa- cji o świadczeniu pracy na terenie Polski oraz fałszowaniu e widencji czasu pracy bądź takim jej prowadzeniu, aby nie- możliwe było ustalenie, czy praca w Polsce jest faktycznie ś wiadczona. Niektórzy przedsiębiorcy zawierali pozorne (bądź prawdziwe, jednak jednostkowe i o bardzo niewiel - kim zakresie) kontrakty na świadczenie usług w Polsce (nierzadko z podmiotami powiązanymi) oraz fakturowali je, by uprawdopodobnić prowadzenie działalności w kraju. Działania takie prowadzone były przez podmioty nie - spełniające kryteriów delegowania, czyli tam, gdzie nie by łoby możliwe utrzymanie dla osób wysyłanych za grani- cę ustawodawstwa polskiego w zakresie zabezpieczenia s połecznego. Uwzględniając owe pozorne czynno- ści wykonywane n a terenie kraju, osoba kierowana staje się pracownikiem świadczącym pracę w kilku krajach jednocześnie , co pozwala na odprowadzanie skła- dek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie a rt. 13 r ozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego . Stwierdzana podczas kontroli pozorność delegowania, która jednak nie narusza polskich przepisów prawa pracy, zostaje przez inspektorów pracy zgłoszona do ZUS w przy - padku, gdy delegowanym pracownikom zostało wydane z aświadczenie A1. W przypadku cudzoziemców, którzy faktycznie nie świadczą pracy na terenie Polski, a wykonu - ją ją wyłącznie za granicą na podstawie wydanych w Pol- sce dokumentów zezwoleniowych, zgłoszenia takie kieruje s ię do właściwych organów, które dokumenty te wydały. Kontrole przeprowadzone w roku sprawozdawczym wskazują, że pozorne delegowanie dotyczy przede wszystkim obywateli następujących państw trzecich: Ukrainy, Białorusi i Gruzji . Czynności kontrolne w 2023 r., tak samo jak w latach ubie- głych, w zakresie kierowania osób za granicę w sektorze o pieki domowej, potwierdziły już wielokrotnie wskazywane działania polskich przedsiębiorców polegające na wykorzy - stywaniu instytucji delegowania, celem obejścia przepisów prawa państwa przyjmującego. Kierowanie zleceniobior- ców do świadczenia usług opiekuńczych nad osobami n iepełnosprawnymi i/lub starszymi nie jest delegowaniem pracowników w ramach świadczenia usług. Działalność polskich przedsiębiorstw świadczących usługi w sektorze opieki domowej, w niektórych przypadkach posiadających wpis do Krajowego Rejestru Agencji Zatrudnienia, sprowa - dza się do zawierania z osobami świadczącymi opiekę równolegle dwóch umów zlecenia , jednej na świadcze- nie usług opiekuńczych za granicą oraz drugiej na realizację SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 196 ROZDZIAŁ 8 działań marketingowych, promocyjnych lub rekrutacyjnych w Polsce. Działania kontrolne potwierdzają, że usługi obję- te drugą umową nie były w ogóle świadczone lub miały c harakter marginalny, a zawieranie dwóch umów zlece- nia, w tym jednej na świadczenie działań w Polsce służy w yłącznie uzyskaniu zaświadczenia o ustawodawstwie właściwym mającym zastosowanie do osoby uprawnionej A1 dla osób wykonujących pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich (art. 13.1 rozporządze- nia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia spo- łecznego ) w celu uniknięcia opłacania składek na ubez- pieczenie społeczne w państwie, gdzie praca faktycznie by ła wykonywana. Tego typu działania obserwowane były głównie w stosunku do osób kierowanych do świadczenia usług opiekuńczych w Niemczech. Ponadto w branży opiekuńczej nie występują (albo występują w niewielkim stopniu) umowy o pracę, a pol - skie regulacje prawne dotyczące minimalnego wynagro- dzenia za pracę dla zleceniobiorców świadczących u sługi opiekuńcze wraz z zamieszkaniem z podopiecz- nym nie dają możliwości inspektorom pracy prowadze- nia kontroli w tym zakresie. Wykonywanie pracy poza t erytorium Polski, w przypadku kierowania do pracy za gra- nicą cudzoziemców uniemożliwia przeprowadzenie kon- troli w zakresie legalności zatrudnienia cudzoziemców, g dyż praca nie jest wykonywana w Polsce. Ograniczenia, jakie wynikają z polskich przepisów prawa, pozbawiają osoby świadczące usługi opiekuńcze poza granicami Pol - ski należytej ochrony prawnej. Wnioski W 2023 r. pozytywnie należy ocenić międzynarodo- wą współpracę Państwowej Inspekcji Pracy z właściwy- mi organami państw członkowskich, przede wszystkim d otyczącą wymiany informacji w ramach systemu IMI. Prace grupy roboczej w ramach programu IMI-PROVE organizowane przez Europejski Urząd ds. Pracy (ELA) oraz Komisję Europejską rozpoczęte w ubiegłym roku i mające na celu poprawę wykorzystania modułów systemu IMI nadal trwają, a postulaty od lat formuło - wane przez urząd zostały przedstawione i mogą być u względnione. Aktualny pozostaje formułowany już w latach ubiegłych wniosek, dotyczący podjęcia działań w celu zdefinio- wania pojęcia podróży służbowej poprzez określenie maksymalnego okresu jej trwania oraz wyraźne odróż- nienie podróży służbowej od delegowania pracowników w ramach świadczenia usług. Pracodawcy celowo defi- niują stałe świadczenie pracy za granicą jako podróż s łużbową. Jedynie wyraźne wskazanie przesłanek, któ- re pozwolą na zakwalifikowanie konkretnego stanu fak- tycznego jako oddelegowania bądź podróży służbowej p rzyniosłoby możliwość regulowania sytuacji, w których pracodawca obniża koszty działalności poprzez uszczu - plenie przyszłych świadczeń należnych pracownikowi oraz obniżenie danin publicznoprawnych. Brak kontaktu z osobami reprezentującymi przedsiębior - stwo obniża efektywność postępowania kontrolnego. Jak było już wskazywane w latach poprzednich należałoby roz- ważyć możliwość wprowadzenia rozwiązań, które unie- możliwiłyby dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa w P olsce w sytuacji potwierdzonego braku lub mar- ginalnej działalności w k raju , przy jednoczesnym braku faktycznej siedziby na terytorium Polski oraz braku kontaktu i nieudostępnieniu dokumentów wymaganych przez organy kontroli. Możliwe wydaje się wdrożenie takiego postępo - wania administracyjnego, które prowadziłoby do nałoże- nia dotkliwej kary na przedsiębiorcę unikającego kontaktu z inspektorem pracy. Rozwiązanie to mogłoby w sposób znaczny (bądź nawet całkowity) wyeliminować problem nie - skutecznych działań organów PIP. Rokrocznie wskazywana jest konieczność rozważe- nia zmian legislacyjnych umożliwiających stosowanie kar w postępowaniu administracyjnym w miejsce (bądź dodatkowo) obecnie funkcjonującego postępo- wania wykroczeniowego. Brak możliwości prowadzenia p ostępowania wykroczeniowego wobec osób nieprzeby- wających na terytorium Polski i nieposiadających w kraju a dresu dla doręczeń powoduje, że wprowadzone do usta- wy o delegowaniu pracowników przepisy umożliwiające karanie za nieprzestrzeganie tej ustawy są w rzeczywi- stości trudne do stosowania. Wprowadzenie kar admi- nistracyjnych pozwoliłoby na wykorzystanie systemu I MI do transgranicznej egzekucji kar. W związku ze zwiększoną obecnością na rynku euro - pejskim usług cudzoziemców z tzw. państw trzecich, w tym także tych, których nie można uznać za rzeczywiście dele- gowanych (którzy przed skierowaniem do pracy za grani- cą nigdy nie wykonywali pracy w państwie wysyłającym, a k tórym wyłącznie zalegalizowano pracę w Polsce w celu transferu do państw UE) zasadne jest wypracowanie narzędzi współpracy międzynarodowej w celu pozy- skania informacji zwrotnej o przypadkach, gdy instytucje w kraju oddelegowania uznają, że delegowanie ma cha- rakter pozorny , a pracownik nie może być uznany za dele- gowanego w rozumieniu postanowień dyrektywy 96/71/WE. O koliczność ta powinna stanowić przesłankę do uchylenia wydanych w Polsce dokumentów legalizujących zatrudnie - nie cudzoziemca w Polsce i przeszkodę w rejestrowaniu nowych zezwoleń na pracę (oświadczeń o powierzeniu pra- cy cudzoziemcowi, powiadomień w serwisie praca.gov.pl) d la kolejnych grup cudzoziemców. Informacja zwrotna o stwierdzonych naruszeniach w obszarze warunków zatrudnienia osób delegowa - nych do pracy tymczasowej za granicą, przez agencję z atrudnienia z siedzibą w Polsce, m.in. w zakresie wyna- grodzeń za pracę, winna stanowić jedną z przesłanek uchy- lenia certyfikatu na świadczenie usług pracy tymczasowej, a t akże podstawę odmowy przez marszałka województwa wpisania przedsiębiorcy do rejestru podmiotów świadczą - cych te usługi przez osobę ukaraną przez zagraniczne służby za niedopełnienie wymogów związanych z kierowa- niem osób do pracy za granicą. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 197 okresu stosowania minimalnych warunków zatrudnie- nia (notyfikacja faktu delegowania osoby na terytorium RP); 9udzielanie informacji o warunkach zatrudnienia oraz o zakresie ich stosowania do pracownika delegowane - go na terytorium Polski; 9prowadzenie i aktualizację informacji na oficjalnej, krajo- wej stronie internetowej dotyczącej delegowania pracow- ników do Polski; Delegowanie pracowników na terytorium RP w ramach świadczenia usług Zadania Państwowej Inspekcji Pracy w obszarze dele- gowania pracowników na terytorium RP obejmują m.in.: 9przyjmowanie oświadczeń o delegowaniu pracow- nika na terytorium Polski, zawiadomień o zmianie oświadczenia o delegowaniu pracownika do Polski oraz umotywowanych powiadomień o przedłużeniu Oświadczenia pracodawców zagranicznych o delegowaniu pracowników na terytorium RP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 Ogółem w tym: z państw UE/EOG lub Szwajcarii Ogółem w tym: z państw UE/EOG lub Szwajcarii Ogółem w tym: z państw UE/EOG lub Szwajcarii Liczba przesłanych oświad- czeń o delegowaniu na tery- torium RP 14 7206 76920 6569 48517 06111 771 Liczba podmiotów zagranicz- nych delegujących pracowni- ków na terytorium RP 1 5724132 0081 5372 0771 782 Liczba państw, z których delegowano pracowników na terytorium RP 502657256628 Liczba pracowników delego- wanych na terytorium RP 30 64918 93643 84718 29630 61019 480 Cudzoziemcy delegowani do czasowego wykonywania pracy w Polsce w latach 2021-2023 (wg państw siedziby pracodawcy) Państwo delegujące pracowników 202120222023 Niemcy7 330 9 22410 866 Ukraina14 13516 1355 974 Białoruś2 1133 0402 056 Włochy1 2351 4591 730 Austria6088161 427 Bułgaria1423 7231 049 Republika Korei1 821 2 800959 Hiszpania264312849 Czechy402854840 Wielka Brytania111333635 Stany Zjednoczone Ameryki323668533 Chiny319648485 Indie98800296 Słowacja170347263 Pozostałe kraje11 0292 6882 648 9kontrole przestrzegania przez pracodawców zagranicz- nych przepisów prawa o delegowaniu pracowników, w tym także dotyczących warunków ich zatrudnienia. W 2 023 r. Państwowa Inspekcja Pracy przyjęła 17 061 oświadczeń pracodawcy delegującego pracownika do Pol- ski, 991 zawiadomień o zmianie danych objętych złożonym o świadczeniem oraz 17 umotywowanych powiadomień. Oświadczenia zostały złożone przez 2 077 zagranicz- nych pracodawców delegujących pracowników do Polski pochodzących z 66 państw, którzy zgłosili fakt delegowa- nia 30 610 pracowników. Spadek liczby oświadczeń o delegowaniu składanych do inspekcji pracy w 2023 r. wynika m.in. z wdrożenia odrębnych rozwiązań notyfikacyjnych na poziomie UE dedykowanych dla sektora transportu drogowego (zgło - szenia przewozów realizowanych przez kierowców z UE d okonuje się za pomocą interfejsu publicznego połączo- nego z systemem IMI, a kierowców z państw trzecich – za pomocą odrębnego formularza elektronicznego udostępnionego w serwisie biznes.gov.pl., poprzez który zgłasza się fakt delegowania do Państwowej Inspekcji Pracy). W 2023 r. najwięcej pracowników delegowa - nych do Polski pochodziło z Niemiec (10 866 pracowni- ków), Ukrainy (5 974) i Białorusi (2 056). Znaczący spadek p racowników delegowanych z terytorium Ukrainy do Polski SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 198 ROZDZIAŁ 8 jest najprawdopodobniej skutkiem wojny na terytorium Ukrainy, trwającej nieprzerwanie od 2022 r., ale również wejściem w życie odrębnych przepisów dotyczących dele - gowania w sektorze transportu drogowego, w tym obejmu- jących zgłaszanie wykonania na terytorium RP określonych o peracji transportowych w ramach umów łączących prze- woźnika z polskim kontrahentem. N ajwięcej pracowników delegowanych do Polski w roku sprawozdawczym wykonywało pracę w województwach: dolnośląskim (6 142), mazowieckim (4 663) i śląskim (3 856). Pracodawca zagraniczny, delegując pracownika do Polski, ma obowiązek złożenia oświadczenia do PIP najpóźniej w dniu rozpoczęcia świadczenia usługi na terytorium Polski, a w sytuacji zaistnienia zmiany infor - macji zawartych w oświadczeniu nie później niż w terminie 7 dni roboczych od dnia zaistnienia zmiany. Przeprowa- dzone w roku sprawozdawczym kontrole ujawniły niepra- widłowości związane z przestrzeganiem tych obowiązków p rzez pracodawców zagranicznych. Brak uregulowań prawnych w sytuacji braku wypełnienia wybranych pól oświadczenia sygnalizowany jest od począt - ku nałożenia obowiązku składania oświadczeń przez pra- codawców zagranicznych. Zdarzały się sytuacje, w których w o świadczeniu nie wskazano: osoby pośredniczącej w kontaktach z PIP czy danych kontaktowych do tej oso - by, miejsca faktycznego wykonywania pracy pracowników delegowanych na terenie Polski, miejsca przechowywa- nia dokumentów. Powyższe braki w znacznym stopniu Delegowanie do czasowego wykonywania pracy w Polsce w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba podmiotów delegują- cych* Liczba pracowników delegowanych Liczba podmiotów delegują- cych* Liczba pracowników delegowanych Liczba podmiotów delegują- cych* Liczba pracowników delegowanych Dolnośląskie3787 7615019 0964416 142 Mazowieckie4353 1226705 2317364 663 Śląskie3393 7474324 9194213 856 Wielkopolskie2792 4023503 9623642 803 Małopolskie1842 7582823 8582752 322 Zachodniopomorskie1402 4911632 9211642 243 Łódzkie2113 0342443 7442282 082 Pomorskie1611 2802001 6302101 578 Lubuskie212665149856142919 Warmińsko- -mazurskie 828169192593762 Opolskie1096241523 508144692 Podkarpackie88406133503144690 Kujawsko-pomorskie1126291901 092165678 Świętokrzyskie553496654175597 Podlaskie594447227966315 Lubelskie521215878278224 Brak wskazanego województwa ----3044 *Liczba podmiotów delegujących wg województw z zastrzeżeniem, że jeden podmiot mógł delegować pracowników do wielu województw Naruszenia przepisów dotyczących składanych do PIP dokumentów o delegowaniu pracownika na terytorium RP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Niezłożenie oświadczenia o delegowaniu pracownika na terytorium RP 888 Niezawiadomienie o zmianie danych objętych oświadczeniem 101013 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 199 utrudniają przeprowadzenie czynności kontrolnych, a usta- wa o delegowaniu pracownikó w nie reguluje trybu postę- powania w takiej sytuacji. W 2 023 r. w związku z działalnością poradniczą inspek- cji zostało udzielonych ogółem 1 879 porad telefonicznych, pisemnych oraz ustnych z zakresu delegowania pracowni- ków, w tym 840 porad dotyczyło delegowania pracowni- ków na terytorium RP. W ramach kontroli zagranicznych p racodawców delegujących pracowników do Polski inspek- torzy pracy udzielili ogółem 293 porad. W r oku sprawozdawczym przeprowadzono ogółem 94 kontrole dotyczące delegowania pracowników na tery- torium RP (w 2022 r. – 83), a w 6 przypadkach inspek- torzy pracy dokonali ustaleń w trybie pozakontrolnym, z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia czynności kontrolnych. Kontrolą objęto 494 pracowników delegowanych (w 2022 r. – 289), w tym 390 cudzoziemców będących w większości obywatelami państw trzecich (w 2022 r. – 188) przede wszystkim pochodzących z Ukrainy i z Turcji. W roku sprawozdawczym kontrolą objęto 150 obywa - teli Ukrainy, w tym 143 pracowników delegowanych przez p racodawców z siedzibą w Ukrainie, 6 pracowników przez pracodawców z siedzibą na Słowacji oraz 1 pracownika z podmiotu z siedzibą w Niemczech. Wśród cudzoziemców, którzy objęci zostali kontrolą wskazać należy obywateli Turcji (84 osoby, których pracodawcami były tureckie podmioty), obywateli Niemiec (47 osób, w tym 46 osób delegowanych przez podmioty niemieckie oraz 1 osoba przez podmiot holenderski) oraz obywateli Republiki Korei (46 osób delego - wanych przez podmioty z siedzibą na terenie tego państwa). Kontroli delegowania pracowników do Polski najwięcej przeprowadzono w województwach: dolnośląskim – 16 kon - troli, mazowieckim – 11, śląskim i pomorskim – po 9. Sektory gospodarki, w których przedsiębiorstwa zagra- niczne wykonywały usługi na terytorium Polski to przede w szystkim: −budownictwo – 31% kontroli; −przetwórstwo przemysłowe – 27%; −działalność nieokreślona – 12%; −usługi administrowania (w tym praca tymczasowa) – 9%. W ramach kontroli pracodawców zagranicznych ujawnio - no naruszenia przepisów w 75% przeprowadzonych kontroli ( w 2022 r. – 59%). Kontrole wykazały naruszenia m.in. przepisów usta- wy o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług związane z przestrzeganiem obowiązków nałożonych przez tę ustawę na pracodawców zagranicznych, zapew- nianiem pracownikom delegowanym do Polski warunków z atrudnienia nie mniej korzystnych niż wynikające z przepi- sów Kodeksu pracy. Nieprawidłowości dotyczyły m.in.: −wyznaczenia osoby upoważnionej do pośredniczenia w kontaktach z Państwową Inspekcją Pracy – 34 kontrole; −niezłożenia do inspekcji pracy oświadczenia o delegowa - niu pracowników najpóźniej w dniu rozpoczęcia świadcze- nia usługi – 30 kontroli; Liczba pracowników delegowanych na terytorium RP objętych kontrolą w 2023 r. (wg państwa oddelegowania) Państwo oddelegowania2023 Ukraina 143 Turcja84 Niemcy53 Republika Korei46 Białoruś40 Chiny26 Gruzja13 Austria12 Włochy12 Portugalia12 Japonia10 Wielka Brytania8 Czechy7 Słowacja7 Pozostałe kraje21 Ogółem494 Kontrole delegowania pracowników na terytorium RP w 2023 r. 494 94 Liczba wszystkich cudzoziemców objętych kontrolą, w tym: Liczba obywateli państw trzecich Liczba kontroli ogółem 390 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 200 ROZDZIAŁ 8 −bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie dopuszcze- nia pracowników delegowanych do wykonywania pracy: bez szkoleń bhp – 25 kontroli, bez badań lekarskich – 21 kontroli; −przechowywania na terytorium Polski dokumentów – 24 kontrole; −wynagrodzenia wraz z dodatkiem za pracę w godzinach nadliczbowych – 20 kontroli; −czasu pracy m.in. w zakresie pracy w godzinach nadlicz - bowych – 18 kontroli; −czasu pracy m.in. w zakresie niezapewnienia przecięt- nie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, niezapewnienia odpoczynku dobowego, nierzetelnego prowadzenia ewidencji czasu pracy – 14 kontroli; −urlopu wypoczynkowego – 11 kontroli; −udostępniania dokumentów – 11 kontroli; −zawiadomienia inspekcji o każdej zmianie informacji zawartych w oświadczeniu – 10 kontroli; −tłumaczenia dokumentów na język polski – 7 kontroli; −bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie braku oce - ny ryzyka zawodowego – 6 kontroli, braku wyznaczenia koordynatora bhp – 2 kontrole; −prawidłowości delegowania pracowników na terytorium RP – 5 kontroli. Przeprowadzone kontrole obejmujące cudzoziemców delegowanych do Polski z państw trzecich ujawniły przy - padki nielegalnego powierzenia im wykonywania pra- cy w Polsce, które polegało na dopuszczeniu do pracy c udzoziemców bez wymaganego zezwolenia na pracę lub niezapewnieniu im warunków pracy określonych w zezwo - leniu na pracę. W ramach przeprowadzonych kontroli delegowa- nia pracowników do Polski inspektorzy pracy stwierdzili 5 przypadków pozornego delegowania. Zjawisko fik- cyjnego delegowania ujawniane jest w ramach kontroli ro krocznie. Stwierdzane przypadki dotyczyły cudzoziem- ców, obywateli państw trzecich kierowanych do Polski p rzez podmioty zarejestrowane na terytorium Ukrainy. Pozorność delegowania obserwowana była w ramach procederu tzw. wielopoziomowego transferu, celem udostępniania pracowników przy zastosowaniu skom - plikowanych łańcuchów podwykonawczych lub przy w ykorzystaniu mechanizmu outsourcingu, gdzie nad- zór i kontrola nad takim pracownikiem realizowana b yła przez podmiot polski. Jednocześnie stwierdzane były przypadki, w których cudzoziemcy wykonywali przed okresem fikcyjnego delegowania pracę na rzecz przedsiębiorstwa z siedzibą na terytorium RP lub dla przedsiębiorstw powiązanych kapitałowo, również jako pracownicy tymczasowi. Rekrutacja cudzoziemców odbywała się w Polsce, wcześniej rejestrowano dla tych obywateli państw trzecich dokumenty legalizujące ich pracę jako pracowników niedelegowanych, co potwier - dza pozorność procesu delegowania i wykorzystanie tej k onstrukcji jedynie dla formalnego przyporządkowania osób do zagranicznego podmiotu. Kontrole związane z delegowaniem cudzoziem - ców do Polski ujawniają problem związany z legalizacją p racy cudzoziemców, którzy uznani zostali w toku czynno- ści kontrolnych za pozornie delegowanych do pracy w Pol- sce. Podważenie ich statusu pracownika delegowanego p owoduje, że cudzoziemcy ci nie powinni być dopuszcze- ni do polskiego rynku pracy na podstawie zezwoleń typu C , D i E. Dla tych cudzoziemców niemożliwe jest natomiast wydanie zezwolenia na pracę typu A, gdyż ich pracodawcą pozostaje podmiot zagraniczny, nie mający siedziby w Pol - sce. Problem ten dotyczy m.in. delegowania na terytorium P olski przez podmioty, które nie prowadzą za granicą żad- nej operacyjnej działalności, często są utworzone wyłącz- nie dla korzyści związanych ze zmniejszeniem obciążeń p ubliczno-prawnych związanych z zatrudnieniem, a osoby, z którymi formalnie nawiązują stosunek pracy, rekrutowa - ne są na terytorium Polski. W takich przypadkach zachodzi poważna wątpliwość dotycząca rzeczywistego pracodaw- cy, którym pozostaje de facto ten polski podmiot, który korzysta finalnie z ich pracy. Postępowania kontrolne przeprowadzone w 2023 r. ujaw - niły 122 popełnione wykroczenia, które obejmowały naruszenia przepisów ustawy o delegowaniu pracow- ników w ramach świadczenia usług – 61 wykroczeń, warunków zatrudnienia nie mniej korzystnych niż wynika- jące z przepisów Kodeksu pracy – 33 wykroczenia (w tym d otyczące bezpieczeństwa i higieny pracy – 15 wykro- czeń, czasu pracy – 14 wykroczeń). Ponadto wobec pra- codawców zagranicznych przeprowadzono postępowanie w ykroczeniowe w związku z utrudnieniem działalności organu Państwowej Inspekcji Pracy – 3 wykroczenia oraz Wykroczenia popełnione przez pracodawców delegujących pracowników na terytorium RP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba popełnionych wykroczeń5957122 Liczba wniosków o ukaranie do sądu 1-6 Liczba nałożonych grzywien w drodze mandatu karnego 151735 Łączna kwota grzywien (w tys. zł)19,326,247,5 Liczba zastosowanych środków oddziaływania wychowawczego 141219 Liczba wydanych środków prawnychw ramach kontroli delegowania pracowników na terytorium RP w 2023 r. Wyszczególnienie2023 Wnioski w wystąpieniach 230 Decyzje bhp: 37 w tym decyzje ustne 27 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 201 niewykonania w wyznaczonym terminie podlegającego wykonaniu nakazu organu inspekcji. Czynności kontrolne w roku sprawozdawczym wykazały również w 10 przypad - kach nielegalne zatrudnienie delegowanych cudzoziemców z państw trzecich. Wnioski Działania kontrolno-nadzorcze organów PIP w roku 2023 po raz kolejny uwidoczniły nieprzestrzeganie przepi- sów o delegowaniu pracowników do Polski głównie przez p odmioty spoza Unii Europejskiej. Mając na względzie obserwowany od lat i ujaw - niany w toku czynności kontrolnych proceder fikcyj- nego delegowania cudzoziemców do Polski oraz fakt, iż w takich przypadkach zachodzi poważna wątpli- wość dotycząca rzeczywistego pracodawcy, którym jest w łaściwie podmiot polski, który faktycznie korzysta z pra- cy tych cudzoziemców, w ocenie urzędu powstaje luka, k tórą należałoby wypełnić poprzez przyjęcie określonych rozwiązań legislacyjnych, umożliwiających uregu- lowanie statusu prawnego tej kategorii obywateli p aństw trzecich . Doświadczenia kontrolne inspektorów pracy wskazują, że powyższe praktyki dotyczą przede wszystkim podmiotów zarejestrowanych na terytorium Ukrainy . Zastanawiający jest również fakt, iż proceder ten funkcjonuje pomimo ograniczeń z przepływem osób związanych z trwającą wojną w Ukrainie, a spółki zare - jestrowane na terytorium Ukrainy kierują cudzoziemców, wykorzystując strukturę delegowania, do wykonywania pracy w Polsce. Proceder w naszej ocenie jest niedozwo - lony, gdyż obywatele Ukrainy rekrutowani są na terytorium Polski, a ich pozorny transfer rzekomo z podmiotów spo- za RP stanowi mechanizm służący obniżeniu należności p ubliczno-prawnych, tj. składek na ubezpieczenia społecz- ne i podatków, które odprowadzane są w państwie wysy- łającym. Ponadto istnieje podejrzenie, że wykorzystywany j est import usług w celu zastosowania neutralnego podat- k u VAT. P ożądane wydaje się podjęcie kroków legislacyjnych, pozwalających na wdrożenie takich rozwiązań prawnych, które umożliwiłyby całkowite wyeliminowanie z polskiej rzeczywistości gospodarczej świadczenia usług poprzez pozorne delegowanie przez sztucznie utworzone podmioty zagraniczne , gdzie korzystanie z delegowa- nia ma na celu wyłącznie osiągnięcie korzyści związa- nych ze zmniejszeniem obciążeń publiczno-prawnych oraz u trudnianie czynności kontrolnych poprzez tworzenie stanu faktycznego utrudniającego ustalenie rzeczywistych praco - dawców i rzeczywistych usługodawców. Rozwiązania takie powinny mieć charakter systemowy i powinny być skierowane na wszystkie obszary, w których obchodzone jest prawo w tym procederze, a więc kwestie pozornego delegowania, pozornego outsourcingu i pozor - nego łańcuchowego podwykonawstwa pomiędzy podmio- tami powiązanymi kapitałowo i/lub osobowo. W celu przeciwdziałania wykorzystaniu mecha- nizmu delegowania i tworzenia wielopoziomowych s truktur podwykonawczych wydaje się zasadne wprowa- dzenie zmian legislacyjnych, które już w procesie wyda- wania zezwoleń na pracę właściwych dla delegowania u możliwią weryfikację, czy podmiot który ubiega się o wydanie takiego zezwolenia, prowadzi rzeczywistą dzia - łalność gospodarczą w stopniu znaczącym, czy pracownik przed wydaniem zezwolenia wykonywał faktycznie pra- cę za granicą na rzecz macierzystego pracodawcy spoza R P. Równocześnie nałożenie odpowiedzialności na pod- mioty p olskie , które de facto ostatecznie korzystają z efektów pracy cudzoziemców poprzez zobowiązanie tych podmiotów do zatrudnienia tych cudzoziemców spowodowa - łoby, że wybieraliby oni sprawdzone podmioty do współpra- cy przy realizacji usług. U jawnienie przypadków pozornego delegowania powin- no stanowić przesłankę do odmowy wydania nowych z ezwoleń na pracę dla zagranicznego podmiotu. Zasadna wydaje się rewizja umowy między Polską a Ukrainą o zabezpieczeniu społecznym , która daje podmiotom fałszywie działającym na Ukrainie możliwość obchodzenia polskich przepisów o zabezpie - czeniu społecznym. Ponadto należy ustalić jasne zasady postępowania wykroczeniowego prowadzonego wobec pracodawców zagranicznych. Po raz kolejny należy zwrócić uwa- gę na brak możliwości pociągnięcia do odpowie- dzialności w po stępowaniu wykroczeniowym osób odpowiedzialnych za nieprawidłowości penalizowane w tej ustawie . Niezbędne wydaje się dążenie do zmian legislacyjnych umożliwiających stosowanie kar w postępowaniu administra - cyjnym w miejsce (bądź dodatkowo) obecnie funkcjonujące- go postępowania wykroczeniowego, tak jak ma to miejsce w przypadku delegowania kierowców w transporcie między- narodowym. Brak możliwości prowadzenia postępowania w ykroczeniowego wobec osób nieprzebywających na tery- torium Polski i nieposiadających w kraju adresu dla dorę- czeń powoduje, że wprowadzone do ustawy o delegowaniu pracowników przepisy umożliwiające karanie za nieprze- strzeganie tej ustawy są w rzeczywistości przepisami m artwymi. Wprowadzenie kar administracyjnych pozwoliło- by na wykorzystanie instytucji łącznikowej w transgranicz- nej egzekucji kar. W ciąż aktualne pozostają wnioski formułowane w latach ubiegłych, dotyczące: ●ścisłego współdziałania z instytucjami krajowymi, zwłasz - cza ZUS, organami podatkowymi oraz urzędami woje- wódzkimi w celu wyeliminowania zjawiska pozornego delegowania; ●współpracy z wojewodami w zakresie wymiany danych dotyczących wydanych zezwoleń na pracę typu C, D, E celem sprawniejszego planowania działań kontrolnych; ●działań mających na celu kooperację z instytucja - mi państw trzecich w sprawie wymiany informacji SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 202 ROZDZIAŁ 8 niezbędnych do ustalenia prawidłowości delegowania pracowników do Polski oraz prowadzenia znaczącej, rze- czywistej działalności gospodarczej przez podmiot zagra- niczny w państwie trzecim; ●działań informacyjno-edukacyjnych związanych z warun- kami pracy w Polsce dla pracowników delegowanych oraz obowiązków pracodawców zagranicznych; ●współpracy z instytucjami europejskimi, w szczególno - ści z Europejskim Urzędem ds. Pracy (ELA), promowa- nia wspólnych i uzgodnionych kontroli, wymiany wiedzy, doświadczenia i dobrych praktyk dotyczących delegowa- nia pracowników; ●zmian legislacyjnych związanych ze składaniem oświad- czeń o delegowaniu pracownika do Polski, zawiadomień o zmianie oświadczenia oraz umotywowanego powia- domienia, tak aby odbywało się to wyłącznie w postaci elektronicznej. Przedstawiciel Państwowej Inspekcji Pra- cy uczestniczy w działaniach grupy roboczej przy Komi- sji Europejskiej związanych z pracami nad wspólnym e-formularzem oświadczenia o delegowaniu. 9 Poradnictwo prawne i techniczne Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 9 205 Podmioty zgłaszające się po porady w latach 2021-2023* Podmioty202120222023 Pracownicy (w tym byli pracownicy oraz niepełnosprawni) 238 583280 575304 724 Pracodawcy119 849149 707151 587 Cudzoziemcy8 87711 43014 106 Związki zawodowe2 3961 9321 881 Inne28 13332 62639 856 * z wyłączeniem porad udzielonych podczas kontroli 9. Porady prawne i techniczne W 2023 r. udzielono w okręgowych inspektoratach pra- cy i ich oddziałach oraz w Głównym Inspektoracie Pracy ł ącznie 868,1 tys. porad prawnych i technicznych, z czego podczas czynności kontrolnych 356 tys. porad, zawierających 185,9 tys. porad technicznych, 170,1 tys. porad prawnych, w tym 39,4 tys. porad z zakresu legalności zatrudnienia. W 2023 r., w porównaniu do 2022 r., nastąpił wzrost ogólnej liczby porad udzielanych zarówno podczas prowadzonych kontroli, jak i w siedzibach jednostek organi- zacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy o ponad 15%, nato- miast w stosunku do roku 2021 o ponad 33%. W celu uzyskania porady pytający najczęściej kontakto- wali się z jednostkami organizacyjnymi Państwowej Inspek- cji Pracy telefonicznie (77,4%) oraz osobiście (19,4%); z nacznie rzadziej pisemnie (2%) czy za pośrednictwem poczty elektronicznej (1,2%). Analizując kwestię podmiotów zwracających się do Pań - stwowej Inspekcji Pracy celem uzyskania pomocy prawnej, w 2 023 r. niezmiennie najliczniejszą grupę stanowili pracownicy (w tym byli pracownicy i pracownicy z niepeł- nosprawnością). Obejmowali oni prawie 60% ogółu pod- miotów, którym udzielono porady. Kolejną, co do wielkości, l iczną grupę korzystających z porad stanowili pracodawcy – prawie 30% ogólnej liczby porad. Z poradnictwa prawnego PIP korzystali też cudzoziemcy, związki zawodowe, osoby ubiegające się o zatrudnienie, organy samorządu teryto - rialnego, społeczni inspektorzy pracy, rolnicy i inni. Należy z aznaczyć, że w stosunku do lat 2022 i 2021 spadła jedy- nie liczba porad udzielanych organizacjom związkowym, co m oże wynikać z faktu posiadania własnej obsługi prawnej oraz świadomości, że interesująca ich tematyka ma najczę - ściej charakter sporny i jako taka podlega rozstrzygnięciu przez sądy. Ponadto, wiele wątpliwości poruszanych przez związki zawodowe jest wyjaśnianych na bieżąco w ramach szkoleń organizowanych przez okręgowe inspektoraty pra - cy dla przedstawicieli organizacji związkowych. Liczba udzielonych porad w latach 2021-2023 w 2022 r. - 749 943 w 2023 r. - 868 121 Poza siedzibą OIP (podczas czynności kontrolnych) Główny Inspektorat Pracy Okręgowe Inspektoraty Pracy w 2021 r. - 648 949 251 874 273 673 224 396 193 008 251 111 204 830 307 742204 412 355 967 Odnosząc się do tematyki udzielonych porad – podob- nie jak w latach ubiegłych – najwięcej porad dotyczyło nawiązania i rozwiązania stosunku pracy , wynagrodze- nia za pracę i innych świadczeń pieniężnych, czasu pracy, u rlopów pracowniczych, uprawnień pracowników związa- nych z rodzicielstwem czy zagadnień legalności zatrudnie- nia cudzoziemców i obywateli polskich. W z wiązku ze zniesieniem od 1 lipca 2023 r. stanu zagrożenia epidemicznego liczba porad prawnych w tym zakresie mocno spadła i dotyczyła głównie kierowania pracowników na zaległe urlopy wypoczynkowe, sposobów doręczania oświadczeń o rozwiązaniu umowy o pracę, a także przeprowadzania badań profilaktycznych i szkoleń okresowych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 206 ROZDZIAŁ 9 Forma udzielonych porad w latach 2021-2023 Jak wskazano wyżej, porady prawne z zakresu stosunku pracy niezmiennie od wielu lat dotyczyły przede wszystkim rozwiązywania stosunku pracy (w każdym trybie przewi- dzianym Kodeksem pracy) i uprawień pracowników w razie n ieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę. W zakresie problematyki stosunku pracy pojawiła się zauważalna tendencja zmiany kierunkowej porad- nictwa prawnego z p oradnictwa skoncentrowanego głównie na ochronie dotychczasowego zatrudnienia pracownika na tendencję przeciwną – jak najszybsze - go rozwiązania przez pracownika dotychczasowego st osunku pracy z powodu zmiany pracodawcy. Ponadto, wielu pracodawców korzystających z porad wskazywało na problem porzucania pracy przez pracowników. Jak w latach ubiegłych, pojawiały się pytania dotyczące prawidłowości zapisów w świadectwach pracy i możliwości prostowania ich treści, jak również zastępowania umów o pracę umo - wami cywilnoprawnymi w warunkach wskazujących na 396 412 393 433 353 046 10 276 13 595 10 799 99 292 65 631 30 477 6 174 3 156 3 530 telefoniczna pisemna e-mail osobista Porada 2023 2022 2021 2023 2022 2021 2023 2022 2021 2023 2022 2021 Tematyka porad w latach 2021-2023* Tematyka porad202120222023 Stosunek pracy134 368146 455150 216 Wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia 62 65171 77475 490 Czas pracy37 91151 56247 579 Urlopy pracownicze31 84635 97236 794 Uprawnienia pracowników związane z rodziciel- stwem 16 51917 29823 792 Legalność zatrudnienia13 60015 21014 212 Inne100 943137 937164 071 * z wyłączeniem porad udzielonych podczas kontroli SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 9 207 Porady dotyczące mobbingu w latach 2021-2023 2021 r.2023 r. 2022 r. 2 806 3 547 2 284 istnienie stosunku pracy. Ponadto, wiele wątpliwości wciąż budzi kwestia ochrony przed wypowiedzeniem stosunku pracy, zwłaszcza w kontekście tzw. ochrony przedeme - rytalnej. Pytania z tego zakresu dotyczyły również zmian wprowadzonych od 26 kwietnia 2023 r., w szczególności nowej informacji o warunkach zatrudnienia. Wiele pytań kierowanych do Państwowej Inspekcji Pracy dotyczyło pracy zdalnej . Do marca 2020 r. pra- ca zdalna była zjawiskiem marginalnym, dopiero pandemia C ovid-19 okazała się punktem zwrotnym, który wpłynął na stosowany przez część pracodawców model pracy zdal - nej. Po nowelizacji przepisów Kodeksu pracy w roku 2023 praca zdalna stała się nową normą w rzeczywistości zawo- dowej. Wiele podmiotów pracuje obecnie w tym systemie b ez większych zakłóceń. W roku 2023 w związku z wpro- wadzeniem przepisów dotyczących pracy zdalnej udzielo- no łącznie 2 472 porad. Zapytania kierowane do jednostek o rganizacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy dotyczyły m.in. możliwości odmowy przez pracodawcę pracy zdalnej, zasad pokrywania kosztów i ustalania ryczałtu lub ekwi - walentu wypłacanego jako zwrot nakładu pieniężnego, k tóry ponosi pracownik pracujący zdalnie, kontroli przez pracodawcę pracownika wykonującego pracę zdalną, konieczności regulacji w przepisach wewnątrzzakładowych możliwości korzystania z pracy zdalnej okazjonalnej. Kiero - wane pytania dotyczyły również zmian wprowadzanych do r egulaminu pracy w związku z wprowadzeniem przez pra- codawcę pracy zdalnej. W k westii wynagrodzenia za pracę najwięcej pytań i wątpliwości dotyczyło niewypłacania wynagrodzenia oraz innych świadczeń pieniężnych w terminie lub ich bezpod - stawnego zaniżania. Bardzo dużo pytań dotyczyło sposobu dochodzenia niewypłaconego bądź zaniżonego wynagro- dzenia za pracę i innych świadczeń pieniężnych, w szcze- gólności możliwości wyegzekwowania ich przez inspektora p racy w postępowaniu kontrolnym. Podobnie jak w roku ubiegłym część pytań dotyczyła podwyżki wynagrodzenia pracowników zatrudnionych w placówkach medycznych. Ponadto, pytano o kwestie wynagrodzeń kierowców po wprowadzeniu Pakietu Mobilności. Relatywnie dużo porad dotyczyło kwestii minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz stawki minimalnego wynagrodzenia zleceniobiorców. Jak co roku część zapytań, kierowana z jednostek sek - tora publicznego, dotyczyła nabycia prawa i zasad nalicza- nia dodatkowego wynagrodzenia rocznego na podstawie ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wyna- grodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej . Pracownicy pytali także o możliwość i zasady korzysta- nia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. W iększość porad z zakresu czasu pracy dotyczy- ła prawidłowości sporządzania rozkładów czasu pracy i d okonywania w nich zmian oraz niezgodności ewidencji czasu pracy z godzinami faktycznie przepracowanymi, pra - cy w godzinach nadliczbowych oraz sposobu ich rekom- pensowania przez pracodawcę. Dodatkowo, duża liczba p ytań dotyczyła przedłużonego okresu rozliczeniowego, stosowania równoważnego systemu czasu pracy oraz ruchomego rozkładu czasu pracy. Wątpliwości pracowników nieustannie budzą zasady rozliczania czasu pracy w trakcie podróży służbowej oraz zasady odbywania przez pracowników szkoleń w dni wol - ne od pracy. Część pytań dotyczyła czasu pracy kierowców o raz pracowników medycznych. Pytania pracowników i pracodawców w zakresie urlo- pów wypoczynkowych dotyczyły przede wszystkim przysługującego pracownikowi wymiaru urlopu, zwłaszcza osobom zatrudnionym w niepełnym wymiarze czasu pra - cy oraz w sytuacjach związanych np. ze zmianą wymiaru etatu lub zmianą pracodawcy w ciągu roku. Wiele wątpliwo- ści dotyczyło udzielania urlopu zaległego, w szczególności t erminu udzielenia takiego urlopu oraz możliwości jedno- stronnego wyznaczania przez pracodawcę terminu wyko- rzystania zaległego i bieżącego urlopu wypoczynkowego. W p rzypadku pytań związanych z uprawnieniami pra- cowników – rodziców w dalszym ciągu zauważalny jest w zrost liczby porad dotyczących ochrony stosunku pracy w czasie ciąży oraz w trakcie korzystania z urlopu macie - rzyńskiego, rodzicielskiego, wychowawczego. Wciąż licznie pojawiały się pytania związane z rezygnacją z urlopu rodzi- cielskiego i możliwością wykorzystania go w późniejszym t erminie. Wielu pracowników było zainteresowanych możli- wością podjęcia pracy w trakcie urlopu rodzicielskiego oraz o bniżeniem wymiaru czasu pracy na podstawie art. 186 7 Kodeksu pracy i związanej z tym ochrony stosunku pracy. Pytania z tego zakresu związane były w znacznej mierze ze zmianami wprowadzonymi od 26 kwietnia 2023 r., m.in. odnośnie wykorzystywania urlopu rodzicielskiego przez pracownika – ojca dziecka. W roku 2023 wzrosła ponownie liczba porad z zakresu mobbingu . W dalszym ciągu najczęstszym zagadnieniem poruszanym przez pracowników była moż- liwość oceny tego, czy zjawiska, które miały miejsce w danym zakładzie pracy mają znamiona mobbingu oraz doboru środków dowodowych w postępowaniu sądowym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 208 ROZDZIAŁ 9 w tym zakresie. Porady dotyczyły także wprowadzenia przez pracodawcę procedur antymobbingowych oraz ogól- nych kwestii dochodzenia przez osoby mobbingowane p raw przed sądem pracy. Porady w zakresie technicznego bezpieczeństwa pracy , podobnie jak w latach ubiegłych, dotyczyły przede wszystkim wypadków przy pracy, w szczególności nieuzna- wania danego zdarzenia za wypadek przy pracy, procedury p ostępowania powypadkowego, sporządzania protokołu powypadkowego. Ponadto, przedmiotem zainteresowa - nia pytających były kwestie związane z przygotowaniem do pracy, stosowaniem środków ochrony indywidualnej, przyznawaniem odzieży i obuwia roboczego, temperaturą w pomieszczeniach pracy, tworzeniem i wykonywaniem zadań służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz badania - mi i szkoleniami w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. W 2 023 r. ponownie zanotowano duży wzrost licz- by porad prawnych udzielanych cudzoziemcom, głów- nie z Ukrainy. Spowodowane to było niewątpliwie wojną w U krainie, a w konsekwencji dalszym napływem pracow- ników ukraińskich do Polski. Najczęściej zadawane przez c udzoziemców pytania dotyczyły legalnego wykonywa- nia pracy po przekroczeniu granicy z Polską, kart pobytu i z ezwoleń na pracę oraz niewypłaconego wynagrodzenia za pracę. Należy podkreślić, że działalność prospołeczna reali- zowana przez Państwową Inspekcję Pracy w z akresie bezpłatnego poradnictwa prawnego wywiera pozy- tywny wpływ n a przestrzeganie przepisów prawa pracy . Świadomość prawna, zarówno pracodawców, jak i pracowników, co do ich obowiązków jak i przysługujących im praw ma ogromne znaczenie w zapewnieniu praworząd - ności. Rola instytucji organizujących wsparcie prawne jest znacząca, dlatego działalność Państwowej Inspekcji Pra- cy w zakresie bezpłatnego poradnictwa prawnego, infor- macyjna i wydawnicza, cieszy się ogromną popularnością zaró wno wśród pracowników jak i pracodawców. Co istotne, pomoc prawna udzielana w jednostkach organizacyjnych naszego urzędu kształtuje postrzeganie Państwowej Inspekcji Pracy jako instytucji, która w sposób właściwy pełni swoją misję. Należy wskazać na systematyczny wzrost liczby porad prawnych i technicznych zarówno podczas prowa- dzonych kontroli, jak i w siedzibach jednostek organizacyj- nych Państwowej Inspekcji Pracy. W stosunku do roku 2022 n astąpił wzrost ogólnej liczby porad o ponad 15%, w szcze- gólności w zakresie poradnictwa osobistego i telefonicz- nego oraz podczas kontroli. We wszystkich jednostkach o rganizacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy udzielane są również porady pisemne, jednak zdecydowanie najwięcej porad jest udzielanych w formie telefonicznej. Należy zaznaczyć, że stale zwiększa się liczba innych form pomocy – udzielanie porad prawnych odbywa się również podczas wydarzeń typu szkolenia, kampanie, programy i działania prewencyjne oraz promocyjne . Przedstawiciele PIP biorą udział w programach telewizyj- nych, radiowych i punktach konsultacyjnych, poświęconych za gadnieniom prawnej ochrony pracy. Pracownicy Inspekcji Pracy przygotowują także materiały edukacyjne w postaci krótkich filmików instruktażowych z zakresu prawa pracy, które są umieszczane na stronie internetowej naszego urzędu oraz w serwisie YouTube na kanale Państwowej Inspekcji Pracy. Urząd dysponuje sprzętem technicznym przeznaczonym do realizacji nagrań wideo i podcastów, dzięki czemu możliwe jest prowadzenie dzia - łań edukacyjnych w sieci na dużą skalę. To odpowiedź na w yraźne zapotrzebowanie na treści eksperckie pochodzą- ce z wiarygodnego źródła. Tendencja do szukania informa- cji w Internecie widoczna jest szczególnie w sytuacji zmian p rzepisów czy wejścia nowego prawa. Przykładem mogą być regulacje dotyczące pracy zdalnej, które weszły w życie z dniem 7 kwietnia 2023 r. Tłumaczący je film pt. „Nowe przepisy – praca zdalna” odnotował 2,6 tys. wyświetleń. Na ten temat wypowiedziała się także Główny Inspektor Pracy, Katarzyna Łażewska-Hrycko w nagraniu pt. „Główny Inspek - tor Pracy na temat pracy zdalnej”. Nagranie to powstało z m yślą o udostępnieniu dziennikarzom telewizyjnym goto- wej wypowiedzi do publikacji w materiale newsowym. Zainte- resowanie budziły także inne nowelizacje przepisów: „Nowe u rlopy pracownicze – co trzeba wiedzieć?” odnotowały 3,2 tys. wyświetleń, a „Nowe przepisy – kontrola trzeźwości pra- cowników”, 2,2 tys. Poruszane przez naszych ekspertów k westie dotyczą informacji istotnych zarówno dla pracodaw- ców, jak i pracowników (np. „Rozwiązanie umowy bez wypo- wiedzenia przez pracownika”, 2,5 tys. wyświetleń), w tym o sób z niepełnosprawnościami (np. „Dodatkowe uprawnie- nia pracownika niepełnosprawnego”, 2,2 tys. wyświetleń). N agrania powstały także z myślą o prowadzonej przez urząd filmiki instruktażowe dostępne na stronie internetowej urzędu oraz w serwisie YouTube na kanale PIP SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 9 209 kampanii „Legitna praca”. W 2023 r. zostało zrealizowano 5 filmów: „Czy 17-latkowi dorabiającemu w wakacje przysłu- guje urlop?”, „Ile godzin dziennie może pracować 16-latek?”, „ Czy 15-latek może pracować w wakacje?” (materiał uzyskał najwięcej wyświetleń, 959), „Jakie wynagrodzenie przysługu - je osobie pracującej na podstawie umowy zlecenia?”, „Jakie wynagrodzenie przysługuje osobie pracującej na podstawie umowy o pracę?”. Łącznie w 2023 r. wyemitowano 19 mate- riałów wideo . Przyjęta formuła opiera się na udzieleniu odpowiedzi na konkretne pytania dotyczące tytułowego zagadnienia. Z kolei opublikowane podcasty są aranżowa- nymi scenkami sytuacyjnymi, w których ktoś prosi o poradę, n p. księgowa dzwoni do urzędu z zapytaniem o rozliczenie pracy w sobotę („Rozmowy o prawie pracy. Praca w sobotę”, 593 wyświetlenia). Wraz z nagraniem „Urlop wychowawczy. Rozmowy o prawie pracy” daje to liczbę dwóch wyemitowa - nych podcastów w 2023 r. Działania w ramach tych formatów b ędą kontynuowane w kolejnych latach. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 210 ROZDZIAŁ 9 10 Działalność prewencyjna oraz promocja ochrony zdrowia Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 213 dla nauczyciela wraz z materiałem multimedialnym, który został opracowany przez Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy, a także własne publikacje edukacyjne takie jak: „Pracownik młodociany”, „Prawo pracy. Pierwsze kroki” czy „Bezpiecznie od startu”. W roku spra - wozdawczym zajęcia z uczniami prowadziło w I półroczu 2023 r. 1 447 nauczycieli z 515 placówek oświatowych oraz w II półroczu ponad 700 dydaktyków z 324 szkół ponadpodstawowych . Liczba uczniów, którzy uczestniczyli w zajęciach prowadzonych samodzielnie przez nauczycieli przeszkolonych przez Państwową Inspekcję Pracy, wyniosła w 2023 r. blisko 70 tys., natomiast w spotkaniach z pracow- nikami Państwowej Inspekcji Pracy wzięło udział ponad 20 tys. uczniów . W programie uczestniczą nie tylko szkoły branżowe, ale coraz częściej placówki oświatowe o profilu ogólnokształcącym, jak również ośrodki szkolno-wychowaw - cze zajmujące się młodzieżą niepełnosprawną oraz placów- ki specjalne dla tzw. trudnej młodzieży. W 2023 r. program realizowany był również na uczelniach wyższych. W spotka- niach ekspertów inspekcji ze studentami oraz w zajęciach p rowadzonych przez wykładowców akademickich uczestni- czyło ponad 700 studentów. Okręgowe inspektoraty pracy coraz częściej korzy- stają z możliwości przeprowadzania szkoleń w formie on-line za pośrednictwem np. platformy MS Teams. Wyko- rzystując nowoczesne narzędzia popularyzacji ochrony p racy, Państwowa Inspekcja Pracy dociera do szkół, które dotychczas uczestniczyły w programie w niewielkim stopniu. Kontakt on-line oraz bezpośredni, wzajemnie się uzupełnia - jąc, w sposób istotny wpływają na popularyzację programu w d anej szkole. Z formy tej coraz częściej i chętniej korzysta- ją nauczyciele. W c ałym 2023 r. przeprowadzono również 1 316 dzia- łań popularyzujących tematykę kampanii „Legitna praca”, którymi objęto 8 478 osób, w tym m.in. 2 358 studentów, 2 611 uczniów, 367 pracowników, 193 pracodawców i 448 nauczycieli. W ramach tych działań np. OIP w Olsztynie zorganizo- wał, we współpracy z olsztyńskim oddziałem Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych oraz Izbą Administracji Skarbowej 10. Działalność prewencyjna oraz promocja ochrony zdrowia 10.1. Kampania „Legitna praca” Państwowa Inspekcja Pracy od 2022 r. realizuje trzylet- nią ogólnopolską kampanię informacyjno-edukacyjną „Legitna praca” , skierowaną do osób w wieku 14-24 lata, które są w trakcie edukacji lub podejmują pierwszą pracę. Zadaniem przedsięwzięcia jest: − upowszechnianie wiedzy o przepisach prawa pracy doty- czących zatrudniania, − kształtowanie świadomości zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy, − informowanie o możliwościach skorzystania z pomocy merytorycznej udzielanej przez Państwową Inspekcję Pra- cy przy eliminowaniu nieprawidłowości w zatrudnieniu, − tworzenie kultury bezpieczeństwa wśród młodych pra- cowników poprzez kreowanie postaw i wartości związa- nych z eliminowaniem ryzyka zawodowego. W 2023 r. w okręgowych inspektoratach pracy w całym kraju zorganizowano 573 szkolenia, w trakcie któ- rych przeszkolono ponad 29 tysięcy osób, w tym m.in. 23 615 u czniów, 4 023 studentów, 621 nauczycieli, 382 młodocia- nych zatrudnionych w celu przygotowania zawodowego i 119 p racodawców. Jako przykłady działalności szkoleniowej można wskazać: −cykl szkoleń zorganizowanych przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim, Aka - demii Górniczo-Hutniczej oraz Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie. Tematyką spotkań było prawo pracy, zmiany przepisów prawa pracy oraz praca zdalna, −inspektorzy pracy OIP w Lublinie przeprowadzili prelekcje dla uczniów szkół podstawowych w Łaszczowie, Babicach i Podhorcach. Zajęcia prowadzone były wśród uczniów ósmych klas. Celem spotkań było przybliżenie młodzieży zagadnień związanych z prawem pracy, w tym bezpieczeń - stwa i higieny pracy, a także kwestii zatrudniania pracow- ników młodocianych oraz wykonywania przez nich prac lekkich. E lementem kampanii jest również, realizowany przez PIP od lat, program edukacyjny „Kultura bezpieczeństwa”. Partnerami programu są: licea, technika, szkoły branżowe, szkoły wyższe i Ochotnicze Hufce Pracy. Realizację progra - mu zaczynamy od szkoleń dla nauczycieli zainteresowa- nych prowadzeniem zajęć z młodzieżą. Państwowa Inspekcja P racy, poza aktualną wiedzą z zakresu prawnej ochrony pracy i bhp, przekazuje im pomoce dydaktyczne: poradnik Dzień otwarty OIP w Rzeszowie Logo kampanii SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 214 ROZDZIAŁ 10 praktyk. W miejscowościach turystycznych na terenie Warmii i Mazur pojawiły się stoiska, przy których można było skorzystać z pomocy ekspertów PIP. W roku sprawoz - dawczym do akcji dołączył również Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Olsztynie, Krajowa Administracja Skarbowa oraz Komenda Wojewódzka Ochotniczych Huf - ców Pracy w Olsztynie. Tematyka kampanii promowana była również w mediach lokalnych. W 2023 r. ukazało się 318 informacji w telewi- zji, radiu, prasie i I nternecie . Jako przykład działań reali- zowanych z mediami można wskazać: −wywiady, których udzielił specjalista z OIP w Zielonej Górze dla Radia Zielona Góra oraz TVP Gorzów Wielko - polski. Podczas tych wywiadów omówiono rodzaje form zatrudnienia, ograniczenia wynikające z obowiązków przy zatrudnianiu pracowników młodocianych oraz regulacje prawne dotyczące wynagrodzenia, w Olsztynie, webinar „Zatrudniasz w wakacje? Zatrudniaj zgodnie z prawem”, podczas którego omawiano obowiązki pracodawcy związane z zatrudnianiem w wakacje. W roku sprawozdawczym tematyka kampanii była pro - mowana na 9 konferencjach i seminariach, których organizatorem lub uczestnikiem była Państwowa Inspekcja Pracy. Przykładem takiej inicjatywy było zorganizowanie przez OIP w Zielonej Górze konferencji pt. „Pracownik młodociany na rynku pracy”. Partnerem wydarzenia były Ochotnicze Hufce Pracy. W 2023 r. w całej Polsce Państwowa Inspekcja Pracy zorganizowała 145 stoisk i punktów informacyjnych, np.: −pracownicy OIP w Rzeszowie uczestniczyli w XIV edy- cji Uniwersyteckich Targów Pracy. Dużym zaintereso- waniem cieszyły się porady prawne dotyczące stosunku pracy oraz umów cywilnoprawnych, a także w szerszym ujęciu tematyka legalnego zatrudniania pracowników, −ekspertów OIP w Katowicach można było spotkać m.in. na Targach Edukacji i Pracy zorganizowanych przez Powiatowy Urząd Pracy w Jastrzębiu-Zdroju w Zespole Szkół nr 2 im. Wojciecha Korfantego, na Targach Bez - pieczeństwa, Higieny Pracy i Ochrony Przeciwpożarowej w Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Kato- wicach, podczas 29 edycji Inżynierskich Targów Pracy, Przedsiębiorczości, Technologii i Dostępności oraz Tar- gów Pracy zorganizowanych przez Politechnikę Śląską w Gliwicach. W r amach „akcji letniej” organizowano również stoiska informacyjne w miejscach wzmożonego ruchu turystycz - nego oraz miejscowościach wypoczynkowych. Celem t ego zadania było rozpowszechnianie informacji na temat powierzania pracy sezonowej, zatrudnienia młodocia - nych, legalności zatrudnienia, zawierania umów o pracę, a także kwestii dotyczących wynagrodzenia za pracę. OIP w Olsztynie po raz trzeci prowadził akcję informacyj- ną promowaną pn. „Patent n a pierwszą pracę” . Warto dodać, że ta lokalna inicjatywa została doceniona przez Europejski Urząd ds. Pracy (European Labour Autho- rity), który w 2 023 r. przyznał za powyższe przed- sięwzięcie świadectwo uznania w kate gorii dobrych Stoisko OIP Olsztyn w Węgorzewie podczas akcji letniej Informacje zamieszczone na stronie Radia Zachód przez OIP w Zielonej Górze SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 215 −w rozgłośniach: „Twoje Radio. Tylko Przeboje” ze Star- gardu, Radio „Super Fm” ze Szczecina, Radio Koszalin, Radio Szczecin, Radio Plus zostały wyemitowane audy- cje poruszające zagadnienia dot. zatrudniania młodzie- ży w sezonie wakacyjnym oraz przybliżano słuchaczom kampanię „Legitna praca”, − Okręgowy Inspektorat Pracy w Poznaniu zamieszczał wszelkie informacje związane z inicjatywami inspekto- ratu na stronie internetowej urzędu oraz na profilu OIP w serwisie X, − Okręgowy Inspektorat Pracy w Katowicach zorgani- zował akcję informacyjną w 30 tzw. infokioskach zlo- kalizowanych w centrach przesiadkowych i węzłach komunikacyjnych w Katowicach w okresie lipiec-wrzesień 2023 r. Ci ekawą inicjatywą była również, zorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Opolu wspólnie z ZUS, deba- ta oksfordzka „Legalnie zatrudniam, legalnie pracuję. D ziałalność gospodarcza, czy praca na etacie” . Młodzież szkolna debatowała na temat form zatrudnienia, przekonując publiczność oraz jury, która opcja zatrudnienia jest korzyst - niejsza. Zgodnie z regulaminem debaty wszyscy mówcy Artykuł w „Kurierze Szczecińskim” o kampanii „Legitna praca” i warsztatach dla młodzieży OIP w Szczecinie Zaproszenie na spotkanie z inspektorem OIP zamieszczone w mediach społecznościowych Grafika informacyjna dyżuru telefonicznego wyświetlana w infokioskach w Katowicach Reklama debaty oksfordzkiej „Legalnie zatrudniam, legalnie pracuję. Działalność gospodarcza, czy praca na etacie” zorganizowana przez OIP Opole SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 216 ROZDZIAŁ 10 mieli do dyspozycji 4 minuty na wygłoszenie swojego prze- mówienia. Każda drużyna mogła trzy razy użyć formuły „ad v ocem” – krótkiego kontr wystąpienia, którego celem było zdynamizowanie przebiegu debaty oraz dostarczenie obu drużynom narzędzia do taktycznego jej rozgrywania. Rela - cja z przeprowadzanego wydarzenia została opublikowana w mediach. Działania prowadzone w okręgowych inspektoratach pracy wsparte zostały kampanią medialną. Od paździer- nika do listopada 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy zre- alizowała w ramach kampanii „Legitna praca” działania p romocyjne w Internecie. Przez 35 dni w serwisach inter- netowych emitowane były krótkie filmy informacyjne oraz b anery reklamowe. Dzięki przeprowadzonej analizie grupy docelowej, dobo- rze mediów oraz dostosowaniu przekazu do odbiorców w t oku kampanii uzyskano 1,44 mln pełnych 30-sekundo- wych obejrzeń reklam w serwisie YouTube, 2,06 mln w yświetleń na TikToku, 1,23 mln wyświetleń na Instagra- mie oraz 55,5 tys. kliknięć w bannery emitowane w sieci r eklamowej Google, przekierowujące na stronę kampanii. Uczniowie i studenci są również grupami, które regular- nie korzystają ze środków komunikacji miejskiej takich, jak: a utobusy, tramwaje, miejska kolej dojazdowa oraz metro. Mając to na uwadze, Państwowa Inspekcja Pracy reali - zowała działania reklamowe w komunikacji miejskiej, korzystając z ekranów LCD. Od listopada do grudnia 2023 r. przez 28 dni w 1 897 pojazdach w 16 wojewódz- twach, 45 miastach – m.in. były to: Białystok, Trójmiasto, G orzów Wlkp., Górny Śląsk (aglomeracja), Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Wrocław, Warszawa – emitowane były rotacyjnie 3 spoty informacyjne (animacje) 30 s. Jednocześnie w 931 pojazdach eksponowano plakaty z kodem QR, pozwalają- cym szybko wejść na stronę internetową kampanii. T reści zamieszczone na stronie internetowej kampanii www.prawawpracy.pl zostały przygotowane w nowo- czesnej, intuicyjnej i przejrzystej formule, która pozwala m łodym ludziom szybko zapoznać się z prezentowany- mi materiałami. Informacje są konkretne, zawierają jasny i b ezpośredni przekaz. Znajdziemy tu m.in. treści mery- toryczne w formie listy pytań i odpowiedzi dotyczących za gadnień związanych z zatrudnianiem młodych osób, infografiki oraz krótkie filmy zawierające porady prawne dla młodych pracowników wchodzących na rynek pracy. Bio - rąc pod uwagę, że młodzież do komunikacji i zdobywania Screen reklamy w serwisie YouTube Screen reklamy w serwisie TikTok Screen reklamy w serwisie Instagram SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 217 Spoty reklamowe i plakaty w komunikacji miejskiej W trakcie działań związanych z kampanią „Pracuję legalnie” wykorzystano blisko 18 tysięcy drukowanych egzemplarzy wydawnictw Państwowej Inspekcji Pracy, które były też dostępne w formie elektronicznej. Osiągnięcie zamierzonych celów kampanii „Legitna praca” jest także związane z zaangażowaniem partne- rów Państwowej Inspekcji Pracy – instytucji powszechnie cenionych i cieszących się autorytetem, zwłaszcza wśród młodych pracowników i zatrudniających ich pracodawców. Udział instytucji partnerskich wzmacnia przekaz kampa - nii i przyczynia się do lepszego upowszechnienia wśród j ej adresatów informacji z obszaru prawa pracy i bhp. W realizację kampanii włączył się m.in. Związek Harcer- stwa Polskiego . Przykładem może być wspólny webinar poświęcony problemom młodych ludzi na rynku pracy, który odbył się w czerwcu 2023 r. (link: https://zhp.pl/wydarzenia/ na-co-zwrocic-uwage-podejmujac-pierwsza-sezonowa-pra - ce-webinar). Pracownicy okręgowych inspektoratów pracy b rali także udział w ogólnopolskich imprezach organizowa- nych przez ZHP np. zlot harcerski „Wędrownicza Watra”, któ- ry odbył się w sierpniu 2023 r. w Czernicy czy Konferencja instruktorska „Harcerz na rynku pracy. To się opłaca”, która odbyła się w listopadzie 2023 r. w Warszawie. Ta k że Naczelna Organizacja Techniczna wspiera kam- panię „Legitna praca”. Współpraca ta związana jest z reali- zacją Programu „Bezpieczne Praktyki i Środowisko”, którego p ierwsza edycja miała miejsce w 2003 r. W 2021 r. aktyw- ność NOT została rozszerzona i skierowana do młodych p racowników – osób, które już zakończyły swoją edukację. Zajęcia prowadzone były w formie warsztatów, spotkań i prelekcji. W ostatnich latach szeroko wykorzystywana była Screeny filmów z krótkimi poradami prawnymi informacji wykorzystuje przede wszystkim smartfony, stro- na internetowa została zaprojektowana zgodnie z podej- ściem „mobile first”. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 218 ROZDZIAŁ 10 formuła zdalna. Wszyscy uczestnicy otrzymywali certyfikat potwierdzający udział, a rejestracja odbywała się za pośred- nictwem platformy internetowej. Przeszkolono w ten sposób p onad 11 000 uczestników. Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy reklamuje kam- panię na swoich kanałach komunikacji elektronicznej oraz u dostępnia do wykorzystania Interaktywne Kompendium Szkoleniowe pod nazwą „ Doktor Neon”. Wszyscy partnerzy zamieszczają na swoich stronach internetowych banner kampanii przekierowujący użytkowni - ka na stronę internetową kampanii www.prawawpracy.pl. Państwowa Inspekcja Pracy od lat prowadzi działania edukacyjne skierowane do dzieci i młodzieży. Przygotowa - nie młodych ludzi do wejścia na rynek pracy ze znajomością przysługujących im praw i świadomością występowania zagrożeń zawodowych w środowisku pracy to jeden z prio - rytetów PIP. Ważne jest, aby od początku swojej kariery zawodowej byli oni zatrudnieni zgodnie z prawem oraz w bez- piecznych i higienicznych warunkach. Podczas podejmo- wanych działań adresaci kampanii informowani są również o tym, że w razie problemów i wątpliwości mogą liczyć na pro- fesjonalną pomoc Państwowej Inspekcji Pracy. D okładane są wszelkie starania, żeby oszczędzić mło- dym pracownikom niepotrzebnych stresów związanych z p ułapkami rynku pracy. Edukacja młodych ludzi realizo- wana konsekwentnie i systemowo, co w opinii urzędu, bez w ątpienia w dłuższym okresie przyniesie pozytywne skutki dla rynku pracy w Polsce. Przełoży się na budowanie spo - łeczeństwa obywatelskiego – świadomych pracodawców i pracowników. 10.2. Programy prewencyjne i edukacyjno- informacyjne Państwowej Inspekcji Pracy 10.2.1. Program prewencyjny „Efektywne zarządzanie ryzykiem zawodowym” Popularyzacja prawidłowej oceny ryzyka zawodowe- go jako kluczowego elementu zarządzania bezpieczeń- stwem w pracy i prewencji wypadkowej, to podstawowe z ałożenie realizowanego przez PIP programu „Efektyw- ne zarządzanie ryzykiem zawodowym”. Rok 2023 był p ierwszym stabilnym rokiem dla firm od czasu pan- demii COVID-19. To sprawiło, że pracodawcy chętniej a ngażowali się w inne działania, niezwiązane wprost z funkcjonowaniem zakładów. Realizując kolejną edycję programu inspektorzy do udziału w programie zaprasza - li małe i średnie przedsiębiorstwa różnych branż, w tym p racodawców, u których w ostatnich latach miały miejsce wypadki, a którzy nie uczestniczyli ostatnio w programach prewencyjnych Państwowej Inspekcji Pracy. Dodatkowo w celu powiększenia zasięgu i frekwencji programu, zapro - szenia zostały skierowanie do zewnętrznych instytucji/ o rganizacji współpracujących z okręgowymi inspektorata- mi pracy, m.in. urzędów pracy, izb gospodarczych, izb rze- mieślniczych, społecznych inspektorów pracy, związków p racodawców, które przekazywały i rozsyłały otrzymane zaproszenia w ramach wewnętrznych baz danych do pra - cowników i pracodawców. Dobór zakładów pracy do programu prewencyjne- go został dokonany na podstawie danych z Państwowej In spekcji Pracy oraz z bazy wypadkowej ZUS IWA za 2022 r. W 2023 r. do pracodawców skierowano łącznie 1 966 zaproszeń . Szkolenia miały charakter indywidualny (w sie- dzibach firm na prośbę pracodawców), stacjonarny w sie- dzibach OIP oraz on-line. W 78 szkoleniach wzięło udział b lisko 1 300 osób. Zaproszenia do programu były dystrybuowane z wyko- rzystaniem różnych dróg dotarcia do pracodawców np. p rzez inspektorów pracy, on-line, listownie, udostęp- niane w instytucjach i przez partnerów społecznych, Interaktywne kompendium CIOP-PIB dla młodzieży „Doktor Neon” Plakat do szkolenia hybrydowego w ramach tematu: Efektywne Zarządzanie Ryzykiem Zawodowym” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 219 w komunikatach na stronach internetowych i portalach społecznościowych. Program cieszył się dużym zaintere- sowaniem, chęć przystąpienia do niego zadeklarowało 495 pracodawców – podpisując kartę zgłoszenia oraz akcep- tując warunki udziału. Realizację programu prewencyjnego o parto na szkoleniach pracodawców. W ich trakcie przed- stawiano obowiązujące przepisy, na podstawie których p rzeprowadza się ocenę ryzyka zawodowego oraz dobre praktyki, które mogą ułatwić zapewnienie bezpieczeństwa pracownikom. Podczas szkoleń omawiano również m.in. założenia programu, zasady szacowania ryzyka zawodo - wego, identyfikację zagrożeń w zakładzie pracy, dokumen- towanie wyników oceny, podejmowanie działań na rzecz e liminacji lub ograniczenia ryzyka zawodowego, a tak- że prawidłową analizę, ustalanie przyczyn i okoliczności w ypadków przy pracy oraz ich eliminowanie. Uczestnicy byli informowani o tym, że udział w programie jest dobro - wolny i nieodpłatny, a także o możliwości przeprowadzenia ewentualnego audytu kontrolnego. W trakcie szkoleń rozdysponowano publikacje Pań- stwowej Inspekcji Pracy wraz z materiałami pomocni- czymi do samokształcenia dla pracodawców. Ogółem w ydano ponad 6 000 egzemplarzy publikacji w formie broszur i ulotek. Materiały szkoleniowe były przekazy- wane pracodawcom również za pośrednictwem pocz- ty tradycyjnej oraz udostępniane on-line. Największym z ainteresowaniem cieszyły się „Użytkowanie maszyn. Minimalne wymagania dotyczące bhp” oraz „Efektywne zarządzanie ryzykiem zawodowym” – publikacja bardzo pomocna w identyfikacji ryzyka. Uczestnicy programu mogli ponadto korzystać z konsultacji udzielanych przez inspektorów pracy, którzy służąc posiadaną wiedzą i doświadczeniem pomagali w rozwiązywaniu konkretnych problemów. Pracodawcy biorący udział w programie prewencyj - nym zgodnie z jego założeniami po odbyciu szkolenia m ieli do dyspozycji ustalony przedział czasowy w jakim mieli możliwość zweryfikowania dotychczas podejmo - wanych działań, związanych z zarządzaniem ryzykiem zawodowym w przedsiębiorstwie oraz dokonania anali- zy stanu faktycznego na terenie zakładów pracy. Ocenie p odlegały zarówno prawna ochrona pracy, jak i technicz- ne bezpieczeństwo pracy. Następnie, ich zadaniem było w prowadzenie działań korygujących w oraz usunięcie ewentualnych nieprawidłowości. W celu sprawdzenia pod - jętych działań naprawczych inspektorzy pracy przepro- wadzili 349 kontroli na podstawie których, po ustaleniu stanu faktycznego, potwierdzonego protokołem kontro- li wydano 284 pozytywne opinie. Pracodawcy, którzy ukończyli program prewencyjny z wynikiem pozytywnym, otrzymali „Zaświadczenia o ukończeniu programu”. Zale - dwie 19% z kontrolowanych firm wymagało od pracodaw- ców wdrażania dalszych działań korygujących. I nspektorzy pracy w trakcie kontroli sprawdzających, szczególną uwagę zwracali na: −identyfikację i uwzględnianie zagrożeń w ocenie ryzy- ka zawodowego występującego na poszczególnych stanowiskach, −spójność określania i wdrażania środków profilaktycznych wynikających z oceny ryzyka zawodowego oraz wyposa - żenia w środki ochrony zbiorowej i indywidualnej. D zięki udziałowi w szkoleniach i przeprowadzeniu działań dostosowawczych pracodawcy wprowadzili zmia - ny dotyczące m.in.: ponownej oceny ryzyka zawodowe- go na stanowiskach pracy, weryfikacji istniejącej oceny r yzyka zawodowego i modernizacji stanowisk pracy. Wśród działań korygujących zrealizowanych przez wła - ścicieli zakładów można wskazać m.in. modernizację par- ku maszynowego w firmie zajmującej się konstrukcjami i p okryciami dachowymi. Wyposażenie zakładu w nowy trak taśmowy TTH-50 oraz zakup centra obróbczego do hali produkcyjnej więźb dachowych, pozwoliły na ograniczenie obciążenia fizycznego pracowników przy ręcznych pra - cach transportowych, jak również obniżenie narażenia p racowników na czynniki szkodliwe – hałas i zapylenie. Kolejnym przykładem jest drukarnia, w której pracodawca opracował ocenę ryzyka w narażeniu na czynniki chemicz - ne dla stanowisk pracy maszynisty offsetowego, introli- gatora, pracownika pomocniczego poligrafii, operatora D TP oraz udostępnił pracownikom instrukcję w zakresie magazynowania i postępowania w sytuacjach awaryjnych dla substancji szkodliwych, drażniących, uczulających i niebezpiecznych dla środowiska oraz drugą instrukcję w zakresie magazynowania i postępowania w sytuacjach Uroczyste podsumowanie programu prewencyjnego – OIP w Kielcach Warsztaty i konsultacje dla uczestników programu – OIP w Rzeszowie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 220 ROZDZIAŁ 10 awaryjnych dla substancji skrajnie łatwopalnych i palnych. Ponadto pracodawca na podstawie kart charakterysty- ki przygotował instrukcje organizacji bezpiecznej pracy p rzy stosowaniu substancji i preparatów niebezpiecznych stosowanych w zakładzie. Instrukcje zostały opracowane oddzielnie dla każdego czynnika chemicznego i zawie - rały podstawowe informacje o przeznaczeniu substancji, s posobie stosowania, przechowywania i magazynowa- nia oraz o wymaganych środkach ochrony indywidualnej p rzedstawionych za pomocą piktogramów. Inny pracodaw- ca uczestniczący w programie prewencyjnym w 2023 r., p rzeprowadził szereg działań organizacyjno–technicznych, żeby poprawić warunki pracy. Na przykład kupiono trzy żurawie obrotowe stacjonarne, wózek widłowy oraz ortezy lędźwiowo–krzyżowe, celem minimalizacji ryzyka obciąże - nia układu mięśniowo–szkieletowego pracowników. Nato- miast w domu opieki, działającym na terenie województwa św iętokrzyskiego, pracownikom działu gospodarczego zapewniono odzież chemoodporną i osłonę twarzy chro - niącą przed rozbryzgiem cieczy. Następnym przykładem jest przedsiębiorstwo komunalne, w którym zaktualizo- wano dokumenty oceny ryzyka zawodowego odnoszące s ię do stanowisk pracy, na których w latach 2020–2022 doszło do wypadków przy pracy. Okręgowe inspektoraty pracy aktywnie promowały pro - gram w całej Polsce i zachęcały pracodawców do udziału. W t rakcie targów i konferencji organizowane były stacjonar- ne stoiska, przy których inspektorzy pracy udzielali porad, s zerzyli wiedzę dotyczącą oceny ryzyka zawodowego, udzielali zainteresowanym informacji dotyczących zarzą - dzania bezpieczeństwem w pracy i prewencji wypadkowej, wskazywali negatywne skutki i konsekwencje braku lub nieprawidłowo przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowe - go oraz przekazywali materiały edukacyjne i promocyjne. Okręgowe inspektoraty pracy utrzymują stałe kontak- ty z regionalnymi i lokalnymi mediami. W 2023 r. w tele- wizji, radiu, prasie i Internecie ukazało się 38 publikacji, komunikatów dotyczących oceny ryzyka zawodowego, m.in. w „Kurierze Szczecińskim”, portalu „iswinoujscie.pl”, w dwumiesięczniku „Jedność” oraz na portalu Radia Szcze - cin, na antenie radia „Rodzina”. R ealizacja programu w 2023 r. pokazała, że popularyza- cja zagadnień związanych z ryzykiem zawodowym jest nie- zwykle potrzebna. Warto upowszechnić tę tematykę wśród w łaścicieli zakładów, w szczególności tych, u których były wypadki przy pracy. Ocena ryzyka zawodowego to pod - stawowe narzędzie, które ma na celu ocenę procesu pracy i pozwala w profesjonalny sposób wykryć zagrożenia dla zdrowia pracujących oraz podejmować odpowiednie działa - nia korygujące i zapobiegawcze. Niestety nadal wielu praco- dawców, a także część osób wykonujących zadania służby b hp, nie w pełni rozumie znaczenie oceny ryzyka zawodowe- go i traktuje ją jako niepotrzebny obowiązek. Dlatego nadal je st potrzebne budowanie świadomości znaczenia prawidło- wej oceny ryzyka zawodowego jako kluczowego elementu zar ządzania bezpieczeństwem pracy i prewencji wypadko- wej. W związku z tym działania prewencyjne, wspierające m erytorycznie firmy w zakresie zarządzania bezpieczeń- stwem pracy, w szczególności te propagujące ocenę ryzyka z awodowego, powinny być kontynuowane, a grono ich adre- satów w miarę możliwości poszerzane. 10.2.2. Program prewencyjny „Zdobądź Dyplom PIP” Program „Zdobądź Dyplom PIP”, który powstał w 2000 r. – to najstarszy prewencyjny projekt adresowa- ny do mikroprzedsiębiorstw. W fi rmach zatrudniających od 1 do 9 pracowników stwier- dza się najwięcej nieprawidłowości w obszarze bezpieczeń- stwa i higieny pracy, a wiedza mikropracodawców z zakresu p rawnej i technicznej ochrony pracy okazuje się niewystar- czająca. Mają oni istotne problemy z identyfikacją zagrożeń z awodowych i doborem efektywnych środków przeciwdzia- łania takim zagrożeniom, tym bardziej, że mikroprzedsię- biorstwa najczęściej nie współpracują z wykwalifikowanymi sł użbami bhp. Program „Zdobądź Dyplom PIP” jest prowadzony na zasa - dzie samodzielnej kontroli warunków pracy przez pracodaw- cę – po specjalistycznym przygotowaniu (przeszkoleniu) p rzez inspektora pracy i w oparciu o przygotowaną przez PIP listę kontrolną. Dzięki temu pracodawcy zdobywają praktyczne umiejętności w zakresie oceny warunków pracy w zakładzie i skutecznego przeciwdziałania występującym w nim zagrożeniom. Są oni angażowani w działania pre - wencyjne w sposób, który przynosi największe i najtrwalsze efekty. Udział pracodawcy w programie rozpoczyna specja- listyczne szkolenie, na którym omawiane są cele i założenia p rogramu. Uczestnikom szkolenia przekazywana jest wie - dza na temat obowiązujących standardów bezpiecznej pracy. Pracodawcy lub ich przedstawiciele są ponadto informowa- ni, że udział w programie jest dobrowolny, pomoc ze strony i nspektorów pracy nieodpłatna, a także o tym, w jakim cza- sie mają dostosować zakład do obowiązujących przepisów. D owiadują się też o przewidywanym terminie przeprowadze- nia audytu sprawdzającego. P racodawcy otrzymują bezpłatne materiały pomocnicze, umożliwiające identyfikację nieprawidłowości i zagrożeń w zakładach pracy oraz zaplanowanie i wdrożenie adekwat - nych działań naprawczych. Kluczowe znaczenie ma lista Banner programu „Zdobądź Dyplom PIP” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 221 kontrolna z komentarzem, stanowiąca zbiór uporządko- wanych i pogrupowanych problemowo pytań, związanych z różnymi zagadnieniami dotyczącymi bezpieczeństwa pracy. Odpowiedzi na te pytania pozwalają na samodziel - ną identyfikację występujących w przedsiębiorstwie nie- prawidłowości i zagrożeń, a także na uzyskanie wiedzy d otyczącej działań, które należy podjąć, aby te zagroże- nia wyeliminować i doprowadzić firmę do stanu zgodności z obowiązującymi przepisami. Listę pytań uzupełniają prak- tyczne wskazówki i komentarze, oparte na przepisach prawa p racy. Realizacja drugiego etapu programu „Zdobądź Dyplom PIP” ma miejsce w zakładach pracy. Pracodaw - cy, którzy zdecydowali się na przystąpienie do programu, p rzeprowadzają w zakładach samokontrolę warunków pra- cy, po czym planują działania naprawcze, a następnie usu- wają stwierdzone nieprawidłowości. Co ważne, mogą przy Zaproszenie na szkolenie hybrydowe dla pracodawców (Okręgowy Inspektorat Pracy w Szczecinie) Szkolenie stacjonarne w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Opolu, 25 maja 2023 r. Szkolenie stacjonarne w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Rzeszowie, 30 marca 2023 r. „Dostosuj swój zakład do obowiązującego prawa pracy. Lista kontrolna z komentarzem” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 222 ROZDZIAŁ 10 tym korzystać z bezpłatnego doradztwa i specjalistycznej pomocy inspektorów pracy. Działania naprawcze, podejmowane przez małe zakła - dy uczestniczące w programie w 2023 r., obejmowa- ły najczęściej czynności o charakterze porządkującym ( np. zakładanie lub porządkowanie teczek akt osobowych, udostępnianie pracownikom aktualnych instrukcji bhp), działania związane z poprawą komfortu i bezpieczeństwa pracy pracowników (np. poprawa oświetlenia, oznakowanie w trwały sposób miejsc niebezpiecznych, tj. progów w przej - ściach komunikacyjnych) i bardziej systemowe, związane z aktualizacją oceny ryzyka zawodowego w zakładzie lub przeprowadzeniem i udokumentowaniem oceny ryzyka oraz zapoznaniem z tym dokumentem pracowników. Po zakończeniu w zakładzie działań naprawczych i dostosowawczych przeprowadzano kontrole (audyty) sprawdzające prawidłowość i rezultaty zrealizowanych dzia - łań. Pozytywny wynik kontroli sprawdzającej oznaczał przy- znanie pracodawcy Dyplomu Państwowej Inspekcji Pracy. W r oku sprawozdawczym zaproszenia do udziału w programie skierowano do ponad 2 200 pracodawców. Okręgowe inspektoraty pracy przeprowadziły łącznie 62 szkolenia (stacjonarne i on-line), w których uczestniczyło 538 pracodawców, 446 z nich przystąpiło do realizacji programu, a 339 zostało jego laureatami i otrzymało Dyplom PIP . Sytuacja ekonomiczna, w jakiej znajdowały się w roku sprawozdawczym małe zakłady, nie ułatwiała zaintereso - wania pracodawców udziałem w programie PIP. Najczę- ściej do programu przystępowały zakłady zgłaszane przez i nspektorów pracy, którzy je wcześniej kontrolowali i uzna- li za potrzebujące wsparcia. Skuteczny był też bezpośredni k ontakt (także telefoniczny) z pracodawcą, po przekaza- niu mu zaproszenia na specjalistyczne szkolenie. P ozytywne znaczenie dla realizacji programu miała współpraca z partnerami zewnętrznymi, w tym z Ogólno- polskim Stowarzyszeniem Pracowników Służby BHP , która obejmowała zaangażowanie przedstawicieli służby bhp zrzeszonych w Stowarzyszeniu w rekrutację zakładów pracy do udziału w programie. W ocenie koordynatorów programu „Zdobądź Dyplom PIP” nadal stanowi on dla małych pracodawców unikatową pomoc i istotne wsparcie w zapewnianiu funkcjonowania tych zakładów zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa pracy. Decyduje o tym bezpośrednia i nieodpłatna pomoc ekspertów inspekcji w zakresie prawidłowej identyfikacji zagrożeń występujących w zakładzie, a także w planowa - niu i realizacji działań naprawczych i dostosowawczych. P racodawcy – uczestnicy programu doceniają możliwość uzyskania bezpłatnej oceny stanu przestrzegania prze - pisów prawa pracy i technicznego bezpieczeństwa pracy w zakładzie oraz otrzymania z najlepszego źródła infor- macji o aktualnie obowiązujących regulacjach prawnych z z akresu prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pracy oraz praktycznych wskazówek na temat zasad pra - widłowej organizacji stanowisk pracy w zakładzie. Uczest- nictwo w programie „Zdobądź Dyplom PIP” przyczynia s ię do uporządkowania i poszerzenia takiej wiedzy, czego nie sposób przecenić w warunkach intensywnego obciąże - nia małych pracodawców codziennymi sprawami związa- nymi z prowadzeniem firmy. W l atach 2000-2023 blisko 9 tys. pracodawców zakończyło z powodzeniem program „Zdobądź Dyplom PIP, co daje średnio ponad 370 pracodawców rocz- nie. Program ten od niemal 25 lat służy pracodawcom Nagrody na Gali podsumowującej realizację programów prewencyjnych w OIP w Rzeszowie, 14 listopada 2023 r. Podsumowanie realizacji programu na uroczystej gali w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Białymstoku, 14 grudnia 2023 r. Wyniki realizacji programu „Zdobądź Dyplom PIP” liczba pracodawców uczestniczących w szkoleniu liczba pracodawców, którzy przystąpili do programu liczba przyznanych Dyplomów PIP 339 446 538 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 223 zainteresowanym trwałą poprawą stanu bezpieczeństwa pracy w zakładzie zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. 10.2.3. „Szanuj życie! Bezpieczna praca w gospodarstwie rolnym”. Działania prewencyjno-promocyjne w rolnictwie indywidualnym Państwowa Inspekcja Pracy od lat realizuje różnorodne działania prewencyjne służące kształtowaniu bezpiecznych warunków pracy i życia na wsi oraz ograniczaniu zagrożeń wypadkowych i chorobowych w rolnictwie indywidualnym. Niezwykle ważną rolę w działaniach prewencyjnych, w tym popularyzatorskich, odgrywają tradycyjni partnerzy inspek - cji pracy: Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ośrodki doradz- twa rolniczego, izby rolnicze, kółka i organizacje rolnicze, p rzedstawiciele samorządów. Stanowią oni naturalną sieć komunikacji z docelową grupą odbiorców i sprzyjają zwięk - szeniu udziału rolników w działaniach realizowanych przez inspekcję pracy. PIP realizując przedsięwzięcia skierowa- ne do rolników indywidualnych, skupia się na działaniach s zkoleniowych i informacyjnych, popularyzując zagadnienia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy w rolnictwie. Najbardziej efektywną formą poprawy bezpieczeństwa przy pracy są wizytacje gospodarstw i miejsc wykonywa - nia prac polowych. W ich trakcie inspektorzy bezpośrednio u dzielają instruktażu i wskazują zagrożenia wypadkowe. Zgodnie z definicją podmiotu kontrolowanego, zawartą w ustawie o PIP, rolnicy indywidualni niezatrudniający osób fizycznych nie podlegają kontroli. To sprawia, że prze - prowadzenie wizytacji w gospodarstwie jest utrudnione i m oże odbyć się wyłącznie za pozwoleniem rolnika. Dzię- ki uzyskaniu takiej zgody w 2023 r. przeprowadzono pra- wie 1,8 tys. wizytacji, podczas których inspektorzy PIP odbyli rozmowy instruktażowe z ponad 2,3 tys. osobami. Eksperci z inspekcji pracy podczas wizytacji gospodarstw wskazywali występujące zagrożenia i informowali o sposo - bach ich eliminacji. Zwracali uwagę na oddzielenie części produkcyjnej od mieszkalnej, kontrolowali stan nawierzch- ni podwórzy i zabezpieczenia studzienek kanalizacyjnych, s prawdzali stan techniczny budynków i obiektów inwentar- skich oraz wydzielenie ciągów komunikacyjnych. Bezpo- średnie spotkania dawały sposobność wykorzystania listy k ontrolnej, na podstawie której rolnicy mogli samodzielnie zidentyfikować istniejące nieprawidłowości, a następnie wspólnie z inspektorami ustalić sposoby eliminacji oraz dokonania usprawnień organizacyjnych i technicznych, umożliwiających wykonywanie czynności gospodarskich zgodnie z zasadami ergonomii i bezpieczeństwa. W 34% wizytowanych gospodarstw część produkcyjna nie została oddzielona od mieszkalnej, a w wielu gospo - darstwach nie wydzielono bezpiecznych miejsc do odpo- czynku oraz zabawy dla dzieci. Prawie 34% ocenianych b udynków gospodarczych i inwentarskich posiadało progi w wejściach, co stanowi najczęstszą przyczynę potknięć i upadków. W 35% brakowało zabezpieczeń drzwi przed przypadkowym uderzeniem wskutek działania wiatru. Znaczną poprawę odnotowano w przypadku użytkowa - nych drabin, tylko 16% z nich nie spełniało technicznych w ymogów bezpieczeństwa. Tak dobrego stanu drabin nie odnotowano od wielu lat. Sporo uchybień stwierdzono w odniesieniu do bezpie - czeństwa użytkowania elektronarzędzi wykorzystywa- nych podczas prac warsztatowych. W 30% gospodarstw w ykryto nieprawidłowości, najczęściej mające związek z użytkowaniem narzędzi własnej konstrukcji, w złym stanie technicznym, bez jakichkolwiek zabezpieczeń przed urazem wskutek kontaktu z ruchomymi elemen - tami roboczymi i z dużym ryzykiem porażenia prądem el ektrycznym. Mimo zaobserwowanej poprawy, nadal niebezpieczne są pilarki używane do gospodarczej obrób - ki drewna, około 28% ocenianych maszyn nie spełniało wymagań bezpieczeństwa pracy w zakresie wyposaże- nia w elementy ochronne, takie jak osłony tarczy, osłona p rzekładni napędu. Wizytacje odbywały się również podczas wykonywania prac polowych. Pracownicy Państwowej Inspekcji Pracy dokonali przeglądu stanu technicznego maszyn i urządzeń rolniczych, w tym ok. 2 tys. ciągników, 700 kombaj- nów oraz ponad 3, 5 tys. innych maszyn i urządzeń rolniczyc h, np. pras, rozrzutników obornika, kosiarek, Nieprawidłowości zaobserwowane w trakcie wizytacji gospodarstw rolnych SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 224 ROZDZIAŁ 10 opryskiwaczy, siewników. Zgłoszono zastrzeżenia do 26% ocenianych traktorów. Szczególną uwagę zwracano na stan techniczny pra - cujących ciągników, maszyn i urządzeń, w tym komplet- ność osłon mechanizmów roboczych i napędowych. S twierdzano nieprawidłowości polegające na braku gaśnic i apteczek w wyposażeniu ciągników, użytkowanie pojaz- dów ze zużytym ogumieniem kół oraz brak prawidłowego o świetlenia. Nadal odnotowuje się przypadki niewłaściwe- go sprzęgu ciągnika z przyczepą lub maszyną rolniczą. W p rzypadku innych maszyn i urządzeń rolniczych, oce- nianych podczas wizytacji, część nie miała osłon wałów p rzegubowo-teleskopowych. Niebezpiecznym, nadal obserwowanym zjawiskiem jest przewóz ludzi na przyczepach, a szczególnie na przyczepach załadowanych materiałami objętościowymi, na zaczepach, pomostach, schodkach i błotnikach maszyn lub w nieprzy - stosowanych kabinach pojazdów rolniczych, co zagraża ich życiu i zdrowiu. Podczas wizytacji polowych stwierdzano nieprawidłowo- ści dotyczące kombajnów zbożowych, aż 26% ocenianych maszyn nie miało osłon na elementach napędowych zespołu żniwnego bądź były to osłony uszkodzone lub nie- kompletne. Inne nieprawidłowości to niekompletne drabinki i p oręcze wiodące na pomost operatora, a także nieuży- wanie podpór zabezpieczających przed przygnieceniem o soby pracującej pod hydraulicznie uniesionym hederem podczas jego naprawy. Podczas wizytacji, jak co roku, baczną uwagę zwra - cano na bezpieczeństwo dzieci i młodzieży. Niestety, w dalszym ciągu zdarzają się przypadki angażowania dzie- ci do czynności, których nie powinny wykonywać, ze wzglę- du na zagrożenie utraty zdrowia lub życia. Zaobserwowano 208 przypadków pracy dzieci, w tym 62 dotyczyły wyko- nywania prac wzbronionych , a w strefie niebezpiecznej – w pobliżu pracujących maszyn i urządzeń rolniczych przebywało 65 dzieci . Szkolenia skierowano głównie do właścicieli gospo- darstw indywidualnych, także tych przyjmujących u czniów na praktyki zawodowe oraz do nauczycieli i opie- kunów praktyk uczniowskich. Cieszyły się one zaintereso- waniem i były dobrze oceniane. Podczas tego typu spotkań o mawiano najczęstsze zagrożenia występujące przy pra- cy rolniczej oraz skuteczne metody przeciwdziałania im, a t akże wypadki, które miały miejsce w gospodarstwach Podczas wizytacji rolnikom udzielano instruktażu i przekazywano materiały wydawnicze Państwowej Inspekcji Pracy W czasie wizytacji prac żniwnych coraz rzadziej można spotkać przebywanie „pasażerów” na pomostach kombajnów, jednak te sytuacje w dalszym ciągu się zdarzają SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 225 rolnych. Pokazywano filmy edukacyjne i instruktażowe oraz kolportowano broszury informacyjne. Rolnicy między sobą omawiali zastosowane we wła - snych gospodarstwach bezpieczne rozwiązania, co sprzyja efektywnemu budowaniu kultury bezpiecznej pracy w bran- ży rolnej. O prócz rolników, istotną grupą odbiorców działań PIP ze środowiska wiejskiego, są dzieci i młodzież, do któ - rych Państwowa Inspekcja Pracy również kieruje swoje poga- danki szkoleniowe. Każdego roku specjaliści inspekcji pracy o rganizują liczne zajęcia edukacyjne dla uczniów w różnym wieku, takie jak wykłady w szkołach o profilu rolniczym. Eksperci PIP uczestniczą w lekcjach dla dzieci w wiejskich szkołach podstawowych, na których w sposób dostoso - wany do wieku słuchaczy, zapoznają uczestników z zagro- żeniami związanymi z pracą w gospodarstwie rolnym. M łodszym dzieciom inspektorzy pracy także przedstawiają wykaz czynności szczególnie niebezpiecznych związanych Szkolenie dla rolników prowadzone przez przedstawiciela OIP w Poznaniu Apel Głównego Inspektora pracy z wykazem prac wzbronionych dzieciom Gry edukacyjne skierowane do najmłodszych SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 226 ROZDZIAŁ 10 z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, których nie wolno powierzać dzieciom poniżej 16 lat. Tego typu zajęcia prowa- dzone są także w okresach wolnych od szkoły, w miejscach w ypoczynku dzieci, w trakcie kolonii letnich czy zimowisk. Pogadanki są urozmaicane grami i zabawami z wyko - rzystaniem gadżetów i publikacji PIP oraz filmów. Najlep- szą formą nauki w przypadku dzieci jest zabawa, dlatego w 2 023 r. Państwowa Inspekcja Pracy wydała gry eduka- cyjne w postaci puzzli, gry karcianej oraz gry pamięciowej, s kierowane do najmłodszych odbiorców. Grafika gier jest odzwierciedleniem wykazu czynności szczególnie niebez - piecznych, związanych z prowadzeniem gospodarstwa rol- nego, których nie wolno powierzać dzieciom poniżej 16 lat. G ry cieszyły się bardzo dużym zainteresowaniem. Większość działań edukacyjnych jest prowadzona razem z przedstawicielami współpracujących instytucji, najczęściej z Kasą Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne - go. W 2023 r. pracownicy PIP zorganizowali 237 szkoleń z zakresu bhp, w których uczestniczyło ponad 11 tys. rol- ników . Ponadto odbyły się 373 spotkania edukacyjne dla ponad 35,6 tys. dzieci z wiejskich szkół podstawowych i uczniów szkół o profilu rolniczym . Jako przykład działań edukacyjnych można wskazać szkolenie skierowane do dzieci i młodzieży z rodzin rolni - czych, przebywających na koloniach w gminie Sorkwity. Tematem zajęć były zagadnienia dotyczące bezpiecznej pracy w gospodarstwie rolnym. Zajęcia zorganizowane w formie zabawy, do której wykorzystano grę planszową, wielkoformatową „Bezpiecznie przed i za płotem” cieszyły się dużym zainteresowaniem. W 2023 r. przeprowadzono 72 konkursy wiedzy o bhp, w których uczestniczyło 800 osób pracujących w gospo- darstwach. Dla dzieci i młodzieży z terenów wiejskich p rzygotowano 178 konkursów i olimpiad wiedzy o bez- pieczeństwie życia na wsi; udział w nich wzięło 8,5 tys. uczestników . Na szczególną uwagę zasługuje ogólnopolski kon- kurs plastyczny dla dzieci wiejskich ze szkół podstawo- wych pn. „Bezpiecznie na wsi”, współorganizowany przez P aństwową Inspekcję Pracy i Kasę Rolniczego Ubezpie- czenia Społecznego. XIII edycja konkursu przebiegała p od hasłem „Bezpiecznie na wsi mamy – niebezpiecznych substancji unikamy”. Ogółem w tej edycji oceniono ponad 38 tys. prac z 3, 2 tys. szkół. Jest to ważne działanie prewencyjne, które pozwala kształtować wśród najmłod- szych pozytywne zachowania związane z pracą i życiem w gospodarstwie rolnym. Kolejną płaszczyzną do współpracy PIP z partnerami były wojewódzkie komisje ds. bezpieczeństwa i higie- ny pracy w r olnictwie . Komisje opracowują strategie działania na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa pracy w rolnictwie, dostosowane do lokalnych potrzeb i możli - wości. Przykładem takiego działania może być inicjatywa Komisji ds. Bezpieczeństwa i Higieny Pracy w Rolnictwie przy Okręgowym Inspektorze Pracy w Olsztynie, w wyniku, której do 557 szkół został przekazany „List do Rolników, Rodziców i Opiekunów Dzieci przebywających na obsza - rach wiejskich”, przypominający o zagrożeniach i tragicz- nych wypadkach z udziałem dzieci na wsi, obowiązkach o piekunów, a także z apelem o nieryzykowanie zdrowia i życia najmłodszych. Pracownicy PIP promowali bezpieczną i higieniczną pracę również w trakcie dożynek, festynów, targów, wystaw rolni - czych. Podczas imprez masowych z udziałem rolników zor- ganizowano 80 stoisk informacyjno-promocyjnych PIP. Wszystkie działania prewencyjne z udziałem rolników były doskonałą okazją do upowszechniania wydawnictw Państwowej Inspekcji Pracy. Rozdysponowano ok. 31 tys. list kontrolnych, broszur i ulotek . W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy, korzystając z zaproszenia Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Koł - łątaja w Krakowie – partnera dużego projektu Unii Euro- pejskiej (Horyzont Europa) w Polsce oraz możliwości p odzielenia się swoimi doświadczeniami w zakresie popra- wy warunków pracy i ochrony zdrowia na wsi, włączyła s ię do realizacji wieloletniego projektu SafeHabitus. Doty- czy on bezpieczeństwa pracy w gospodarstwach rolnych o raz stanu zdrowia i dobrostanu rolników (Strengthening Udział dzieci w grze planszowej „Bezpiecznie przed i za płotem” Wręczenie nagród laureatom Konkursu na uroczystej Gali Finałowej w Teatrze Lalka w Warszawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 227 Farm Health and Safety Knowledge and lnnovation System – SafeHabitus). Liderem projektu jest Teagasc – the Agricul- ture and Food Development Authority z Irlandii. W ramach p rojektu utworzona zostanie sieć osób i organizacji z 12 krajów europejskich, mająca na celu opracowanie i przetestowanie praktycznych rozwiązań zmierzają - cych d o poprawy bezpieczeństwa pracy i zdrowotności pracowników rolnictwa . Podsumowując, PIP zauważa pozytywne zmiany, dotyczące wyposażenia gospodarstw w nowe maszyny i ciągniki. Rolnicy korzystając z doradztwa inspektorów pracy świadomie wprowadzają rozwiązania organizacyj - ne i technologiczne uwzględniające poprawę warunków b ezpieczeństwa. W gospodarstwach przeważnie panuje ład i porządek, a stan techniczny maszyn jest dobry lub bardzo dobry. Rolnicy przyznają, że zmiany wprowadza - no pod wpływem działań promujących zasady bhp w rol- nictwie prowadzonych przez Państwową Inspekcję Pracy, K asę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i ośrodki doradztwa rolniczego. Obserwowane, szczególnie podczas wizytacji gospodarstw, przemiany potwierdzają, że działal - ność prewencyjna i edukacyjna powinna być kontynuowa- na w kolejnych latach, ponieważ utrwala wprowadzanie d obrych praktyk oraz kształtuje kulturę bezpieczeństwa pracy wśród wszystkich grup wiekowych mieszkańców obszarów wiejskich. 10.2.4. Program profilaktyczny „Przeciwdziałanie negatywnym skutkom stresu w miejscu pracy” Celem programu jest wsparcie dla pracodawców, któ- rzy są zainteresowani tematyką zagrożeń psychospołecz- nych i chcą wprowadzić działania naprawcze w swoich za kładach pracy. Metodyka obejmuje organizowanie szkoleń i rozpo - wszechnianie wiedzy o zjawisku stresu i innych zagroże- niach psychospołecznych, czyli o mobbingu, dyskryminacji, n ierównym traktowaniu, molestowaniu psychicznym, mole- stowaniu seksualnym, przemocy, agresji. Koordynatorzy t ematu wspierają także merytorycznie przedsiębiorców, którzy zainteresowani są przeprowadzeniem oceny streso - genności cech pracy za pomocą narzędzia opracowanego przez Instytut Medycyny Pracy – Skali Ryzyka Psycho- społecznego . Wypełnione ankiety przekazywane są do Głównego Inspektoratu Pracy. Koordynator w GIP, na pod- stawie wyników tej oceny, przygotowuje propozycje działań n aprawczych. Podejmowane są również działania popularyzacyjne. Organizowane są konferencje oraz seminaria – w tym sto - iska tematyczne z materiałami edukacyjnymi, powstają pro- gramy radiowe i telewizyjne, webinary, strony internetowe. W 2023 r. przeprowadzono 196 szkoleń, w których uczestniczyło prawie 9 tysięcy osób . Objęto nimi 161 pracodawców, ponad 7 tysięcy pracowników różnych branż oraz 115 nauczycieli i 83 przedstawicieli organizacji związkowych. Zaproszenia do programu kierowano za pomocą pocz - ty elektronicznej oraz rozmów telefonicznych. Uczestników p rogramu pozyskiwano również w bezpośrednim kontakcie podczas wykonywania czynności kontrolnych, jak również Zaproszenie do programu OIP Katowice Zaproszenie do programu OIP Bydgoszcz SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 228 ROZDZIAŁ 10 dzięki rekomendacjom pracodawców, u których przeprowa- dzono szkolenia w poprzednich latach. P racodawcom uczestniczącym w programie przyświeca- ły takie cele jak: chęć rozpoznania zagrożeń psychospołecz- nych, podjęcie działań zmierzających do ich ograniczenia, a le przede wszystkim zdobycie wiedzy nt. negatywnych skutków stresu oraz rozwijanie umiejętności zarządza - nia stresem, opracowania strategii ochrony pracowników w środowisku pracy, z uwzględnieniem zarządzania ryzy- kiem psychospołecznym i szacowaniem jego kosztów eko- nomicznych. Szkolenia prowadzono w formie stacjonarnej w s iedzibach pracodawców, a także on-line za pośred- nictwem platformy Microsoft Teams. Pracodawcy chętnie na wiązywali współpracę w zakresie organizacji szkoleń, zarówno stacjonarnych, jak i zdalnych. Podczas zajęć udzielano porad dotyczących umiejętności zarządzania czasem, sposobu komunikowania się i przeka - zywania informacji. Identyfikowano obciążenia psychiczne za trudnionych pracowników, a następnie proponowano dzia- łania naprawcze. Z kolei podczas szkoleń dotyczących zagadnień z zakresu mobbingu, dyskryminacji oraz objawów, przyczyn i konsekwencji wypalenia zawodowego omawiano m.in. obo- wiązki pracodawcy w zakresie polityki antymobbingowej o raz udzielano porad ofiarom mobbingu. W ramach szkoleń przybliżono również procedurę antymobbingową. Dzięki współpracy z ekspertami PIP firmy biorące udział w programie podjęły szereg działań ukierunkowa- nych n a poprawę komfortu pracy osób zatrudnionych. Jako przykłady dobrych praktyk można wskazać: −wdrożenie programu przeciwdziałania wypaleniu zawo - dowemu, obejmującego zarządzanie emocjami, naukę radzenia sobie ze stresem, w tym skoncentrowane- go na umiejętności organizacji pracy i odpoczynku, −wydzielenie przestrzeni do odpoczynku – przestrzeń ciszy, z której można skorzystać podczas przerwy, −wprowadzenie wewnętrznego, zakładowego intrane - tu, zawierającego aktualności, wywiady, informacje o nowych pracownikach oraz strukturze organizacyjnej, tablice informacyjne. W intranecie na bieżąco zamieszcza - ne są informacje o nadchodzących zmianach, raz w roku organizowane są spotkania dla wszystkich pracowników, podczas których przekazywane są informacje o nowych projektach, −utworzenie konta na portalu społecznościowym LinkedIn, na którym można dowiedzieć się o wszelkich wydarzeniach z życia firmy i otwartych rekrutacjach na sta - nowiska administracyjne i menadżerskie, −zorganizowanie „pudełka na sugestie pracownicze”, dzięki któremu każdy pracownik może podzielić się z firmą swo - imi opiniami i pomysłami, z zachowaniem anonimowości. W ramach realizacji programu podejmowane są również różnego rodzaju działania popularyzujące (92 wydarze- nia w 2 023 r.) . Jako przykłady takich działań można wska- zać następujące przedsięwzięcia: −w ramach Tygodnia Bezpieczeństwa Pracy Okręgowy Inspektorat Pracy w Katowicach zorganizował telefoniczny dyżur ekspercki „Stop stresowi w pracy”, −forum nt. „Aktywizacji zawodowej osób z niepełnospraw - nością” w Bydgoszczy, na którym promowano program „Przeciwdziałanie negatywnym skutkom stresu w miejscu pracy”, −konferencja „Psychospołeczne zagrożenia w miejscu pracy – ocena, profilaktyka, rozwiązywanie problemów” – zorganizowana przez OIP w Warszawie i OIP w Kielcach. Zgromadziła ona 120 uczestników w miejscu wydarzenia Grafika informująca o webinarium dotyczącym stresu zawodowego Przebieg szkolenia z wykorzystaniem ćwiczeń relaksacyjnych Szkolenie z tematu „Zarządzanie stresem” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 229 i była transmitowana za pośrednictwem Telewizji Mazow- sza Zachodniego, nagranie dostępne było na kanale inter- netowym YouTube tej telewizji. Bogaty program konferencji i omówienie wciąż mało znanych, a niezwykle istotnych dla ochrony zdrowia psychicznego pracowników zagadnień spotkało się z dużym zainteresowaniem i niezwykle pozy - tywną reakcją uczestników, −pracownicy Okręgowego Inspektoratu Pracy w Bydgoszczy zorganizowali konferencję. „Mobbing w pracy i co dalej?”. Zaproszeni prelegenci poruszyli m.in. tematykę profilaktyki i skutecznej walki z mobbingiem, a także psychologiczne aspekty tego zjawiska, −konferencja pt. „Osoba niepełnosprawna w zatrudnieniu” zorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Byd - goszczy i Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepeł- nosprawnych, podczas której omawiano zjawisko mobbingu oraz innych negatywnych zjawisk psychospołecznych. A by zapewnić wszystkim zainteresowanym łatwy dostęp do bazy wiedzy na temat zagrożeń psychospo - łecznych, PIP prowadzi również tematyczną stronę w ww.streswpracy.pl. Trudno o skuteczne działania informacyjne bez współ - pracy z mediami. Jako przykład takiej współpracy można wskazać: −program poradniczy pt. „Ekspert radzi”, w którym wystąpił Zastępca Okręgowego Inspektora Pracy ds. Prawno-Or - ganizacyjnych w Olsztynie. Tematyka rozmowy dotyczyła zjawisk psychospołecznych w miejscu pracy. Ten odcinek został opublikowany na stronie internetowej oraz na kanale YouTube „Gazety Olsztyńskiej”, −w Polskim Radiu PIK została wyemitowana audycja w ramach cyklicznego programu „Regionalny Punkt Widze - nia”. Audycja dotyczyła mobbingu w pracy. Wzięli w niej udział: nadinspektor pracy oraz Okręgowy Inspektor Pracy w Bydgoszczy. Podczas realizacji programu z powodze - niem wykorzystywano publikacje tematyczne. Dystrybu- owano je w formie papierowej oraz w wersji elektronicznej. Łącznie przekazano ponad 6 tysięcy egzemplarzy druko- wanych wydawnictw PIP. P odsumowując wszystkie działania przeprowadzone w 2023 r., należy podkreślić, że były one pozytywnie przyj - mowane zarówno przez pracowników, jak i pracodawców. Dyżur ekspercki ”Stop stresowi w pracy” Promocja programu na stoisku informacyjnym podczas konferencji Promocja programu na Targach BHP Konferencja „Mobbing w pracy i co dalej?” Konferencja „Psychospołeczne zagrożenia w miejscu pracy – ocena, profilaktyka, rozwiązywanie problemów” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 230 ROZDZIAŁ 10 Wysoko oceniano prowadzone szkolenia, w szczególności zwracano uwagę na merytoryczną znajomość omawianych zagadnień, przystępne przedstawienie tematu oraz możli - wość zadawania pytań w trakcie szkoleń. 10.2.5. Działania prewencyjno-promocyjne na rzecz wykonywania przez obywateli Ukrainy legalnej pracy na terytorium RP W 2023 r. kontynuowane były działania prewencyj- no-promocyjne na rzecz wykonywania przez obywa- teli Ukrainy legalnej pracy na terytorium RP. Decyzję o r ozpoczęciu tych działań podjął Główny Inspektor Pracy w 2022 r. z powodu agresji Rosji na Ukrainę i związanym z nią znacznie zwiększonym napływem do Polski uciekają - cych przed wojną obywateli tego kraju. K ierunki i cele działań inspekcji zostały określone następująco: 9informowanie o przepisach prawnych regulujących podej - mowanie pracy w Polsce, ze szczególnym uwzględnie- niem regulacji prawnych wprowadzonych na mocy ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego pań - stwa (i jej nowelizacji); 9informowanie o formach i możliwościach skorzysta- nia ze wsparcia w zakresie informacji prawnej i pomocy merytorycznej Państwowej Inspekcji Pracy przy elimino- waniu nieprawidłowości; 9propagowanie wyboru pracy legalnej w miejsce zatrudnie- nia w „szarej strefie” i pracy nielegalnej; 9przeciwdziałanie niedozwolonym praktykom stosowanym przez pracodawców, którzy decydują się na powierzanie pracy z naruszeniem obowiązujących przepisów prawa; 9wsparcie pracodawców w legalnym zatrudnianiu obywate - li Ukrainy uciekających przed wojną. W d ziałaniach na rzecz imigrantów wojennych z Ukra- iny wykorzystywane są, opracowane w Głównym Inspek- toracie Pracy, materiały informacyjne dla uchodźców z t ego kraju oraz dla pracodawców. Są one dostępne także w ukraińskiej wersji językowej. Na stronie interne - towej urzędu, w specjalnie przygotowanej zakładce, opi- sano w przystępny sposób zasady podejmowania pracy w P olsce. Z inicjatywy Głównego Inspektora Pracy zosta- ły opracowane i opublikowane w języku ukraińskim wzory p odstawowych dokumentów związanych z zatrudnieniem. Ponadto przygotowano serię porad wideo w języku ukra - ińskim (lub z napisami w tym języku), którą zamieszczo- no na stronie internetowej i na kanale YouTube inspekcji. O pracowano także serię broszur, dostępnych w formie papierowej (do bezpośredniej dystrybucji) i w wersji elek - tronicznej na stronie PIP. Okręgowe inspektoraty pracy zobowiązano do prowa- dzenia, zgodnie z właściwością terytorialną, niżej wskaza- nych działań: −organizowania szkoleń dla grup docelowych – obywateli Ukrainy i pracodawców zatrudniających lub planujących ich zatrudnienie, −organizowania stoisk i punktów informacyjnych, −promowania podejmowanych działań na stronie interneto - wej PIP i stronach internetowych okręgowych inspektora- tów pracy za pomocą materiałów promocyjnych i podczas wydarzeń organizowanych przez jednostki organizacyjne PIP, −nawiązywania współpracy z partnerami instytucjonalnymi i społecznymi (fundacjami, organizacjami pracodawców, związkami zawodowymi i innymi) w celu szerszego i sku - teczniejszego dotarcia do adresatów programu. Okręgowe inspektoraty pracy wybierały różne, odpo- wiadające potrzebom lokalnego rynku pracy, formy działań p rewencyjno-promocyjnych. Łącznie okręgowe inspektoraty pracy przeprowadzi - ły 105 szkoleń (w 2022 r. – 126), w których przeszkolono 752 obywateli Ukrainy (w 2022 r. – 1 995) i 1 848 praco- dawców (w 2022 r. – 1 353) zatrudniających, bądź planują- cych ich zatrudnienie. Zorganizowano łącznie 139 punktów i nformacyjnych, konferencji i seminariów. W trakcie reali- zowanych działań przekazano blisko 5 tys. wydawnictw Informacja o wydarzeniu zorganizowanym przez Powiatowy Urząd Pracy w Kędzierzynie-Koźlu (z udziałem eksperta PIP) Stoisko informacyjne PIP na 16. Europejskich Targach Pracy w Rzeszowie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 231 PIP, a liczba doniesień w mediach lokalnych i regionalnych wyniosła 30 (w 2022 r. przekroczyła 90). Porównanie danych wskazuje, że w 2023 r. zmniej - szyło się zapotrzebowanie na szkolenia. Może to być spowodowane zaspokojeniem potrzeby informacji i wie- dzy ze strony uchodźców lub uzyskiwaniem przez nich i nformacji w dogodniejszy sposób, np. poprzez dostępne poradnictwo prawne. Jak wskazano wyżej, działania prowadzone przez PIP były zróżnicowane i obejmowały inicjatywy własne okręgo - wych inspektoratów pracy oraz ich współpracę z różnymi p artnerami zewnętrznymi, zainteresowanymi wspieraniem cudzoziemców w Polsce (organizacjami pozarządowymi, instytucjami publicznymi i samorządowymi, fundacjami itd.). Wspólne działania z partnerami pozwalały na bardziej efek - tywne przekazywanie wiedzy uchodźcom ukraińskim i ich p otencjalnym pracodawcom w Polsce, przede wszystkim w zakresie rozwiązań prawnych i zasad legalnego zatrud - niania. Umożliwiło to skuteczne przeciwdziałanie nielegal- nemu zatrudnianiu i nieprawidłowościom na rynku pracy o raz znalezienie legalnej pracy w Polsce przez ukraińskich uchodźców. Warto podkreślić, że realizacja działań prewencyjno-pro - mocyjnych na rzecz wykonywania legalnej pracy na tery- torium RP przez obywateli Ukrainy ma wpływ na wzrost ś wiadomości wśród nich, że Państwowa Inspekcja Pra- cy jest urzędem, do którego mogą zwrócić się o pomoc o raz że jest to instytucja godna zaufania. 10.2.6. Pozostałe działania prewencyjno- promocyjne Państwowej Inspekcji Pracy W 2023 r. w okręgowych inspektoratach pracy realizo- wano wiele działań, które wykraczały poza zakres tematów p rewencyjnych i edukacyjno-informacyjnych, ujętych w pro- gramie działania Państwowej Inspekcji Pracy. Wspólnym c elem wszystkich tych przedsięwzięć było popularyzowanie właściwych postaw kształtujących bezpieczne wykonywa - nie pracy i zapobieganie zagrożeniom zawodowym wystę- pującym w zakładach pracy. O rganizowano szkolenia i warsztaty z zakresu pra- wa pracy i bhp, udzielano porad na stoiskach informa- cyjnych, a także publikowano treści dotyczące szeroko p ojętej ochrony pracy w środkach masowego przekazu. Dodatkowo specjaliści z okręgowych inspektoratów pra - cy uczestniczyli w targach i konferencjach oraz w posie- dzeniach specjalnych zespołów partnerskich. W 2023 r. w ramach działań wychodzących poza program działa- nia PIP, zorganizowano łącznie 598 szkoleń dla ponad 19 tysięcy różnych podmiotów . Wzięło w nich udział m.in. 4 225 pracowników, 4 252 społecznych inspektorów pracy, 2 538 pracodawców (również 135 przedsiębiorców nie będących pracodawcami) oraz 1 944 przedstawicieli służby bhp. Przedsięwzięcia prewencyjne organizowane były w tra - dycyjnej – stacjonarnej formie, jak również za pomocą środ- ków komunikacji elektronicznej, w tym zdalnie za pomocą p latform internetowych. W 2023 r. w tej formie prowadzone były liczne webinaria, seminaria, szkolenia, konkursy, sym - pozja, konferencje i warsztaty. Realizując swoje zadania okręgowe inspektoraty pra- cy w 2023 r. podjęły współpracę z takimi instytucjami jak: Straż Graniczna, Państwowa Inspekcja Sanitarna, Policja, wojewódzkie i powiatowe urzędy pracy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Najwyższa Izba Kontroli, Instytut Pamięci Narodowej, Lasy Państwowe, Krajowa Administracja Skarbowa, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracowników Służby BHP, organizacje związkowe, orga - nizacje pracodawców i jednostki samorządu terytorialne- go. Jednostki organizacyjne PIP uczestniczyły w różnych w ydarzeniach kulturalnych, edukacyjnych i rozrywkowych organizowanych przez regionalne władze samorządowe oraz lokalne stowarzyszenia i fundacje. W 2023 r. przed - stawiciele PIP zorganizowali lub współorganizowali 2 201 wydarzeń propagujących problematykę prawa pracy i bhp . W działaniach popularyzatorskich uczestniczyło łącznie 19 507 różnych podmiotów, w tym 4 088 pracow- ników, 2 774 pracodawców (także 140 przedsiębiorców, k tórzy nie byli pracodawcami) oraz 1 252 przedstawicieli „Śniadanie przedsiębiorców” – cykl spotkań organizowanych przez OIP w Białymstoku i Ośrodek Wspierania Organizacji Pozarządowych Stoisko zorganizowane przez OIP w Katowicach SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 232 ROZDZIAŁ 10 służby bhp. Osoby odwiedzające stoiska PIP mogły uzy- skać m.in. bezpłatne porady prawne w zakresie przepisów p rawa pracy, w tym bhp oraz legalności zatrudnienia. Jako przykłady warto wskazać poniższe działania zre - alizowane w 2023 r. w okręgowych inspektoratach pracy: −Szkolenie dla funkcjonariuszy Służby Celno-Skarbo- wej oraz pracowników Krajowej Administracji Skar- bowej z całej Polski przeprowadzone przez OIP w Gdańsku na temat bezpieczeństwa maszyn i urządzeń w ramach dopuszczania do swobodnego obrotu towa - rów, które importowane są z państw trzecich. −Konferencja Naukowa „Ochrona zdrowia pracujących”, której ubiegłoroczna edycja dedykowana była w szcze - gólności zagrożeniom zawodowym na stanowiskach spawalniczych. Razem z OIP w Bydgoszczy współor- ganizatorami wydarzenia były Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy, Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epide- miologiczna, Polskie Towarzystwo Medycyny Pracy oraz PESA S.A. W r amach współpracy z lokalnymi mediami przed - stawiciele PIP brali udział w programach radiowych i telewizyjnych, opracowywali artykuły na potrzeby publi- kacji prasowych. Udzielali wywiadów oraz telefonicz- nych i pisemnych porad prawnych podczas dyżurów e ksperckich w studiach regionalnych stacji telewizyjnych, radiowych, a także w redakcjach lokalnych dzienników i czasopism. Duże zainteresowanie – zarówno wśród przedsiębior - ców jak i pracowników – budziły kwestie związane ze zmia- nami w prawie pracy. Często poruszane były kwestie c zasu pracy, urlopów pracowniczych i rodzicielskich oraz nowe regulacje dotyczące kontroli trzeźwości. Biorąc pod uwagę doświadczenia z lat ubiegłych oraz 2023 r. należy stwierdzić, że prowadzone przez PIP dzia - łania prewencyjno-promocyjne cieszą się dużym zain- teresowaniem i są potrzebne. Rozszerzenie współpracy z p artnerami zewnętrznymi o kontakt zdalny, poprzez narzędzia elektroniczne (jak np. MS Teams), pozwoli - ło na przeprowadzenie większej liczby działań edukacyj- nych niż we wcześniejszych latach. Z ainteresowanie i opinie uczestników potwierdzają konieczność organizacji przez PIP szkoleń, szczególnie w zakresie zmieniających się przepisów. 10.3. Konkursy i nagrody Głównego Inspektora Pracy 10.3.1. Konkurs „Pracodawca – organizator pracy bezpiecznej” W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy po raz trzydziesty nagrodziła najlepszych polskich pracodawców, dla których bezpieczeństwo pracowników jest wartością nadrzędną. Członkowie Kapituły docenili firmy wdrażające innowacyjne rozwiązania organizacyjne, poprawiające bezpieczeństwo i ochronę zdrowia pracowników, w tym również osób nie - pełnosprawnych. Istotnym kryterium oceny była redukcja zagrożeń wypadkowych oraz stosowanie przez firmy wyso- kich standardów ochrony pracy. W eliminacjach do XXX e dycji ogólnopolskiego konkursu „Pracodawca – organi- zator pracy bezpiecznej” wzięło udział 156 pracodawców (w roku 2022 – 157; w 2021 – 127, a w 2020 – 111). Do finału zakwalifikowano 42 pracodawców cechujących się naj- wyższym profesjonalizmem w zakresie zapewniania swo- im pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków p racy. Główny Inspektor Pracy uhonorował 9 najlep- szych przedsiębiorstw statuetką MECUM TUTISSIMUS IBIS. Zwycięzcy w kategorii zakładów pracy zatrudniają- cych do 49 pracowników: − IWET MARTA LUBAK −POLMASS S.A. −PS LIFT Sp. z o.o. IWET MARTA LUBAK to przykład przedsiębiorstwa z kategorii małych zakładów pracy, docenionego za dzia- łania na rzecz poprawy warunków pracy. Pracodawca k onsekwentnie ogranicza i eliminuje występujące w firmie zagrożenia, m.in. poprzez zakupy inwestycyjne – na przykład zakup filtra samooczyszczającego do pomieszczenia polerni pozwolił na ograniczenie zapylenia. Zakupiono także wózek paletowy ze wspomaganiem ruszania i hamulcem, co ma wpływ na ograniczenie wysiłku fizycznego. Proces produk - cyjny opiera się głównie na obróbce skrawaniem. Zakład Ekspert PIP w Polskim Radio Białystok Statuetka MECUM TUTISSIMUS IBIS SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 233 posiada nowe centra frezarskie i automaty tokarskie typu szwajcarskiego. Obróbka wykańczająca wykonywana jest na szlifierkach tarczowych i taśmowych wyposażonych w odciągi pyłu. Firma dysponuje drukarkami 3D, pozwala - jącymi na szybkie sprawdzanie założeń konstrukcyjnych, a specjalistyczne tworzywo termoplastyczne umożliwia użytkowanie go w warunkach operacyjnych i pozwala rów - nież na kontakt z tkanką. Laureaci w kategorii zakładów pracy zatrudniają- cych od 50 do 249 pracowników: − EKO-COLOR Sp. z o.o. −HELI-ONE POLAND Sp. z o.o. −PGE ENERGIA CIEPŁA S.A. Oddział Elektrociepłow- nia w Gorzowie Wielkopolskim. Przykładem średniego zakładu pracy, uhonorowanego statuetką MECUM TUTISSIMUS IBIS, jest spółka HELI-ONE POLAND . Firma zajmuje się obsługą i naprawą statków powietrznych z rodziny Airbus Super Puma, Agusta Leonar- do AW139 oraz Sikorsky S92. Zakład realizuje planowe p rzeglądy, naprawy bieżące i remonty helikopterów. Wszyst- kie czynności obsługowe i naprawcze wykonywane są przez w ykwalifikowanych mechaników. Narażenie na rozpusz- czalniki zostało ograniczone poprzez zastosowanie myjek o partych na rozpuszczalniku wodnym z żywymi kulturami bakterii. Rozwiązanie to chroni użytkowników oraz środo - wisko naturalne przed szkodliwymi oparami. Podczas pracy przy statkach powietrznych stosuje się podesty robocze, które mają odpowiadające tym statkom kształty, co popra- wia stan bezpieczeństwa podczas pracy na wysokości. Aby w yeliminować potencjalne zagrożenia na stanowiskach pra- cy, za pomocą specjalnego systemu każdy pracownik może zara portować niebezpieczne zachowanie, sytuację i zdarze- nie. Informacja ta dociera do osób odpowiedzialnych, które p odejmują działania prewencyjne. Nagrodzeni w kategorii zakładów pracy zatrudniających powyżej 249 pracowników: − FAMOT PLESZEW Sp. z o.o. −GUARDIAN CZĘSTOCHOWA Sp. z o.o. −POLSKIE ZAKLADY LOTNICZE Sp. z o.o. Jako kolejny przykład dobrych praktyk i rozwiązań, tym razem w kategorii dużych firm, możemy przedstawić dzia- łania spółki FAMOT PLESZEW. Wśród zastosowanych w zakładzie rozwiązań wymienić można wentylowane szafy bezpieczeństwa przeznaczone do przechowywania substan - cji chemicznych, z wanną wychwytową wymaganą w sytu- acji rozszczelnienia się pojemnika z substancją chemiczną. W l akierni zainstalowano kompleks kabin w standardzie Ex. W zakładzie zapewniono urządzenia służące do bez - piecznego obracania największych elementów mogących ważyć nawet 40 ton. Dbając o komfort i bezpieczeństwo HELI-ONE POLAND Sp. z o.o. IWET MARTA LUBAK FAMOT PLESZEW Sp. z o.o. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 234 ROZDZIAŁ 10 zatrudnionych pracowników, spółka stosuje również mani- pulatory obrotowe, warsztatowe stoły nożycowe oraz urzą- dzenia transportu bliskiego takie jak: suwnice, żurawie, w ózki widłowe i platformy. Wykorzystywane w firmie maszy- ny i urządzenia produkcyjne wpływają nie tylko na eliminację p otencjalnych zagrożeń dla pracowników, ale też przyczy- niają się do zapewnienia bezpieczeństwa pracy i zgodności z zasadami ergonomii. Laureaci XXX edycji konkursu zostali umieszczeni na „Złotej Liście Pracodawców” Państwowej Inspekcji Pracy. 10.3.2. Nagroda im. Haliny Krahelskiej Nagroda im. Haliny Krahelskiej przyznawana jest za wybitne osiągnięcia w dziedzinie prewencji zagro- żeń wypadkowych i zawodowych, nadzoru i kontroli prze- strzegania prawa pracy, wynalazczości, projektowania i wdrażania bezpiecznych technik i technologii, a także popularyzacji prawa pracy i ochrony zdrowia pracujących. W 2023 r. Główny Inspektor Pracy uhonorował Nagro - dą im. Haliny Krahelskiej przedstawicieli świata nauki, o rganizacji związkowych i społecznych oraz administracji publicznej działającej na rzecz ochrony pracy. Uroczyste wręczenie nagród 10 Laureatom nastąpiło podczas gali podsumowującej konkursy Państwowej Inspekcji Pracy w Zamku Królewskim. 10.3.3. Konkurs „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” Celem konkursu „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” jest promowanie działalności społecznych inspek- torów pracy oraz podejmowanych przez nich inicjatyw, któ- re skutecznie wpływają na poprawę stanu bezpieczeństwa p racy w zakładach i ochronę uprawnień pracowniczych. Społeczni inspektorzy pracy swoimi działaniami przyczynia - ją się do budowania kultury pracy opartej na bezpieczeń- stwie. Na co dzień inspirują pracodawców do wdrażania ro związań zapobiegających wypadkom przy pracy i choro- bom zawodowym. K onkurs, będący formą docenienia starań osób realizują- cych służbę społeczną, przebiega w dwóch etapach: woje- wódzkim i krajowym. Mogą w nim uczestniczyć zakładowi, o ddziałowi i grupowi społeczni inspektorzy pracy – zgłoszeni przez organizacje związkowe. Uczestników oceniają zespo - ły eksperckie, w skład których wchodzą przedstawiciele Państwowej Inspekcji Pracy oraz reprezentatywnych central związkowych – Forum Związków Zawodowych, Niezależ - nego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” i Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych. W 16 okręgowych inspektoratach pracy Wojewódzkie Komi - sje Konkursowe wskazują maksymalnie po trzech laureatów, którzy zostają zakwalifikowani do etapu krajowego. Na szcze- blu centralnym Kapituła, powołana przez Głównego Inspek- tora Pracy, ocenia i opiniuje laureatów, wyłonionych na etapie w ojewódzkim. Główny Inspektor Pracy, na wniosek Kapituły, przyznaje wyróżnienia 16 społecznym inspektorom pracy oraz honoruje nagrodami głównymi trzech spośród nich. W 2023 r. Kapituła po analizie 33 wniosków, w wyniku głosowania wyłoniła 16 kandydatów do wyróżnień Główne - go Inspektora Pracy. Uroczyste podsumowanie konkursu oraz wręczenie nagród Głównego Inspektora Pracy odbyło się 22 listopada 2023 r. na Zamku Królewskim w Warszawie. Nagrody główne w konkursie „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” otrzymali: − Andrzej Cieślik, Zakładowy Społeczny Inspektor Pracy, Grupa Azoty Kopalnie i Zakłady Chemiczne Siarki „Siar- kopol” S.A., Laureaci Nagrody im. Haliny Krahelskiej Pamiątkowa statuetka Laureaci konkursu „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 235 −Sławomir Mitrus, zakładowy społeczny inspektor pracy, Lubelski Węgiel „Bogdanka” S.A., − Mirosław Pawlak, oddziałowy społeczny inspektor pra- cy, Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o. P onadto w konkursie wyróżnieniami Głównego Inspek- tora Pracy zostali uhonorowani: − Rafał Bacik, zakładowy społeczny inspektor pracy, SYN- THOS S.A., − Cezary Kołomański, zakładowy społeczny inspektor pracy, MESKO S.A. w SKARŻYSKU-KAMIENNEJ, − Marian Kowalski, zakładowy społeczny inspektor pracy, PGE GiEK S.A. Oddział KWB Bełchatów, − Zbigniew Kubicki, zakładowy społeczny inspektor pra- cy, SOLARIS BUS & COACH Sp. z o.o., − Wioletta Machoś, zakładowy społeczny inspektor pracy, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. Zakład Linii Kolejowych w Tarnowskich Górach, − Mariusz Mora, zakładowy społeczny inspektor pracy, Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Centrum Techniki Mor- skiej w Gdyni S.A., − Elżbieta Piwosz, zakładowy społeczny inspektor pracy, ArcelorMittal Tubular Sp. z o.o., − Agnieszka Spólny, zakładowy społeczny inspektor pra- cy, ANIMEX FOODS Sp. z o.o. Oddział w Opolu, − Małgorzata Szewczyczak, zakładowy społeczny inspek- tor pracy, 17 Wielkopolska Brygada Zmechanizowana Międzyrzecz Jednostka Wojskowa Nr 5700, − Mirosław Śleziński, zakładowy społeczny inspektor pra- cy, PKP PLK S.A. Zakład Linii Kolejowych w Sosnowcu, − Małgorzata Twardowska, zakładowy społeczny inspek- tor pracy, Wojewódzki Szpital Zespolony w Elblągu, − Krzysztof Urzędowicz, – zakładowy społeczny inspektor pracy, Veolia Energia Łódź S.A., − Henryk Piotr Zborowski, zakładowy społeczny inspek- tor pracy, PKP CARGOTABOR Sp. z o.o., Zakład Napraw Taboru w Czerwieńsku. 10.3.4. Konkurs „Poznaj swoje prawa w pracy” Od 10 lat Państwowa Inspekcja Pracy organizuje kon- kurs dla młodzieży pn. „Poznaj swoje prawa w pracy”. A dresatami tego przedsięwzięcia są uczniowie powyżej 15 roku życia . Biorą w nim udział placówki oświatowe realizujące program „Kultura bezpieczeństwa”, będący ele- mentem kampanii Państwowej Inspekcji Pracy pod nazwą „ Legitna praca”. Konkurs popularyzuje wśród uczniów wiedzę dotyczącą przepisów prawnej ochrony pracy, bezpieczeństwa i higieny pracy oraz legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej. W czwartym kwartale 2022 r. w wybranych szkołach ponad - podstawowych w całej Polsce został zrealizowany I etap X edycji. Wzięło w nim udział 9 753 uczniów z 381 instytucji oświatowo-wychowawczych . Do etapu regionalnego, któ- ry odbył się w I kwartale 2023 r., zakwalifikowano 714 osób powyżej 15 roku życia. Finał X edycji konkursu, realizowa- nego pod honorowym patronatem Ministra Edukacji i Nauki, p rzeprowadzono 18 kwietnia 2023 r. w Centrum Nauki Kopernik. 45 uczniów ze szkół ponadpodstawowych roz - wiązywało test wiedzy składający się z 50 pytań zamknię- tych, zarówno jednokrotnego, jak i wielokrotnego wyboru, w t ym 20 pytań o podwyższonym stopniu trudności z zakre- su prawa pracy i bhp. Najlepszy wynik w konkursie uzy- skał W ojciech Rejniak z Zespołu Szkół Politechnicznych im. KEN w Łodzi. Na podium znalazły się także Izabela Ozga z Zespołu Szkół im. ks. dra Jana Zwierza w Ropczy - cach oraz Julia Lisiecka z Zespołu Szkół Technicznych w Zielonej Górze. Gośćmi honorowymi finału byli: Sławomir Adamiec, Dyrektor Generalny Ministerstwa Edukacji i Nauki, Aurelia Michałowska – Mazowiecki Kurator Oświaty, Mag - dalena Mazur-Wolak – Dyrektor Departamentu Obsługi K lientów ZUS, Aneta Dąbrowska – Wicedyrektor Depar- tamentu Obsługi Klientów ZUS oraz Agnieszka Wolska – Se kretarz Naukowy Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego. Dodatkową atrakcją finału konkursu organizowanego w Centrum Nauki Kopernik był pokaz w Planetarium pn. „Narodziny Ziemi”. 10.3.5. Konkurs dla pracowników młodocianych zatrudnionych w rzemiośle „Bezpiecznie od startu” W finale XXI ogólnopolskiego konkursu „Bezpiecz- nie od startu” rywalizowało 39 uczestników reprezentują- cych izby rzemieślnicze z całej Polski. Organizatorami tego d wuetapowego konkursu była Państwowa Inspekcja Pracy oraz Związek Rzemiosła Polskiego. Konkurs popularyzuje wśród uczniów rzemiosła wiedzę z zakresu podstawowych przepisów prawnej ochrony pracy oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy . Jego zakres obejmuje problematykę prawa pra- cy oraz bhp, przewidzianych w podstawie programowej k ształcenia w zawodach, a także tematykę szkolenia pod- stawowego z zakresu prawa pracy, technicznego bezpie- czeństwa pracy, ergonomii, psychologii pracy, ppoż. i zasad u dzielania pierwszej pomocy. Wręczenie nagród w X edycji konkursu pn. „Poznaj swoje prawa w pracy” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 236 ROZDZIAŁ 10 Etap regionalny odbył się dzięki współpracy izb rze- mieślniczych, zrzeszonych w nich cechów rzemiosł z okrę- gowymi inspektoratami pracy, a także z kuratoriami oświaty o raz szkołami zawodowymi. 5 grudnia 2023 r. finaliści etapu regionalnego rywali - zowali w kategorii indywidualnej oraz drużynowej w sie- dzibie Związku Rzemiosła Polskiego. Pierwsze miejsce w k lasyfikacji indywidualnej zajął Maksymilian Rosa, uczeń w zawodzie blacharz samochodowy, reprezen- tujący Izbę Rzemieślniczą w Opolu. Kolejne wyróżnio- ne miejsca zajęli: Krystian Sura, Izba Rzemieślnicza w Opolu, Borys Kucznierz, Izba Rzemieślnicza w Kato- wicach, Przemysław Czyrnek, Izba Rzemieślnicza w Nowym Sączu, Aleksandra Bury, Izba Rzemieślnicza w Gorzowie Wielkopolskim, Elżbieta Golusińska, Izba Rzemieślnicza w Kaliszu. Natomiast w rywalizacji druży- nowej zwyciężyła drużyna Izby Rzemieślniczej w Opolu. W szyscy otrzymali publikacje wydane nakładem Pań- stwowej Inspekcji Pracy, a laureatom wręczono bony z akupowe. 10.3.6. Konkurs „Buduj bezpiecznie” „Buduj bezpiecznie” to konkurs skierowany do gene- ralnych wykonawców, wykonawców i podwykonawców ro bót budowlanych posiadających status pracodawcy. Jego celem jest promowanie firm zapewniających wyso - kie standardy bhp w procesie realizacji obiektów budow- lanych. Jest on prowadzony dwuetapowo, na poziomie wo jewódzkim w okręgowych inspektoratach pracy i na szczeblu krajowym w Głównym Inspektoracie Pracy. Konkurs jest organizowany wspólnie z Porozumieniem dla Bezpieczeństwa w Budownictwie – Partne- rem konkursu. W roku sprawozdawczym w konkursie uc zestniczyło 152 pracodawców (wykonawców robót budowlanych). Do etapu krajowego zakwalifikowało się 16 budów. Spośród nich trzy uzyskały rekomendację kapituły konkursu, złożonej z członków Rady Główne- go Inspektora Pracy do Spraw Bezpieczeństwa Pracy w B udownictwie. Na podstawie przedstawionej reko- mendacji Główny Inspektor Pracy nagrodził następujące b udowy: 9 I miejsce – PORR S.A. za rozbudowę części lądo- wej terminalu regazyfikacyjnego skroplonego gazu ziemnego w Świnoujściu. Budowa zgłoszona zosta- ła do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Szczecinie, 9 II miejsce – SEEN Technologie Sp. z o.o. za rozbu- dowę oczyszczalni ścieków – program dostosowania jednostek wytwórczych w PGE GiEK S.A. Oddział Elek- trownia Turów do konkluzji BAT. Budowa zgłoszona została do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy we Wrocławiu, Plakat promujący konkurs „Bezpiecznie od startu” Rozbudowa części lądowej terminalu regazyfikacyjnego skroplonego gazu ziemnego w Świnoujściu Laureaci konkursu „Bezpiecznie od startu” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 237 Wręczenie nagród laureatom etapu krajowego odbyło się podczas uroczystego otwarcia Międzynarodowych Tar- gów Budownictwa i Architektury BUDMA 2024 w Poznaniu. 10.3.7. Konkurs „Bezpieczne Gospodarstwo Rolne” Konkurs „Bezpieczne Gospodarstwo Rolne” jest jednym z wielu działań prewencyjnych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w rolnictwie, w którego organizację zaanga - żowana jest Państwowa Inspekcja Pracy. Jego celem jest promocja zasad ochrony zdrowia i życia w gospodarstwach rolnych oraz rozpowszechnianie informacji dotyczących zapobiegania wypadkom przy pracy rolniczej i rolniczym cho - robom zawodowym. Organizatorami XX edycji tego przed- sięwzięcia byli: Państwowa Inspekcja Pracy, Ministerstwo R olnictwa i Rozwoju Wsi, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rol - nictwa i Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. Konkurs uzyskał Patronat Honorowy Prezydenta Rzeczypospo- litej Polskiej Andrzeja Dudy. W konkursie brały udział osoby pełnoletnie prowadzące produkcyjną działalność rolniczą, ubezpieczone w KRUS. Konkurs przebiegał w trzech etapach: regionalnym, woje - wódzkim i centralnym. Łącznie uczestniczyło w nim 1 062 gospodarstw indywidualnych. Większość stanowiły gospodarstwa rolne o powierzchni do 50 ha. Zgodnie z regulaminem komisje konkursowe oceniały wszystkie elementy środowiska pracy oraz warunki pracy i bytowania ludzi na terenie gospodarstwa. Pracownicy Pań - stwowej Inspekcji Pracy uczestniczyli w wizytacjach 699 gospodarstw . Gospodarstwa finalistów XX Ogólnokrajowe- go Konkursu „Bezpieczne Gospodarstwo Rolne” wizytowa- ła i oceniła Centralna Komisja Konkursowa, w skład której w chodzili przedstawiciele współorganizatorów. W 2023 r. komisja ta za najbezpieczniejsze uznała gospodarstwo Jolanty i Sławomira Tupikowskich z Wól- ki Zdunkówki w województwie lubelskim. Zwycięzcy zajmu- ją się produkcją roślinną na 210 ha gruntów, zdobyli główną 9 III miejsce – ANNA–BUD Sp. z o.o. za budowę Świętokrzyskiego Kampusu Laboratoryjnego Głów- nego Urzędu Miar w Kielcach. Budowa zgłoszona zosta- ła do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Kielcach. T rzy równorzędne nagrody Prezydenta Porozumienia dla Bezpieczeństwa w Budownictwie za wdrażanie stan- dardów Porozumienia otrzymały firmy: 9 SEEN Technologie Sp. z o.o. za rozbudowę oczyszczalni ścieków – program dostosowania jednostek wytwórczych w PGE GiEK S.A. Oddział Elektrownia Turów do konkluzji BAT, nominowana do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy we Wrocławiu, 9 M&J Sp. z o.o. – budowa hali produkcyjno-magazynowej wraz z kompleksem biurowym i niezbędną infrastrukturą techniczną, nominowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Zielonej Górze, 9 DEKPOL Budownictwo Sp. z o.o. za budowę budynku hali produkcyjno-magazynowo-biurowej, nominowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Białymstoku. Rozbudowa oczyszczalni ścieków – program dostosowania jednostek wytwórczych w PGE GiEK S.A. Oddział Elektrownia Turów do konkluzji BAT Laureaci konkursu „Buduj bezpiecznie”, w towarzystwie Głównego Inspektora Pracy i Prezydenta Porozumienia dla Bezpieczeństwa w Budownictwie Budowa Świętokrzyskiego Kampusu Laboratoryjnego Głównego Urzędu Miar w Kielcach SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 238 ROZDZIAŁ 10 W ramach kampanii prewencyjnej „Legitna praca” nakła- dem wydawnictwa PIP ukazały się: „Pracownik młodo- ciany”, „Nowy pracownik. Obowiązki pracodawcy”, „Praca w wakacje”. Jak co roku zaktualizowano podstawowe wydawnictwo z zakresu prawa pracy: „Prawo pracy – pierwsze kroki”. Wśród nowości wydawniczych znalazła się m.in.: broszura „Karta nauczyciela. Praktyczne aspekty”. Poza ulotkami i broszurami wydrukowano plakaty pro - mujące kampanię „Legitna praca” i konkurs „Bezpiecz- nie od startu”. n agrodę – ciągnik rolniczy ufundowany przez prezesa KRUS. Nagrodę specjalną Głównego Inspektora Pracy za stosowa- nie udogodnień i rozwiązań technicznych zwiększających b ezpieczeństwo pracy w gospodarstwie rolnym otrzymali Dorota i Kazimierz Dąbrowscy z Dębowca w wojewódz- twie podkarpackim. K onkurs i działania podejmowane w ramach jego realiza- cji, w tym wizytacje gospodarstw rolników indywidualnych, p rzyczyniają się do wprowadzania zmian na rzecz bezpie- czeństwa pracy, jak również do zwiększenia bezpieczeństwa dz ieci w gospodarstwach rolnych. Z obserwacji wynika, że rolnicy chcą wprowadzać zmiany służące poprawie bezpieczeństwa, lecz potrzebują wsparcia, a nie zawsze wiedzą, kto prowadzi doradztwo w tym zakre - sie. Konkurs ten przyczynia się w istotny sposób do poprawy w arunków i bezpieczeństwa pracy, a uczestniczący w nim rolnicy indywidualni mogą liczyć na wsparcie m.in. przedsta - wicieli Państwowej Inspekcji Pracy, którzy podczas wizytacji gospodarstw na poszczególnych etapach konkursu udziela- ją porad technicznych i prawnych oraz doradzają, w jaki spo- sób zorganizować gospodarstwa zgodnie z zasadami bhp. 10.4. Działalność wydawnicza Państwowa Inspekcja Pracy od wielu lat wydaje publi- kacje z zakresu prawnej ochrony pracy, w tym bhp, któ- re są bezpłatnie dystrybuowane przez wszystkie jednostki u rzędu. W 2023 r. ich nakład wyniósł ogółem 132,4 tys. egzemplarzy . Wszystkie publikacje, zarówno nowości, jak i wydawnictwa z poprzednich lat, są dostępne w wersji elek- tronicznej na stronie internetowej inspekcji www.pip.gov.pl. P onadto okręgowe inspektoraty oprócz dystrybucji wydaw- nictw papierowych udostępniają uczestnikom działań pre- wencyjnych PIP publikacje w formie elektronicznej. W 2 023 r. zaktualizowano 24 tytuły oraz opublikowano 3 nowe. Drukiem ukazały się 24 publikacje. Na potrzeby działań prewencyjnych w rolnictwie wzno - wiono następujące tytuły: „Bezpiecznie ciągnikiem”, „Rolnik z awód niebezpieczny”, „Bezpiecznie na wsi”. Gospodarstwo Państwa Dąbrowskich nagrodzone przez Głównego Inspektora Pracy Przykładowe okładki nowości wydawniczych. Dobrostan człowieka w rolniczym środowisku pracy Egzemplarz bezpłatny www.pip.gov.pl ROLNICTWO www.bhpwrolnictwie.pl DobrostanRolnikow_KMietelska_B5.indd 12023-12-06 13:26:50 Prawo pracy www.pip.gov.pl KARTA NAUCZYCIELA Anna Ziółkowska PRAKTYCZNE ASPEKTY Egzemplarz bezpłatny www.pip.gov.pl KartaNauczyciela_AZiolkowska.indd 12023-11-08 14:17:34 Plakaty promujące kampanię i konkurs 11 Działalność krajowa i międzynarodowa Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 241 11. Działalność krajowa i między- narodowa 11.1. Współpraca krajowa Dynamicznie zmieniająca się sytuacja społeczno-go- spodarcza skłania Państwową Inspekcję Pracy do dosto- sowania metod działania w ramach ustawowych zadań, t akże w aspekcie realizacji zadań bazujących na współpra- cy z organami administracji publicznej, jednostkami samo- rządu terytorialnego wszystkich szczebli, organami nadzoru i kontroli warunków pracy, instytucjami działającymi w sfe- rze ochrony pracy oraz placówkami naukowo-badawczymi. W spółdziałanie z tymi podmiotami w 2023 r. oparte było na realizacji skonkretyzowanych zadań programowych oraz interwencyjnym reagowaniu na sygnały dotyczące Współdziałanie PIP z organami administracji publicznej, organami nadzoru nad warunkami pracy oraz innymi instytucjami działającymi w sferze ochrony pracy w latach 2021-2023 (wybrane dane liczbowe) Wyszczególnienie Kontrole wspólne Kontrole na wniosek organu współdziałającego Zawiadomienia o wynikach kontroli przeprowadzonych przez PIP 202120222023202120222023202120222023 Prokuratura144546369209204229 Zakład Ubezpieczeń Społecz- nych 0164614005951 278+56*1 549+97*1 785+69* Wojewoda2276175908109641 295 Najwyższa Izba Kontroli0002513413 KAS - Krajowa Administracja Skarbowa 0395644685469201 0241 086 Urzędy Górnicze292103113811 Urząd Dozoru Technicznego33671459549596618 Transportowy Dozór Techniczny24002261310 Urząd Transportu Kolejowego000232352 Państwowa Inspekcja Sanitarna853878681240188132 Inspekcja Ochrony Środowiska111262129263426 Państwowy Nadzór Budowlany73425181812313289 Inspekcja Transportu Drogowego01412912191418 Straż Pożarna112723536641 Policja199123173257210238355387363 Straż Graniczna2061321965549657428261 210 Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy 00131613446856 Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych 0007139102013 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów 0001121073783758 Marszałek Województwa0010212816182 Starosta / Prezydent Miasta01112199104243280332 Wójt / Burmistrz000787313934 Wojewódzki Urząd Pracy000305037564730 Powiatowy Urząd Pracy003312285315351347337 * informacje o nieprawidłowościach dot. formularza ZUS IWA SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 242 ROZDZIAŁ 11 naruszania przepisów prawa w ramach ochrony prawnej obywateli. Podejmowane wspólnie działania wynikały także z zaleceń i wniosków formułowanych podczas debat par - lamentarnych, posiedzeń Rady Ochrony Pracy, sejmowych Komisji do Spraw Kontroli Państwowej oraz Rodziny i Poli- tyki Społecznej. Państwowa Inspekcja Pracy skierowała do właściwych organów i urzędów 12,7 tys. powiadomień o wyni- kach kontroli. Ponadto na wniosek zainteresowanych s tron przeprowadzono 2,9 tys. kontroli, a wspólnie z innymi organami 481. ● Komisje Sejmowe i Senackie W okresie sprawozdawczym przedstawiciele Państwo- wej Inspekcji Pracy uczestniczyli w 14 posiedzeniach komi- sji sejmowych i podkomisji, rozpatrujących opracowania d otyczące warunków pracy oraz przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności w posiedzeniach: 9 Komisji do Spraw Kontroli Państwowej, podczas których przedstawiono opracowania związane z realiza- cją ustawowych zadań urzędu: −rozpatrzenie informacji Państwowej Inspekcji Pracy na temat analizy wypadków przy pracy w Polsce, z uwzględnieniem wybranych grup maszyn i urządzeń generujących duże ryzyko; −Informację Głównego Inspektora Pracy dotyczącą Programu działania Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r.; −rozpatrzenie i zaopiniowanie dla Komisji Finansów Publicznych rządowego projektu ustawy budżetowej na rok 2024 w zakresie części budżetowej 12 – Państwowa Inspekcja Pracy. 9 Komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz pod- komisji powołanych w ramach tego gremium, w czasie których dyskutowano m.in. na temat: −rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw ; −informacji dotyczącej założeń projektu ustawy o aktywności zawodowej ; −poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw . Ponadto kierownictwo Państwowej Inspekcji Pracy uczestniczyło w 4 posiedzeniach Senackich Komisji, w tym Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej, podczas których rozpatrywano m.in.: 9ustawę o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym; 9ustawę o zmianie ustawy o emeryturach pomosto - wych oraz niektórych innych ustaw; 9ustawę o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy oraz niektórych innych ustaw. ● Rada Ochrony Pracy W 2023 r. odbyło się 13 plenarnych posiedzeń Rady Ochrony Pracy przy Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej, podczas których zaprezentowano informacje i opracowania Państwowej Inspekcji Pracy dotyczące wyni- ków działalności urzędu. W śród poruszanych przez Radę tematów znalazły się takie zagadnienia jak: 9Strategia prewencji wypadków i chorób zawodowych w rolnictwie. 9Bezpieczeństwo i higiena pracy w leśnictwie (ocena ryzy - ka zawodowego, organizacja stanowiska pracy). 9Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy w latach 2020-2022. 9Kryzys migracyjny związany z wojną na Ukrainie a sytu - acja bezpieczeństwa i higieny pracy obywateli tego kraju świadczących pracę w Polsce w latach 2021-2022. 9Strategia kontroli i działań prewencyjnych dla sektora budowlanego. 9Zasady przeprowadzania oceny ryzyka i badania okolicz - ności wypadków przy pracy podczas wykonywania pracy zdalnej. 9Sprawozdanie z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2022 r. 9Edukacja w obszarze bezpieczeństwa i zdrowia jako pod - stawa budowania kultury bezpieczeństwa (z uwzględnie- niem okresu wczesnoszkolnego). 9Realizacja przez PIP kontroli wykazu stanowisk, na któ- rych są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz ewidencji pracowni- ków wykonujących te prace. 9Zakaz handlu i powierzania wykonywania pracy w handlu w niedziele i święta, obowiązujący na podstawie ustawy z dnia 10 stycznia 2018 roku o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . 9Ocena stanu przestrzegania postanowień Rozporządze- nia Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/425 w kontekście znowelizowanych wymagań w odniesieniu do dyrektywy 89/686/EWG, na przykładzie wybranych grup środków ochrony indywidualnej. 9Projekt budżetu Państwowej Inspekcji Pracy na rok 2024. 9Program działania Państwowej Inspekcji Pracy na rok 2024. Zalecenia i wnioski Rady Ochrony Pracy formułowane w stanowiskach odnoszących się do sprawozdań z dzia - łalności Państwowej Inspekcji Pracy, jak również innych za gadnień będących przedmiotem obrad Rady znajdują odzwierciedlenie w realizowanych przez urząd działaniach nadzorczo-kontrolnych oraz prewencyjnych. ● Rada Dialogu Społecznego W roku sprawozdawczym, w ramach otrzymanego z rąk Prezydenta RP powołania do Rady Dialogu Społecznego z głosem doradczym, Główny Inspektor Pracy oraz jego Zastępcy uczestniczyli w 7 posiedzeniach plenarnych Rady Dialogu Społecznego. Dodatkowo z uwagi na tematykę posiedzeń Zespo - łów problemowych RDS, przedstawiciele urzędu wzięli udział we wspólnym posiedzeniu Zespołu problemowego ds. prawa pracy i Zespołu ds. rozwoju dialogu społecznego, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 243 podczas którego podjęto dyskusję na temat projektu usta- wy Ministra Rodziny i Polityki Społecznej o sporach zbiorowych pracy z dnia 9 lutego 2023 r . ● Współpraca z partnerami instytucjonalnymi Wszystkie działania krajowe podejmowane w roku 2023, które opierały się na współdziałaniu z organami administra- cji publicznej, organami nadzoru nad warunkami pracy oraz i nnymi instytucjami działającymi w sferze ochrony pracy miały na celu skuteczną realizację ustawowo wyznaczo - nych zadań Państwowej Inspekcji Pracy dostosowanych do intensywnie zmieniającej się rzeczywistości oraz potrzeb krajowego rynku pracy. W związku z niedawnym wydaniem nowych dyrektyw UE w sprawie rozszerzenia dotychczasowych uprawnień osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę oraz uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem, a także zapewnienia ochrony osobom zgłaszającym naru - szenia prawa Unii Europejskiej, jak również w kwestii ade- kwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii, Państwowa In spekcja Pracy podjęła dyskusję z kluczowymi partne- rami krajowymi odnośnie ww. rozwiązań prawnych przy- jętych przez ustawodawcę unijnego oraz proponowanych r egulacji polskiego prawa zmierzających do ich implemen- tacji. Do omówienia powyższych zagadnień – w ramach z organizowanej przez PIP konferencji „Wpływ pra- wa unijnego n a polskie prawo pracy – najnowsze regulacje” zaproszeni zostali wybitni eksperci z różnych ośrodków naukowych, zajmujący się problematyką euro- pejskiego prawa pracy. Swój punkt widzenia w trakcie k onferencji zaprezentowali także przedstawiciele: partne- rów społecznych, Kancelarii Prezydenta RP, Ministerstwa R odziny i Polityki Społecznej, jak również eksperci Pań- stwowej Inspekcji Pracy. Dzięki hybrydowemu formatowi w ydarzenia i zapewnionej transmisji on-line, w konferencji wzięło udział ponad 500 osób. Podkreśleniem dotychczasowej, dobrej współpracy z Ogólnopolskim Stowarzyszeniem Pracowników Służby BHP oraz Centralnym Instytutem Ochrony Pracy – Pań - stwowym Instytutem Badawczym był udział kierownictwa P IP we współorganizowanym przez OSPS BHP i CIOP-PIB Ogólnopolskim Forum Służby BHP „Wizja Zero”, nad którym patronat objęła Rada Ochrony Pracy przy Sej- mie RP oraz Minister Rodziny i Polityki Społecznej. Jednym z p unktów spotkania było uhonorowanie przez Główne- go Inspektora Pracy Odznaką Honorową za Zasługi dla O chrony Pracy osób szczególnie zasłużonych w dzia- łalności na rzecz poprawy warunków pracy. Ogłoszono t akże wyniki konkursu „Służba BHP – najlepszy doradca pracodawcy”, którego celem jest promowanie najbardziej zaangażowanych przedstawicieli służby BHP zatrudnio - nych w zakładach pracy oraz świadczących doradztwo bhp w charakterze specjalisty spoza zakładu pracy. Organiza- torem konkursu jest Zarząd Główny OSPS BHP, a partne- rem Państwowa Inspekcja Pracy. XXIII konferencja „Problemy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w polskim górnictwie” stanowiła kontynuację działań podejmowanych przez Państwową Inspekcję Pracy wspólnie z Wyższym Urzędem Górniczym na rzecz poprawy bezpieczeństwa pracy osób zatrudnio - nych w zakładach górniczych. Głównym założeniem wyda- rzenia była wymiana dobrych praktyk i wiedzy w zakresie b ezpieczeństwa i higieny pracy oraz współpracy wewnątrz- sektorowej. W trakcie wydarzenia Głównemu Inspektorowi Konferencja „Wpływ prawa unijnego na polskie prawo pracy – najnowsze regulacje” Ogólnopolskie Forum Służby BHP „Wizja Zero” XXIII konferencja „Problemy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w polskim górnictwie” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 244 ROZDZIAŁ 11 Pracy została wręczona Odznaka Honorowa Zasłużonego dla Bezpieczeństwa w Górnictwie, nadana przez Prezesa Wyższego Urzędu Górniczego. Współpraca ze Strażą Graniczną opierała się na posta- nowieniach porozumienia o współpracy zawartego w 2018 r. p rzez Głównego Inspektora Pracy i Komendanta Główne- go Straży Granicznej. W ramach tej współpracy odbyła się d oroczna narada służb PIP i SG poświęcona problematy- ce powierzania i wykonywania pracy przez cudzoziemców i m igracji zarobkowych na terytorium RP, jak również szko- lenie dla inspektorów pracy specjalizujących się w zagad- nieniach legalności zatrudnienia cudzoziemców z udziałem m .in. funkcjonariuszy regionalnego oddziału Straży Gra- nicznej. Współpraca z Urzędem do Spraw Cudzoziem- ców realizowana była m. in. w związku z funkcjonowaniem Europejskiej Sieci Migracyjnej, której działania na poziomie krajowym koordynowane są przez UdSC. Pracownicy UdSC uczestniczyli także w charakterze ekspertów w spotkaniach i szkoleniach doskonalących dla kadr PIP, prezentując sta - nowiska i opinie urzędu w sprawach związanych z pobytem c udzoziemców w Polsce w oparciu o procedurę tzw. zezwo- lenia jednolitego na pobyt i pracę. ● Współpraca z prokuraturą i sądami Współpraca z prokuraturą obejmowała trzy zasadnicze obszary: 9współpracę w zakresie ustalania okoliczności i przy - czyn śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych wypadków przy pracy, 9kontakty w ramach postępowań przygotowawczych wszczętych z zawiadomień inspektorów pracy o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, 9wymianę informacji i spotkania szkoleniowe. W ramach współpracy inspektorzy pracy przeprowadzali kontrole na wniosek prokuratury, udostępniali dokumentację z kontroli, a także byli przesłuchiwani w charakterze świad - ków w postępowaniach prowadzonych przez prokuraturę lub pod jej nadzorem. Organizowane były wspólne spotkania inspektorów pracy oraz prokuratorów, na których wymieniano się doświadcze - niami w zakresie prowadzonych postępowań w sprawach o p rzestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową. Konsultowano się także w kwestiach związanych z badaniem przyczyn i ustalaniem przebiegu wypadków przy pracy. Organizowano szkolenia, w których uczestniczyli przedstawiciele prokuratury, poświęcone m.in. prawnym aspektom mobbingu. Współpraca z sądami polegała głównie na udostępnia- niu na wniosek sądów dokumentacji z kontroli oraz udziela- niu informacji o wynikach kontroli. Dotyczyło to najczęściej p rzypadków związanych z łamaniem praw pracowniczych, jak również wydaniem dokumentacji z badania przyczyn i okoliczności wypadków przy pracy. Inspektorzy pracy występowali także przed sądami w charakterze oskarżycieli publicznych w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika i byli przesłuchiwani w charakterze świadków na okoliczność ustaleń dokonanych w toku kontroli. W ramach współpracy między organami podejmowane są działania zmierzające do wypracowania jednolitych prak - tyk i procedur mających na celu usprawnienie wzajemnej w spółpracy. Bieżąca wymiana informacji, jak również wspól- ne spotkania i szkolenia inspektorów pracy z sędziami i pro- kuratorami służą wzajemnej wymianie doświadczeń oraz p rzyczyniają się do skutecznej walki ze zjawiskiem przestęp- czości w zatrudnieniu. ● Współpraca na szczeblu regionalnym Regionalne formy współpracy PIP z partnerami, leżące w gestii poszczególnych okręgowych inspektoratów pra- cy, skupiały się w 2023 r. przede wszystkim na organizacji p rzestrzeni do dyskusji – w gronie wysokiej klasy eksper- tów ze środowiska naukowego, przedstawicieli partnerów s połecznych oraz jednostek terenowych partnerów instytu- cjonalnych urzędu – na najaktualniejsze tematy z obszaru t echnicznych i prawnych aspektów ochrony pracy. Takie podejście wpisuje się w aktualną politykę urzędu, której jednym z głównych założeń jest kreowanie wizerunku PIP jako instytucji otwartej na dialog i debatę ze wszystkimi interesariuszami szeroko pojętego rynku pracy. Wśród wydarzeń, których w całym kraju zorganizowano blisko 50, znalazły się: 9VII konferencja naukowa z cyklu „Nauka i praktyka w służ - bie człowiekowi pracy”, pod tytułem: „Urlop wypoczynko- wy – prawo czy obowiązek?”, której organizatorami był Okręgowy Inspektorat Pracy w Poznaniu oraz Uniwersy- tet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i w ramach któ- rej podnoszono m.in. kwestie dotyczące prawa do urlopu wypoczynkowego w świetle doświadczeń kontrolnych Państwowej Inspekcji Pracy oraz urlopów wypoczynko - wych w orzecznictwie sądów pracy i Sądu Najwyższego. 9VI ogólnopolska konferencja naukowa z cyklu „Nietypo- we stosunki zatrudnienia”, zorganizowana przez Cen- trum Nietypowych Stosunków Zatrudnienia Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego, Okręgowy Inspektorat Pracy w Łodzi oraz Studenckie Forum Niety - powych Stosunków Zatrudnienia Wydziału Prawa i Admi- nistracji UŁ, poświęcona analizie wpływu na rynek pracy procesów takich jak automatyzacja, algorytmizacja czy robotyzacja. 9Konferencja naukowa „Postępowanie kontrolne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Państwowej Inspekcji Pracy”, współorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy Konferencja naukowa „Urlop wypoczynkowy - prawo czy obowiązek?” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 245 we Wrocławiu oraz Odział ZUS we Wrocławiu, która przy- brała wymiar ogólnopolski, a jej celem było określenie miejsca postępowań kontrolnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Państwowej Inspekcji Pracy w syste - mie prawa z perspektywy ustawowych kompetencji obu instytucji. 9Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Praca zdal - na – podstawowe wyzwania dla stron stosunku pracy”, współorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pra- cy w Białymstoku i Wydział Prawa Uniwersytetu w Bia- łymstoku, w trakcie której omówiono zagadnienia: pracy zdalnej w kontekście kontroli organów PIP; powierzania pracownikowi wykonywania pracy zdalnej; odpowiedzial - ności za naruszenie przepisów o pracy zdalnej; dokonano analizy przepisów dotyczących dodatkowych świadczeń pieniężnych związanych z pracą zdalną oraz przedsta - wiono obowiązki pracodawcy w zakresie bhp przy pracy zdalnej, jak również przepisy dotyczące pracy zdalnej z perspektywy pracowników. 9Konferencja „Kształtowanie wewnątrzzakładowych źró - deł prawa pracy”, której organizatorami były Okręgowy Inspektorat Pracy w Zielonej Górze i Instytut Nauk Praw- nych Uniwersytetu Zielonogórskiego, a partnerami – NSZZ „Solidarność” w Zielonej Górze, NSZZ „Solidarność” w Gorzowie Wielkopolskim, Rada OPZZ Województwa Lubuskiego, Organizacja Pracodawców Ziemi Lubuskiej, Lubuska Organizacja Pracodawców, Zachodnia Izba Przemysłowo-Handlowa. 9Konferencja z cyklu „Godna praca to bezpieczna praca”, pod tytułem: „Współczesne uwarunkowania bezpiecznej pracy”, zorganizowana przez Zarząd Regionu Gdań - skiego NSZZ „Solidarność”, przy współudziale Okręgo- wego Inspektoratu Pracy w Gdańsku oraz Uniwersytetu Gdańskiego, na której poruszono kwestie dotyczące kul- tury bezpiecznej pracy w świetle doświadczeń kontrol- nych Państwowej Inspekcji Pracy oraz nowych wyzwań dla inspekcji pracy wynikających ze zmieniających się warunków zatrudnienia, jak również nieustających zmian w przepisach prawa pracy i ważnej roli związków zawodowych. ● Współpraca ze związkami zawodowymi Współpraca Państwowej Inspekcji Pracy z organizacja- mi związkowymi bazuje na sprawdzonych formach dzia- łania, przewidzianych ustawowo, które zakładają m.in. i nformowanie o tematyce i zakresie przeprowadzanych kontroli, analizowanie zgłaszanych uwag i spostrzeżeń, informowanie o wynikach kontroli i podjętych decyzjach oraz udzielanie porad i informacji z zakresu prawa pracy. Często stosowaną formą współpracy są także kontrole przeprowadzane na wniosek organizacji związkowych oraz społecznych inspektorów pracy. Współdziałanie z partne - rami społecznymi Państwowej Inspekcji Pracy ma duże z naczenie, ponieważ wzmacnia przekaz i pozytywnie wpły- wa na poziom skuteczności działań zarówno kontrolnych, j ak i prewencyjno-promocyjnych, realizowanych centralnie, i na szczeblu okręgowych inspektoratów pracy. Każdego roku w programie działania Państwowej Inspekcji Pracy uwzględnianych jest wiele propozycji, uwag i opinii zgła - szanych przez organizacje związkowe. W r oku sprawozdawczym znaczenie dotychczasowej współpracy ze stroną społeczną oraz potrzeba jej wzmoc - nienia i ugruntowania znalazły swój wyraz w podpisaniu przez Głównego Inspektora Pracy oraz trzy reprezentatyw- ne centrale związkowe (OPZZ, NSZZ „Solidarność” i FZZ) p orozumień w sprawie zasad współdziałania w zakresie ochrony pracy. 11.2. Współpraca międzynarodowa W 2023 r. współpraca międzynarodowa Państwowej Inspekcji Pracy związana była z realizacją priorytetów Komi- sji Europejskiej w obszarze szeroko rozumianej ochrony pra- cy, a także z dotychczasowym, aktywnym współdziałaniem u rzędu z międzynarodowymi instytucjami i organizacjami działającymi na rzecz usprawnienia transgranicznego egze - kwowania prawa, ochrony praw pracowników mobilnych, zwalczania pracy nierejestrowanej czy rozwoju pracy zdalnej i platformowej. Podążając za kierunkami europejskich zja - wisk w obszarze zatrudnienia, urząd dążył do optymalizacji swojej działalności kontrolnej i pozakontrolnej m.in. poprzez analizę sprawdzonych rozwiązań partnerów zagranicznych. Służył temu udział kierownictwa i ekspertów PIP w między - narodowych wydarzeniach, pracach unijnych grup robo- czych i innych gremiów, umożliwiających wymianę wiedzy, d oświadczeń i dobrych praktyk. Główny Inspektor Pracy, jako członek SLIC, uczestniczył w 83. posiedzeniu plenarnym Komitetu Wyższych Inspektorów Pracy , zorganizowanym w ramach Prezyden- cji Szwecji w Radzie UE, podczas którego: zaakceptowano u aktualnioną wersję e-podręcznika na temat transgranicz- nego egzekwowania prawa, wybrano przedstawiciela PIP d o roli przewodniczącego Grupy Roboczej SLIC do spraw ogólnych aspektów egzekwowania prawa oraz przyjęto zgło - szenie eksperta PIP do zespołu SLIC do spraw oceny sys- temu inspekcji pracy w Luksemburgu w 2024 r. Konferencja D nia Tematycznego w Sztokholmie koncentrowała się wokół zagadnienia czynników kognitywnych związanych z bhp, Konferencja naukowa „Praca zdalna – podstawowe wyzwania dla stron stosunku pracy” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 246 ROZDZIAŁ 11 w tym np. pojęć ergonomii poznawczej, niedociążenia i prze- ciążenia poznawczego czy zagrożeń kognitywnych w pracy ( także zdalnej) i zarządzania nimi. Główny Inspektor Pracy wziął także udział w 84. posiedzeniu plenarnym SLIC w trakcie Prezyden- cji Hiszpanii w Radzie UE. Uczestnicy zaakceptowali zbior- cze tabele z danymi statystycznymi inspekcji krajowych za 2 021 r., przyjęli „Wspólne standardy programu szkoleniowe- go dla inspektorów pracy” oraz wysłuchali raportu o stanie p rzygotowań do kampanii SLIC 2024 „Wypadki przy pracy”. Towarzyszącą obradom konferencję poświęcono śródokre - sowemu przeglądowi „Strategicznych ram UE w dziedzi- nie bhp na lata 2021-2027: bezpieczeństwo i higiena pracy w zmieniającym się świecie pracy”. Dyskutowano również na temat zagrożeń psychospołecznych dla inspektorów pra - cy i w przedsiębiorstwach oraz wyzwań dla inspekcji pracy wynikających ze zmian klimatu. W roku sprawozdawczym Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała swoją aktywność w stałych grupach roboczych SLIC do spraw: strategii, nowych zagrożeń dla bezpieczeństwa i zdrowia zawodowego (EMEX), bhp pracowników mobilnych, czynników biolo - gicznych (BIOLEX), dyrektywy maszynowej (MACHEX), chorób o długim okresie utajenia wywołanych naraże- niem na substancje chemiczne (LL CHEMEX), ogólnych a spektów egzekwowania prawa (GEA). Jednocześnie w ramach bieżących inicjatyw realizowanych pod egidą Komitetu SLIC, przedstawiciele PIP współpracowali przy opracowaniu materiałów grupy roboczej przygotowującej kampanię SLIC 2024 „Wypadki przy pracy”, brali udział w ocenie systemu inspekcji pracy w Austrii, uczestniczyli w szkoleniu dla szkoleniowców, będącym wynikiem projek - tu podgrupy Machex pod nazwą „Szkolenie inspektorów w zakresie inspekcji dotyczących bezpieczeństwa sprzętu roboczego”. Podobnie jak w latach poprzednich, nasz urząd w pełni uczestniczył w wymianie informacji w ramach Komitetu SLIC za pośrednictwem systemu KSS ( ang. Knowledge Sha- ring Site ). W systemie KSS pojawiły się 43 pytania (naj- więcej od czasu powstania sieci), w tym 5 z grup roboczych S LIC, na które PIP odpowiedziała terminowo. Jedno zapyta- nie zostało zamieszczone przez nasz urząd i dotyczyło dele- gowania kierowców. W z wiązku z corocznymi spotkaniami inspekcji pracy z państw Grupy Wyszehradzkiej, delegacja Państwo- wej Inspekcji Pracy uczestniczyła w obradach w Koszycach, p odczas których przedstawiciele Czech, Słowacji, Węgier i Polski omówili wybrane aspekty działalności swoich urzę - dów, a w wyniku dyskusji zgodzili się, że aktualnie jednym ze wspólnych wyzwań dla inspekcji pracy w krajach Grupy V4 są kwestie związane z aktywnością zawodową uchodźców z Ukrainy. W 2023 r. eksperci PIP kontynuowali swoje zaangażo - wanie w działania Grup Współpracy Administracyj- nej (ADCO) do spraw urządzeń ciśnieniowych i do spraw dyrektywy maszynowej, które podejmowały zagadnienia nadzoru rynku, unijnej sieci zgodności produktów, nowego rozporządzenia dotyczącego maszyn i nowelizacji przewod - nika do dyrektywy maszynowej. W tym samym roku polska inspekcja współpracowała w szerokim zakresie z Europejskim Urzędem ds. Pracy (ELA) . Grupa Robocza ds. Inspekcji, w której PIP jest sta- łym członkiem, omawiała nowe inicjatywy realizowane lub k oordynowane przez ELA, w tym: nowe narzędzia analitycz- ne proponowane przez ELA państwom członkowskim jako w sparcie, a także planowane na 2024 r. działania transgra- niczne w sektorach hotelarsko-gastronomicznym, transportu i budownictwa. Dodatkowo eksperci PIP zaangażowani byli w spotkania poświęcone kampanii informacyjnej ELA obej - mującej sektor budownictwa. W ramach Programu Wymiany Personelu ELA, delegacja PIP złożyła wizytę studyjną w Belgii, podczas której omówio - no: zasady zatrudniania cudzoziemców w Polsce, zagadnie- nia delegowania pracowników do Belgii, w szczególności o bywateli państw trzecich kierowanych przez przedsiębior- stwa z siedzibą w Polsce do pracy w sektorze budowlanym, p owiązane kwestie bhp, a także delegowanie kierowców w międzynarodowym transporcie drogowym. Elementem praktycznym była wizyta kontrolna na placu budowy. Polska inspekcja również była organizatorem wizyty obję - tej Programem Wymiany Personelu ELA – delegacji estoń- skiej inspekcji pracy w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Gdańsku. Gości zapoznano z organizacją, rolą i zadania- mi PIP, metodologią kontroli, a także przekazano informacje n a temat współpracy z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i urzędami skarbowymi w sprawach dotyczących delegowa - nia pracowników do Polski. Analogiczne szczegóły przed- stawiła strona estońska, zaś cennym dopełnieniem części t eoretycznej były wizyty kontrolne w stoczniach. Podczas konferencji Europejskiego Urzędu ds. Pracy w Bratysławie Państwowa Inspekcja Pracy została nagro - dzona w konkursie dotyczącym dobrych praktyk. Uznanie E LA zyskała kampania informacyjno-edukacyjna PIP „Czas pracy kierowców a wypadki drogowe” oraz projekt „Działa - nia komunikacyjne i doradztwo Państwowej Inspekcji Pracy dla uchodźców z Ukrainy podejmujących pracę w Polsce”. Wspólna kontrola polskich i niemieckich inspektorów w Poczdamie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 247 W roku ubiegłym PIP przekazała do ELA, jako opis dobrej praktyki, informacje o 3-letniej kampanii kontrolno-prewen- cyjnej „Budowa. STOP wypadkom!” Polscy inspektorzy pracy uczestniczyli jako obser- watorzy w k ilku wspólnych kontrolach transgranicz- nych (przy wsparciu ELA) na budowach w Belgii, Republice Czeskiej, Niemczech, Holandii i we Włoszech, w związku z wykonywaniem na nich pracy przez obywateli polskich oraz planami służb inspekcyjnych tych państw w zakresie weryfi - kacji legalności zatrudnienia, zgłoszenia do ubezpieczenia s połecznego i przestrzegania przepisów o delegowaniu. Na podobnych zasadach PIP była gospodarzem wspól - nej kontroli przeprowadzonej we współpracy z Holenderskim Urzędem ds. Pracy na terenie dwóch województw, która dotyczyła działalności podmiotów kierujących osoby do pra - cy na terytorium Holandii. W ubiegłym roku przedstawiciel urzędu, wypełniając swoją funkcję współprzewodniczącego grupy robo- czej ELA – Europejskiej Platformy ds. Przeciwdzia- łania Pracy Nierejestrowanej (UDW) , uczestniczył w jej posiedzeniach plenarnych, poświęconych m.in. niezadekla- rowanej pracy zdalnej i dobrym praktykom we współpracy o rganów egzekwowania prawa pracy i przepisów socjalnych z organizacjami pozarządowymi. Dodatkowo przewodniczył on spotkaniu podgrupy Platformy UDW ds. zapobiegania pracy nierejestrowanej wśród uchodźców z Ukrainy, na któ - rym omówiono działania instytucji europejskich i krajowych p odejmowane w celu ich wspierania. Ponadto pracownicy inspekcji brali udział w wie- lu wydarzeniach zorganizowanych przez Europejski U rząd ds. Pracy , poświęconych różnorodnym zagadnie- niom, takim jak np.: działania informacyjne dotyczące pra- cy sezonowej, wyzwania związane z pracą transgraniczną w s ektorze budownictwa, aspekty pracownicze i socjalne w międzynarodowym transporcie drogowym, delegowanie (także wielopoziomowe) obywateli państw trzecich i przez agencje pracy tymczasowej, zatrudnienie „wielopaństwo - we”, problem fałszowania dokumentów, sztuczna inteligen- cja i algorytmy w procesie oceny ryzyka, rola i wyzwania dla o rganów krajowych w związku z cyfrowymi platformami pracy. W 2023 r. przedstawiciele PIP w dalszym ciągu uczest - niczyli w programie IMI-Prove, mającym na celu poprawę funkcjonowania Systemu Wymiany Informacji na Rynku Wewnętrznym (IMI) oraz w działaniach grupy ekspertów zajmującej się wypracowaniem elektronicznego oświad - czenia (e-deklaracji) o delegowaniu pracowników. W roku sprawozdawczym kontynuowano zaangażowa- nie PIP w projekt Eurodelegowanie, którego założeniem jest zacieśnienie współpracy pomiędzy instytucjami i organi- zacjami partnerskimi w sprawach związanych z delegowa- niem pracowników, a tematem przewodnim jego aktualnej, s zóstej już edycji jest obecność na europejskich rynkach pracy obywateli państw trzecich. Zrealizowana w ramach projektu wizyta delegacji PIP w Norwegii służyła poznaniu metodyki kontroli prowadzonych przez inspektorów norwe - skich w zakresie warunków pracy (jej wymiaru i wynagro- dzeń), legalności zatrudnienia cudzoziemców i delegowania p racowników na terytorium Norwegii w celu świadczenia usług. Podczas rewizyty delegacji norweskiej w OIP Biały - stok przeprowadzono kontrole w dwóch przedsiębiorstwach produkujących prefabrykowane domy modułowe. W ramach kontaktów dwustronnych zorganizowa- no spotkanie delegacji PIP i służb kontrolnych Austrii, poświęcone przeglądowi obowiązujących przepisów krajo- wych, a także przybliżeniu struktury, kompetencji i współ- pracy organów krajowych zaangażowanych w realizację z adań w obszarze delegowania pracowników i obsługę wniosków kierowanych za pośrednictwem Systemu Wymia - ny Informacji na Rynku Wewnętrznym (IMI). Centralnym punktem ubiegłorocznej wizyty kierownic- twa czeskiej inspekcji pracy w Polsce było podpisanie Protokołu o współpracy i wymianie informacji, zaś część merytoryczna spotkania koncentrowała się na działalności kontrolno-nadzorczej obu instytucji, polskiej strategii prewencji w sektorze budowlanym, a także kwestiach kontroli delegowa - nia pracowników i powiązanej z tym współpracy dwustronnej. W 2 023 r. delegacja kierownictwa PIP, w trakcie wizy- ty studyjnej w norweskiej inspekcji pracy, miała okazję do wymiany informacji na temat przeciwdziałania pracy niere- jestrowanej, przyszłości pracy i nowych wyzwań dla inspek- cji pracy oraz perspektyw wykorzystania w działaniach in stytucji nowoczesnych technologii i sztucznej inteligencji. Z kolei celem oficjalnej wizyty delegacji PIP w Londy- nie było spotkanie z przedstawicielami brytyjskiej służby dochodzeniowej do spraw zwalczania nadużyć finanso- wych, poświęcone omówieniu przestępstw i nieprawi- dłowości wykrywanych przez polskie i brytyjskie organy k ontrolne w obszarze zatrudnienia. W 2023 r. partnerzy PIP często korzystali ze specja - listycznej wiedzy ekspertów urzędu, którzy występowa- li jako prelegenci podczas różnych wydarzeń. Podczas w arsztatów w ramach projektu „Wzmocnienie systemu zarządzania migracjami w Republice Mołdawii” eks- pert urzędu wyjaśnił jakie są wymogi prawne legalnego z atrudnienia cudzoziemców na terytorium Polski oraz zasa- dy kontroli tego zagadnienia przez PIP. Z kolei w trakcie warsztatów Federalnego Instytutu Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy w Niemczech (BAuA) na temat tren- dów w praktykach inspekcyjnych w Europie, delegat naszej Wizyta kierownictwa czeskiej inspekcji pracy w Polsce SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 248 ROZDZIAŁ 11 inspekcji przybliżył słuchaczom założenia strategii wzmo- żonego nadzoru i obniżania poziomu ryzyka zawodowego, a w k onsekwencji liczby zdarzeń wypadkowych w zakła- dach o wysokiej skali zagrożeń zawodowych. D zięki międzynarodowej współpracy eksperci PIP nie tylko promują polskie doświadczenia na świecie, ale rów - nież poszerzają swoje kompetencje zawodowe, jak cho- ciażby dzięki serii szkoleń zrealizowanych przez Europejską Sieć ds. Zgodności Produktów , doty- czących m.in. urządzeń gazowych, pojazdów silnikowych c zy ograniczenia stosowania substancji niebezpiecznych w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym. Ubiegłoroczna aktywność międzynarodowa Państwowej Inspekcji Pracy była wynikiem realizacji zobowiązań z tytu - łu członkostwa w wymienionych grupach i organizacjach, a j ednocześnie wynikała z potrzeby wzmacniania tych obszarów współpracy z partnerami zagranicznymi, które związane były ze zjawiskami obserwowanymi na polskim i europejskim rynku pracy. Umożliwiła rozbudowanie bazy wiedzy urzędu o szeroki wachlarz aktualnych zagadnień merytorycznych, wymianę doświadczeń i poznawanie roz - wiązań mogących stanowić inspirację w działalności PIP. U mocniła też wizerunek urzędu jako instytucji skutecznej, nowoczesnej i aktywnej. 11.3. Działania komunikacyjne i wizerunkowe PIP W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała bli- ską współpracę z mediami w celu kreowania wizerunku urzędu jako rzetelnego, wiarygodnego i skutecznego part- nera pracowników i pracodawców. Oprócz działań reaktyw- nych – udzielania odpowiedzi na dziennikarskie zapytania, p rowadzone były działania proaktywne. Politykę medialną Głównego Inspektoratu Pracy wspierały wszystkie tereno - we ośrodki PIP. W każdym z 16 okręgowych inspektoratów pracy funkcjonuje rzecznik prasowy, a w Głównym Inspek- toracie Pracy – Biuro Informacji GIP, którym kieruje rzecznik p rasowy GIP. Czuwa on nad jednolitym przekazem i spójną polityką informacyjną inspekcji. Rok 2023 charakteryzował się dużą aktywnością medialną Głównego Inspektora Pracy. Katarzyna Łażew - ska-Hrycko była gościem mediów o zasięgu ogólnopol- skim, m.in.: −Polsat News (specjalne poranne wydanie programu); −„Onet Rano”; −„Sygnały Dnia”, Radiowa Jedynka; −Radiowa Trójka. Główny Inspektor Pracy udzielił też wielu wywiadów pra - sowych, z których najobszerniejsze ukazały się w „Dzienniku Gazecie Prawnej”, w Polskiej Agencji Prasowej i w „Tygo- dniku Solidarność”. Członkowie kierownictwa wielokrotnie p rzyjmowali zaproszenia mediów lokalnych, stąd obecność Katarzyny Łażewskiej-Hrycko w studiu TVP3 Gorzów Wiel - kopolski, Radia Poznań czy Radia Kraków. Dziennikarzy najbardziej interesowały kwestie doty- czące bieżącej sytuacji gospodarczej, politycznej i spo- łecznej. Najczęściej pytali o zatrudnienie cudzoziemców, z właszcza obywateli Ukrainy w kontekście trwającej już dru- gi rok wojny z rosyjskim agresorem. Inny powracający temat t o regulacje dotyczące pracy zdalnej, nierównego traktowa- nia kobiet i mężczyzn na rynku pracy czy mobbingu. Z naczącym kanałem komunikacji jest profil Główne- go Inspektoratu Pracy na platformie X (dawniej Twit- ter). Służy on przede wszystkim bieżącemu informowaniu o udziale członków kierownictwa w konferencjach, debatach i spotkaniach publicznych. Za pośrednictwem konta infor - mowano także o nagraniach podcastowych i komunikatach zamieszczanych na stronie internetowej www.pip.gov.pl. Dodatkowo konto służyło do dzielenia się treściami zamiesz - czanymi na kontach okręgowych inspektoratów pracy, aby poszerzać zasięgi poszczególnych wpisów. Nowym kanałem działalności medialnej stał się LinkedIn – ważny nie tylko z perspektywy wizerunkowej, ale przede wszystkim komunikacyjnej. Największą popu - larnością w 2023 r. cieszył się post dotyczący przyznania n agród dla dziennikarzy i influencerów „Salus Publica”, któ- ry miał 2 303 wyświetlenia. W 2 023 r. został uruchomiony nowy portal Państwo- wej Inspekcji Pracy , który zastąpił dotychczasową stronę PIP i strony jednostek organizacyjnych urzędu. Przy jego projektowaniu uwzględniono zarówno aktualne wymagania dotyczące prowadzenia stron przez instytucje publiczne, jak i zastosowano nowoczesne podejście do projektowa - nia stron internetowych, bazujące na badaniach i analizie z achowań użytkowników. Punktem wyjścia w projektowa- niu było skierowanie strony do najważniejszych odbiorców ( pracodawców i pracowników) oraz dostosowanie treści do ich potrzeb i oczekiwań. W pracach PIP zastosowała podej - ście uwzględniające UX (User Experience – doświadczenie użytkownika przełożone na funkcje strony internetowej) oraz UI (User Interface – interfejs użytkownika zaprojek - towany w sposób ułatwiający korzystanie z portalu). Waż- nym etapem prac nad nowym portalem było badanie jego u żyteczności. Wzięli w nim udział zróżnicowani wieko- wo respondenci: pracownicy i pracodawcy, a także oso- by wchodzące na rynek pracy. Oddzielnie przetestowano w ersję na desktop i na urządzenia mobilne. Cały proces projektowy zapewnił zgodność architektury informacji, funk - cjonalności oraz projektu graficznego portalu z zasadami UX i UI design. Ze względu na rosnącą liczbę osób korzy- stających ze strony urzędu na urządzeniach mobilnych, z wrócono szczególną uwagę na optymalizację wersji mobile portalu PIP. Nie tylko zapewniono responsywność (auto - matyczne dostosowywanie się treści do rozmiaru ekranów urządzeń) portalu, ale również zastosowano nowe rozwią- zania projektowe, ułatwiające korzystanie ze stron inspekcji na telefonach komórkowych. Podejście skoncentrowane na odbiorcach i ich pozytyw - nych doświadczeniach (przejrzystość, łatwość korzystania, intuicyjność) zaowocowało zupełnie nowym sposobem pre- zentowania treści na stronie z podziałem na pracodawców, p racowników i służby bhp. Dla każdej z grup docelowych przygotowano m.in. niezbędniki zawierające kompendium informacji, porady prawne oraz pytania i odpowiedzi. Baza SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 249 Dzięki nowej witrynie internetowej odświeżoną formę zyskał magazyn „Inspektor Pracy”. Wyłącznie interne- towe wydanie miesięcznika przystaje do obecnych wymo- gów technicznych, zwłaszcza do urządzeń mobilnych. W 2 023 r. ukazało się jego 9 numerów, z czego trzy podwój- ne. Na łamach pisma tradycyjnie omawiana była tematyka z wiązana z obszarem działań i profilem urzędu, teksty doty- czyły m.in. bezpieczeństwa na placach budów, rozliczania c zasu pracy, urlopów, ochrony wynagrodzenia, umów o pra- cę i organizacji pracy. Warto podkreślić, że redakcja sięgnęła t eż po treści obecne w przestrzeni społeczno-medialnej, jak np. dotyczące mobbingu. Magazyn na bieżąco prezentował skalę działań PIP, relacjonując organizowane przez urząd konferencje, konkursy, działania promocyjno-prewencyjne (np. „O bezpieczeństwie na budowach w całej Polsce” – podsumowanie Tygodnia Bezpieczeństwa w każdym z okrę - gowych inspektoratów pracy). Informował też o sukcesach i o siągnięciach inspekcji, m.in. o wyrokach sądowych zgod- nych z interpretacją przepisów przez PIP czy nagrodach p rzyznanych przez Europejski Urząd ds. Pracy. Ważnym elementem polityki medialnej jest stałe uczestnictwo przedstawicieli inspekcji pracy w audy- cjach radiowych . W 2023 r. pracownicy OIP w Białym- stoku gościli w 10 audycjach z serii „Masz prawo” w Radiu B iałystok. Z kolei OIP w Olsztynie w ramach współpracy z „Gazetą Olsztyńską” zainicjował cykl programów „Ekspert radzi”. Pojawiały się one raz w miesiącu w okresie od marca do grudnia 2023 r. Przedstawiciele OIP w Kielcach cyklicz - nie uczestniczyli w porannej rozmowie Radia eM Kielce „ Prawdę mówiąc”. Na terenie działania OIP Poznań szcze- gólne zainteresowanie problematyką związaną z prawem p racy wykazywało Radio Poznań, przedstawiciele inspekcji uczestniczyli w 18 audycjach. W ramach projektu „Godna praca to bezpieczna praca” zrealizowano 4 nagrania dla Radia Gdańsk z udziałem przedstawicieli OIP w Gdańsku. Uzupełnieniem stałej obecności przedstawicieli PIP w audycjach były dyżury eksperckie dla słuchaczy i widzów, w trakcie których zainteresowani mogli uzyskać poradę prawną. O dobre relacje z mediami dbano również podczas licznych wydarzeń organizowanych lub współorga - nizowanych przez PIP. S tałe kontakty ze światem mediów zaowocowały uru- chomieniem w 1989 r. konkursu Głównego Inspektora Pracy dla dziennikarzy . Jego uczestnikami są dziennika- rze mediów ogólnopolskich, regionalnych i lokalnych, auto- rzy materiałów prasowych, internetowych, audycji radiowych i programów telewizyjnych, które przedstawiają problematy- kę ochrony pracy, działania ustawowe Państwowej Inspekcji P racy, a przy tym wyróżniają się profesjonalizmem, walora- mi popularyzatorskimi i publicystycznymi. W 2023 r. po raz p ierwszy wśród laureatów konkursu znalazł się influencer. Za przygotowane podcasty nagrodę Głównego Inspektora Pracy otrzymała współpracująca z OIP w Krakowie Angelika Broniewska, prezes Zarządu Fundacji IPomocni.pl. Nagro - dzone podcasty dotyczyły przestrzegania przepisów prawa p racy i bhp (kontrole PIP, bezpieczeństwo na budowie, oce- na ryzyka zawodowego). W 2023 r. nagrody i statuetki „Salus p orad prawnych oraz pytań i odpowiedzi jest systematycz- nie rozwijana. Z m yślą o osobach zainteresowanych tematyką prawa pracy, które chcą wziąć udział w bezpłatnych wydarze - niach organizowanych w całej Polsce przez PIP, przygo- towano moduł – interaktywny kalendarz. Internauta może s prawdzić, jakie szkolenia, konferencje, webinaria i semi- naria odbędą się w wybranym przez niego miesiącu. Wyni- ki może sortować ze względu na rodzaj wydarzenia, tryb ( on-line, stacjonarny) i miejsce (województwo). Po wybraniu wydarzenia internauta może się na nie zapisać. Na pod - stronie kalendarza i na stronie głównej portalu wyświetlane są nadchodzące wydarzenia. Dla łatwiejszego znalezienia informacji użytkownicy mogą korzystać nie tylko z wyszukiwarki przeznaczonej dla całego portalu PIP, ale również z oddzielnych wyszuki - warek w modułach „Porady prawne” oraz „Pytania i odpo- wiedzi”. Przy projektowaniu portalu brano pod uwagę t o, że internauci w różny sposób poruszają się na stronach internetowych. Dlatego też do tych samych treści użytkow - nicy portalu mogą dotrzeć w różny sposób. Ponadto w kilku modułach mogą sortować informacje po wcześniej zdefi- niowanych kategoriach. K olejnym sposobem na ułatwienie internautom znale- zienia treści jest chatbot z funkcją głosową. Użytkownicy m ogą zadawać pytania zarówno pisemnie, jak i za pomocą głosu i otrzymują odpowiedzi jednocześnie w obydwu for - mach. To nowoczesne technologicznie rozwiązanie będzie stale rozwijane. Kalendarz wydarzeń organizowanych przez PIP Chatbot z funkcją głosową SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 250 ROZDZIAŁ 11 Publica” odebrali: Małgorzata Kuźma (Magazyn „Solidar- ność”); Magdalena Maria Bukowiecka (Gazeta Olsztyńska); A ngelika Broniewska (Fundacja IPomocni.pl); Jacek Kosiak (Radio Poznań); Artur Steciąg (Radio Zachód) oraz Krzysz - tof Nakonieczny (Magazyn „Forbes”). 11.4. Działalność Ośrodka Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy Jako jeden z nielicznych europejskich urzędów inspek- cji pracy Państwowa Inspekcja Pracy w Polsce dysponuje w łasną placówką edukacyjno-szkoleniową, dzięki któ- rej ma możliwość doskonalić własną kadrę inspektorską o raz przeprowadzać kursy aplikacyjne dla kandydatów na inspektorów pracy. Szczycący się ponad 70-letnią historią i działający aktualnie w oparciu o ustawę z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy Ośro- dek Szkolenia PIP we Wrocławiu posiada nowocześnie u rządzone i specjalistycznie wyposażone sale wykładowe i seminaryjne, odpowiadające wymaganiom oferty szko - leniowej kierowanej zarówno do własnych pracowników, jak również do partnerów społecznych i instytucjonal- nych. Ośrodek dysponuje hotelem, którego infrastruktura j est w pełni wykorzystywana przy organizacji wszelkiego rodzaju wydarzeń odbywających się OS PIP przez cały rok. Budynek hotelu, będący przykładem eksperymen - talnego budownictwa okresu międzywojennego, został z aprojektowany przez Hansa Scharouna jako jeden z ele- mentów wrocławskiej wystawy z roku 1929 „Mieszkanie i M iejsce Pracy” (WUWA). W 2023 r. Ośrodek Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy zorganizował i przeprowadził łącznie 131 przedsię- wzięć szkoleniowych i innych związanych ze szkoleniami (stacjonarnych, zdalnych i hybrydowych), w których uczest- niczyło 5 474 osób. W 116 szkoleniach przygotowujących i doskonalących kadrę PIP oraz w innych formach edukacyjnych realizowa - nych na rzecz urzędu uczestniczyło 4 489 osób – co stanowi 82% ogólnej liczby przeszkolonych, z czego: − 164 osoby uczestniczyły w 6 Aplikacjach Inspektorskich, z których w 2023 r. – 21 osób z 83. Aplikacji Inspektorskiej i 17 osób z 84. Aplikacji Inspektorskiej uzyskało uprawnie- nia inspektora pracy ( łącznie – 38 osób), −3 160 osób wzięło udział w 98 szkoleniach: okresowych w ramach kategorii I, doskonalących w ramach kategorii II-V oraz w naradach w ramach kategorii VI – organizo - wanych w oparciu o Plan Szkoleń Centralnych w formie stacjonarnej lub zdalnej, − 1 165 osób brało udział w 12 innych przedsięwzięciach organizowanych lub zleconych przez PIP tj. w konfe- rencjach, Forum Ochrony Pracy, posiedzeniach Rady Programowo-Metodycznej OS PIP, posiedzeniu Komi- sji Prawnej, wizycie delegacji Czeskiego Urzędu Pracy, posiedzeniu zespołu ds. dyscyplinarnych oraz w spotka- niach i postępowaniach kwalifikacyjnych. W 15 szkoleniach organizowanych dla innych podmio- tów uczestniczyło 985 osób – co stanowi 18% ogólnej licz- by osób przeszkolonych. Doskonalenie zawodowe pracowników PIP W oparciu o zatwierdzony przez GIP Plan Szkoleń Centralnych, w 2023 r. Ośrodek Szkolenia przeprowadził 98 szkoleń i narad szkoleniowych ujętych w kategoriach I – VI. Szkolenia i narady odbywały się w formie stacjonarnej i zdalnej (przy pomocy MS Teams). Kategoria I – obowiązkowe szkolenia okresowe dla pra- cowników wykonujących czynności kontrolne P rzeprowadzono łącznie 9 szkoleń okresowych, w tym: − 7 szkoleń dla 221 pracowników mianowanych wykonujących czynności kontrolne w P I P, −2 szkolenia dla 48 pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę wykonujących czynności kontrolne w PIP – absolwentów 78. oraz 5. Zaocznej Aplikacji Inspektorskiej. Szkolenia okresowe powiązane są z programem działa - nia Państwowej Inspekcji Pracy oraz priorytetami działań u rzędu, wynikającymi z tych programów. Celem szkoleń jest uzupełnienie i pogłębienie wiedzy, skonfrontowa - nie dotychczasowych umiejętności, a także nabywanie przez uczestników aktualnej wiedzy wynikającej z bieżą- cych zadań PIP. Efektem szkoleń jest stałe utrzymywanie działalność szkoleniowa OS PIP Nazwa przedsięwzięcia Liczba Liczba uczest- ników Aplikacje Inspektorskie6164 Szkolenia doskonalące i narady szkoleniowe 983 160 Konferencje, inne narady, spotka- nia i szkolenia na rzecz PIP 121 165 Szkolenia dla Partnerów Społecznych PIP 7439 Szkolenia dla rzeczoznawców ds. bhp121 Szkolenia dla innych podmiotów7525 Podsumowanie1315 474 Ośrodek Szkoleniowy Państwowej Inspekcji Pracy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 251 obecności urzędu w mediach społecznościowych, treningu antystresowego. W 5 szkoleniach kategorii IV uczestniczyły łącznie 144 osoby. Kategoria V – szkolenia doskonalące dla kadry kierow- niczej PIP W kategorii V zorganizowano szkolenia dotyczące: kon- troli zarządczej, zarządzania pod presją czasu i zadań, o ceny pracy i informacji zwrotnej zwiększającej efektyw- ność pracowników, warsztatów językowych z zakresu two- rzenia pism urzędowych. W 5 szkoleniach kategorii V uczestniczyło łącznie 109 osób . Kategoria VI – narady szkoleniowe dla wybranych grup pracowników PIP Narady kategorii VI poświęcone były m.in.: finansom publicznym, ochronie danych w PIP, realizacji kampanii i programów prewencyjnych, edukacyjnych i informacyj - nych, przetwarzaniu danych z działalności PIP, infrastruk- turze teleinformatycznej PIP, wypadkom przy pracy, w ybranym zagadnieniom z branży chemicznej, bezpie- czeństwu pracy w budownictwie, bhp w górnictwie, ochro- nie pracy w rolnictwie indywidualnym, kontroli legalności z atrudnienia obywateli polskich i cudzoziemców. W 26 naradach kategorii VI uczestniczyło łącznie 796 osób . Szkolenia dla podmiotów spoza PIP Rzeczoznawcy do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy Na podstawie §18 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2007 r. w sprawie rzeczoznawców do spraw bezpieczeństwa odpowiednio wysokiego poziomu kompetencji pracowni- ków urzędu. W szkoleniach kategorii I uczestniczyło łącznie 269 osób. Kategoria II – szkolenia doskonalące dla pracowników wykonujących i nadzorujących czynności kontrolne − 22 szkolenia z zakresu wybranych zagadnień praw- nych, a wśród nich szkolenia dotyczące: kontroli prawidłowości zatrudniania na podstawie umów cywil- noprawnych, czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy, kontroli legal- ności zatrudnienia obywateli polskich i cudzoziemców, delegowania pracowników z i na terytorium RP, kontroli agencji zatrudnienia, problematyki zwalczania i zapobie - gania handlowi ludźmi, kształcenia umiejętności z zakre- su taktyki i techniki prowadzenia rozmów i przesłuchań, czasu pracy kierowców, z uwzględnieniem czasu pra- cy w transporcie międzynarodowym, nowych regulacji z zakresu prawa pracy, czasu pracy i wynagrodzenia w podmiotach leczniczych, Karty Nauczyciela oraz pra - wa o szkolnictwie wyższym – przygotowane dla 921 inspektorów pracy . − 12 szkoleń z zakresu technicznego bezpieczeństwa pra- cy, a wśród nich szkolenia dotyczące: zagrożeń związanych z pracami w budownictwie, badania przyczyn i okoliczności wypadków przy pracy, zagrożeń szkodliwymi czynnikami chemicznymi w środowisku pracy, bezpieczeństwa i higie - ny pracy podczas usuwania i zabezpieczania wyrobów zawierających azbest, metodyki kontroli w ramach nad- zoru rynku, bezpieczeństwa i higieny pracy w podmiotach leczniczych, bhp przy pracach spawalniczych, bhp przy instalacjach i urządzeniach elektroenergetycznych – przy- gotowane dla 402 inspektorów pracy . W 34 szkoleniach kategorii II uczestniczyły łącznie 1 323 osoby. Kategoria III – szkolenia doskonalące dla pracowników niewykonujących czynności kontrolnych W ramach kategorii III zorganizowano szkolenia doty - czące m.in.: nowych regulacji z zakresu prawa pracy, postę- powania dyscyplinarnego, zarządzania polityką medialną w organizacji, zamówień publicznych, systemu elektronicz- nego obiegu dokumentacji (SEOD), gospodarowania mająt- kiem w jednostkach budżetowych, dostępu do informacji p ublicznej, czasu pracy w przepisach i jego rozliczaniu, zarządzania bezpieczeństwem obiektów, remontów i inwe - stycji budowlanych, udzielania zamówień na dostawę ener- gii elektrycznej. W 19 szkoleniach kategorii III uczestniczyło łącznie 519 osób . Kategoria IV – szkolenia doskonalące kompetencje społeczne adresowane do wszystkich pracowników PIP W ramach kategorii IV zorganizowano szkolenia doty- czące: komunikacji interpersonalnej w pracy zawodo- wej, eventu jako narzędzia komunikacji marketingowej, Statystyka szkoleń okresowych, doskonalących i narad szkoleniowych Katego- ria Liczba szkoleń Liczba uczest- ników Szkolenia zrealizowa- ne stacjo- narnie Szkolenia zrealizowa- ne w for- mie zdalnej I92699- II341 323331 III19519154 IV51445- V510941 VI26796233 SUMA983 160899 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 252 ROZDZIAŁ 11 i higieny pracy, rzeczoznawca zobowiązany jest do podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez udział, nie rzadziej niż co 5 lat, w okresowych szkoleniach orga - nizowanych dla rzeczoznawców w jednostce organiza- cyjnej upoważnionej przez Głównego Inspektora Pracy. W 2 023 r. Ośrodek przeprowadził 1 szkolenie okreso- we dla 21 rzeczoznawców ds. bezpieczeństwa i higie- ny pracy. S zkolenia dla Partnerów Społecznych PIP W 2023 r. Ośrodek Szkolenia zorganizował 7 szkoleń dla 439 społecznych inspektorów pracy reprezen- tujących centrale związkowe, tj.: NSZZ „Solidarność”, Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodo- wych oraz Forum Związków Zawodowych. Programy szkolenia dostosowano do zgłoszonych wcześniej przez przedstawicieli związków zawodowych potrzeb i propozycji. Tematyka szkoleń dotyczyła wybranych zagadnień z prawa pracy. Szkolenia dla partnerów instytucjonalnych W 2023 r. Ośrodek Szkolenia dodatkowo zorganizował 7 szkoleń dla 525 przedstawicieli instytucji partnerskich, takich jak: Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracow- ników Służby BHP, Sąd Okręgowy we Wrocławiu i S ąd Rejonowy w Legnicy . Programy szkoleń dostoso- wano do zgłoszonych przez przedstawicieli potrzeb i pro- pozycji. Tematyka szkoleń dotyczyła wybranych zagadnień z p rawa pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Inne inicjatywy edukacyjne współorganizowane przez OS PIP W 2023 r. Ośrodek Szkolenia, wspólnie z wrocławskimi uczelniami wyższymi, współorganizował dwie konferen- cje naukowe: „Państwowa Inspekcja Pracy jako gwarant ł adu społecznego” (z Uniwersytetem Wrocławskim) oraz „Zarządzanie Bezpieczeństwem Pracy w Budownictwie” (z Politechniką Wrocławską). Wydarzenia cieszyły się dużym zainteresowaniem i przyciągnęły ponad 250 uczestników. 12 Ocena rozwiązań prawnych, wnioski legislacyjne oraz opiniowanie aktów prawnych Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 255 12. Ocena rozwiązań prawnych, wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy oraz opiniowanie projektów aktów prawnych 12.1. Ocena rozwiązań prawnych 12.1.1. Regulacje wprowadzone do Kodeksu pracy ustawą z dnia 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw Ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 240) wprowadziła do Kodeksu pracy: −z dniem 21 lutego 2023 r. – nowe przepisy regulujące kontrolę trzeźwości i kontrolę na obecność środków dzia - łających podobnie do alkoholu w organizmach pracowni- ków (art. 22 1c – art. 22 1h ) oraz −z dniem 7 kwietnia 2023 r. – nowe przepisy regulujące pracę zdalną (art. 67 18 – art. 67 34 ). Dotychczas możliwość kontrolowania pracowników w zakresie obowiązku zachowania trzeźwości w pra- cy była ograniczona, jej podstawę stanowił art. 17 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2023 r. poz. 2151). Przepis ten dopuszczał sprawdzanie tylko stanu trzeźwo - ści pracowników, było to dopuszczalne wyłącznie w sytu- acji, gdy badanie odbywało się na żądanie kierownika z akładu pracy, osoby przez niego upoważnionej lub same- go pracownika, co do którego zachodziło uzasadnione p odejrzenie, że spożywał alkohol w czasie pracy lub stawił się do niej w stanie po użyciu alkoholu. Wówczas bada - nie stanu trzeźwości pracownika przeprowadzał upraw- niony organ powołany do ochrony porządku publicznego, a z abiegu pobrania krwi dokonywała osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje zawodowe. Regulacje te pod - dawane były krytyce jako nieodpowiadające współcze- snym realiom, skutkujące bezsilnością pracodawców w obec pracowników naruszających obowiązek trzeźwości. Dodatkowo nie było żadnych podstaw prawnych do kon - trolowania pracowników w pracy pod kątem zażywania przez nich różnorodnych substancji odurzających, co sta- wało się coraz bardziej zauważalnym problemem. Zmiany w tym zakresie były postulowane i oczekiwane zarówno przez pracodawców, jak i reprezentujące ich organizacje, a ze względu na wypadki komunikacyjne powodowane przez kierowców będących pod wpływem takich substan - cji – także przez społeczeństwo. Z postulatem o podję- cie działań legislacyjnych mających na celu umożliwienie p racodawcom przeprowadzania we własnym zakresie badań na zawartość alkoholu w organizmie pracowników – na podstawie art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy – wystąpił także Główny Inspektor Pracy (pismem z dnia 6 listopada 2019 r.). Kodeksowe przepisy, które weszły w życie z dniem 21 lutego 2023 r., umożli - wiły pracodawcom prowadzenie samodzielnych kontroli p racowników na obecność w ich organizmach alkoholu oraz środków działających podobnie do alkoholu – przy spełnieniu ustawowych przesłanek, tj. gdy jest to niezbęd - ne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników l ub innych osób lub ochrony mienia, oraz pod warunkiem uregulowania zasad prowadzenia tych kontroli w przepi - sach wewnątrzzakładowych (tj. w układzie zbiorowym pra- cy lub w regulaminie pracy lub w obwieszczeniu). Przepisy w ewnątrzzakładowe w tym zakresie nie mogą jednak być dla pracowników mniej korzystne niż kodeksowe przepisy określające ogólne zasady przeprowadzania takich kontro - li, zakres danych, które mogą być przetwarzane w związku z t akimi kontrolami, a także miejsce i okres przechowywa- nia tych danych. W prowadzona została także kompleksowa regulacja określająca podstawy niedopuszczenia do pracy pra - cownika, wobec którego zachodzi uzasadnione podej- rzenie, że stawił się do pracy w stanie po użyciu alkoholu a lbo w stanie nietrzeźwości lub w stanie po użyciu środ- ka działającego podobnie do alkoholu lub spożywał alko- hol albo zażywał środek działający podobnie do alkoholu w c zasie pracy, a także pracownika, u którego przeprowa- dzona przez pracodawcę kontrola trzeźwości lub kontro- la na obecność środków działających podobnie do alkoholu w ykaże obecność alkoholu lub środka działającego podob- nie do alkoholu w czasie pracy. W prowadzenie tych przepisów do Kodeksu pracy należy ocenić jednoznacznie pozytywnie. Noweliza - cja ta odpowiada na postulaty pracodawców i oczekiwania społeczne ze względu na umożliwienie pracodawcom nie tylko samodzielnego dokonywania kontroli trzeźwości pra - cowników, ale także kontroli na obecność środków działa- jących podobnie do alkoholu w ich organizmach. Można o czekiwać, że wprowadzenie mechanizmów kontroli pra- cowników na obecność w ich organizmach alkoholu lub ś rodków działających podobnie do alkoholu powinno wpły- nąć na wyeliminowanie bądź co najmniej na ograniczenie s pożywania bądź zażywania tego typu substancji przez pracowników i stawiania się do pracy pod ich wpływem. Powinno to skutkować poprawą stanu bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach pracy, a tym samym korzyst - nie wpłynąć na bezpieczeństwo zarówno samych pracow- ników, jak i innych osób oraz mienia, dzięki zapobieganiu w ystąpienia potencjalnych zagrożeń dla tych osób i dóbr wynikających z podejmowania przez pewne grupy pracow - ników czynności zawodowych w stanie po użyciu alkoholu lub środków działających podobnie do alkoholu. Wprowa- dzenie tych regulacji prawnych powinno także przyczy- nić się do wyeliminowania sporów między pracownikami i pracodawcami odnośnie do możliwości przeprowadzania samodzielnej kontroli przez pracodawców oraz procedu - ry badania stanu trzeźwości pracowników. W poprzednio obowiązującym stanie prawnym część pracowników skła- dała skargi do jednostek organizacyjnych Państwowej In spekcji Pracy lub pozwy do sądów pracy, kwestionując prawo, sposób i wyniki badania przeprowadzanego samo - dzielnie przez pracodawcę. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 256 ROZDZIAŁ 12 Jako pozytywne należy także odnotować umożliwie- nie odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu pracy d otyczących kontroli stanu trzeźwości i kontroli na obec- ność środka działającego podobnie do alkoholu do praco- dawców organizujących pracę wykonywaną przez osoby fiz yczne na innej podstawie niż stosunek pracy (zlecenio- biorców, usługobiorców) oraz osób prowadzących na wła- sny rachunek działalność gospodarczą, których praca jest o rganizowana przez tych pracodawców (art. 22 1h Kodeksu pracy). W praktyce bowiem wielu pracodawców prowa- dzących działalność w branżach budowlanej, transporto- wej oraz usługowej powierza pracę na podstawie umów cy wilnoprawnych. Dodatkowo regulacje wprowadzo- ne do ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wycho- waniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi p ozwalają na odpowiednie stosowanie kodeksowych przepisów w tym zakresie przez przedsiębiorców niebę - dących pracodawcami w stosunku do osób fizycznych, którym organizują oni pracę na innej podstawie niż sto- sunek pracy i osób fizycznych, które prowadzą na własny ra chunek działalność gospodarczą, a którym podmiot taki organizuje pracę, a także podmioty zatrudniające osoby fizyczne na podstawie stosunku służbowego, jeśli brak w ich wypadku odrębnych przepisów dotyczących takiej formy kontroli, nakazując wówczas odpowiednie stosowa - nie przepisów Kodeksu pracy do takiej kontroli (art. 17 tej ustawy). Jednocześnie, pomimo ogólnej pozytywnej oceny regu - lacji zawartej w ustawie z dnia 1 grudnia 2022 r. w tym zakresie, należy odnotować rozwiązania budzące wątpli- wości w praktyce. Do najczęściej podnoszonych kwestii s prawiających praktyczne problemy pracodawcom oraz inspektorom pracy w zakresie prowadzenia kontroli trzeź - wości oraz kontroli na obecność środków działających podobnie do alkoholu samodzielnie przez pracodawców należą: −dopuszczalność stosowania takich kontroli do wszystkich pracowników zatrudnionych u pracodawcy – przesłanki kontroli, tj. niezbędność do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób lub ochrony mie - nia (art. 22 1c § 1 i art. 22 1e § 1 Kodeksu pracy), postrzega- ne są bowiem przez część pracodawców i przedstawicieli doktryny jako odnoszące się do pracy na wszystkich sta- nowiskach pracy. Z drugiej strony, jeżeli dopuszczal- ne byłoby stosowanie takich kontroli do wszystkich zatrudnionych, budzi wątpliwość celowość określenia ustawowych przesłanek takiej kontroli. W kontekście kwalifikowania pracowników do takich kontroli podnoszo - na jest także przez pracodawców obawa, że wyłączenie części pracowników z kontroli będzie skutkować zarzutem dyskryminacji i nierównego traktowania ze strony pracow - ników objętych takimi kontrolami, −dopuszczalność przeprowadzania przez pracodawcę takich kontroli wobec nieobjętego nimi na podstawie prze - pisów wewnątrzzakładowych pracownika, w przypadku którego pracodawca poweźmie uzasadnione podejrze- nie, że jest on w stanie nietrzeźwości bądź pod wpływem środków działających podobnie do alkoholu – budzi wąt- pliwości, czy w takim przypadku pracodawca pomimo posiadania technicznych środków i procedur przepro- wadzania kontroli jest uprawniony do ich samodzielnego przeprowadzenia, czy też może jedynie wezwać upraw- niony organ powołany do ochrony porządku publicznego w tym celu (art. 22 1d i art. 22 1e § 2 Kodeksu pracy), −dopuszczalność wprowadzenia przez pracodawcę poli- tyki zero tolerancji dla alkoholu na szczeblu zakłado- wym – podnosi się, że w niektórych branżach/zawodach (np. w transporcie – zarówno drogowym, jak i kolejowym) względy bezpieczeństwa i ochrony życia oraz zdrowia ludzkiego uzasadniają potrzebę bardziej rygorystycznego podejścia i niedopuszczenia pracownika do pracy po alko - holu nie tylko, jeżeli znajduje się on w stanie po użyciu alkoholu albo w stanie nietrzeźwości w rozumieniu art. 46 ust. 2 i 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciw - działaniu alkoholizmowi (art. 22 1c § 5 Kodeksu pracy), ale także w przypadku wykazania jakiejkolwiek obecno- ści alkoholu w organizmie pracownika. W tym kontekście podkreśla się również, że nowe przepisy nie zwolniły pra- codawców z obowiązków wynikających z art. 207 Kodek- su pracy, a ryzyko dopuszczenia do pracy nietrzeźwego pracownika, i w konsekwencji poważnego niebezpieczeń- stwa dla utraty zdrowia lub życia innych osób, może być bardzo duże. D odatkowe wątpliwości i problemy podnoszo - ne są odnośnie kontroli pracowników pod kątem obecności w ich organizmach środków działających podobnie do alkoholu. W tym zakresie najczęściej sta - wiany jest zarzut zbyt wąskiego katalogu takich środ- ków określonego w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z d nia 16 lutego 2023 r. w sprawie badań na obecność alkoholu lub środków działających podobnie do alkoholu w organizmie pracownika (Dz. U. poz. 317). Zwraca się uwagę na to, że pracownicy mogą się także znajdować pod wpływem innych środków, mających wpływ na bez - pieczeństwo zarówno ich samych, jak i innych osób oraz mienia. Ponadto istotnym problemem w praktyce jest to, że część takich środków określonych w rozporządze - niu może znajdować się w lekach przepisanych przez lekarza i przyjmowanych przez pracownika. Skutkiem tego każdorazowo w trakcie kontroli na obecność środ - ków działających podobnie do alkoholu wynik kontroli pracownika będzie pozytywny. Ustawodawca nie uregulo- wał uprawnień pracownika i sposobu postępowania pra- codawcy w takiej sytuacji, gdy jednocześnie pracownik n ie został uznany przez lekarza za czasowo niezdolne- go do pracy. W szczególności nie wiadomo, w jaki sposób p racownik ten może się bronić przed zarzutem stawienia się do pracy pod wpływem takich środków i do pozy - skania jakich informacji, danych osobowych w związku z tym pracodawca jest uprawniony (w sytuacji gdy dane dotyczące zdrowia są danymi wrażliwymi). W związku z tym, że środki działające podobnie do alkoholu mogą się utrzymywać w organizmie pracownika przez dłuższy czas, wiele wątpliwości budzi kwestia praktycznej realizacji SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 257 przez pracodawcę obowiązku niedopuszczania takiego pracownika do pracy (art. 22 1f § 1 Kodeksu pracy), przede wszystkim należy ustalić, jak długo pracownik powinien być odsunięty od wykonywania pracy. Istotnym problemem dla inspektorów pracy jest rów - nież brak w nowych kodeksowych przepisach dotyczących w eryfikacji trzeźwości pracowników oraz pozostawania przez nich pod wpływem środków działających podob - nie do alkoholu regulacji sytuacji, gdy na terenie zakładu pracy świadczą pracę pracownicy zatrudnieni przez róż- nych pracodawców. W c elu wyeliminowania powyższych wątpliwości wska- zane byłoby doprecyzowanie przepisów wprowadzo- nych do Kodeksu pracy z dniem 21 lutego 2023 r. N atomiast odnośnie efektywności nowych rozwiązań prawnych w tym zakresie można zauważyć, że pracodawcy wdrażający kontrole trzeźwości oraz kontrole pozostawania przez pracowników pod wpływem środków działających podobnie do alkoholu są w mniejszości, co szczegól - nie dotyczy małych i średnich pracodawców. Jedynie część dużych podmiotów decyduje się przyjąć regulacje wewnątrzzakładowe w tym obszarze i tym samym stoso - wać prewencyjne kontrole. Nowe regulacje stosują przede wszystkim pracodawcy z sektora produkcyjnego, budowla- nego, usługowego i transportowego zatrudniający większą l iczbę pracowników. Wśród pracodawców podnoszona jest głównie kwestia: −kosztów związanych z wprowadzeniem kontroli trzeź - wości (przede wszystkim ze względu na wymóg zakupu wysokospecjalistycznego, a co za tym idzie kosztownego, sprzętu koniecznego do weryfikacji badania dokonanego urządzeniem niewskazującym skali spożycia), −dużej szczegółowości nowych przepisów, −zbyt dużej liczby obowiązków pracodawcy, w tym formal - noprawnych, związanych ze stosowaniem prewencyjnych kontroli (konieczność opracowania szczegółowych uregu- lowań wewnątrzzakładowych). O ceniając wpływ nowej regulacji na działalność Pań- stwowej Inspekcji Pracy, należy odnotować, że czynno- ści kontrolne przeprowadzane przez organy Państwowej In spekcji Pracy sprowadzają się do weryfikacji wymogów formalnych, jakie pracodawca powinien spełniać, wdraża - jąc procedurę samodzielnej kontroli trzeźwości pracowni- ków oraz kontroli pozostawania przez nich pod wpływem ś rodków działających podobnie do alkoholu. W trakcie takiej kontroli inspektor pracy może skontrolować przepisy wewnątrzzakładowe, podjęte procedury działania, doku - menty związane z prowadzeniem kontroli pracowników, a także dopełnienie obowiązków informacyjnych przez pracodawcę. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w tym zakresie inspektor może pouczyć ustnie pracodaw - cę, wydać wystąpienie lub nakaz usunięcia nieprawidłowo- ści. W zakresie kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy n ie leży natomiast weryfikacja kręgu pracowników, którzy mogą być poddani samodzielnej kontroli prowadzonej przez pracodawcę, ocena, czy prowadzone kontrole nie narusza - ją godności ani innych dóbr osobistych pracowników, ani t eż słuszności decyzji o nałożeniu kary porządkowej na nie- trzeźwego pracownika. W w. ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw wprowadzi- ła także do Kodeksu pracy, z dniem 7 kwietnia 2023 r., przepisy regulujące pracę zdalną. Przepisy te zastąpiły dotychczasowe kodeksowe przepisy o telepracy, a także przepisy o pracy zdalnej zawarte w ustawie z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapo - bieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, i nnych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 340). Celem ustawodaw - cy było, aby nowe kodeksowe przepisy w tej materii były bardziej elastyczne niż przepisy o telepracy, bardziej kom- pleksowe niż przepisy o pracy zdalnej zawarte w ustawie z d nia 2 marca 2020 r. oraz odpowiadały na oczekiwania pracodawców i pracowników. Wprowadzenie przepisów dotyczących pracy zdal - nej do Kodeksu pracy należy ocenić jednoznacznie pozy- tywnie. Na pozytywną ocenę w szczególności zasługuje s zczegółowa regulacja kwestii dotyczących wprowadzania pracy zdalnej w zakładzie pracy oraz praw i obowiązków pracowników i pracodawców związanych ze świadcze - niem pracy zdalnej, w tym kwestii dotyczących kosztów i p rzetwarzania danych osobowych związanych z pracą zdalną oraz podziału odpowiedzialności w zakresie bez - pieczeństwa i higieny pracy między pracodawcę i pracow- nika wykonującego pracę zdalną. Jednocześnie należy o dnotować, że szczegółowość regulacji dotyczących pracy zdalnej bywa także podnoszona jako wada tej regulacji, tj. nadmierna biurokratyczność, przede wszystkim przez pracodawców. Mimo swojej kompleksowości i szczegółowości kodek - sowe regulacje w zakresie pracy zdalnej budzą pewne wąt- pliwości. Do najczęściej podnoszonych należą: −w zakresie zasad wprowadzania pracy zdalnej na gruncie art. 67 20 Kodeksu pracy wątpliwości budzi, czy pracodawca jest obowiązany podjąć i prowadzić negocjacje z organiza- cjami związkowymi w celu zawarcia porozumienia określa- jącego zasady wykonywania pracy zdalnej, czy też może stosować pracę zdalną tylko na podstawie indywidualnych porozumień zawieranych z zainteresowanymi pracownika - mi, nie podejmując nawet próby uzgodnienia zasad wyko- nywania pracy zdalnej ze związkami zawodowymi, −w kwestii ponoszenia przez pracodawcę kosztów pra- cy zdalnej – w związku z brzmieniem art. 67 24 Kodeksu pracy w praktyce jako problem postrzegane jest ustalenie ekwiwalentu pieniężnego w przypadku wykorzystywania przez pracownika wykonującego pracę zdalną materiałów i narzędzi pracy, w tym urządzeń technicznych, niezbęd - nych do wykonywania pracy zdalnej, niezapewnionych przez pracodawcę oraz ryczałtu (zastępującego pokry- wanie kosztów związanych z pracą zdalną przez praco- dawcę i wypłatę ekwiwalentu). Najczęściej podnoszone przez pracodawców są problemy dotyczące ustalenia norm zużycia dla danego rodzaju sprzętu używanego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 258 ROZDZIAŁ 12 przez pracownika, cen narzędzi, urządzeń, przeciętnych parametrów zużycia energii elektrycznej, kosztów usług telekomunikacyjnych, itp., ponieważ przepis nie precyzuje dokładnie, w jaki sposób w praktyce pracodawcy powinni kalkulować kwoty tych świadczeń, −w obszarze obowiązków związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy na stanowisku pracy zdalnej – analiza wyników kontroli wskazuje na trudności pracodawców w zakresie oceny ryzyka zawodowego pracowników wykonujących pracę zdalną (dokonywanej na podstawie art. 67 31 § 5 Kodeksu pracy) w związku z tym, że miejsce pracy pracownika znajduje się poza obszarem władztwa pracodawcy, −w zakresie wypadków przy pracy – w praktyce bar - dzo trudne pozostaje ustalenie okoliczności wypadku przy pracy podczas wykonywania pracy zdalnej, przede wszystkim stwierdzenie, czy wypadek rzeczywiście miał miejsce w związku z jej wykonywaniem. Należy także podkreślić, że nie jest możliwe zbadanie takich wypadków przez Państwową Inspekcję Pracy, gdyż organ ten nie jest upoważniony do przeprowadzania kontroli w prywat - nych przestrzeniach osób pracujących, −w związku z uprawnieniem określonych kategorii pracow- ników do złożenia wiążącego pracodawcę co do zasady wniosku o pracę zdalną – na gruncie art. 67 19 § 6 Kodek- su pracy budzi wątpliwości, w jakich konkretnie przypad- kach pracodawca może odrzucić wniosek teoretycznie uprawnionego pracownika, co pozostawia pracodawcom pole do nadużyć w tym zakresie. Nieporozumienia mię - dzy pracownikami a pracodawcami budzi także kwestia skutków milczenia pracodawcy w razie złożenia wniosku przez uprawnionego pracownika w 7-dniowym terminie wyznaczonym przez przepisy na poinformowanie pracow - nika o przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku. Z asadnym wydaje się także skonkretyzowanie przez ustawodawcę przypadków, w których możliwa jest odmowa uwzględnienia wniosku uprawnionego pracownika o umoż - liwienie wykonywania pracy zdalnej (tj. doprecyzowanie a rt. 67 19 § 6 i 7 Kodeksu pracy). Natomiast odnosząc się do efektywności wprowadzo- nych do Kodeksu pracy przepisów o pracy zdalnej z czyn- ności kontrolnych prowadzonych przez inspektorów pracy, w ynika, że ze względu na wielość regulacji i obowiązków związanych z pracą zdalną część pracodawców w ogóle zrezygnowało z pracy zdalnej lub z tzw. systemowej pra - cy zdalnej (stosowanej wobec większości czy wszystkich p racowników), u części pracodawców jest stosowana wyłącznie tzw. okazjonalna praca zdalna (art. 67 33 Kodek- su pracy). Ponadto stopień sformalizowania pracy zdalnej p rzejawiający się m.in. w obowiązku zgromadzenia i prze- chowywania dość obszernej dokumentacji, generuje błędy l ub zaniedbania pracodawców w tym zakresie. Praca zdalna może być kontrolowana przez inspek - torów pracy. Niemniej, podobnie jak w przypadku kontroli trzeźwości pracowników, sprowadza się ona do weryfikacji warunków formalnych, jakie pracodawca powinien spełnić, wdrażając pracę zdalną, a w razie stwierdzenia naruszeń – pouczenia ustnego, wydania wystąpienia lub nakazu usunięcia nieprawidłowości. Natomiast inspektorzy pracy nie są uprawnieni do podejmowania czynności kontrolnych w miejscu zamieszkania pracownika, wskazanym jako miejsce wykonywania pracy zdalnej. Ponadto nieuzasadnione nieuwzględnienie przez pracodawców wniosków uprzywilejowanych pracowni - ków, o których mowa w art. 67 19 Kodeksu pracy stanowi wprawdzie wykroczenie przeciwko prawom pracownika (art. 281 § 1 pkt 5c Kodeksu pracy), zagrożone karą grzyw - ny w wysokości od 1 000 zł do 30 000 zł, a do jego ści- gania uprawniony jest oskarżyciel publiczny, tj. inspektor p racy, jednakże w związku z ww. wątpliwościami inspektor pracy nie jest ustawowo uprawniony do oceny, czy praco - dawca miał prawo odmówić uprawnionemu pracownikowi pracy zdalnej. 12.1.2. Regulacje wprowadzone do Kodeksu pracy ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw Zmiany wprowadzone ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 641), które weszły w życie z dniem 26 kwietnia 2023 r., miały na celu przede wszyst - kim wdrożenie do polskiego porządku prawnego: −dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1152 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie przejrzy - stych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europej- skiej (Dz. Urz. UE. L Nr 186 z 11.07.2019, s. 105) oraz −dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równo - wagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylającej dyrektywę Rady 2010/18/UE (Dz. Urz. UE L Nr 188 z 12.07.2019 r., s. 79). Pozytywnie należy ocenić wprowadzenie tą nowelizacją Kodeksu pracy szeregu nowych regulacji korzystnych dla pracowników, ułatwiających im łączenie pracy z życiem prywatnym (rodzinnym) , takich jak: wydłu- żenie urlopów rodzicielskich o 9 tygodni (z przeznacze- niem do wykorzystania przez drugiego rodzica dziecka), u niezależnienie prawa do urlopu rodzicielskiego ojca dziec- ka od uprawnienia matki dziecka do urlopu/zasiłku macie- rzyńskiego, rozszerzenie szczególnej ochrony pracowników p rzed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o pracę w związku z korzystaniem z urlopów związanych z rodziciel - stwem, wprowadzenie nowego zwolnienia od pracy przy- sługującego pracownikowi z powodu działania siły wyższej o raz nowego urlopu opiekuńczego. Korzystne dla pracow- ników są także zmiany polegające na przyznaniu im dodat- kowych przerw wliczanych do czasu pracy, uregulowaniu k westii szkoleń w aspekcie czasu pracy i ponoszenia ich kosztów, jak również nałożenia na pracodawcę obowiązku wskazywania przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie także umowy o pracę zawartej na czas określony oraz zrów - nania roszczeń pracowników zatrudnionych na podstawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 259 tego rodzaju umowy o pracę w razie niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę. Niemniej jednak stosowanie nowych rozwiązań przyspa - rza pewnych problemów w praktyce. Wprowadzając przed- miotowe zmiany, mające na celu wdrożenie ww. dyrektyw, u stawodawca posłużył się językiem dyrektyw, wskutek czego do Kodeksu pracy zostały wprowadzone niezdefinio - wane ani niedoprecyzowane pojęcia. Powoduje to proble- my z ustalaniem praw i obowiązków przez strony stosunku p racy oraz inspektorów pracy. Najczęściej podnoszone wątpliwości dotyczą tych nowych uprawnień, z których pra - cownicy korzystają najchętniej, oraz tych obowiązków, któ- re najpowszechniej muszą realizować pracodawcy: 1. Nowelizacja Kodeksu pracy wprowadziła obszerne nowe rozwiązania prawne związane z zawieraniem umów o pracę na okres próbny, przy czym w ocenie zarów - no pracowników, jak i pracodawców skomplikowała z awieranie takich umów. W obecnym stanie prawnym dopuszczalna długość trwania umowy na okres próbny zależy od zamiaru co do rodzaju i długości kolejnej umo - wy o pracę, która ma być zawarta po rozwiązaniu umo- wy na okres próbny. Powszechne wątpliwości wzbudza, j ak należy rozumieć pojęcie „zamiaru”, którym posługuje się art. 25 § 2 2 Kodeksu pracy i to, jakie są konsekwen- cje związane z zawarciem następnie umowy o pracę n ieodpowiadającej długości zastosowanego okresu próbnego albo rezygnacji z zawarcia kolejnej umowy o pracę wobec braku ustawowej regulacji w tym zakre - sie. Przepisy nie określają również, czy zamiar może ulec z mianie, a jeśli tak, kiedy może to nastąpić. W praktyce można zaobserwować, że pracodawcy nadal zawiera - ją umowę na 3-miesięczny okres próbny, mimo że już przy zawieraniu umowy wiedzą, że kolejną będzie umo- wa na czas określony zawarta najwyżej na 6 miesięcy, t łumacząc się następnie zmianą zamiaru w tym zakresie. Inną możliwość wydłużenia czasu trwania umowy o pra - cę zawartej na okres próbny ustawodawca przewidział w art. 25 § 2 3 Kodeksu pracy, zgodnie z którym strony mogą jednokrotnie wydłużyć czas trwania umowy o pra- cę na okres próbny, nie więcej jednak niż o 1 miesiąc, j eżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy. Niestety usta- wodawca nie doprecyzował, jakie konkretnie rodzaje p rac uzasadniają takie wydłużenie umowy. 2. Jako zbyt obszerna i skomplikowana oceniana jest roz - budowana regulacja zawarta w obecnym art. 29 § 3 Kodeksu pracy. W ocenie pracodawców informacja, któ- rą mają oni obowiązek przedstawić pracownikom jest z byt rozbudowana, co niekorzystnie wpływa na jej czy- telność. Ponadto duże wątpliwości pracodawców wzbu- dza kwestia zakresu informacji, jakie mają oni przekazać p racownikom zgodnie z wymaganiami tego przepisu. Jako najbardziej problematyczne do przekazania pra - cownikowi w tym zakresie wskazywane są najczęściej: zasady dotyczące przemieszczania się pracownika między miejscami wykonywania pracy – w przypadku kilku miejsc wykonywania pracy, inne niż uzgodnione w umowie o pracę przysługujące pracownikowi składniki wynagrodzenia oraz świadczenia pieniężne lub rzeczo - we, a także informacja dotycząca dobowego i tygodnio- wego wymiaru czasu pracy oraz o zasadach dotyczących p racy w godzinach nadliczbowych i rekompensaty za nią. W związku z tym przepisem kontrowersyjna wydaje się również dokonana przez ustawodawcę w art. 281 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy penalizacja czynu wypełniające - go znamiona zaniechania poinformowania pracownika o warunkach jego zatrudnienia, która w konsekwencji doprowadziła do „rażącego” naruszenia przepisów art. 29 § 3, 3 2 i 3 3 oraz art. 29 1 § 2 i 4 Kodeksu pracy. Kryterium „rażącego naruszenia przepisów” zostało już wprawdzie uprzednio przez ustawodawcę wprowadzone w wykro - czeniu, o którym mowa w art. 281 § 1 pkt 3 Kodeksu pracy, jednakże dokonanie przez inspektora pracy oceny dopuszczenia się przez pracodawcę czynu polegające - go na wypowiedzeniu lub rozwiązaniu z pracownikiem stosunku pracy bez wypowiedzenia z naruszeniem w sposób rażący przepisów prawa pracy, jest bardziej oczywiste niż w przypadku wykroczenia z art. 281 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy. Natomiast w przypadku czynu pole - gającego na niepoinformowaniu pracownika o warun- kach zatrudnienia i w ten sposób „rażącym” naruszeniu p rzepisów art. 29 § 3, 3 2 i 3 3 oraz art. 29 1 § 2 i 4 Kodeksu pracy, inspektor pracy nie dysponuje jakimikolwiek wska- zówkami, na czym owo „rażące naruszenie przepisów” m oże polegać. 3. Duże wątpliwości podnoszone są w przypadku prze - pisów uprawniających pracowników do skorzysta- nia ze zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej w p ilnych sprawach rodzinnych spowodowanych cho- robą lub wypadkiem (art. 148 1 Kodeksu pracy). Przepi- sy te nie definiują ani pojęcia „siły wyższej”, ani „spraw r odzinnych”, skutkiem czego budzi wątpliwości, kiedy pracownik może skorzystać z tego zwolnienia (np. czy może skorzystać w przypadku awarii w domu). Niedo - precyzowane zostały także zasady korzystania z tego z wolnienia (możliwość odmowy udzielenia zwolnienia, termin na złożenie wniosku przez pracownika, zakres informacji, które powinien podać pracownik ubiegając się o zwolnienie). Zwolnienie to od początku obowiązywania ustawy cieszy się dużą popularnością wśród pracowni - ków, jednocześnie pracodawcy mają często wątpliwości, czy rzeczywiście pracownik skorzystał z tego zwolnie- nia zgodnie z jego przeznaczeniem. Niejednokrotnie d ochodzi do sporów między pracownikami a pracodaw- cą co do prawa pracownika do tego zwolnienia i zasad k orzystania z niego. Podnoszone jest, że przepisy nie dają pracodawcom żadnych narzędzi co do sprawdze - nia, czy faktycznie przesłanki zwolnienia wystąpiły, a co się z tym wiąże – w ocenie pracodawców pracow- nicy często nadużywają prawa do skorzystania z tego z wolnienia. Rodzi to konflikty, które czasem mogą pro- wadzić do składania skarg na działalność pracodawców i k onieczności interwencji inspektorów pracy. Z punktu widzenia działań kontrolnych inspektora pracy prze - pis nie daje podstawy do oceny, czy w konkretnym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 260 ROZDZIAŁ 12 przypadku, w którym pracownik wystąpił do pracodaw- cy z wnioskiem o udzielenie tego zwolnienia, faktycznie z aszły okoliczności uprawniające do skorzystania z nie- go. W związku z powyższym warte rozważenia byłoby d oprecyzowanie przepisów dotyczących zwolnienia z powodu siły wyższej. 4. Podobne wątpliwości budzą przepisy dotyczące nowe - go urlopu opiekuńczego. Ustawodawca nie doprecyzo- wał bowiem, jak należy rozumieć używane w art. 173 1 Kodeksu pracy pojęcie „poważnych względów medycz- nych”. W praktyce pracodawcy nie wiedzą także, jak z weryfikować, czy osoba inna niż członek rodziny pra- cownika wymaga opieki lub wsparcia i czy faktycznie z amieszkuje z pracownikiem w tym samym gospodar- stwie domowym, a ponadto czy opieka nad taką osobą f aktycznie podyktowana jest koniecznością opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych. W opinii pracodawców wskazywanie przez pracownika we wnio - sku samej przyczyny konieczności zapewnienia osobi- stej opieki lub wsparcia bez konieczności potwierdzenia t ego przez lekarza, np. sprawującego opiekę nad osobą wymagającą opieki, powoduje częste nadużycia tego przepisu przez pracowników. Także w przypadku tego uprawnienia pracowników budzi wątpliwości prawo pra - codawcy do odmowy udzielenia tego urlopu. Wydaje s ię, że jedyną podstawą odmowy byłyby braki formalne (np. niedochowanie terminu). Odnośnie do efektywności ww. zwolnienia od pracy i urlopu opiekuńczego zauważalne jest, że częściej pra - cownicy korzystają ze zwolnienia od pracy niż z urlopu o piekuńczego, co jest spowodowane przede wszystkim tym, że zwolnienie jest częściowo odpłatne, a urlop jest bezpłatny. Ponadto z urlopu opiekuńczego pra - cownicy korzystają rzadziej prawdopodobnie ze wzglę- du na to, że pracownikom na podstawie dotychczasowych p rzepisów przysługuje zasiłek opiekuńczy w danym roku kalendarzowym (przez okres nie dłuższy niż 14, 30 albo 60 dni zależnie od okoliczności), w wysokości 80% pod - stawy wymiaru zasiłku. Pracownicy zatem w pierwszej k olejności korzystają z uprawnień, które mają charakter odpłatny. 5. Znaczne wątpliwości budzą także przepisy art. 29 4 § 1 Kodeksu pracy ze względu na wprowadzone w nim poję- cie „przyczyny uzasadniającej przygotowanie do wypo- wiedzenia lub rozwiązania umowy bez wypowiedzenia a lbo przyczyny zastosowania działania mającego skutek równoważny z rozwiązaniem umowy o pracę”. Brakuje definicji takich działań, zatem wątpliwości budzi, jakie konkretnie działania pracodawców są niedozwolone. Podobne wątpliwości budzą regulacje zawarte w art. 177 § 1 Kodeksu pracy, w którym jest mowa o „zakazie prowa - dzenia przygotowań do wypowiedzenia lub rozwiązania b ez wypowiedzenia stosunku pracy” z pracownicą w cią- ży lub pracownikiem w związku z korzystaniem przez n ich z urlopów związanych z rodzicielstwem. Przepisy nie precyzują, o jakie konkretnie działania chodzi. Do dnia wejścia w życie ustawy na gruncie polskiego prawa pracy pojęcia te nie funkcjonowały. Zasadnym byłoby doprecy - zowanie przepisów w tym zakresie. 6. Poważne wątpliwości interpretacyjne budzą również przepisy przejściowe dotyczące korzystania z urlopów rodzicielskich w wyższym, tj. 9-tygodniowym wymiarze, przez pracowników uprawnionych do tego urlopu w okre - sie pomiędzy 2 sierpnia 2022 r. a 25 kwietnia 2023 r. W wielu stanach faktycznych powstają wątpliwości co do prawa takich osób do 9 tygodni nieprzenoszalnego urlo - pu rodzicielskiego bądź zasiłku macierzyńskiego w okre- sie odpowiadającym urlopowi rodzicielskiemu. Regulacje zawarte w tej ustawie rozszerzyły także kompetencje organów Państwowej Inspekcji Pracy w zakresie sankcjonowania nieprawidłowych działań pracodawcy. Zgodnie z art. 281 § 1 pkt 5a-5b Kodeksu pracy kto będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu narusza przepisy o elastycznej organizacji pracy, o której mowa w art. 188 1 Kodeksu pracy oraz narusza przepisy o urlopie opiekuńczym, o którym mowa w art. 173 1 -173 3 Kodeksu pracy, podlega karze grzywny od 1 000 zł do 30 000 zł. Sankcjami objęto również naruszenia związa- ne z nieinformowaniem pracownika w terminie o warun- kach jego zatrudnienia, naruszające w sposób rażący p rzepisy art. 29 § 3, 3 2 i 3 3 oraz art. 29 1 § 2 i 4 Kodeksu pracy i nieudzieleniem pracownikowi w terminie w posta- ci papierowej lub elektronicznej odpowiedzi na wniosek l ub nieinformowaniem o przyczynie odmowy uwzględ- nienia wniosku, o którym mowa w art. 29 3 § 3 Kodeksu pracy (o zmianę rodzaju umowy o pracę na umowę o pra- cę na czas nieokreślony lub o bardziej przewidywalne i b ezpieczne warunki pracy). Sankcjami objęto także naru- szenia przepisów dotyczących uwzględnienia wniosków, o k tórych mowa w art. 142 1 i art. 67 19 § 6 i 7 Kodeksu pracy oraz przepisów dotyczących pokrywania przez pracodaw- cę kosztów szkoleń, o którym mowa w art. 94 13 Kodeksu pracy. W przypadku powyższej nowelizacji Kodeksu pracy, mając na względzie relatywnie krótki okres obowiązywa - nia jej przepisów, szersze formułowanie oceny skutków tej n owelizacji na bazie doświadczeń kontrolnych inspektorów pracy będzie możliwe dopiero w przyszłości. 12.1.3. Ocena przepisów ustawy z dnia 9 marca 2022 r. o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw – w aspekcie uprawnień kontrolnych PIP Z dniem 1 stycznia 2023 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 marca 2022 r. o zmianie ustawy o emeryturach pomosto- wych oraz niektórych innych ustaw ( Dz. U. z 2022 r. poz. 755), która rozszerzyła katalog zadań Państwowej Inspekcji Pra- cy określony w art. 10 ust. 1 pkt 9a ustawy o Państwowej I nspekcji Pracy o kontrolę wykazu stanowisk pracy, na któ- rych są wykonywane prace w szczególnych warunkach l ub o szczególnym charakterze. W dotychczasowym brzmieniu przepis ten wskazywał na kompetencje orga - nów kontrolnych PIP do prowadzenia kontroli ewidencji SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 261 pracowników wykonujących prace w szczególnych warun- kach lub o szczególnym charakterze. Z mianie uległ również art. 11a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. W obecnym stanie prawnym inspektor pracy jest uprawniony do nakazania pracodawcy nie tylko umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wyko - nujących prace w szczególnych warunkach lub o szcze- gólnym charakterze, wykreślenia go z ewidencji oraz s porządzenia korekty wpisu dokonanego w tej ewidencji, ale także do nakazania umieszczenia stanowiska pracy w wykazie stanowisk, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wykreślenia go z wykazu oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tym wykazie. Konsekwencją powyższego była zmiana art. 41 ust. 6 ustawy o emeryturach pomostowych, który obec - nie przewiduje, że skarga do Państwowej Inspekcji Pracy przysługuje pracownikowi nie tylko w sytuacji nieumiesz- czenia go w ewidencji pracowników wykonujących prace w s zczególnych warunkach lub o szczególnym charakte- rze, ale również w przypadku nieujęcia jego stanowiska p racy w wykazie stanowisk pracy, na których są wykony- wane prace w szczególnych warunkach lub o szczegól- nym charakterze. N owe rozwiązania należy ocenić pozytywnie. Wprowa- dzone zmiany pozwolą organom Państwowej Inspekcji Pra- cy na merytoryczną ocenę procesu kwalifikowania przez p racodawcę wykonywanych u niego prac jako prac w szcze- gólnych warunkach lub o szczególnym charakterze, według k ryteriów wskazanych w art. 3 ust. 1-3 ustawy o emeryturach pomostowych. Dotychczas inspektor pracy po stwierdze - niu, że stanowisko, na którym zatrudniony jest pracownik, nie zostało ujęte w wykazie stanowisk, na których są wyko- nywane prace w szczególnych warunkach lub o szczegól- nym charakterze umarzał prowadzone postępowanie. Jego rol a sprowadzała się bowiem do porównania wykazu sta- nowisk pracy z ewidencją pracowników i wydania decyzji n akazującej umieszczenie pracownika w ewidencji, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomosto - wych, jedynie wtedy, gdy stanowisko, na którym pracownik wykonuje prace, zostało już ujęte w wykazie prowadzonym przez pracodawcę w oparciu o przepis art. 41 ust. 4 pkt 1 ww. ustawy. Obecnie, jeżeli w wyniku kontroli inspektor pra - cy stwierdzi, że stanowisko, na którym jest zatrudniony pra- cownik, nie zostało umieszczone w wykazie, a stanowisko s pełnia wszystkie przesłanki do objęcia go wpisem do wyka- zu, jest on uprawniony do wydania decyzji nakazującej u mieszczenie tego stanowiska w wykazie. Dodatkowo po nowelizacji pracodawca jest obowiązany powiadomić zatrudnionych pracowników o treści wykazu oraz o wpisie lub odmowie dokonania wpisu do ewidencji. W przypadku nieumieszczenia stanowiska pracy, na któ - rym pracownik wykonuje pracę, w wykazie lub nieumiesz- czenia pracownika w ewidencji pracownikowi przysługuje p rawo złożenia skargi do Państwowej Inspekcji Pracy. Ustawa nowelizująca nałożyła ponadto na Państwo - wą Inspekcję Pracy obowiązek zawiadamiania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wszczęciu postępowania w sprawie kontroli wykazu lub ewidencji, a także o wyni - kach takiej kontroli. W takiej sytuacji organ rentowy zawie- sza postępowanie w sprawie emerytury pomostowej, j eżeli postępowanie w sprawie kontroli wykazu stanowisk pracy lub ewidencji może mieć wpływ na ustalenie pra - wa do emerytury pomostowej. Należy dodać, że na mocy ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o eme- ryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw ( Dz. U. poz. 1667) zniesiony został wygasający charakter emerytur pomostowych. Od dnia 1 stycznia 2024 r. nie obowiązuje już warunek zawarty w art. 4 pkt 5 ustawy, zgodnie z którym prawo do emerytury pomostowej przy - sługiwało pracownikowi, który przed dniem 1 stycznia 1 999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace o szczególnym charakterze (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Oznacza to, że po ostatnich zmianach zwiększy się gro - no osób uprawnionych do tych świadczeń. Jednocze- śnie konsekwencją powyższego może być zwiększenie l iczby pracowników składających skargi do Państwowej Inspekcji Pracy w związku z nieumieszczeniem stanowi - ska pracy w wykazie lub nieumieszczeniem pracownika w ewidencji. 12.2. Wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy Główny Inspektor Pracy, realizując swoje uprawnienia określone w art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, skierował do wła - ściwych ministrów 2 wnioski legislacyjne. Do Ministra Rodziny i Polityki Społecznej wystą- piono ponownie z wnioskiem o rozważenie zmiany pr zepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1110), która miałaby polegać na wprowadzeniu odpowiedzialno - ści z tytułu wykroczenia, ponoszonej przez osoby fizycz- ne działające w imieniu podmiotów świadczących usługi u dostępniania lub wynajmu pracowników oraz podmiotów korzystających z takich usług, w tym outsourcingu, wyko - nywanych w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej. Za niezbędne wskazano objęcie odpowied- nimi sankcjami wszystkich uczestników rynku pracy, t j. w szczególności: −podmiotu świadczącego usługi udostępniania lub wynaj - mu pracowników noszących cechy pracy tymczasowej z pominięciem przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowni- ków tymczasowych, nawet jeżeli posiada on wpis do reje- stru agencji zatrudnienia jako agencja pracy tymczasowej; −podmiotu uznanego w wyniku kontroli za pracodawcę użytkownika – z uwagi na fakt korzystania z takich usług. Celem postulowanej zmiany jest zapewnienie orga - nom Państwowej Inspekcji Pracy stosowania sankcji nie t ylko – jak ma to miejsce obecnie – względem podmiotów nieposiadających wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 262 ROZDZIAŁ 12 a świadczących usługi outsourcingu w warunkach charak- terystycznych dla pracy tymczasowej, w celu obchodzenia pr zepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczaso- wych, a le także wobec stosujących taki pozorny outsourcing agencji zatrudnienia, jak również w stosunku do pracodaw- ców użytkowników korzystających z usług wspomnianych p odmiotów i agencji. W odpowiedzi na powyższy wniosek Minister Rodziny i Polityki Społecznej poinformował, że resort pracy będzie analizował wnioskowaną zmianę przepisów ustawy o zatrud - nianiu pracowników tymczasowych. Jednocześnie zwróco- no się z prośbą o zaproponowanie rozwiązań, które byłyby s kuteczne, ale także miały charakter odstraszający przed obchodzeniem przepisów dotyczących zatrudniania pracow - ników tymczasowych. W związku z powyższym Główny Inspektor Pracy pod- kreślił konieczność wyposażenia organów Państwowej In spekcji Pracy w instrumenty prawne umożliwiające peł- ne i skuteczne egzekwowanie przepisów regulujących za trudnienie tymczasowe. Za niezbędne wskazano doda- nie w ustawie o zatrudnianiu pracowników tymczasowych n owego przepisu, ustanawiającego zakaz udostępniania pracowników w innych formach, aniżeli praca tymczaso - wa, w sytuacji gdy zostały spełnione warunki wykonywania pracy tymczasowej wskazane w art. 2 tej ustawy. Poza tym zaproponowano wprowadzenie do ustawy nowego wykro - czenia, poprzez odpowiednie uzupełnienie przepisów wykro- czeniowych (art. 27a i 27b ustawy) lub ewentualnie dodanie n owych przepisów o takim charakterze – z uwzględnieniem w tych regulacjach nie tylko odpowiedzialności agencji pra - cy tymczasowej i pracodawcy użytkownika, ale również podmiotu nieposiadającego wpisu do rejestru jako agencja pracy tymczasowej, który udostępnia pracowników innemu podmiotowi w okolicznościach wskazanych w art. 2 ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych oraz podmiotu korzystającego z pracy wykonywanej przez pracowników udostępnionych w takich okolicznościach. Zaproponowano, żeby w przypadku stosowania wadliwe - go outsourcingu (popełnienia wykroczenia w tym zakresie) d odatkową sankcję dla nieuczciwych agencji zatrudnienia stanowiła utrata wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, jak również odmowa dokonania takiego wpisu dla nowych podmiotów, co wymagałoby dokonania odpowiednich uzu - pełnień w art. 18l i 18m ustawy o promocji zatrudnienia i i nstytucjach rynku pracy. Do Ministra Infrastruktury skierowano wniosek o podjęcie działań mających na celu nowelizację wybra- nych przepisów ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowa- niu kierowców w transporcie drogowym (Dz. U. poz. 1523). W niosek legislacyjny zakładał dokonanie zmiany brzmie- nia dwóch regulacji prawnych odnoszących się do pro- blematyki związanej z delegowaniem kierowców z tzw. p aństw trzecich na terytorium RP dotyczących zawężenia definicji kierowcy delegowanego na terytorium RP z pań - stwa trzeciego oraz zmiany podmiotowej w zakresie obo- wiązku dokonywania zgłoszeń delegowania, tj.: −art. 5 ust. 1 ustawy o delegowaniu kierowców – poprzez zmianę treści przepisu polegającą na wskazaniu, że kie - rowca z państwa trzeciego wykonujący przewozy dwu- stronne rzeczy lub osób nie jest kierowcą delegowanym; −art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy o delegowaniu kierowców – poprzez zmianę treści przepisu polegającą na okre - śleniu, że przewoźnik drogowy z państwa trzeciego dele- gujący kierowcę na terytorium RP z państwa trzeciego składa zgłoszenie delegowania kierowcy do Inspekcji Transportu Drogowego, a nie jak dotychczas do Pań - stwowej Inspekcji Pracy. Minister Infrastruktury udzielił odpowiedzi na wniosek, wskazując, że na obecnym etapie nie jest możliwe jego dal - sze procedowanie z uwagi na zbyt krótki okres obowiązy- wania ustawy (która weszła w życie 19 sierpnia 2023 r.) oraz k onieczność dokonania zaproponowanych przez Państwo- wą Inspekcję Pracy zmian po konsultacji i w uzgodnieniu z organem odpowiedzialnym za kontrolę drogową delego- wanych kierowców tj. z Inspekcją Transportu Drogowego. W o dpowiedzi na wniosek legislacyjny negatywnie ocenio- no propozycję zmiany art. 5 ust. 1 ustawy o delegowaniu ki erowców, wskazując, że doprowadziłaby ona do ograni- czenia nadzoru w ramach delegowania kierowców z państw t rzecich tylko do przewozów typu cross-trade i przewozów kabotażowych. W zakresie dokonania zmian w art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy, Minister wskazał, że resort jest otwarty na dia - log oraz podjęcie prac, których efektem będzie wypraco- wanie i wdrożenie jak najlepszych praktyk oraz rozwiązań w z akresie poprawy egzekwowania przepisów o delego- waniu kierowców w transporcie drogowym, w tym tak- że do podjęcia inicjatywy ustawodawczej, o ile będzie o na uzasadniona. Wskazano również, że niezbędne jest zacieśnienie współpracy pomiędzy organami kontrolują - cymi respektowanie przepisów ww. ustawy tj. Państwową Inspekcją Pracy a Inspekcją Transportu Drogowego. 12.3. Opiniowanie projektów aktów prawnych W 2023 r. zaopiniowano ogółem 40 projektów aktów prawnych , tj.: ● 20 ustaw (m.in. projekt ustawy o delegowaniu kierow- ców w transporcie drogowym, projekt ustawy o aktyw- ności zawodowej, projekt ustawy o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw, projekt ustawy o sporach zbiorowych pra - cy, projekt ustawy o zmianie ustawy o służbie cywilnej oraz niektórych innych ustaw, projekt ustawy o Rzecz- niku Praw Pracowniczych, projekt ustawy o zmianie ustawy o praktykach absolwenckich, projekt ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w nie - które inne dni), ● 15 rozporządzeń, w tym: −5 Ministra Rozwoju i Technologii (m.in. rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy produkcji, stosowaniu, magazyno - waniu i transporcie wewnątrzzakładowym nadtlenków SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 263 organicznych, rozporządzenie zmieniające rozporządze- nie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny o dpowiadać budynki i ich usytuowanie), −5 Ministra Rodziny i Polityki Społecznej (m.in. roz - porządzenie zmieniające rozporządzenie w spra- wie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach w yposażonych w monitory ekranowe, rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy), −1 Ministra Zdrowia −1 Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi −3 Rady Ministrów ●5 innych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 264 ROZDZIAŁ 12 13 Podsumowanie i priorytety na rok 2024 Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 267 13. Podsumowanie Wyniki kontroli przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Pracy w 2023 r. wskazują, że stan bezpie- czeństwa i higieny pracy w skontrolowanych zakładach, nawet pomimo corocznie zmniejszającej się liczby śmiertelnych i ciężkich wypadków przy pracy, wciąż odbiega od oczekiwań. Osoby odpowiedzialne za two- rzenie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy nie przywiązują należytej uwagi do tego zakresu funkcjono- wania firm, szczególnie w najmniejszych podmiotach. W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynu- owała realizację ogólnokrajowych strategii, zapla- nowanych na lata 2022-2024 . Długofalowe działania kontrolne, a także doradcze i informacyjne w przyjętych strategicznych obszarach miały na celu wyegzekwowa- nie stopniowej, systematycznej poprawy warunków pra- cy. Wydawane przez inspektorów pracy środki prawne przyczyniły się do usunięcia kilkudziesięciu tysięcy bez- pośrednich zagrożeń wypadkowych oraz ograniczyły wpływ niebezpiecznych i szkodliwych czynników środo- wiska pracy na pracowników oraz inne osoby pracujące. Podjęte działania wyeliminowały niebezpieczne meto- dy pracy, niewłaściwą organizację pracy, poprawiły jej ergonomię poprzez ograniczenie przeciążenia układu mięśniowo-szkieletowego, a także wpłynęły na prawi- dłowe przygotowanie pracowników do pracy oraz wypo- sażenie stanowisk pracy w niezbędne środki ochrony zbiorowej lub – jeśli było to niezbędne – w wymagane środki ochrony indywidualnej, w tym ich prawidłowe stosowanie. Inspektorzy pracy zrealizowali zaplanowane zadania kontrolne wynikające z programu działania Państwowej Inspekcji Pracy przyjętego na 2023 r. Wśród nich znalazły się przede wszystkim kontro- le wynikające z realizacji Strategii dla bezpieczeń- stwa pracy w b udownictwie. Stałym nadzorem objęto w zeszłym roku 106 placów budowy , na których reali- zowane są inwestycje o szczególnym znaczeniu dla danego regionu kraju ze względu na ich wielkość, sto- sowane technologie lub specyfikę prac. W ramach ruty- nowych działań kontrolnych prowadzonych przez cały 2023 r. skontrolowano 1 116 placów budowy. Podczas akcji kontrolnych w czerwcu i we wrześniu inspektorzy pracy skontrolowani 2 369 małych placów budowy. Porównując te liczby z rokiem 2022, podkreślić nale- ży, że skalę oddziaływania na ten jeden z najtrudniej- szych sektorów zwiększyliśmy o p rawie 600 placów budowy . Środki prawne wydano w 99% kontroli (średnio 5,6 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 3,4 decyzji bezpośrednio wpły- wających na bezpieczeństwo pracy). Przy powtórnych kontrolach tych samych przedsiębiorców na pla- cach budowy skierowano środki prawne w odniesie- niu do 96,7% kontroli (średnio 6,2 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 4,4 decyzji bezpośrednio wpływających na bezpie- czeństwo pracy). Oznacza to, że stan bezpieczeństwa pracy ulega poprawie na placach budowy wyłącz- nie w m omencie kontroli PIP, a po jej zakończeniu nie zostaje utrzymany . Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czyn- nikami środowiska pracy n a lata 2022-2024 wią- że się ze zwiększeniem poziomu ochrony zdrowia osób pracujących w narażeniu na szkodliwe czynniki chemiczne środowiska pracy . Powinno to ograniczyć choroby zawodowe, także onkologiczne, związane z produkcją i stosowaniem substancji i mieszanin che- micznych w zakładach pracy. W roku 2023 skontrolowa- no w ramach Strategii w sumie 1 011 p odmiotów . W przypadkach ekspozycji pracowników na niebez- pieczne i szkodliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w środowisku pracy inspektorzy pracy sprawdzali reali- zację obowiązku zapewnienia bezpiecznej pracy pod- czas stosowania substancji chemicznych z określonymi Najwyższymi Dopuszczalnymi Stężeniami. Nieprawidło- wości związane z przestrzeganiem obowiązków wynika- jących z przepisów o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych jako środka ochrony pracujących przed nadmiernym narażeniem na substancje chemiczne, stwierdzono w około połowie skontrolowanych podmio- tów, w zależności od podejmowanego zagadnienia (naj- mniej uchybień stwierdzono podczas prac z azbestem i w zakładach stosujących produkty biobójcze). Kontrole ujawniły utrzymującą się, a czasem rosnącą, liczbę nie- prawidłowości dotyczących stosowania adekwatnych środków ochrony indywidualnej chroniących przed czynnikami chemicznymi (27-62% zakładów poddanych kontrolom, w zależności od weryfikowanego zagadnie- nia). Skala uchybień potwierdza nieprzywiązywanie dostatecznej uwagi do ochrony zdrowia pracujących w narażeniu na substancje chemiczne – środki ochrony indywidualnej są tu kluczowe dla zachowania zdrowia. Podobna skala nieprawidłowości związana była z przestrzeganiem przepisów dotyczących magazynowa- nia i s kładowania substancji i mieszanin chemicznych, ale także materiałów wybuchowych, w tym wyrobów pirotechnicznych. Najlepiej wypadły kontrole prac zwią- zanych z usuwaniem azbestu (23% zakładów nie prze- strzegało obowiązujących regulacji), a najgorzej kontrole w zakresie magazynowania materiałów wybuchowych – nieprawidłowości ujawniono w ¾ skontrolowanych podmiotów. Realizując kolejne działania wynikające ze Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy, inspektorzy pracy sprawdzili poziom ochrony pra- cowników przed z agrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym . Znaczna część pracodawców (33%) nie uwzględniła w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń ze SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 268 ROZDZIAŁ 13 strony czynników rakotwórczych lub mutagennych, a co za tym idzie, nie wprowadziła odpowiednich środków profilaktycznych. Na co szóstym skontrolowanym stano- wisku pracy nie przeprowadzano pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, dotyczyło to co czwartego kontrolowane- go zakładu. Powszechność występowania substancji i mieszanin chemicznych w zakładach pracy oraz wieloaspektowość problematyki z nimi związanej, jak również różne regu- lacje prawne wymagają szczególnego podejścia w tym temacie. Dlatego działalność kontrolno-nadzorcza Pań- stwowej Inspekcji Pracy w obszarze szeroko rozu- mianego bezpieczeństwa chemicznego będzie nadal kontynuowana w ramach przyjętej przez PIP Strategii kontroli chemicznych na lata 2022-2024. Poprzez Strategię wzmożonego nadzoru nadzo- rem takim objęto 51 zakładów pracy, przeprowadzając w nich 103 kontrole. Podobnie jak w pierwszym roku realizacji tej strategii, najwięcej ujawnianych nieprawidło- wości stanowiły te, które w bezpośredni sposób wpływa- ją na bezpieczeństwo pracowników. Dotyczyły one złego stanu technicznego eksploatowanych maszyn i urządzeń, głównie w zakresie wykonania prawidłowych osłon lub innych urządzeń ochronnych, zapobiegających dostę- powi do stref niebezpiecznych. Stwierdzono użytkowa- nie maszyn bez osłon lub zastosowanie nieskutecznych osłon stref niebezpiecznych (niespełniających wymagań w zakresie odległości bezpieczeństwa), niewydzielenie barierami stref niebezpiecznych. Największa poprawa dotyczyła uzupełniania badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środo- wisku pracy – w pierwszym roku realizacji wzmożonego nadzoru 35% zakładów nie posiadało aktualnych pomia- rów, a w roku sprawozdawczym tylko 14%. W 2023 r. inspektorzy pracy zrealizowali również pozostałe zaplanowane zadania kontrolne, wynikające z programu działania PIP , w tym kontrole kompleksowe. Wśród nich znalazły się przede wszystkim kontrole doty- czące badania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy zgłaszanych do naszego urzędu, kontrole prze- strzegania przepisów prawa pracy, w tym bhp w zakła- dach opieki zdrowotnej, w kopalniach podziemnego wydobycia oraz w kopalniach odkrywkowych i w handlu. Szczegółowe informacje znajdują się w podrozdziałach niniejszego Sprawozdania. Uwzględniając uwarunkowania funkcjonowania Pań- stwowej Inspekcji Pracy w określonych realiach legisla- cyjnych i gospodarczych, przy posiadanych zasobach kadrowych i liczbie działających przedsiębiorstw w Pol- sce, dalsza poprawa w obszarze bezpieczeństwa i higie- ny pracy oznacza konieczność: ●skoncentrowania działań kontrolnych w tych sekto- rach gospodarki i zakładach, w których zagrożenia wypadkowe i zawodowe występują w największym nasileniu, co przekłada się na największą liczbę rejestro - wanych wypadków przy pracy; ●zmiany obowiązujących przepisów lub ustanawiania nowych regulacji w drodze przedstawianych przez PIP wniosków legislacyjnych, służących wzmocnieniu prawnej ochrony zdrowia i życia pracujących; ●współpracy z prawodawcami podczas dostosowywania przepisów do zmieniającej się rzeczywistości i postępu technologicznego oraz podnoszenia ich przejrzystości i praktyczności, co zapewni lepsze rozumienie przepisów przez podmioty mające je stosować, jak również wpły - nie na skuteczność ich egzekwowania przez inspektorów pracy; ●przekonania pracodawców do systemowych działań zapewniających właściwe warunki pracy, w tym włą - czenia obszaru bhp do strategicznego zarządzania przedsiębiorstwem; ●uświadamiania pracownikom konieczności aktywnego włączenia się w zarządzanie bezpieczeństwem i ochro - ną zdrowia oraz ryzykiem zawodowym, bo bezpieczeń- stwo i zdrowie w dużym stopniu zależą od nich samych, jeśli w zakładzie pracy przestrzegane są obowiązujące przepisy. Z zakresu prawnej ochrony pracy istotnymi problema- mi o dużej wadze społecznej pozostają, tak jak w latach ubiegłych, przede wszystkim naruszenia przepisów o wynagrodzeniu za pracę oraz innych świadczeniach związanych z pracą, przepisów dotyczących czasu pracy, a także zatrudniania na podstawie umów cywilnopraw- nych w sytuacji, gdy prawidłowo powinna zostać zawarta umowa o pracę. W związku z tym w 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała działania z lat poprzed- nich koncentrujące się na eliminowaniu lub istotnym ogra- niczaniu naruszeń z wymienionych obszarów. Ponadto prowadząc czynności kontrolne, inspektorzy pracy wery- fikowali przestrzeganie przepisów: o ograniczeniu handlu w niedzielę i święta, przepisów o ochronie młodocianych, Karty Nauczyciela, a także przepisów o pracy zdalnej. Odsetek kontroli, w trakcie których stwierdzono naru- szenia przepisów Kodeksu pracy z zakresu wynagro- dzeń w stosunku do ogółu przeprowadzonych kontroli, utrzymuje się na stałym poziomie. Naruszenia te najczę- ściej stwierdzane były u mniejszych pracodawców, rza- dziej odnotowywane były wraz ze wzrostem wielkości zakładu. Dotyczyły one na ogół rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych oraz wypłaty ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niewykorzystania przez pracownika przysługującego mu urlopu wypoczynkowego w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia sto- sunku pracy. Wyniki kontroli wykazały, że prawie połowa podmiotów polecających pracę w godzinach nadliczbo- wych naruszyła obowiązek jej należytego wynagrodze- nia; również około połowa pracodawców nie wywiązała się prawidłowo z obowiązku wypłaty ekwiwalentu pie- niężnego za niewykorzystany przez pracownika urlop wypoczynkowy. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 269 Kolejnym istotnym problemem z tego zakresu jest nieterminowa wypłata wynagrodzenia – odnotowana u około jednej trzeciej kontrolowanych pracodawców. Rzadziej stwierdzano naruszanie obowiązku wypłaty dodatku do wynagrodzenia pracę w porze nocnej, wypła- ty wynagrodzenia w prawidłowej wysokości oraz wypłaty wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Wśród przyczyn wymienionych nieprawidłowości niezmiennie można wskazać niezawiniony przez pracodawców brak środków finansowych, ale także celowe działania pracodawców, mające na celu obniżenie kosztów funkcjonowania firmy, jak również nieznajomość przepisów prawa pracy z tego zakresu. Także w zakresie przestrzegania przepisów o cza- sie pracy wyniki kontroli wskazują na to, iż stwierdza- ne przez inspektorów pracy nieprawidłowości co roku powtarzają się, ale różne jest ich nasilenie – w zależno- ści od sytuacji gospodarczej i ekonomicznej oraz sytu- acji na rynku pracy. Kontrole wykazały, podobnie jak w ubiegłych latach, szereg nieprawidłowości. Najwięcej stwierdzonych uchybień dotyczyło prowadzenia ewi- dencji czasu pracy (prawie połowa kontroli). W porów- naniu do ubiegłego roku zmniejszył się odsetek kontroli, w których ujawniono nieprawidłowości w realizacji obo- wiązku określenia w przepisach wewnątrzzakładowych systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy i okre- sów rozliczeniowych. Znacząco, tj. ponad dwukrotnie, wzrósł natomiast odsetek kontroli, w których ujawniono nieprawidłowości w sposobie rekompensaty za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu cza- su pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy oraz odsetek kontroli, w których ujawniono niezapew- nienie pracownikom wymaganego odpoczynku dobowe- go. Ujawnione nieprawidłowości w zakresie naruszania przepisów o czasie pracy były, według ustaleń inspek- torów pracy, spowodowane przede wszystkim niewła- ściwą organizacją pracy, ale także celowym działaniem pracodawców zmierzającym do uzyskania oszczędności z tytułu zatrudniania pracowników wykonujących pracę ponad obowiązujący ich wymiar czasu pracy oraz w dni wolne od pracy. Ponadto, podobnie jak w przypadku naruszeń z zakresu wynagrodzeń, źródłem nieprawidło- wości była także błędna interpretacja przepisów o cza- sie pracy, wynikająca z nieznajomości przepisów prawa bądź stopnia ich skomplikowania. W 2023 r. PIP realizowała Krajową Strategię Kontroli przepisów w zakresie czasu jazdy i czasu postoju, obo- wiązkowych przerw i czasu odpoczynku kierowców na lata 2023-2024. W ramach realizacji tej strategii inspektorzy pracy skontrolowali tematykę czasu jazdy kierowców, obo- wiązkowych przerw w jeździe i odpoczynków, wynikającą z rozporządzenia (WE) 561/2006 Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie har- monizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające rozporzą- dzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak rów- nież uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85, a także wybrane zagadnienia dotyczące przestrzegania przepisów o czasie pracy kierowców. Do najczęściej ujawnionych naruszeń w tym obszarze należały: nie- zapewnienie wymaganej przerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz., niezapew- nienie odpoczynku dziennego, nieprzestrzeganie dzien- nego limitu czasu jazdy i dwutygodniowego limitu czasu jazdy oraz niezapewnienie odpoczynku tygodniowego. Natomiast w zakresie przepisów ustawy o czasie pracy kierowców, podobnie jak w latach ubiegłych, najwyższa liczba naruszeń została przez inspektorów pracy stwier- dzona w zakresie przekroczenia 10 godzin pracy w dobie, w której wystąpiła praca w porze nocnej. Przyczyny powstania naruszeń są podobne do wska- zywanych w latach ubiegłych, przy czym w 2023 r. należy zwrócić uwagę na duży wpływ sytuacji geopolitycznej, tj. utrudnień w ruchu drogowym na wschodniej grani- cy Polski, które bezpośrednio wpłynęły na organizację przewozów. Przewoźnicy zmierzyli się z dużymi proble- mami w planowaniu zadań przewozowych, często byli zaskakiwani utrudnieniami w ruchu granicznym. Trwający konflikt zbrojny w Ukrainie wywołał także daleko idące konsekwencje w prowadzeniu działalności transporto- wej (wzrost kosztów prowadzenia transportu drogowego, duże trudności w doborze pracowników, spadek konku- rencyjności na europejskim rynku transportowym). Kolejnym istotnym obszarem, w którym inspektorzy pracy kontrolowali pracodawców, były kontrole prawidło- wości podstaw zatrudniania pracowników . Sukcesywnie zmniejsza się odsetek kontroli, w trakcie których inspek- torzy pracy kwestionują zawarte umowy cywilnoprawne w przypadkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kp powin- na być zawarta umowa o pracę. Przyczyny ujawnianych nieprawidłowości w tym zakresie powtarzają się nie- zmiennie od wielu lat – jest to niedostateczna znajomość przepisów prawa regulujących dopuszczalność zatrudnie- nia w ramach umów cywilnoprawnych, ale również próba minimalizowania kosztów zatrudniania przez podmioty zatrudniające. Ponadto wiele osób pracuje na podsta- wie umów cywilnoprawnych, zgodnie ze swoim wybo- rem. Studenci, emeryci i renciści, osoby pozostające w zatrudnieniu w innym podmiocie oraz prowadzący gospodarstwa rolne nie są zainteresowani zatrudnieniem pracowniczym przede wszystkim ze względu na koniecz- ność opłacania dodatkowo składek na ubezpieczenie społeczne, a także ze względu na większą elastyczność zatrudnienia na podstawie umów cywilnoprawnych, niż ma to miejsce w ramach stosunku pracy. Ze wzglę- du na to, że obecne instrumenty przysługujące inspek- torom pracy uznawane są za niewystarczające, aby w sposób skuteczny przeciwdziałać zjawisku nadużywa- nia umowy cywilnoprawnej jako podstawy świadczenia pracy, od lat zgłaszane są postulaty przyznania inspekto- rom pracy kompetencji o charakterze władczym do samo- dzielnego ustalania stosunku pracy. Kontrole przestrzegania przepisów ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 270 ROZDZIAŁ 13 i święta oraz w niektóre inne dni pokazują utrzymującą się wysoką skalę naruszania zakazu powierzania pra- cownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem wbrew przepisom tej ustawy. Należy odnotować, że skala niepra- widłowości była dużo niższa w dużych sklepach (w nie- których przypadkach nawet dwukrotnie). W mniejszych placówkach niepokój budzi niewykonywanie w ogóle ustawowych obowiązków pracodawcy lub uprawnień pracownika, podczas gdy w większych sklepach były one wykonywane, jednak nieprawidłowo. Wzrost odset- ka sklepów nieprzestrzegających zakazu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem w dni objęte zakazem spowodowany był głównie nieprawidło- wym korzystaniem na szeroką skalę z wyłączeń spod zakazu handlu. Mniejsi przedsiębiorcy przeoczyli utratę mocy obowiązującej – z dniem 1 sierpnia 2023 r. – art. 15i ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwią- zaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziała- niem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Przepis ten dopuszczał wykonywanie czynności związanych z han- dlem, polegających na rozładowywaniu, przyjmowaniu i ekspozycji towarów pierwszej potrzeby oraz powierza- nia pracownikowi lub zatrudnionemu wykonywania takich czynności w niedziele (nie dotyczyło to niedziel, które przypadają w święto) – w okresie obowiązywania sta- nu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii oraz w okresie 30 dni następujących po ich odwołaniu. W zakresie przestrzegania przepisów prawnej ochrony pracy w jednostkach oświatowych najwięcej nieprawidłowości, tak jak i w poprzednich latach, doty- czyło nawiązania stosunku pracy z nauczycielami, w tym umów o pracę oraz mianowania jako podstawy stosun- ku pracy. Ponadto wykazana została znaczna liczba nieprawidłowości dotyczących ustania zatrudnienia, w tym treści świadectw pracy. W trakcie kontroli inspek- torzy pracy stwierdzali w jednostkach oświatowych rów- nież naruszenia przepisów w zakresie wynagradzania nauczycieli (dotyczyły one naliczania i wypłacania wyna- grodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy) oraz urlopów wypoczynkowych. Kontrole prowadzone przez inspektorów pracy w roku sprawozdawczym pokazały, że powtarzalny charak- ter mają również nieprawidłowości w zakresie prze- strzegania przepisów prawa pracy przy zatrudnianiu młodocianych . Najwięcej nieprawidłowości ponownie dotyczyło: braku udzielenia informacji przedstawicie- lom ustawowym młodocianego o ryzyku zawodowym oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami, dopeł- nienia obowiązku prowadzenia różnego rodzaju ewi- dencji związanych z zatrudnianiem takich pracowników (m.in. ewidencji czasu pracy przy pracach wzbronionych, a dozwolonych w celu odbycia przygotowania zawo- dowego) i opracowania wykazów stanowisk i rodza- jów prac wzbronionych oraz dozwolonych dla celów przygotowania zawodowego. Także w ubiegłym roku w trakcie kontroli inspektorzy pracy stwierdzali, że praco- dawcy dopuszczali pracowników młodocianych do pracy bez szkolenia wstępnego w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz bez wstępnych badań profilaktycz- nych, co jest szczególnie niebezpieczne i w perspekty- wie długookresowej może powodować ogromne koszty społeczne. W związku z wprowadzeniem do Kodeksu pracy przepisów o pracy zdalnej ta forma świadczenia pracy upowszechniła się w Polsce, dlatego inspektorzy pra- cy prowadzili w 2023 r. kontrole także w tym zakresie. W ponad 60% kontroli dotyczących zatrudniania pra- cowników w formie zdalnej stwierdzono nieprawidło- wości skutkujące wydaniem środków prawnych przez inspektorów pracy. Najwięcej uchybień i nieprawidło- wości dotyczyło kwestii określania zasad wykonywania pracy zdalnej w regulaminach i porozumieniach oraz obowiązków informacyjnych (m.in. brak lub niekomplet- na informacja o dodatkowych warunkach zatrudnienia), wymagań z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczących pracy zdalnej (m.in. brak dokonania oceny ryzyka zawodowego dla pracy zdalnej, nieuwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego przy wykonywaniu pracy zdalnej wpływu tej pracy na wzrok, układ mięśniowo- -szkieletowy oraz uwarunkowań psychospołecznych tej pracy, nieopracowanie informacji zawierającej zasady bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy zdal- nej) oraz organizacji pracy zdalnej. Ponadto nieprawidło- wości dotyczyły kwestii finansowych i polegały m.in. na: braku wypłaty (bądź wypłaty w nieprawidłowej wyso- kości) ekwiwalentu albo ryczałtu w związku z wykorzy- stywaniem przez pracowników własnych narzędzi pracy i materiałów, a także niepokrywaniu kosztów energii elektrycznej oraz usług telekomunikacyjnych niezbęd- nych do wykonywania pracy zdalnej. Jednakże wyni- ki kontroli nie wskazują na rażący charakter naruszeń przepisów. Jako przyczyny ujawnionych nieprawidłowo- ści w tym zakresie można wskazać przede wszystkim nieznajomość przepisów, ich szczegółowość i stopień skomplikowania. Kontrole przeprowadzone w 2023 r. wskazu- ją, że stan przestrzegania przepisów z zakresu prawnej ochrony pracy co do zasady utrzymuje się na stałym poziomie z pewnymi wahaniami w poszczególnych obsza- rach (największe w obszarze dot. czasu pracy). Ze względu na nieprawidłowości w zakresie prawnej ochrony pracy konieczne jest dalsze monitorowanie prze- strzegania prawa oraz podejmowanie działań promo- cyjno-informacyjnych, w tym bezpłatnego poradnictwa prawnego i korzystanie z tej formy przez pracodawców i pracowników. Kontrole prowadzone przez PIP w obszarze legal- ności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywate- li polskich potwierdzają, że ujawniane w tym zakresie nieprawidłowości utrzymują się nadal na stosunkowo SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 271 wysokim poziomie oraz że praca nieformalna dotyczy określonych sektorów: przetwórstwo przemysłowe, budownictwo, handel i naprawy , gdzie na przestrzeni ostatnich lat najczęściej ujawniane są przypadki nielegal- nego zatrudniania i powierzania innej pracy zarobkowej. Nadal problem pracy nielegalnej dotyczy zdecydowanie bardziej mikroprzedsiębiorców i małych firm, zatrudnia- jących do 49 osób. Działania kontrolno-nadzorcze PIP prowadzone w 2023 r. wskazują także, że poza przypadkami pra- cy zupełnie nieformalnej (długoterminowej, doraźnej, czy w ramach tzw. nieformalnych okresów „próbnych”), kontrolowane firmy stosują niedozwolone praktyki, któ- re mają na celu obchodzenie przepisów o l egalności zatrudnienia i służą stworzeniu pozorów legalności powierzania pracy . Obejmują one: zaniżanie wymiaru czasu pracy w treści zawartych umów o pracę, wskazywanie w treści umów o pracę wysokości ustalonego przez strony wyna- grodzenia za pracę na poziomie minimalnym, podczas gdy w rzeczywistości jest ono wypłacane w wyższej kwocie, wypłacanie części wynagrodzenia lub okre- ślonych jego składników poza oficjalnym obiegiem, ukrywanie rzeczywistej liczby godzin pracy lub pracy w godzinach nadliczbowych, za które wynagrodzenie płatne jest „pod stołem”. Warto zauważyć, że w roku sprawozdawczym tego rodzaju świadczenia, wypłaco- ne do ręki, z pominięciem odprowadzenia należnych składek do ZUS i zaliczek na podatek dochodowy, ujawniliśmy na kwotę ok. 2,2 mln złotych, co z pewno- ścią jest kwotą niedoszacowaną . Rok 2023 potwier- dza, że nadal praca deklarowana „fałszywie” to taka, która wykonywana jest na podstawie umów cywilno- prawnych (głównie umów zleceń), w tym także zawiera- nych w warunkach właściwych dla stosunku pracy. Działania kontrolno-nadzorcze PIP ukierunkowa- ne na eliminowanie szarej strefy w zatrudnieniu potwier- dzają pilną potrzebę zmian, zarówno w przepisach prawa odnoszących się do powierzania i wykonywania pracy , jak i w regulacjach dotyczących funkcjonowania organów i służb , do zadań których należy zwalczanie pracy „na czarno” . Korekty wymagają przepisy, któ- re sprzyjają popełnianiu nadużyć przez nieuczciwych przedsiębiorców (m.in. odnoszące się do terminu zgło- szenia pracobiorców do ubezpieczenia społecznego, formy pisemnej umów cywilnoprawnych i oskładkowania tych umów tak jak umów o pracę). Niewątpliwie koniecz- ne jest zdefiniowanie na nowo pojęcia pracy niele- galnej , z uwzględnieniem parametrów obejmujących ujawniane przez PIP niedozwolone praktyki stosowane przez przedsiębiorców, które nie mieszczą się obec- nie w definicjach nielegalnego zatrudnienia i nielegal- nej innej pracy zarobkowej wskazanych w przepisach prawa. Zmiany wymaga także model i wysokość kar nakładanych za powierzenie pracy z naruszeniem przepisów o legalności, tak aby stosowane sankcje miały charakter odstraszający i dolegliwy oraz stano- wiły d ostateczny hamulec przed popełnianiem nadużyć w przyszłości. Niewątpliwie niezbędne jest wyposażenie służb kontrolnych w nowe narzędzia do zwalczania pracy nielegalnej i stworzenie mechanizmów współpracy, a także wymiany informacji opartych na współczesnych technologiach, osiągnięciach nauki i techniki cyfrowej, algorytmach szacowania ryzyka pracy nierejestrowa- nej na podstawie danych pozostających w dyspozycji różnych agencji i służb. Eliminowanie pracy w szarej strefie gospodarki powinno stanowić element większej strategii krajowej , w której jasno zostaną zdefiniowa- ne cele, wykorzystywane narzędzia i mierniki do bada- nia, na ile przyjęte założenia w określonej perspektywie czasowej zostały zrealizowane – w celu ich ewentualnej korekty w przyszłości. W kontekście zrealizowanych w 2023 r. kontro- li legalności zatrudnienia, powierzania innej pracy z arobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzo- ziemców obserwujemy zarówno nowe tendencje zwią- zane z pojawianiem się u polskich przedsiębiorców pracowników będących obywatelami państw dość odległych geograficznie, którzy w celu pozyskania pra- cy w polskich podmiotach korzystają z pomocy pośred- ników, jak i utrwalone dotychczas praktyki związane z powierzaniem pracy w Polsce cudzoziemcom z tzw. państw trzecich. Nadal najliczniejszą grupą cudzoziem- ców, którym powierza się pracę w Polsce, są obywa- tele Ukrainy, ich też w największym stopniu dotyczą stwierdzane nieprawidłowości. Należy jednak stwier- dzić, że o ile kontrole PIP potwierdzają, że nielegalne powierzenie pracy cudzoziemcom nadal pozostaje istotnym problemem rynku pracy , to obecnie, w odnie- sieniu do tych cudzoziemców, którzy na trwale wpisali się w strukturę polskiego rynku pracy (dotyczy to przede wszystkim osób korzystających z uproszczonych pro- cedur legalizacji pracy pochodzących z Ukrainy, Biało- rusi, Mołdawii, Gruzji), uwaga służb kontrolnych winna być skierowana na warunki ich pracy, a w szczególno- ści na problemy związane z przestrzeganiem przepisów o wynagrodzeniu za pracę i czasie pracy oraz na pro- blem powierzania pracy cudzoziemcom na podstawie umów cywilnoprawnych, w szczególności tam, gdzie sposób wykonania pracy wskazuje na istnienie stosun- ku pracy. Należy dążyć również do wyeliminowania różnego rodzaju konstrukcji prawnych (np. uzyska- nie udziałów w spółce w zamian za powtarzające się świadczenie niepieniężne będące pracą) i niedozwo- lonych praktyk w prowadzonej działalności gospodar- czej np. związanych z działaniem wirtualnych biur, które mają na celu wykorzystanie pracujących cudzo- ziemców z jednoczesnym zabezpieczeniem ich praw poprzez zobowiązanie podmiotów do powierzania pra- cy wyłącznie na podstawie takich umów, które dają prawo do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 272 ROZDZIAŁ 13 Jednocześnie konieczne jest przyjęcie rozwiązań, któ- re zwiększą skuteczność organów kontrolnych w działa- niach ukierunkowanych na eliminowanie nielegalnego powierzania pracy. W tym kontekście wnioski płynące z kontroli legalności zatrudnienia obywateli polskich są tożsame z formułowanymi w następstwie działań kon - trolnych dotyczących pracowników cudzoziemskich . Za pozytywne uznajemy projektowane zmiany prze- pisów dotyczące m.in. sposobu funkcjonowania służb, których zadania związane są z zarządzaniem szero- ko pojętą migracją do Polski w celach zarobkowych, mające uszczelnić funkcjonujący system, związa- ny z pro cedurami pozyskiwania zezwoleń na pracę, wiz w celu wykonywania pracy oraz regulacji adre- sowanych d o szczególnej grupy cudzoziemców, tj. obywateli Ukrainy, którzy w kolejnym roku wojny rosyjsko-ukraińskiej przebywają w Polsce, zasilając kadry polskich firm. Postulowane zmiany powinny obejmować nowe- lizację ustawy specjalnej regulującej zatrudnienie obywateli Ukrainy poprzez skrócenie 14-dniowego ter- minu do złożenia powiadomienia oraz wprowadzenie przepisów ustalających minimalny wymiar czasu pracy lub minimalną liczbę godzin pracy, którą podmiot zatrud- niający miałby obowiązek zagwarantować cudzoziem- cowi. Należy także rozważyć zmodyfikowanie ogólnych przepisów dotyczących zatrudniania cudzoziemców poprzez wprowadzenie obowiązku dokonania zgłosze- nia do ubezpieczeń społecznych przed dopuszcze- niem cudzoziemca d o pracy , uwzględnienie w definicji nielegalnego powierzenia wykonywania pracy kwestii braku lub nieterminowego zgłoszenia do ubezpiecze- nia społecznego , uzależnienie wysokości nakłada- nych kar od liczby cudzoziemców, którym dany podmiot powierzył nielegalną pracę oraz umożliwienie odmowy wydania zezwolenia na pracę oraz wpisania oświad- czenia d o ewidencji w sytuacji, gdy podmiot powierza- jący pracę cudzoziemcowi utrudnia kontrolę inspekcji pracy . Niezmiennie postulujemy także zacieśnienie współ- pracy z i nnymi organami i służbami tak, aby poprzez procesy wymiany informacji i pozyskiwania danych, najlepiej w trybie on-line, skuteczniej eliminować z ryn- ku te podmioty, które nie przestrzegają obowiązujących przepisów prawa. Istotne znaczenie w kształtowa- niu sytuacji cudzoziemców na polskim rynku pracy będzie miała niewątpliwie nowa polityka migracyjna, której założenia w tym momencie się tworzą – rów- nież na bazie doświadczeń kontrolnych PIP z działań realizowanych w 2023 r . Wyżej wymienione doświadczenia wskazują, że nie traci na popularności powierzanie pracy w formułach „nietypowych” . Przedsiębiorcy poszukują nowych, bardziej elastycznych form zatrudniania pracowni- ków. W ramach pracy tymczasowej oraz w outso- urcingu/leasingu osób świadczą pracę zarówno o bywatele polscy, jak i cudzoziemcy . Nierzadko podstawę wykonywanej przez nich pracy stanowi nie umowa o pracę, także tymczasową, ale umowa cywil- noprawna (zlecenie, czy o świadczenie usług). Co ciekawe, kierowaniem do pracy na rzecz innych pod- miotów zajmują się nie tylko przedsiębiorcy, będą- cy obywatelami polskimi, ale także firmy założone w Polsce i prowadzone przez cudzoziemców . W tym ostatnim przypadku, także wyłącznie w celu formalnej legalizacji pobytu i pracy obcokrajowców w naszym kraju , którzy na podstawie polskich dokumentów uzy- skują przepustkę do krajów UE, bez zamiaru podjęcia pracy na terytorium RP. Prowadzone przez PIP kon- trole potwierdzają, że nadal najpopularniejsze usłu- gi świadczone przez agencje zatrudnienia to praca tymczasowa oraz pośrednictwo pracy, w tym także do pracodawców zagranicznych. Niepokoi, że nadal w działaniach PIP identyfikujemy podmioty działają- ce nielegalnie , w tym także prowadzone przez cudzo- ziemców spoza UE oraz fakt, że w kontrolach agencji pracy tymczasowej stwierdzane są przypadki osób pracujących nielegalnie. Prowadzone w roku sprawoz- dawczym kontrole wskazują, że wciąż utrzymuje się zjawisko transferów osób do pracy na rzecz innych przedsiębiorców w ramach niedozwolonego outsour- cingu, który nosi znamiona pracy tymczasowej. Liczba takich kontroli i osób nimi objętych z roku na rok wzra- sta z uwagi na popularność tego modelu biznesowe- go nie tylko wśród przedsiębiorców, legitymujących się certyfikatem agencji zatrudnienia, ale także tych, któ- rzy go nie posiadają i nie są zainteresowani jego pozy- skaniem. Kierowanie osób do pracy na rzecz różnych firm odbywa się przede wszystkim w ramach umów cywilnoprawnych . Jako miejsce wykonania przedmio- tu umowy wskazuje się zakład pracy przedsiębiorcy zewnętrznego, będącego finalnym odbiorcą pracy osób wypożyczonych w tym trybie. Przeprowadzone kontrole dowiodły, że problemem w egzekwowaniu przepisów w tym zakresie pozostaje nadal niedoskonałe prawo, które jak dotąd nie obejmuje outsourcingu pojmowa- nego jako wyłącznie wynajem osób do pracy na rzecz innych podmiotów niż ten, z którym zawarto umowę na świadczenie pracy. Propozycje Państwowej Inspekcji Pracy zakładają m.in.: ●ustalenie odpowiedzialności wykroczeniowej w sytu- acji korzystania z usług outsourcingu w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej (odpowie- dzialność podmiotu uznanego w wyniku kontroli za praco- dawcę użytkownika takiej osoby); ●w przypadku korzystania z pracy osób wypożyczonych w formule niedozwolonego outsourcingu realizujące - go de facto zapotrzebowanie na pracę stałą, pociągnięcie takiego przedsiębiorcy do odpowiedzialności za niele- galne powierzenie pracy ; ●umożliwienie nakładania sankcji za świadczenia usłu- gi outsourcingu w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej, także przez podmiot posiadający wpis do rejestru agencji zatrudnienia. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 273 Są one obecnie przedmiotem prac w resorcie właści- wym ds. pracy, aby poprzez uszczelnienie obowiązujących p rzepisów nie dochodziło do nadużyć zarówno na szko- dę obywateli polskich, jak i cudzoziemców, a w odniesie- niu do tych ostatnich także do wyzysku, który w skrajnych pr zypadkach można kwalifikować jako pracę przymusową. Działania kontrolno-nadzorcze Państwowej Inspekcji Pracy realizowane w 2023 r. w obszarze delegowania w ramach świadczenia usług również w dużej mierze dotyczyły obywateli tzw. państw trzecich. Postępowania kontrolne związane z delegowaniem z terytorium Pol- ski prowadzone były przede wszystkim w następstwie wniosków przekazanych do PIP w ramach wymiany informacji za pośrednictwem Systemu Wymiany Infor- macji na Rynku Wewnętrznym (IMI). Kontrole dotyczyły przedsiębiorców z siedzibą na terytorium Polski kierują- cych do czasowego wykonywania pracy za granicą oby- wateli państw trzecich zatrudnionych w polskich firmach lub takich, dla których podstawę pracy w Polsce stano- wiły umowy cywilnoprawne (głównie umowy zlecenia). Przeprowadzone kontrole potwierdzają obserwo- wane od kilku lat zjawisko fikcyjnego delegowania cudzoziemców z Polski do innych państw członkow- skich , w tym także przez firmy założone i prowadzone w naszym kraju przez obcokrajowców. Podmioty zare- jestrowane w Polsce, delegujące obywateli państw trzecich do pracy na terenie UE, często nie prowadzą w Polsce działalności rzeczywistej w stopniu znacznym. Ich działalność służy formalizowaniu pracy obywateli państw trzecich z wykorzystaniem danych przedsiębior- cy wyłącznie w celu uzyskania przepustki do rynku pracy w państwach Europy Zachodniej na podstawie polskich dokumentów. Osoby zarządzające podmiotami dele- gującymi czy właściciele tych przedsiębiorstw to zwy- kle również cudzoziemcy, obywatele państw trzecich, z którymi kontakt jest ograniczony lub nie ma go wcale, także z uwagi na to, że są to przedsiębiorstwa „skrzynki pocztowe” (letter box company). Również sami cudzo- ziemcy, transferowani do pracy w UE z wykorzystaniem konstrukcji delegowania, nie wykonują zazwyczaj pracy w naszym kraju, a ich jedynym celem jest, aby na pod- stawie polskich dokumentów uzyskać przepustkę do pra- cy w UE. W tym kontekście trzeba pamiętać, że przyjęty w Polsce dualny model dostępu cudzoziemców do ryn- ku pracy (na podstawie zezwoleń na pracę i w ramach tzw. procedur uproszczonych) stanowi dla naszych part- nerów zagranicznych dużą barierę w ocenie, czy cudzo- ziemcowi związanemu z polskim przedsiębiorcą legalnie powierzono pracę na terytorium RP. Dlatego też rozwi- janie współpracy z o rganami kontrolnymi za granicą , w tym także poprzez narzędzia wymiany informacji, jest kluczowe w eliminowaniu nadużyć na europejskim rynku pracy w sferze usług. Problemy z przestrzeganiem przepisów związa- nych z d elegowaniem pracowników do Polski najczę- ściej ujawniane były w p odmiotach z państw trzecich delegujących cudzoziemców na terytorium RP . Rów- nież od kilku lat ujawniany jest proceder tzw. wielopozio- mowego delegowania, który polega na wykorzystywaniu delegowania na terytorium Polski celem udostępniania pracowników, stosując wielopoziomowe struktury pod- wykonawcze wykorzystujące mechanizm outsourcin- gu. Obserwowane zjawisko związane jest z pozornym delegowaniem, gdyż obywatele państw trzecich rekru- towani są na terytorium Polski, a w tym przypadku nie można mówić o delegowaniu pracowników. Zatrudnienie pracowników fikcyjnie delegowanych wyprowadzane jest poza polski podmiot do przedsiębiorcy w państwie trzecim, często powiązanego osobowo z firmą w Pol- sce, na rzecz której cudzoziemcy świadczą pracę. Tego typu działanie podmiotów wpływa na uszczuplenie danin publiczno-prawnych, tj. składek na ubezpieczenia społeczne i podatków, które odprowadzane są w pań- stwie wysyłającym. Ponadto istnieje podejrzenie, że wykorzystywany jest import usług w celu zastosowa- nia neutralnego podatku VAT. Oszacowanie strat, jakie z tego tytułu ponosi budżet państwa, wykracza poza możliwości PIP. Zahamowanie tego niedozwolonego procederu wymaga wdrożenia ścisłych mechanizmów współpracy między PIP, organami skarbowymi oraz służbami wojewody . Zasadne jest ograniczenie tego rodzaju procederu w działalności firm po stronie pol- skiej i za granicą, poprzez brak możliwości wydawania kolejnych zezwoleń na pracę dla pracowników delego- wanych do Polski . Warto wspomnieć, że od 19 sierpnia 2023 r. na Państwową Inspekcję Pracy nałożono także nowe zadania w obszarze delegowania – dotyczące sektora transportu drogowego . Ustawa z dnia 26 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogo- wym implementuje do polskiego prawa krajowego dyrek- tywę 202/1057 (tzw. lex specialis). Państwowa Inspekcja Pracy została zobowiązana do weryfikowania warunków zatrudnienia delegowanych do Polski kierowców, wyko- nujących na terenie naszego kraju określonego rodzaju operacje transportowe (zarówno z pochodzących z UE, jak i tzw. państw trzecich) oraz do realizacji wniosków o wzajemną pomoc, kierowanych do PIP w ramach sys- temu IMI – czyli moduł transport, dotyczących pozyski- wania od polskich przewoźników realizujących przewozy na terenie UE określonych dokumentów związanych z usługą transportu, jak i ze stosunkiem pracy delego- wanego z Polski kierowcy, na potrzeby kontroli reali- zowanych przez zagraniczne służby. Doświadczenia z realizacji przez PIP nowych zadań już w początkowym okresie obowiązywania ustawy wykazały pilną potrze- bę jej nowelizacji zarówno co do rodzaju operacji trans- portowych realizowanych przez przewoźników z państw trzecich, które wymagają notyfikowania do Państwowej Inspekcji Pracy (aktualnie dotyczą wszystkich przewo- zów poza tranzytem i to bez względu na rodzaj umowy łączącej przewoźnika z kierowcą), jak i ustanowionych mechanizmów współpracy z Inspekcją Transportu Dro- gowego, która jest drugim obok PIP organem krajowym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 274 ROZDZIAŁ 13 zaangażowanym w realizację zadań wynikających z ustawy. Biorąc pod uwagę istotę sektora transportu i jego znaczenie zarówno dla rynku krajowego jak i euro- pejskiego, należy założyć, że w 2024 r. zadania te będą w dużym stopniu udziałem organów PIP. Niezależnie od tego, czy kontrole dotyczyły technicz- nego bezpieczeństwa pracy, prawnej ochrony pracy, czy legalności zatrudnienia, powody wskazywane przez pracodawców jako przyczyny stwierdzanych niepra- widłowości były takie same: inflacja i rosnące koszty prowadzenia działalności utrudniające utrzymanie kon- kurencyjności. Sygnalizowano również problemy wyni- kające z konieczności wyjścia z kryzysu po pandemii SARS-CoV-2 oraz trudności w pozyskiwaniu pracow- ników o odpowiednich kwalifikacjach, w tym również specjalistów, którzy wsparliby pracodawców w two- rzeniu bezpiecznych i zdrowych miejsc pracy. Złożone problemy ekonomiczno-społeczne, w tym brak wykwa- lifikowanych osób do pracy przekładają się na sytuację zatrudnionych i warunki, w jakich wykonują oni swoje codzienne zadania. Skutkuje to również naruszenia- mi przepisów z zakresu czasu pracy, tj. powierzaniem zatrudnionym pracownikom wykonywania prac ponad obowiązujący ich wymiar czasu pracy oraz nieprawidło- wym rekompensowaniem pracy w dni wolne od pracy. Inspektorzy pracy z kolei obserwują utrzymujący się niedostatek wiedzy dotyczącej obowiązków nałożonych prawnie na osoby zatrudniające pracowników, wciąż niewystarczającą świadomość zagrożeń występują- cych w środowisku pracy, a przede wszystkim pomijanie obszaru bhp w codziennym zarządzaniu firmami. Problemy organizacyjne i ekonomiczne nie mogą jednak tłumaczyć braku poszanowania dla wymagań prawa , w tym przepisów określających właściwy poziom bezpieczeństwa i higieny pracy. W szczególności nie niwelują obowiązków pracodawców i przedsiębiorców wobec osób świadczących pracę w zakresie tworzenia bezpiecznych warunków pracy i zapewniania poszano- wania zdrowia pracujących. Bezpieczeństwo pracy jest funkcją poziomu zagrożeń zawodowych, występujących w przedsiębiorstwach, zaan- gażowania pracodawców i przedsiębiorców w zapew- nienie bezpiecznych warunków pracy, efektywności wewnętrznych służb nadzoru i służby bhp oraz działalno- ści organów nadzoru nad warunkami pracy. Dla osiągnięcia trwałej poprawy bezpieczeństwa pra- cy szczególnie istotne jest bezpośrednie zaangażo- wanie pracodawców w z arządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy . Najważniejsza jest świadomość, że obszar potocznie przez nich zwany bhp, to równie istot- ny aspekt funkcjonowania firmy jak płynność finansowa, poszerzanie rynków zbytu i rozwój firmy. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadzając kon- trole i realizując bogaty wachlarz przedsięwzięć pre- wencyjno-promocyjnych, w głównej mierze aktywnie uświadamia pracodawców, że zaniedbywanie obszaru bhp prowadzi do wzrostu zagrożeń wypadkowych i nara- ża firmy na rosnące trudności w utrzymaniu rentowności i zaangażowanej załogi, bez której dalsze funkcjono- wanie nie będzie możliwe. PIP wspiera zaangażowanie pracodawców w poprawę bezpieczeństwa i warunków pracy oraz przekonuje do wzmacniania roli partycypa- cji pracowniczej w e wspólnym budowaniu wysokiej kultury pracy . Służy temu również prowadzona przez Państwową Inspekcję Pracy działalność popularyzatorska i edu- kacyjna oraz poradnictwo realizowane n a dużą skalę zarówno podczas kontroli, jak i w siedzibach okręgo- wych inspektoratów pracy oraz w centrum poradnic- twa w formie porady osobistej, pisemnej, e-mailowej i telefonicznej. 14 Działalność PIP w ujęciu statystycznym Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 277 4,73 mln 178 tys. 118 tys. 11,1 tys. 1,1 tys. osób zobaczyło spoty kampanii „Legitna praca” w Internecie odbiorców działań prewencyjnych dzieci i młodzieży uczącej się przeszkolonej w ramach działań PIP rolników indywidualnych, którzy uzyskali wsparcie merytoryczne PIP pracodawców w programach prewencyjnych PIP 14. Działalność PIP w ujęciu statystycznym 14.1. Najważniejsze dane z działalności PIP w 2023 r. liczba przeprowadzonych kontroli osób zobaczyło spot kampanii „Budowa. Stop Wypadkom!” w Internecie egzemplarzy publikacji PIP liczba skontrolowanych podmiotów osób zapoznało się ze spotem tv kampanii „Budowa. Stop Wypadkom!” liczba osób pracujących w skontrolowanych podmiotach 61,7 tys. 1,4 mln 132,4 tys. 230,4 tys. 4,7 tys. 246,0 tys. 14,9 tys. 2,7 tys. 16,9 tys.9,9 tys. 49,7 tys. 2,1 mln 3,6 mln liczba decyzji BHP liczba decyzji płacowych liczba wniosków w wystąpieniach pracodawców liczba poleceń szkoleń z różnych branż pracowników DZIAŁANIA KONTROLNO-NADZORCZE DZIAŁANIA PREWENCYJNE SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 278 ROZDZIAŁ 14 14.2. Podstawowe dane z działalności kontrolno-nadzorczej PIP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 Liczba kontroli 55 842 59 570 61 695 Skontrolowane podmioty 45 36248 25849 677 Osoby pracujące w skontrolowanych podmiotach 3 417 2183 522 2783 567 825 Wydane decyzje dotyczące bhp, w tym: 175 742211 714230 366 wstrzymania prac 4 706 5 8126 268 wstrzymania eksploatacji maszyn 6 6467 6718 619 skierowania do innych prac 2 3603 1713 682 liczba osób skierowanych do innych prac 5 2536 9968 073 Decyzje nakazujące wypłatę świadczeń 4 3935 0404 663 na kwotę w zł 63,8 mln73,2 mln90,2 mln Wnioski w wystąpieniach 189 845234 329246 008 Polecenia ustne 10 86713 31414 927 Mandaty karne 12 04715 79317 197 łączna kwota nałożonych mandatów w zł 14,4 mln19,7 mln22,1 mln Wnioski o ukaranie do sądu 8271 1511 063 Środki oddziaływania wychowawczego 9 6998 4688 043 Zawiadomienia prokuratury o podejrzeniu popełnienia przestępstwa 618665711 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 279 14.4. Struktura kontroli PIP w latach 2021-2023 (wg wielkości zatrudnienia) Wielkość zatrudnienia 202120222023 Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Ogółem, w tym zakłady o zatrudnieniu: 55 84259 57061 695 1 - 9 32 66658,535 30559,337 68761,1 10 - 49 13 60224,414 14523,714 17423,0 50 - 249 6 15811,06 43210,86 15810,0 250 i powyżej3 4166,13 6886,23 6766,0 14.3.Struktura kontroli wg PKD za lata 2021-2023 PKD 20212022 2023 Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Ogółem 55 842 59 57061 695 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo8261,79471,68781,4 B.Górnictwo i wydobywanie2310,42850,52810,5 C.Przetwórstwo przemysłowe9 99717,910 00516,810 16316,5 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyza- cyjnych 1570,31910,32060,3 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 7241,37031,27241,2 F.Budownictwo11 17020,012 46820,913 95222,6 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samocho- dowych, włączając motocykle 12 32322,113 79923,213 55022,0 H.Transport i gospodarka magazynowa3 8026,84 0926,94 1386,7 I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastro- nomicznymi 2 8175,03 3115,63 3485,4 J.Informacja i komunikacja6961,35941,07061,1 K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa4030,73770,63550,6 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości6901,26821,17121,2 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna2 1773,91 9143,22 0363,3 N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 3 2725,93 5035,93 4635,6 O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenie społeczne 8021,47131,26951,1 P.Edukacja1 5722,81 7242,91 7542,8 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna1 5562,81 7002,91 7352,8 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją7281,36941,16841,1 S.Pozostała działalność usługowa1 7513,11 8543,12 3003,7 T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospo- darstwa domowe produkujące wyroby i świadczące usługi na własne potrzeby 10,0-0,0-0,0 U.Organizacje i zespoły eksterytorialne00,040,010,0 X.Działalność nieokreślona180,0100,0140,0 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 280 ROZDZIAŁ 14 6 268 3 682 230 366 14.5. Wybrane Decyzje dotyczące BHP w 2023 r. 14.6. Decyzje dotyczące bhp w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Decyzje dotyczące bhp ogółem, w tym: 175 742 211 714 230 366 z ustalonym terminem wykonalności (art. 11 pkt 1 ustawy o PIP) 104 457126 831139 103 z rygorem natychmiastowej wykonalności (art. 108 Kpa) 55 20465 61469 802 wstrzymania prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP)4 7065 8226 268 skierowania do innych prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP) 2 3603 1753 682 wstrzymania eksploatacji maszyn (art. 11 pkt 3 ustawy o PIP) 6 6467 6948 619 ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (art. 11 pkt 6 ustawy o PIP) 384 375 456 nakazania wykonania badań i pomiarów (art. 11 pkt 6a ustawy o PIP) 1 1631 429 1 448 16 516 1 321 129 367 317 8 073 31 670 1 914 17 342 139 103 69 802 liczba osób, których dotyczyły decyzje liczba decyzji 8 619 456 1 448 z ustalonym terminem wykonalności (art. 11 pkt 1 ustawy o PIP) z rygorem natychmiastowej wykonalności (art. 108 KPA) kategorie wybranych decyzji Decyzje BHP OGÓŁEM wybrane decyzje BHP wstrzymania eksploatacji maszyn (art. 11 pkt 3 ustawy o PIP) wstrzymania prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP) ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (art. 11 pkt 6 ustawy o PIP) skierowania do innych prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP) nakazania wykonania badań i pomiarów (art. 11 pkt 6a ustawy o PIP) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 281 14.7. Decyzje płacowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Decyzje wydane Liczba decyzji wydanych 4,4 tys. 5,0 tys. 4,7 tys. Liczba pracowników, których te decyzje dotyczyły 21,3 tys.28,7 tys.31,7 tys. Kwota należności do wypłacenia pracownikom wskazana w decyzjach inspektorów pracy 63,8 mln zł 73,2 mln zł 90,2 mln zł Decyzje zrealizowane Liczba decyzji zrealizowanych 2,0 tys. 2,6 tys. 2,2 tys. Liczba pracowników, których dotyczyły decyzje zrealizowane 7,8 tys.12,3 tys. 14,1 t ys. Kwota należności wypłaconych 15,7 mln zł 24,4 mln zł 28,4 mln zł Decyzje zrealizowane częściowo Liczba decyzji zrealizowanych częściowo 55 39 70 Liczba pracowników, których te decyzje dotyczyły 1 016862383 Kwota należności wypłaconych2,8 mln zł1,6 mln zł1,6 mln zł Łączna kwota należności wypłaco- nych pracownikom w wyniku realizacji decyzji 18,5 mln zł26 mln zł30 mln zł 14.8. Wnioski i polecenia w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Wystąpienia 37 190 42 463 44 319 Wnioski w wystąpieniach 189 845234 329246 008 Polecenia 10 86713 31414 927 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 282 ROZDZIAŁ 14 14.9. Wykroczenia przeciwko prawom pracownika w latach 2021-2023 Wykroczenia ogółem 2021 20222023 42 43449 48750 925 WyszczególnienieLiczbaOdsetek LiczbaOdsetek LiczbaOdsetek Art. 281 § 1 pkt 1 Kp zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kp powinna być zawarta umowa o pracę 564 1,36461,3 592 1,2 Art. 281 § 1 pkt 2 Kp niepotwierdzenie na piśmie zawartej z pracow- nikiem umowy o pracę przed dopuszczeniem go do pracy 6211,59041,88711,7 Art. 281 § 1 pkt 5 Kp naruszenie przepisów o czasie pracy lub przepisów o uprawnieniach pracowników związanych z rodzicielstwem i zatrudnianiu młodocianych 2 8196,63 5927,33 2506,4 Art. 281 § 1 pkt 6 lub 6a Kp nieprowadzenie lub nieprzechowywa- nie dokumentacji w sprawach związa- nych ze stosunkiem pracy 1 1652,71 2612,51 2422,4 Art. 282 § 1 pkt 1 Kp niewypłacenie w ustalonym terminie wyna- grodzenia za pracę lub innego świadczenia, dokonanie bezpodstawnego zaniżenia lub potrącenia 8 03618,99 10718,49 16118,0 Art. 282 § 1 pkt 2 Kp nieudzielenie urlopu wypoczynkowego lub obniżenie wymiaru urlopu 4721,15141,05571,1 Art. 282 § 1 pkt 3 Kp niewydanie świadectwa pracy 1 8994,52 3584,82 2664,4 Art. 283 § 1 Kp nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bhp 19 59046,222 42545,323 40146,0 Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy 3 8829,14 5749,25 0239,9 Ustawa o minimalnym wynagrodzeniu za pracę 8962,19401,91 0882,1 Pozostałe2 4905,93 1666,42 0366,8 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 283 14.10. Sankcje zastosowane w związku ze stwierdzonymi wykroczeniami w 2023 r. mandaty 65,4% 17 197 30,6% 8 043 4,0% 1 063 wnioski do sądu środki oddziaływania wychowawczego 14.11. Sankcje zastosowane w związku ze stwierdzonymi wykroczeniami w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 LiczbaOdsetekLiczbaOdsetekLiczbaOdsetek Mandaty 12 047 53,4 15 793 62,1 17 197 65,4 Środki oddziaływania wychowawczego9 69943,08 46833,48 04330,6 Wnioski do sądu8273,61 1514,51 0634,0 14.12. Grzywny nałożone przez sądy i inspektorów pracy w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Kwota grzywien orzeczonych przez sądy ogółem 1,7 mln zł2,5 mln zł 2,3 mln zł średnia wysokość grzywny 2,4 tys. zł średnia wysokość grzywny 2,6 tys. zł średnia wysokość grzywny 2,6 tys. zł Kwota grzywien nałożonych przez inspektorów pracy w drodze mandatów karnych ogółem 14,4 mln zł19,7 mln zł22,1 mln zł średnia wysokość mandatu 1,2 tys. zł średnia wysokość mandatu 1,2 tys. zł średnia wysokość mandatu 1,3 tys. zł 14.13. Rozstrzygnięcia wniosków do sądu w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Sprawcy wykroczeń ukarani karą grzywny 808985908 Sprawcy wykroczeń ukarani karą nagany81913 Osoby skazane na karę ograniczenia wolności000 Osoby uznane za winne z odstąpieniem od wymierzenia kary1399 Osoby uniewinnione275533 Odmowa wszczęcia postępowania142410 Umorzenie postępowania171213 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 284 ROZDZIAŁ 14 14.16. Wnioski do ZUS o podwyższenie składki na ubezpieczenie wypadkowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Wnioski do ZUS 47 70 69 Według sekcji PKD Budownictwo 40 61 59 Przetwórstwo przemysłowe362 Pozostałe 4 3 8 Według wielkości zatrudnienia 1-9 pracowników 39 53 54 10-49 pracowników61312 50-249 pracowników143 250 pracowników i powyżej100 14.14. Zawiadomienia prokuratury o podejrzeniu popełnienia przestępstwa w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba zawiadomień 618 665 711 Postępowania wszczęte170150195 Odmowa wszczęcia postępowania466756 Umorzenie postępowania183189133 Zawieszenie postępowania141818 Akty oskarżenia skierowane do sądu 76 88 63 Liczba wyroków skazujących na: karę pozbawienia wolności z zawieszeniem wykonania kary 2 1 0 karę ograniczenia wolności 103 karę grzywny 6 8 17 (na łączną kwotę 16,5 tys. zł) (na łączna kwotę 20,3 tys. zł) (na łączna kwotę 56,2 tys. zł) 14.15. Zakres przedmiotowy zawiadomień prokuratury w latach 2021-2023 (odsetek zawiadomień) Wyszczególnienie202120222023 Art. 225 § 2 Kk udaremnianie lub utrudnianie inspektorom wykonania czynności służbo- wych 50,9 54,4 50,3 Art. 270 i 271 Kk fałszowanie dokumentów i poświadczanie nieprawdy 8,89,010,6 Art. 219 Kk niezgłaszanie wymaganych danych albo zgłaszanie nieprawdziwych danych dot. ubezpieczeń społecznych 12,012,011,5 Art. 218 § 1a Kk złośliwe lub uporczywe naruszanie praw pracowników 11,48,78,9 Art. 220 § 1 Kk narażanie pracowników na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia 5,74,35,6 Pozostałe11,211,613,1 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 285 14.17. Spory zbiorowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba zgłoszonych sporów 712 528 308 Liczba zgłoszonych żądań2 1391 150 537 Liczba zawartych porozumień100112 81 14.18. Spory zbiorowe wg PKD w latach 2021-2023 Rodzaj działalności Liczba zgłoszonych sporów zbiorowych 202120222023 B.Górnictwo i wydobywanie566 C.Przetwórstwo przemysłowe7610080 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 809242 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 121717 F.Budownictwo267 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 11389 H.Transport i gospodarka magazynowa424437 J.Informacja i komunikacja234 K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa673 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 572 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna286 N.Działalność w zakresie usług administrowania i dzia- łalność wspierająca 52313 O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiąz- kowe zabezpieczenia społeczne 2714125 P.Edukacja8477 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją9153 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna1736645 Pozostałe382 Ogółem712528308 14.19. Spory zbiorowe wg przedmiotu zgłaszanych żądań w latach 2021-2023 Przedmiot zgłaszanych żądań202120222023 Warunki pracy 545 146 73 Warunki płacy1 129870388 Świadczenia socjalne282919 Prawa i wolności związkowe3485232 Inne, wykraczające poza definicję sporu zbiorowego895325 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 286 ROZDZIAŁ 14 14.20. zakładowe układy zbiorowe pracy i protokoły dodatkowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba zarejestrowanych zakładowych układów zbiorowych pracy 48 50 46 Liczba zarejestrowanych protokołów dodatkowych7881 020 1 094 Ogólna liczba zgłoszonych wniosków o rejestrację zakładowych układów zbiorowych pra- cy, protokołów dodatkowych, porozumień i informacji 1 1951 547 1 551 Liczba wpisanych do rejestru informacji o zawarciu porozumienia o zawieszeniu stosowa- nia układu w przypadku trudności finansowych pracodawcy 4223 21 14.21. Zarejestrowane zakładowe układy zbiorowe pracy wg sekcji pkd i liczba osób nimi objętych w latach 2021-2023 Nazwa sekcji PKD Liczba układówLiczba osób 202120222023202120222023 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 1 --561-- B.Górnictwo i wydobywanie-11-265167 C.Przetwórstwo przemysłowe1017910 0079 5173 813 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyj- nych 6582 7865663 034 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 9777091 8441 035 F.Budownictwo211872215144 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodo- wych, włączając motocykle 3321 2471 319509 H.Transport i gospodarka magazynowa55 32 9605973 400 J.Informacja i komunikacja-1--1 743- L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości4376692031 100 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna3143162891 005 N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 11-1591 053- O. Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenia społeczne --1--172 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna13 3192 0432 118 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją-2--298- S.Pozostała działalność usługowa3--102-- Ogółem48504620 40719 95216 497 14.22. Zezwolenia na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci w latach 2021-2023 Rok Liczba wniosków o wydanie zezwolenia Liczba decyzji Decyzje pozytywne Decyzje negatywne 2021 1 773 2 457 2 452 5 20222 5682 7742 76410 20232 6892 6892 6863 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 287 14.23. Wybrane efekty kontroli PIP w latach 2022 i 2023 Nieprawidłowości wyeliminowane wskutek działań inspektorów PIP Liczba osób pracujących w skontrolowanych zakładach, dla których wyegzekwowano poprawę (likwidację naruszeń prawa) 20222023 Bezpieczeństwo i higiena pracy Brak lub nieaktualne badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia 84,5 tys.72,5 tys. Nieprawidłowości dotyczące środków ochrony indywidualnej25,4 tys.39,0 tys. Nieprawidłowości w zakresie oceny ryzyka zawodowego158,3 tys.148,7 tys. Niewłaściwie przeprowadzone szkolenia pracowników lub ich brak 77,7 tys. 73,3 tys. Prawna ochrona pracy Brak potwierdzenia na piśmie zawarcia umowy o pracę 6,2 tys. 5,2 tys. Nieprawidłowo sporządzona umowa o pracę10,3 tys.11,2 tys. Zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kp powinna być zawarta umowa o pracę 2,3 tys.2,6 tys. Nieprawidłowości przy rozwiązywaniu umów o pracę4,1 tys.2,5 tys. Niewydanie świadectwa pracy4,7 tys.4,7 tys. Zatrudnianie pracowników powyżej dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych5,9 tys.1,5 tys. Nieprawidłowości dotyczące prowadzenia ewidencji czasu pracy51,1 tys.40,5 tys. Zatrudnianie pracowników powyżej przeciętnie 5 dni w tygodniu w przyjętym okresie rozliczenio- wym 15,5 tys.11,5 tys. Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o 11-godzinnym odpoczynku dobowym4,9 tys.7,0 tys. Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o 35-godzinnym odpoczynku tygodniowym7,2 tys.1,1 tys. Nieudzielenie urlopu wypoczynkowego z upływem 30 września następnego roku12,3 tys.8,0 tys. Niezgłoszenie do ubezpieczenia społecznego10,4 tys.7,4 tys. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 288 ROZDZIAŁ 14 W wyniku działań inspektorów pracy: W wyniku działań inspektorów pracy : 44,5 tys. 71,3 mln zł wypłacono należności z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług na kwotę wypłacono świadczenia ze stosunku pracy na kwotę zlikwidowano bezpośrednie zagrożenia dla życia lub zdrowia osób pracujących w kontrolowanych zakładach pracowników otrzymało wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy 72,3 tys. 1,2 mln zł 4,6 tys. pracujących na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług (wobec których naruszono przepisy dot. minimalnej stawki godzinowej) otrzymało należności zł zł 2023 56,9 tys. 49,9 tys. 81,3 mln zł 55,6 mln zł należności z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług na kwotę świadczenia ze stosunku pracy na kwotę zlikwidowano bezpośrednie zagrożenia dla życia lub zdrowia osób pracujących w kontrolowanych zakładach pracowników otrzymało wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy 52,3 tys. 39,7 tys. 6,5 tys. 5,1 tys. pracujących na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług (wobec których naruszono przepisy dot. minimalnej stawki godzinowej) otrzymało należności zł zł 2022 2021 10,8 mln zł 1,1 mln zł SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 289 14.24. Realizacja środków prawnych płacowych w latach 2021-2023 Środek prawny 202120222023 Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana Decyzje 9 33225 462 341,52 zł15 36728 837 275,28 zł14 49229 972 582,22 zł Wnioski20 51113 343 067,91 zł18 91312 963 610,92 zł13 69511 679 156,95 zł Polecenia20 08516 834 693,08 zł22 59439 532 523,81 zł16 32429 599 800,65 zł Ogółem49 92855 640 102,51 zł56 87481 333 410,01 zł44 51171 251 539,82 zł Uwaga: - uwzględniono zrealizowane decyzje płacowe oraz wszystkie zrealizowane wnioski i polecenia, gdzie została wpisana kwota i liczba osób, - dane za lata 2021 i 2022 zostały zaktualizowane o kwoty wypłacone po publikacji Sprawozdania z działalności PIP w 2022 r. 14.25. Należności wyegzekwowane w latach 2021-2023 na rzecz osób pracujących na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług (wobec których naruszono przepisy dotyczące minimalnej stawki godzinowej) Wyszczególnienie Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana 20215 0821 084 482 zł 20226 46110 815 439 zł 20234 6041 171 180 zł 14.26. Egzekucja administracyjna prowadzona przez organa PIP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba pracodawców, którzy nie wykonali decyzji inspektorów pracy 514 543 539 Liczba niewykonanych decyzji2 4282 2152 350 Liczba wystawionych upomnień601628649 Liczba nałożonych grzywien w celu przymuszenia180177214 Liczba pracodawców, których dotyczyły grzywny w celu przymuszenia132127148 Kwota nałożonych grzywien w celu przymuszenia885 tys. zł783 tys. zł949 tys. zł Kwota wpłacona z tytułu nałożonych grzywien w celu przymuszenia212 tys. zł146 tys. zł220 tys. zł Kwota grzywien umorzonych118 tys. zł53 tys. zł63 tys. zł Liczba decyzji o nałożeniu kar pieniężnych na podstawie ustawy o transporcie drogowym437407543 Wyegzekwowana kwota kar pieniężnych nałożonych na podstawie ustawy o transporcie drogowym 1 671 tys. zł1 545 tys. zł2 018 tys. zł Wyegzekwowana kwota grzywien administracyjnych i kar pieniężnych nałożonych na podstawie ustawy o delegowaniu pracowników 412 tys. zł186 tys. zł326 tys. zł SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 290 ROZDZIAŁ 14 1) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 1,2,3,4,6,6a,7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wystąpień inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 14.27. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. – kontrole i środki prawne (wg okręgowych inspektoratów pracy) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpieniach poleceń 4) w tym: ogółem 1) wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. OIP Białystok 2 597 11 519 196 165 369 109 2 009 11 606 462 2. OIP Bydgoszcz 2 846 9 859 196 75 394 202 2 100 10 958 1111 3. OIP Gdańsk 4 181 10 270 115 104 236 215 2 948 15 568 1055 4. OIP Katowice 7 840 34 675 775 485 674 685 6 520 38 884 2306 5. OIP Kielce 1 990 7 746 263 292 356 131 1 526 9 496 853 6. OIP Kraków 4 335 22 331 886 397 881 544 1 3 243 19 949 1483 7. OIP Lublin 3 148 11 155 275 135 295 286 2 258 11 254 567 8. OIP Łódź 4 375 13 021 350 231 654 321 2 941 16 175 944 9. OIP Olsztyn 2 250 9 801 181 155 544 110 1 1 480 7 884 496 10. OIP Opole 1 647 7 500 201 66 285 122 1 244 7 287 674 11. OIP Poznań 5 646 29 330 724 491 1 477 535 4 126 25 315 1665 12. OIP Rzeszów 4 074 16 569 317 211 547 164 2 914 15 067 591 13. OIP Szczecin 2 827 7 332 219 68 396 147 1 982 10 182 581 14. OIP Warszawa 6 741 19 536 925 283 526 805 4 132 21 082 532 15. OIP Wrocław 5 431 16 862 464 368 633 200 3 613 18 492 1164 16. OIP Zielona Góra 1 767 7 523 181 156 352 87 1 283 6 809 443 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 291 14.28. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. – kontrole i środki prawne (wg sekcji gospodarki narodowej PKD) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpieniach poleceń 4) w tym: ogółem 1) wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 878 4 616 40 51 144 8 0 687 4 054 168 2. B.Górnictwo i wydobywanie 281 2 088 14 8 64 18 0 188 864 52 3. C.Przetwórstwo przemysłowe 10 163 56 205 684 514 2 638 1 325 1 7 797 41 987 2 773 4. D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w ener-gię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 206 673 9 13 14 27 0 137 634 48 5. E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 724 4 164 46 31 92 26 0 539 2 746 127 6. F.Budownictwo 13 952 72 161 4 902 2 673 4 677 934 0 7 440 36 849 1 926 7. G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 13 550 49 014 221 162 497 657 0 10 223 58 126 3 645 8. H.Transport i gospodarka magazynowa 4 138 6 539 51 36 84 593 0 3 405 21 092 1 329 9. I.Działalność związana z zakwaterowa-niem i usługami gastronomicznymi 3 348 10 890 30 30 53 153 0 2 720 16 914 971 10. J.Informacja i komunikacja 706 1 001 9 2 6 115 0 521 2 791 146 11. K.Działalność finansowa i ubezpiecze-niowa 355 495 4 3 4 35 0 262 1 478 85 12. L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 712 1 976 36 34 52 48 0 515 2 814 170 13. M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 2 036 5 224 98 44 126 238 1 1 528 8 283 525 14. N.Działalność w zakresie usług admini-strowania i działalność wspierająca 3 463 4 810 86 49 102 212 0 2 575 12 525 741 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 292 ROZDZIAŁ 14 1) łączna liczba decyzji wydan ych przez inspektorów pracy na podstawie art. 11 pkt 1, 2, 3, 4, 6, 6a, 7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji wydan ych przez okręgowego inspektora pracy na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wy stąpień skierowanych przez inspektora pracy na podstawie art. 11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń skier owanych przez inspektora pracy na podstawie art. 11 pkt 8 ustawy o PIP 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 15. O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenie społeczne 695 995 3 3 2 3 0 431 1 790 140 16. P.Edukacja 1 754 3 300 1 5 13 75 0 1 486 9 235 553 17. Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 1 735 3 242 2 5 15 89 0 1 453 8 970 649 18. R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją 684 1 641 17 11 17 27 0 502 2 680 147 19. S.Pozostała działalność usługowa 2 300 5 983 14 8 19 80 0 1 899 12 125 730 20. T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świadczące usługi na własne potrzeby 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 21. U.Organizacje i zespoły eksterytorialne 1 0 0 0 0 0 0 1 7 0 22. X.Działalność nieokreślona 14 12 1 0 0 0 0 10 44 2 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 293 1) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 1, 2, 3, 4, 6, 6a, 7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji okręgowych inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wystąpień inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 14.29. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. – kontrole i środki prawne (wg wielkości zatrudnienia) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpie-niach poleceń 4) ogółem 1) w tym: wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym zakłady o zatrudnieniu: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. 1 - 9 37 687 146 012 4 995 2 955 5 540 2 203 1 25 762 143 307 8 009 2. 10 - 49 14 174 58 067 945 495 1 994 1 843 1 11 001 66 148 4 547 3. 50 - 249 6 158 22 134 252 161 815 546 0 4 770 24 894 1 630 4 250 i powyżej 3 676 8 816 76 71 270 71 0 2 786 11 659 741 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 294 ROZDZIAŁ 14 a) sektor publiczny obejmuje podmioty stanowiące własność państwową, jednostek samorządu terytorialnego oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora publicznego b) sektor prywatny obejmuje podmioty gospodarki stanowiące własność prywatną krajową, zagraniczną oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora prywatnego c) sektor mieszany zrównoważony obejmuje własność mieszaną między sektorami z takim samym udziałem własności sektora publicznego i prywatnego 1) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 1, 2, 3, 4, 6, 6a, 7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji okręgowych inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wystąpień inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 14.30. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - kontrole i środki prawne (wg form własności) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpie-niach poleceń 4) ogółem 1) w tym: wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. Sektor publiczny a) ogółem, w tym własność: 4 228 11 269 53 45 144 123 0 3 198 16 936 983 1. państwowa 1 055 2 292 15 12 52 25 0 632 3 002 133 2. samorządowa 3 003 8 338 29 31 77 76 0 2 450 13 423 817 3. mieszana 170 639 9 2 15 22 0 116 511 33 2. Sektor prywatny b) ogółem, w tym własność: 56 930 222 146 6 180 3 615 8 440 4 515 2 40 736 226 977 13 827 1. prywatna krajowa 50 254 198 981 5 666 3 366 7 598 3 849 2 36 052 204 736 12448 2. prywatna zagraniczna 3 900 12 049 265 134 424 214 0 2 791 12 771 729 3. prywatna mieszana 2 776 11 116 249 115 418 452 0 1 893 9 470 650 3. Sektor mieszany zrównoważony c) 6 46 0 0 0 2 0 4 46 1 4. Nieokreślona własność 531 1 568 35 22 35 23 0 381 2 049 116 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 295 Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowaw-czymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. OIP Białystok 2 107 1 371 76 660 567 19 398 33 2. OIP Bydgoszcz 2 142 1 506 36 600 630 21 362 41 3. OIP Gdańsk 3 344 2 226 281 837 969 91 561 26 4. OIP Katowice 4 279 3 479 252 548 1 956 114 431 60 5. OIP Kielce 2 355 1 857 141 357 652 46 210 32 6. OIP Kraków 3 907 2 475 325 1 107 1 523 99 828 62 7. OIP Lublin 1 966 1 412 91 463 694 54 313 7 8. OIP Łódź 4 790 3 461 74 1 255 1 314 34 712 39 9. OIP Olsztyn 2 277 1 524 275 478 700 82 306 10 10. OIP Opole 2 072 1 349 92 631 446 24 295 27 11. OIP Poznań 5 111 3 690 306 1 115 2 129 110 862 63 12. OIP Rzeszów 2 441 1 530 118 793 837 51 541 41 13. OIP Szczecin 2 529 1 427 235 867 605 57 497 54 14. OIP Warszawa 6 743 5 147 382 1 214 2 288 128 825 122 15 OIP Wrocław 3 340 2 232 181 927 1 351 80 669 62 16. OIP Zielona Góra 1 522 1 086 110 326 536 53 233 32 14.31. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg okręgowych inspektoratów pracy) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 296 ROZDZIAŁ 14 14.32. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg sekcji gospodarki narodowej PKD) Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 610 396 27 187 183 13 116 11 2. B.Górnictwo i wydobywanie 210 161 7 42 112 2 30 5 3. C.Przetwórstwo przemysłowe 7 893 5 597 477 1 819 2 698 154 1 208 99 4. D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 100 58 3 39 33 3 22 3 5. E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpada-mi oraz działalność związana z rekultywacją 466 319 29 118 147 11 78 4 6. F.Budownictwo 15 992 12 862 631 2 499 6 405 177 1 610 183 7. G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 9 083 5 722 590 2 771 2 653 274 1 774 100 8. H.Transport i gospodarka magazynowa 4 193 3 106 231 856 1 416 106 590 93 9. I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 3 208 2 241 143 824 982 44 549 40 10. J.Informacja i komunikacja 499 326 48 125 152 20 92 14 11. K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa 240 162 17 61 77 5 46 4 12. L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 509 293 30 186 153 10 129 6 13. M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 1 494 914 116 464 443 47 319 26 14. N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 2 556 1 617 385 554 809 123 416 71 15. O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obo-wiązkowe zabezpieczenie społeczne 176 68 9 99 38 7 74 0 16. P.Edukacja 831 374 51 406 183 21 271 10 17. Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 1 053 577 105 371 258 24 236 17 18. R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją 332 204 7 121 100 4 80 5 19. S.Pozostała działalność usługowa 1 464 763 69 632 348 18 399 18 20. T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świad-czące usługi na własne potrzeby 0 0 0 0 0 0 0 0 21. U.Organizacje i zespoły eksterytorialne 2 2 0 0 1 0 0 0 22. X.Działalność nieokreślona 14 10 0 4 6 0 4 2 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 297 Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 610 396 27 187 183 13 116 11 2. B.Górnictwo i wydobywanie 210 161 7 42 112 2 30 5 3. C.Przetwórstwo przemysłowe 7 893 5 597 477 1 819 2 698 154 1 208 99 4. D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 100 58 3 39 33 3 22 3 5. E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpada-mi oraz działalność związana z rekultywacją 466 319 29 118 147 11 78 4 6. F.Budownictwo 15 992 12 862 631 2 499 6 405 177 1 610 183 7. G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 9 083 5 722 590 2 771 2 653 274 1 774 100 8. H.Transport i gospodarka magazynowa 4 193 3 106 231 856 1 416 106 590 93 9. I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 3 208 2 241 143 824 982 44 549 40 10. J.Informacja i komunikacja 499 326 48 125 152 20 92 14 11. K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa 240 162 17 61 77 5 46 4 12. L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 509 293 30 186 153 10 129 6 13. M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 1 494 914 116 464 443 47 319 26 14. N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 2 556 1 617 385 554 809 123 416 71 15. O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obo-wiązkowe zabezpieczenie społeczne 176 68 9 99 38 7 74 0 16. P.Edukacja 831 374 51 406 183 21 271 10 17. Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 1 053 577 105 371 258 24 236 17 18. R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją 332 204 7 121 100 4 80 5 19. S.Pozostała działalność usługowa 1 464 763 69 632 348 18 399 18 20. T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świad-czące usługi na własne potrzeby 0 0 0 0 0 0 0 0 21. U.Organizacje i zespoły eksterytorialne 2 2 0 0 1 0 0 0 22. X.Działalność nieokreślona 14 10 0 4 6 0 4 2 14.33. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg wielkości zatrudnienia) Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym zakłady o zatrudnieniu: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. 1 - 9 33 962 24 264 2 042 7 656 11 566 709 4 983 606 2. 10 - 49 11 361 8 071 533 2 757 3 766 210 1 814 50 3. 50 - 249 3 783 2 409 250 1 124 1 237 82 772 38 4 250 i powyżej 1 819 1 028 150 641 628 62 474 17 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 298 ROZDZIAŁ 14 a) sekt or publiczny obejmuje podmioty stanowiące własność państwową, jednostek samorządu terytorialnego oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora publicznego b) sekt or prywatny obejmuje podmioty gospodarki stanowiące własność prywatną krajową, zagraniczną oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora prywatnego c) sekt or mieszany zrównoważony obejmuje własność mieszaną między sektorami z takim samym udziałem własności sektora publicznego i prywatnego 14.34. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg form własności) Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. Sektor publiczny a) ogółem, w tym własność: 1 673 777 118 778 411 52 539 12 1. państwowa 445 223 26 196 131 13 142 3 2. samorządowa 1 131 477 90 564 239 37 385 8 3. mieszana 97 77 2 18 41 2 12 1 2. Sektor prywatny b) ogółem, w tym własność: 48 827 34 694 2 847 11 286 16 645 1 003 7 432 690 1. prywatna krajowa 43 753 31 155 2 464 10 134 14 908 846 6 618 597 2. prywatna zagraniczna 2 964 2 095 193 676 1 001 84 486 62 3. prywatna mieszana 2 110 1 444 190 476 736 73 328 31 3. Sektor mieszany zrównoważony c) 6 6 0 0 3 0 0 0 4. Nieokreślona własność 419 295 10 114 138 8 72 9 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 299 14.35. Podmioty gospodarcze działające w Polsce w latach 2022-2023 (wg PKD) Wyszczególnienie (sekcje PKD) Podmioty, na rzecz których jest świadczona praca (na podstawie umowy o pracę, umów cywilnoprawnych) Osoby fizyczne prowadzace działalność gospodarczą niezatrudniające pracowników Rok2022202320222023 Ogółem782 905767 8721 295 6311 300 588 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo8 8218 7027 1236 932 B.Górnictwo i wydobywanie1 1671 146587566 C.Przetwórstwo przemysłowe92 42689 804102 04099 295 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimaty- zacyjnych 1 2771 310930922 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 5 0575 0282 3642 254 F.Budownictwo118 949116 182217 858210 822 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 184 910179 492206 678197 686 H.Transport i gospodarka magazynowa57 51956 30470 28166 563 I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 34 97334 34124 87724 370 J.Informacja i komunikacja16 68616 192128 985148 858 K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa11 16410 69929 38727 352 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości15 60415 41629 41428 591 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna62 51860 996190 612194 553 N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 26 43826 65145 51546 223 O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenia społeczne 6 8276 765388394 P.Edukacja36 25436 19436 75138 401 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna37 51237 467102 132104 362 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją11 90211 86816 87716 718 S.Pozostała działalność usługowa46 63646 98477 44680 549 T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świadczące usługi na własne potrzeby 210- U.Organizacje i zespoły eksterytorialne1391391212 X.Działalność nieokreślona6 1246 1915 3745 165 Źródło: Zestawienie na podstawie danych ZUS o liczbie aktywnych płatników opłacających składki na ubezpiecznie społeczne oraz Fundusz Pracy (stan na 31 grudnia 2023 r.) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 300 ROZDZIAŁ 14 Wyszczególnienie (sekcje PKD) Liczba poszkodowanych w wypadkach Lata Ogółemśmiertelnychciężkichlekkich w liczbach bezwzględnych Ogółem 202168 77721937568 183 202266 60618036966 057 202368 66316832268 173 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 20218551010835 202286766855 202378275770 B.Górnictwo i wydobywanie 20212 08011112 058 20222 15024112 115 20232 1761672 153 C.Przetwórstwo przemysłowe 202123 6554817923 428 202222 1853918321 963 202322 0782913621 913 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klima- tyzacyjnych 202164948637 202254435536 202351923514 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 20212 2229132 200 20222 0691092 050 20232 197992 197 F.Budownictwo 20214 10853663 989 20223 70441493 614 20233 59739353 523 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samocho- dowych, włączając motocykle 20219 08920309 039 20228 62313258 585 20238 88313278 843 H.Transport i gospodarka magazynowa 20215 77737215 719 20225 63019295 582 20236 17629386 109 I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 202181624810 2022951--951 20231 021121 018 J.Informacja i komunikacja 2021288-1287 2022321-1320 202338712384 14.36. Poszkodowani w wypadkach przy pracy w latach 2021-2023* w sekcjach gospodarki narodowej (dane GUS) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 301 14.37. Poszkodowani w wypadkach przy pracy w latach 2021-2023* w sekcjach gospodarki narodowej (dane GUS) Wyszczególnienie (sekcje PKD) Lata Liczba poszkodowanych w wypadkach Ogółem śmiertelnych ciężkich lekkich w liczbach bezwzględnych K.Działalność finansowa i ubezpiecze- niowa 20214181-417 2022432--432 2023477-2475 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 2021612-3609 202257626568 20236001-599 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 202195232947 202292233916 202397334966 N.Działalność w zakresie usług admini- strowania i działalność wspierająca 20212 7628122 742 20222 91211122 889 20232 6876182 663 O.Administracja publiczna i obrona narodowa, obowiązkowe zabezpieczenia społeczne 20212 784452 775 20222 7575122 740 20232 9144132 897 P.Edukacja 20213 371533 363 20223 928263 920 20234 480374 470 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 20217 365447 357 20226 892266 884 20237 4521107 441 R.Działalność związana z kulturą, rozryw- ką i rekreacją 2021621-1620 2022686-1685 202371933713 S.Pozostała działalność usługowa 2021353-2351 2022457-5452 202354511543 * GUS: Wypadki przy pracy w 2023 roku - dane wstępne SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 302 ROZDZIAŁ 14 14.38. Zasoby kadrowe Państwowej Inspekcji Pracy w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Rok Liczba pracowników Państwowej Inspekcji Pracy Ogółem w tym: GIPOIP OS PIP we Wrocławiu Ogółem, w tym: 20212 6292392 34149 20222 6522362 36155 20232 6782372 38457 pracownicy na kierowniczych stanowiskach poza głównymi księgowymi 20212827-1 20223029-1 20232928-1 kierownicze stanowiska inspektorskie (OIP + Z-cy OIP) 202146-46- 202244-44- 202346-46- nadinspektorzy pracy - kierow- nicy oddziałów 202143-43- 202243-43- 202343-43- pozostałe stanowiska inspek- torskie 20211 483-1 483- 20221 496-1 496- 20231 474-1 474- stanowiska podinspektorskie 202192-92- 202281-81- 2023111-111- pracownicy merytoryczni nie wykonujący czynności kon- trolnych 20214021432509 202242613827711 202343713728713 pracownicy ds. ewidencjono- wania i analizowania działal- ności inspektorów pracy 2021162231336 2022160251287 2023155271226 służby finansowe, w tym głów- ni księgowi 20217711633 20228211674 20238212664 pracownicy administracyjni 20212553421110 20222553221211 20232663222212 pracownicy obsługi 20214112020 20223511321 20233511321 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 303 14.39. Struktura wieku, wykształcenia oraz staż pracowników PIP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 Liczba osób Odsetek ogółu zatrudnionych Liczba osób Odsetek ogółu zatrudnionych Liczba osób Odsetek ogółu zatrudnionych WIEK do 30 lat1164,41164,41304,8 31-40 lat53520,450719,150018,7 41-50 lat 97637,198737,297736,5 51-60 lat72827,776028,780330,0 od 61 lat27410,428210,626810,0 WYKSZTAŁCENIE Wyższe, w tym:2 45393,32 48893,82 52994,4 prawnicze68327,869826,372627,1 administracyjne25910,62519,52489,2 techniczne96439,396036,295535,7 inne specjalności54722,357921,860022,4 Pomaturalne331,3331,2271,0 Średnie1214,61164,41094,1 Zawodowe160,6110,4100,4 Podstawowe60,240,230,1 STAŻ PRACY W PIP do 10 lat82531,486032,491134,0 11-20 lat 84732,28213183331,1 21-30 lat85832,684331,878529,3 od 31 lat993,81284,81495,6 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 304 ROZDZIAŁ 14 14.40. Ustawy określające kompetencje organów PIP (stan prawny na dzień 22.03.2024 r.) 1. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 97); 2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 1465); 3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm.); 4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, z późn. zm.); 5. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2023 r. poz. 2119); 6. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 37); 7. Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2022 r. poz. 1124, z późn. zm.); 8. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2024 r. poz. 17); 9. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 127, z późn. zm.); 10 Ustawa z dnia 1 grudnia 1961 r. o izbach morskich (Dz. U. z 2020 r. poz. 159); 11. Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r. poz. 2505, z późn. zm.); 12. Ustawa z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy (Dz. U. z 2015 r. poz. 567, z późn. zm.); 13. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2024 r. poz. 145); 14. Ustawa z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1080, z późn. zm.); 15. Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 123); 16. Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 854); 17. Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2024 r. poz. 425); 18. Ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. z 2024 r. poz. 87) ; 19. Ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 288); 20. Ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 773); 21. Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (Dz. U. z 2024 r. poz. 266); 22. Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (Dz. U. z 2022 r. poz. 437); 23. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 44); 24. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230, z późn. zm.); 25. Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2021 r. poz. 672, z późn. zm.); 26. Ustawa z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz. U. z 2022 r. poz. 1105); 2 7. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 1173, z późn. zm.); 28. Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o żegludze śródlądowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 395); 29. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych (Dz. U. z 2022 r. poz. 546); 30. Ustawa z dnia 11 sierpnia 2001 r. o szczególnych zasadach odbudowy, remontów i rozbiórek obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku działania żywiołu (Dz. U. z 2020 r. poz. 764, z późn. zm.); 31. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 2201, z późn. zm.); 32. Ustawa z dnia 5 kwietnia 2002 r. o europejskich radach zakładowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1832); 33. Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2378); 34. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (Dz. U. z 2023 r. poz. 215); 35. Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2020 r. poz. 2207, z późn. zm.); 36. Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2189); 37. Ustawa z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1110); 38. Ustawa z dnia 17 października 2003 r. o wykonywaniu prac podwodnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 612); 39. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. z 2024 r. poz. 220); 40. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 735, z późn. zm.); 41. Ustawa z dnia 4 marca 2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz. U. z 2022 r. poz. 259); 42. Ustawa z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz. U. poz. 550, z późn. zm.); 43. Ustawa z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 2020 r. poz. 7, z późn. zm.); 44. Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o przekazaniu środków finansowych świadczeniodawcom na wzrost wynagrodzeń (Dz. U. poz. 1076, z późn. zm.); 45. Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o spółdzielni europejskiej (Dz. U. z 2018 r. poz. 2043); 46. Ustawa z dnia 29 sierpnia 2007 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2383, z późn. zm.); 47. Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 164, z późn. zm.); SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 305 48. Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (Dz. U. z 2022 r. poz. 1816); 49. Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie morskim (Dz. U. z 2023 r. poz. 1666, z późn. zm.); 50. Ustawa z dnia 15 czerwca 2012 r. o skutkach powierzania wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1745); 51. Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2023 r. poz. 547); 52. Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o pracy na morzu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2257); 53. Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o produktach biobójczych (Dz. U. z 2021 r. poz. 24); 54. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku (Dz. U. z 2022 r. poz. 1854); 55. Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1304, z późn. zm.). 56. Ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług (Dz. U. z 2024 r. poz. 73); 57. Ustawa z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego pracowników wykonujących zawody medyczne zatrudnionych w podmiotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139); 58. Ustawa z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedzielę i święta oraz w niektóre inne dni (Dz. U. z 2023 r. poz. 158, z późn. zm.); 59. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2024 r. poz. 236); 60. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy (Dz. U. z 2022 r. poz. 541); 61. Ustawa z dnia 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 427); 62. Ustawa z dnia 13 czerwca 2019 r. o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1743); 63. Ustawa z dnia 11 września 2019 r. o pracy na statkach rybackich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1330); 64. Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałanie zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 340; 65. Ustawa z dnia 27 listopada 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w celu zapewnienia w okresie ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii kadr medycznych (Dz. U. poz. 2401, z późn. zm.); 66. Ustawa z dnia 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych (Dz. U. poz. 974, z późn. zm.); 67. Ustawa z dnia 26 maja 2023 r. o uczestnictwie pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego przekształcenia, połączenia lub podziału spółek (Dz. U. poz. 1784); 68. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym (Dz. U. poz. 1523). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 306 ROZDZIAŁ 14 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 307 SPIS TREŚCI 1.Wprowadzenie – organizacja i kompetencje PIP 9 2. Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy 17 3. Badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy 27 4. Strategie o kluczowym znaczeniu dla Państwowej Inspekcji Pracy na lata 2022-2024 35 4.1. Strategia kontroli i działań prewencyjnych dla sektora budowlanego 35 4.2. Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska 59 4.3. Strategia wzmożonego nadzoru nad zakładami pracy 75 5. Zadania kompleksowe 83 5.1. Pierwsza kontrola – wsparcie małych firm w stworzeniu praworządnych i bezpiecznych warunków pracy 83 5.2. Opieka zdrowotna – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp 90 5.3. Górnictwo – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp 96 5.4. Przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp oraz legalności zatrudnienia w zakładach wytwarzających wyroby mleczarskie 102 6. Zadania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy 109 6.1. Kontrole przestrzegania przepisów bhp przy wykonywaniu prac spawalniczych 109 6.2. Organizacja bezpiecznej pracy w spółkach z obszaru wytwarzania i dystrybucji energii 110 6.3. Bezpieczeństwo pracy w leśnictwie – ograniczanie zagrożeń wypadkowych w zakładach usług leśnych 112 6.4. Mikroklimat w środowisku pracy – praca w warunkach mikroklimatu gorącego i mikroklimatu zimnego 115 6.5. Nadzór rynku – kontrole wyrobów w zakresie oceny ich zgodności z wymaganiami zasadniczymi i innymi oraz wydawanie opinii na wniosek organów celnych 117 6.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania osób z niepełnosprawnością 120 7. Zadania w zakresie prawnej ochrony pracy 127 7.1. Kontrola prawidłowości zatrudniania na podstawie umów cywilnoprawnych 127 7.2. Wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy 130 7.3. Czas pracy 134 7.4. Handel – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym przepisów o ograniczeniu handlu 144 7.5. Edukacja – przestrzeganie przepisów prawnej ochrony pracy 148 7.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania młodocianych, a także wydawanie zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci 150 7.7. Przestrzeganie przepisów dotyczących pracowniczych planów kapitałowych 151 7.8. Emerytury pomostowe 153 7.9. Praca zdalna 154 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 308 ROZDZIAŁ 4 8. Zadania w zakresie legalności zatrudnienia 163 8.1. Legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich 163 8.2. Legalność zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców 168 8.3. Świadczenie usług agencji zatrudnienia oraz powierzanie i wykonywanie pracy tymczasowej 175 8.4. Delegowanie pracowników w ramach świadczenia usług 191 9. Porady prawne i techniczne 205 10. Działalność prewencyjna oraz promocja ochrony zdrowia 213 10.1. Kampania „Legitna praca” 213 10.2. Programy prewencyjne i edukacyjno-informacyjne Państwowej Inspekcji Pracy 218 10.3. Konkursy i nagrody Głównego Inspektora Pracy 232 10.4. Działalność wydawnicza 238 11. Działalność krajowa i międzynarodowa 241 11.1. Współpraca krajowa 241 11.2. Współpraca międzynarodowa 245 11.3. Działania komunikacyjne i wizerunkowe PIP 248 11.4. Działalność Ośrodka Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy 250 12. Ocena rozwiązań prawnych, wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy oraz opiniowanie projektów aktów prawnych 255 12.1. Ocena rozwiązań prawnych 255 12.2. Wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy 261 12.3. Opiniowanie projektów aktów prawnych 262 13. Podsumowanie 267 14. Działalność PIP w ujęciu statystycznym 277 Warszawa 2024 Warszawa Radom Kutno Sieradz W zych Konin Leszno Legnica ko Jelenia Góra Piotrków Tryb . Ostrów Wlkp. Skierniewice Podl. Krosno Tarnów Nowy Tarnobrzeg Przemy Siedlce Koszalin Gdynia Starogard Suwi Ciechanów Ostr ka Lublin Rzeszów Kraków Katowice Opole Po Bydgoszcz T awek Wejherowo Szczecin Zielona Góra GorzówW lkp. Wr aw Kielce ystok Olsztyn Zawiercie Gliwice Cz stochowa Rybnik Bielsko - SPRAWOZDANIE 2023\r\n\r\nSUMMARY TO EVALUATE:\r\nTitle: 2023 PIP Report: The State of Workplace Safety, Wages, and Legality in Poland\r\nSummary: In 2023, labor inspectors conducted over 61,000 inspections, recovering PLN 71.3 million in unpaid wages for employees. The report highlights the scale of violations, from non-payment of wages and illegal employment of foreigners to thousands of life-threatening hazards on construction sites. The National Labour Inspectorate's activities focused on improving safety in the most dangerous sectors and enforcing fundamental employee rights.\r\nKey Points: Inspectors enforced the payment of PLN 71.3 million in overdue wages for 44,500 workers, mainly in the trade, construction, and manufacturing sectors., Over 72,000 direct threats to life and health were eliminated, especially on construction sites where violations were found in 99% of inspections., Illegal employment of 6,600 foreigners, mostly Ukrainian citizens, was revealed, along with irregularities in every third inspection of temporary work agencies., Every fourth inspection uncovered violations of wage regulations, and nearly half of the inspected companies had irregularities in working time records.\r\n\r\nEVALUATION RULES:\r\n1. Check all NUMBERS, DATES, and AMOUNTS in SUMMARY. If any of them is missing from SOURCE -> is_valid: false.\r\n2. Check all NAMES, ORGANIZATIONS, and PLACES in SUMMARY. If any of them is missing from SOURCE -> is_valid: false.\r\n3. Check all specific LEGAL ACTIONS. If that mechanism is not present in SOURCE -> is_valid: false.\r\n\r\nIMPORTANT: Abstract concepts (e.g. \"transparency\", \"trust\") are allowed as conclusions.\r\n\r\nOUTPUT (JSON):\r\n{\r\n  \"is_valid\": true/false,\r\n  \"issue\": \"fabricated_entity\" / \"contradiction\" / \"none\"\r\n}\r\n\r\nFORMATTING REQUIREMENTS:\r\n1. Respond ONLY with a raw JSON object.\r\n2. DO NOT use Markdown code blocks.\r\n3. DO NOT add any introductions or explanations before or after the JSON.\r\n4. The JSON must be valid and ready to parse.\r\n\r\n",
      "ai_response_raw": "{\n  \"is_valid\": true,\n  \"issue\": \"none\"\n}"
    },
    {
      "timestamp": "2026-05-20T16:47:22.247Z",
      "source_url": "https://storage.googleapis.com/lustra-web-prod/pl/sejm/10/legislations/10_482/text/index.html",
      "model": "deepseek-v4-pro",
      "prompt_sent": "\r\nYou are an expert in the law of the Poland, whose task is to analyze bills, resolutions, and other legislative documents, and then prepare information from them in an accessible way for citizens. Your goal is to present information so that citizens can assess the impact of legislation on their lives themselves, even without specialized legislative knowledge. Focus on facts and the objective effects of the introduced changes, avoiding value judgments and personal opinions. All legal jargon is forbidden. Present information in a clear, concise, and engaging way, so that it is understandable to a person without legal education. Avoid long, complex sentences. Instead of writing \"the bill aims to amend the tax code...\", write \"Tax changes: new reliefs and obligations for...\". Continue your work until you solve your task. If you are not certain about the generated content, analyze the document again – do not guess. Plan your task well before starting it. In the summary and key points, if possible and justified, emphasize what specific benefits or effects (positive or negative) the law introduces for citizens' everyday life, their rights and obligations, personal finances, safety, and other important issues (e.g. categorical prohibitions and orders, or the most important specific financial and territorial allocations).\r\n\r\nYour response MUST be in JSON format - and contain the following keys.\r\nBefore returning the response, carefully verify that the entire JSON structure is 100% correct, including all commas, curly braces, square brackets, and quotation marks. Invalid JSON is unacceptable and will make it impossible to process your work.\r\n\r\nCarefully analyze the following text of the legal document. This is the content on the basis of which you must generate the summary and key points:\r\n--- DOCUMENT START ---\r\nDruk nr 482 Warszawa, 12 czerwca 2024 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ X kadencja Główny Inspektor Pracy GIP-GG.0410.1.2024.1 Pan Szymon Hołownia Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku, wypełniając dyspozycję art. 18 ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, przekazuję - Sprawozdanie z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 roku. Sprawozdanie przedstawia rezultaty działań kontrolno-nadzorczych i prewencyjnych Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. Jest jednocześnie bogatym źródłem wiedzy o stanie praworządności w stosunkach pracy w naszym kraju. Dokument obrazuje wymierne efekty działań Państwowej Inspekcji Pracy wyrażające się wyeliminowaniem zagrożeń dla zdrowia i życia zatrudnionych, poprawą warunków zatrudnienia i przestrzegania prawa pracy w kontrolowanych zakładach. Z poważaniem (-) Katarzyna Łażewska - Hrycko /-podpisano elektronicznie/ Tłoczono z polecenia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej SPRAWOZDANIE 2023 z działalności Państwowej Inspekcji Pracy 2023 z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 roku SPRAWOZDANIE Szanowni Państwo! W 2024 roku przypada 105 rocznica powstania Państwowej Inspekcji Pracy. Okrągłe jubileusze zawsze są okazją do podsumowań, ocen czy refleksji. Sprawozdanie z działalności PIP za 2023 r., które Państwu przekazuję jest swoistym raportem doskonale ukazującym stan urzędu, jego zasoby, skalę zadań, sposób ich realizacji w roku jubileuszu Państwowej Inspekcji Pracy. Wraz z upływającym czasem zmieniają się ustroje społeczno-gospodarcze, środowisko pracy, technologie, ale misja realizowana przez kolejne pokolenia inspektorów jest wciąż ta sama: skuteczne egzekwowanie przepisów prawa pracy i zapewnienie pracownikom bezpiecznych warunków pracy. Dzięki wytężonej pracy 1 517 inspektorów pracy w roku 2023 udało się przeprowadzić ponad 61 tysięcy kontroli u prawie 50 tysięcy pracodawców. Niestety, nadal wielu z nich świadomie narusza podstawowe prawa pracowników, w tym prawo do wynagrodzenia za pracę. Dzięki interwencjom inspektorów pracy 44,5 tysiąca pracowników odzyskało w 2023 r. wynagrodzenia na łączną kwotę 71,3 mln zł. Reagujemy na każdy sygnał i skargę pracownika. Cieszymy się zaufaniem i ciężko na nie pracujemy. W 2023 r. ponad 43 tysiące pracowników poskarżyło się na swojego pracodawcę. Bezpieczeństwo pracowników to nasz priorytet. W 2023 r. prowadzone były na szeroką skalę działania kontrolno-prewencyjne kierowane do pracodawców działających w branżach szczególnie niebezpiecznych, m.in. w branży budowlanej i chemicznej. W ubiegłym roku dzięki decyzjom inspektorów pracy zlikwidowano ponad 72 tysiące zagrożeń życia i zdrowia pracowników. Prowadzimy wieloletnie kampanie kontrolno-informacyjne. Szczególnie ważną grupą, do której kierujemy nasze działania jest młodzież. Jedną z form popularyzowania idei kultury bezpieczeństwa wśród młodych ludzi jest, zorganizowany w 2023 r. po raz dziesiąty, ogólnopolski konkurs pn. „Poznaj swoje prawa w pracy” dla uczniów powyżej 15 roku życia. Konkurs ten jest przeprowadzany w szkołach uczestniczących w realizacji programu edukacyjnego Państwowej Inspekcji Pracy pod nazwą „Kultura bezpieczeństwa” będącym elementem kampanii dla młodzieży „Legitna praca”. Państwowa Inspekcja Pracy wciąż rozwija swoje kompetencje by objąć ochroną przed zagrożeniami i niebezpiecznymi czynnikami wszystkich pracujących, niezależnie od branży. „Nowoczesny wymiar ochrony pracy” – to hasło tegorocznych obchodów jubileuszowych Państwowej Inspekcji Pracy. Oznacza to ciągłe dostosowywanie metod pracy inspekcji do zmieniającego się środowiska pracy. Rozpoznajemy ryzyka związane ze stosowaniem najnowszych technologii i zagrożeń psychospołecznych na jakie coraz częściej narażeni są pracownicy. Inspektorzy pracy codziennie mają bezpośredni kontakt z pracownikami dzięki temu znają realia i problemy środowiska ludzi pracy. Właśnie dlatego możemy prowadzić alternatywną politykę w zakresie bezpieczeństwa zwracając uwagę chociażby na kwestie zdrowia psychicznego w środowisku pracy. Wybiegając w przyszłość wprowadziliśmy pilotażowy program kontrolno-prewencyjny dotyczący reprotoksyn w środowisku pracy. Ponadto w roku 2023 eksperci PIP w zakresie energetyki opracowali plan kontroli w obiektach związanych z eksploatacją odnawialnych źródeł energii, a w 2024 r. prowadzimy kontrole farm fotowoltaicznych i wiatrowych. Aby skutecznie dbać o pracowników, inspekcja pracy aktywnie włącza się w działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa pracy, inspiruje i współtworzy zmiany, które prowadzą do ograniczenia działania czynników szkodliwych, na jakie narażeni są pracownicy. Jesteśmy zawsze blisko ludzi i to z myślą o ich spokojnej pracy wykonujemy wszystkie nasze obowiązki, budując bezpieczne środowisko pracy. Katarzyna Łażewska-Hrycko Główny Inspektor Pracy Wprowadzenie 1 Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ1 9 1.Wprowadzenie – organizacja i kompetencje PIP Państwowa Inspekcja Pracy jest organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w zakresie określo - nym w ustawie z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 97). Ustawa ta jest podstawą prawną działania Państwowej Inspekcji Pracy. Państwowa Inspekcja Pracy podlega Sejmowi RP. Nad - zór nad nią, w zakresie określonym w ustawie, sprawuje Rada Ochrony Pracy powoływana przez Marszałka Sejmu RP. W związku z powyższym Marszałek Sejmu RP posia - da szereg kompetencji w stosunku do Państwowej Inspek- cji Pracy. Przede wszystkim ustala w drodze zarządzeń statut Państwowej Inspekcji Pracy oraz siedziby i zakres właściwości terytorialnej okręgowych inspektoratów pra - cy. Ponadto powołuje Głównego Inspektora Pracy, który kieruje Państwową Inspekcją Pracy przy pomocy swoich zastępców. Strukturę organizacyjną Państwowej Inspekcji Pracy two- rzą: Główny Inspektorat Pracy, 16 okręgowych inspektora- tów pracy, w ramach których funkcjonują 43 oddziały, oraz Ośrodek Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy im. Profeso- ra Jana Rosnera we Wrocławiu. Okręgowi inspektorzy pracy k ierują działalnością okręgowych inspektoratów pracy oraz nadzorują działalność inspektorów pracy. Z kolei Ośrodkiem kieruje dyrektor. Misją Państwowej Inspekcji Pracy jest egzekwowanie przepisów prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pra - cy, poprzez efektywne i ukierunkowane kontrole oraz dzia- łania prewencyjne, zmierzające do ograniczenia zagrożeń w ypadkowych i – w konsekwencji – poszanowania prawa pracy. Działania prewencyjne, promocyjne i edukacyjne pro - wadzone przez Państwową Inspekcję Pracy, z jednej strony mają na celu wsparcie procesu kształtowania kultury bez- pieczeństwa i tworzenia zdrowych, bezpiecznych warunków Warszawa Radom Kutno Sieradz Wałbrzych Konin Piła Leszno Legnica Kłodzko Jelenia Góra Piotrków Tryb. Ostrów Wlkp. Skierniewice Biała Podl. Chełm Krosno Tarnów Nowy Sącz Tarnobrzeg Przemyśl Zamość Siedlce Elbląg Łomża Ełk Słupsk Koszalin Gdynia Starogard Gdański Suwałki Płock Ciechanów Ostrołęka Lublin Rzeszów Kraków Katowice Okręgowe Inspektoraty Pracy Oddziały OIP OIP Katowice 1. Bielsko-Biała 2. Częstochowa 3. Rybnik 4. Gliwice 5. Zawiercie Opole Poznań Bydgoszcz Toruń Włocławek Wejherowo Grudziądz Szczecin Gdańsk Zielona Góra Gorzów Wlkp. Wrocław Łódź 2 1 3 4 5 Kielce Białystok Olsztyn Struktura terytorialna Państwowej Inspekcji Pracy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 10 ROZDZIAŁ 1 pracy w polskich przedsiębiorstwach, z drugiej zaś – zwięk- szenie efektywności działalności kontrolno-nadzorczej p rowadzonej przez urząd. Znaczna część działań Państwowej Inspekcji Pracy jest wynikiem napływających zgłoszeń, w tym przede wszystkim skarg. Kontrole będące ich wynikiem stanowiły około 35% wszystkich przeprowadzonych kontroli w 2023 r. Uczestnicy rynku pracy chętnie korzystają również z bezpłatnego poradnictwa prawnego i technicznego, któ - re świadczone jest w siedzibach jednostek organizacyj- nych Państwowej Inspekcji Pracy w formie pisemnej (w tym r ównież za pomocą poczty elektronicznej), osobistej i tele- fonicznej. Porady udzielane są również podczas przeprowa- dzanych kontroli. Z adania Państwowej Inspekcji Pracy określa w szczegól- ności art. 10 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwo- wej Inspekcji Pracy . Do jej podstawowych zadań należą: ●nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pra- cy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów dotyczących stosunku pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, czasu pracy, urlopów, uprawnień pra - cowników związanych z rodzicielstwem, zatrudniania mło- docianych i osób niepełnosprawnych; ●kontrola legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej; ●kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców; ●podejmowanie działań polegających na zapobie - ganiu i ograniczaniu zagrożeń w środowisku pracy, a w szczególności: −badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz kontrola stosowania środków zapobiegających tym wypadkom, −analizowanie przyczyn chorób zawodowych oraz kontrola stosowania środków zapobiegających tym chorobom, −inicjowanie prac badawczych w dziedzinie przestrzegania prawa pracy, a w szczególności bezpieczeństwa i higieny pracy, −inicjowanie przedsięwzięć w sprawach ochrony pracy w rolnictwie indywidualnym, −udzielanie porad służących ograniczaniu zagrożeń dla życia i zdrowia pracowników, a także w zakresie przestrzegania prawa pracy, −podejmowanie działań prewencyjnych i promocyjnych zmierzających do zapewnienia przestrzegania prawa pracy; ●prawo wnoszenia powództw, a za zgodą osoby zaintereso - wanej – uczestnictwo w postępowaniu przed sądem pracy, w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy; ●ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika okre - ślonych w Kodeksie pracy i innych ustawach oraz udział w postępowaniu w tych sprawach w charakterze oskarży- ciela publicznego; ●kontrola wypłacania wynagrodzenia w wysokości wyni- kającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2020 r. poz. 2207, z późn. zm.); ●wykonywanie zadań określonych w ustawie z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług (Dz. U. z 2024 r. poz. 73). Zgodnie z ustawą z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pań- stwowej Inspekcji Pracy , kontroli inspekcji pracy podlegają pracodawcy, a w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz legalności zatrudnienia także niebędący pracodawca - mi przedsiębiorcy i inne jednostki organizacyjne, na rzecz których jest świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia tej pra - cy. Kontroli Państwowej Inspekcji Pracy podlegają również: ●podmioty świadczące usługi pośrednictwa pracy, doradz- twa personalnego, poradnictwa zawodowego oraz pracy tymczasowej w rozumieniu art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 475) – w zakresie prze- strzegania obowiązku, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 lit. d i e ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy; ●podmioty o których mowa w art. 18c ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy , w szczególności Ochotnicze Hufce Pracy, centra i kluby integracji społecznej, wyspecjalizowane organy wojskowe, o których mowa w przepisach o służ - bie wojskowej żołnierzy zawodowych oraz przedsiębior- cy zagraniczni z państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego niena- leżących do Unii Europejskiej oraz państw niebędących stronami umowy o Europejskim Obszarze Gospodar- czym – w zakresie przestrzegania warunków określonych w art. 19c, art. 19d, art. 19fa, art. 19ga, art. 85 ust. 2 i art. 85a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrud- nienia i instytucjach rynku pracy ; ●przedsiębiorcy, do których stosuje się przepisy ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w nie- dziele i święta oraz w niektóre inne dni (Dz. U. z 2024 r. poz. 449); ●pracodawcy delegujący pracowników na terytorium Rze - czypospolitej Polskiej w zakresie określonym w ustawie z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług ; ●przewoźnicy drogowi delegujący kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kierowcy delegowani na terytorium Rzeczypo - spolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie określonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym; ●przewoźnicy drogowi z państwa trzeciego delegujący kie- rowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kie- rowcy delegowani na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z państwa trzeciego, w zakresie określonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w trans- porcie drogowym; SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ1 11 ●przedsiębiorcy albo inne jednostki organizacyjne, na rzecz których w ramach prowadzonej przez te podmioty dzia- łalności jest wykonywane zlecenie lub są świadczone usługi przez przyjmującego zlecenie lub świadczącego usługi – w zakresie wypłacania takim osobom wynagro - dzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę ; ●podmioty zatrudniające, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 21 ustawy z dnia 4 października 2018 r. o pracow- niczych planach kapitałowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 427) – w zakresie obowiązków wynikających z przepisów tej ustawy. Organy Państwowej Inspekcji Pracy zostały upraw- nione do przeprowadzania czynności kontrolnych wobec p odmiotów, na rzecz których jest wykonywana praca przez osoby fizyczne, bez względu na podstawę świad - czenia tej pracy, oraz do stosowania środków prawnych w przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy lub przepisów dotyczących legalności zatrudnienia, w szczególności: ●nakazania usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalo - nym terminie w przypadku, gdy naruszenie dotyczy prze- pisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy; ●nakazania wstrzymania prac lub działalności, gdy naru- szenie powoduje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia pracowników lub innych osób wykonujących te prace lub prowadzących działalność; ●skierowania do innych prac pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy wbrew obowiązującym przepisom przy pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych albo pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy przy pracach niebezpiecznych, jeżeli pracownicy ci lub osoby nie posiadają odpowied - nich kwalifikacji; ●nakazania wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń w sytuacji, gdy ich eksploatacja powoduje bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; ●zakazania wykonywania pracy lub prowadzenia działalno - ści w miejscach, w których stan warunków pracy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi; ●nakazania, w przypadku stwierdzenia, że stan bezpie - czeństwa i higieny pracy zagraża życiu lub zdrowiu pra- cowników lub osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym osób wyko- nujących na własny rachunek działalność gospodarczą, zaprzestania prowadzenia działalności bądź działalności określonego rodzaju; ●nakazania ustalenia, w określonym terminie, okoliczności i przyczyn wypadku; ●nakazania wykonania badań i pomiarów czynników szko - dliwych i uciążliwych w środowisku pracy w przypadku naruszenia trybu, metod, rodzaju lub częstotliwości wyko- nania tych badań i pomiarów lub konieczności stwierdze- nia wykonywania pracy w szczególnych warunkach; ●nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodze- nia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi; ●skierowania wystąpienia lub wydania polecenia w razie stwierdzenia innych naruszeń, niż wymienione powyżej, w sprawie ich usunięcia oraz wyciągnięcia konsekwencji w stosunku do osób winnych; ●nakazania umieszczenia stanowiska pracy, na któ - rym są wykonywane prace w szczególnych warun- kach lub o szczególnym charakterze, w wykazie stanowisk pracy, o którym mowa w art. 41 ust. 4 pkt 1 usta- wy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomosto- wych (Dz. U. z 2023 r. poz. 164, z późn. zm.), wykreślenia go z wykazu oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tym wykazie, a także umieszczenia pracownika w ewi - dencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wykreślenia go z ewidencji oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tej ewidencji – zgodnie z wyżej wymienioną ustawą; ●skierowania wystąpienia lub wydania polecenia w spra - wie wypłacenia wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z prze- pisami ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimal- nym wynagrodzeniu za pracę ; ●nakładania grzywien w drodze mandatów karnych i kiero- wania do sądów wniosków o ukaranie; ●nakładania kar pieniężnych na podmioty wykonujące prze- wóz drogowy lub inne czynności związane z tym przewo- zem z naruszeniem obowiązków lub warunków przewozu drogowego oraz na podmioty, o których mowa w ustawie z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku (Dz. U. z 2022 r. poz. 1854), za wprowa- dzenie do obrotu lub oddanie do użytku wyrobu niezgodnie z przepisami prawa. Ponadto Główny Inspektor Pracy jest uprawniony do nadawania i cofania uprawnień rzeczoznawcy do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy. W 2023 r. Państwowej Inspekcji Pracy zostały powie - rzone do realizacji nowe zadania. Z dniem 19 sierpnia 2023 r. weszła w życie ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym (Dz. U. poz. 1523), zgodnie z którą Państwowa Inspekcja Pracy kontroluje prawidłowość delegowania i warunki zatrudnienia delegowanych kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz przyjmuje wnioski o wzajemną pomoc w spra - wach dotyczących kontroli warunków zatrudnienia kierow- ców delegowanych od organów innego niż Rzeczpospolita P olska państwa członkowskiego. Ustawa ta znowelizowała ustawę z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy , tj. przepisy art. 10, 13 i 24. Rozszerzony został kata- log podmiotów podlegających kontroli Państwowej Inspekcji P racy o: ●przewoźników drogowych delegujących kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kierowców delegowanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 12 ROZDZIAŁ 1 Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie określonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierow- ców w transporcie drogowym, ●przewoźników drogowych z państwa trzeciego delegują- cych kierowców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz kierowców delegowanych na terytorium Rzeczypo- spolitej Polskiej z państwa trzeciego, w zakresie okre- ślonym w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym , Inspektor pracy w toku kontroli został uprawniony do: ●żądania od przewoźnika drogowego delegującego kie - rowcę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub osoby działa- jącej w jego imieniu informacji lub dokumentów, o których mowa w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym ; ●żądania od przewoźnika drogowego z państwa trzeciego delegującego kierowcę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub osoby działającej w jego imieniu informa - cji lub dokumentów, o których mowa w ustawie z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym ; Ponadto, z dniem 1 stycznia 2023 r. ustawa z dnia 9 mar- ca 2022 r. o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 755) rozszerzyła kompetencje organów Państwowej Inspekcji Pracy w zakre- sie emerytur pomostowych. Od tego dnia inspektorzy pracy u prawnieni są do nakazania pracodawcy: ●umieszczenia stanowiska pracy, na którym są wykonywa - ne prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w wykazie stanowisk pracy, o którym mowa w art. 41 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych , wykreślenia go z wyka- zu oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tym wykazie; ●umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowyc h, wykreślenia go z ewidencji oraz sporzą- dzenia korekty wpisu dokonanego w tej ewidencji. K olejną regulacją, która przyznała Państwowej Inspek- cji Pracy nowe zadania do realizacji była ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 641). Ustawodaw- ca nowelizacją tą rozszerzył określony w Kodeksie pracy k atalog wykroczeń przeciwko prawom pracownika, m. in. o: nieinformowanie pracownika w terminie o warunkach jego zatrudnienia, nieudzielanie pracownikowi w termi - nie w postaci papierowej lub elektronicznej odpowiedzi n a wniosek lub nieinformowanie o przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku o zmianę rodzaju umowy o pracę lub o bardziej przewidywalne i bezpieczne warunki pracy, naruszanie przepisów dotyczących uwzględnienia wnio - sków o wykonywanie pracy w systemie przerywanego c zasu pracy, ruchomego czasu pracy lub w indywidual- nym rozkładzie czasu pracy lub wniosków o wykonywanie p racy zdalnej złożonych przez pracowników należących do uprzywilejowanych grup, czy też naruszanie przepisów o elastycznej organizacji pracy lub urlopie opiekuńczym. W konsekwencji tej zmiany z dniem 26 kwietnia 2023 r. organy Państwowej Inspekcji Pracy otrzymały nowe zada - nia związane z kontrolą pracodawców w ww. zakresie. P onadto należy też wskazać ustawę z dnia 28 lip- ca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1606), która została ogłoszona w dniu 14 sierpnia 2023 r. i weszła w życie z dniem 15 lutego 2024 r. Ustawa ta znowelizowała ustawę z dnia 13 maja 2016 r. o prze- ciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksu- alnym i ochronie małoletnich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1304, z późn. zm.), w której Państwowej Inspekcji Pracy przy- znano do realizacji nowe zadania. Zgodnie z § 22y ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, Państwowa Inspek- cja Pracy z dniem 15 lutego 2024 r. uzyskała uprawnienia d o sprawdzania, podczas przeprowadzanych przez nią kontroli, czy pracodawca nawiązując stosunek pracy z oso - bą wykonującą obowiązki związane z opieką nad małolet- nimi, wychowaniem, edukacją, leczeniem, świadczeniem p orad psychologicznych, rozwojem duchowym małolet- nich, uprawianiem przez nich sportu lub rozwijaniem przez m ałoletnich innych zainteresowań, uzyskał informacje, czy dane zatrudnianej osoby są zamieszczone w Rejestrze z dostępem ograniczonym lub w Rejestrze osób, w sto - sunku do których Państwowa Komisja do spraw przeciw- działania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej l at 15 wydała postanowienie o wpisie w Rejestrze. W razie stwierdzenia naruszenia wykonywania przez pracodawcę ww. obowiązku Państwowa Inspekcja Pracy niezwłocznie powiadamia o tym Policję lub prokuratora. W trakcie realizacji zadań ustawowych Państwowa Inspekcja Pracy współdziała ze związkami zawodowymi, organizacjami pracodawców, organami samorządu załogi, radami pracowników, społeczną inspekcją pracy, publiczny - mi służbami zatrudnienia w rozumieniu przepisów o promo- cji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, Pełnomocnikiem Rządu do Spraw Równego Traktowania oraz z organami administracji państwowej, w szczególności z organami nad - zoru i kontroli nad warunkami pracy oraz organami Krajowej Administracji Skarbowej, a także z Policją, Strażą Granicz- ną, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i organami samo- rządu terytorialnego. W PIP zatrudnionych było – wg stanu na dzień 31.12.2023 r. – 2 678 osób. Spośród pracowników inspek- cji 94,4% posiada wykształcenie wyższe. Na stanowiskach i nspektorskich pracowały 1 474 osoby, na stanowisku nadinspektora pracy – kierownika oddziału – 43 pracow - ników, 46 osób zajmowało kierownicze stanowiska inspek- torskie (okręgowi inspektorzy pracy i zastępcy okręgowych i nspektorów pracy), ponadto w Głównym Inspektoracie Pracy zatrudnionych było 7 osób nadzorujących czynności SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ1 13 kontrolne. W roku sprawozdawczym, po ukończeniu wie- lomiesięcznej aplikacji i złożeniu z wynikiem pozytywnym e gzaminu państwowego, 36 osób uzyskało uprawnienia inspektora pracy. Szczegółowe dane o stanie osobowym Państwowej Inspekcji Pracy i Ośrodka Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy we Wrocławiu zawarte zostały w części 14 Sprawoz - dania Działalność PIP w ujęciu statystycznym. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 2 Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 17 2. Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy W 2023 r. do Państwowej Inspekcji Pracy wpłynęło 43,4 tys. skarg, w których skarżący wskazali prawie 75,7 tys. problemów. W roku sprawozdawczym zdecydowanie spadła licz- ba zgłaszanych skarg oraz liczba zagadnień porusza- nych w nich przez skarżących. W ciągu ostatnich kilku lat, uwzględniając również okres pandemii, nie notowa- no tak niskiej liczby skarg. Liczba skarg zgłoszonych do PIP w latach 2021-2023 2021 2022 2023 liczba skarg 45 200 50 502 43 365 Liczba skarg w 2023 r. – wg okręgowych inspektoratów pracy od 1 000 do 1 999 od 2 000 do 3 999 4 000 i powyżej OIP Szczecin OIP Bydgoszcz OIP Olsztyn OIP Gdańsk OIP Białystok OIP Warszawa OIP Lublin OIP Zielona Góra OIP Opole OIP Katowice OIP Kraków OIP Rzeszów OIP Kielce OIP Łódź OIP Poznań OIP Wrocław 2 304 1 937 1 275 3 022 946 8 410 1 527 1 062 3 778 864 4 750 3 477 1 409 1 572 2 455 4 371 do 999 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 18 ROZDZIAŁ 2 Statystyka skarg pracowniczych w latach 2021-2023 RokLiczba skarg ogółem Liczba problemów skargowych w tym niemożliwych do ustalenia uznanych za zasadne uznanych za bezzasadne 2021 45 20082 64528 86827 05025 983 202250 50287 51030 19327 89526 203 202343 36575 69325 02625 51322 711 Liczba skarg zgłoszonych do PIP w latach 2021-2023 – wg podmiotów anonim były pracownik osoba prywatna pracownik cudzoziemiec 2023 2022 2021 pracownik bez umowy instytucja pozostałe podmioty zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej związek zawodowy 18 360 25 436 20 727 10 425 14 580 12 551 5 594 6 633 7 575 2 298 2 660 2 568 3 768 4 765 2 730 1 547 2 668 2 774 2 739 2 571 2 204 1 009 1 374 852 768 786 803 292 723 549 Najwięcej skarg skierowano do Okręgowego Inspek- toratu Pracy w Warszawie – 8,4 tys., w Katowicach – 4,7 tys. i w Poznaniu – 4,3 tys. Wraz ze spadkiem liczby zgłaszanych skarg, w 2023 r. zmniejszyła się liczba skarg przypadających na inspektora pracy. W odniesieniu do podmiotów zgłaszających skar- gi , wskazać należy, iż ponad połowę osób wnoszących skargi stanowili pracownicy (33,3%) i byli pracownicy (20,2%). Ponadto ze skargą do PIP zgłaszały się m.in.: oso- by prywatne (4,4%), cudzoziemcy (5%), osoby zatrud- nione na podstawie umowy cywilnoprawnej (4,3%) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 19 oraz przedstawiciele związków zawodowych (1,7%). W 2023 r. wzrosła liczba skarg anonimowych. Wpływ takich skarg kształtował się na poziomie 12,2%. W 2023 r. w strukturze podmiotów składających skargi nadal utrzymuje się tendencja, która pojawiła się w 2021 r., iż liczniejszą grupą wśród skarżących są aktu- alni pracownicy, a nie tak jak w poprzednich latach – byli pracownicy. W 2023 r. – mimo znacznego spadku ogólnej liczby skarg – liczba skarg zgłoszonych przez cudzoziemców pozostaje na poziomie zbliżonym do lat poprzednich, co jest odzwierciedleniem sytuacji na rynku pracy (napływ pracowników z zagranicy, szczególnie z Ukrainy), ale Średnia Liczba skarg przypadających na inspektora pracy w latach 2021-2023 2021 2022 2023 liczba skarg przypadających na inspektora pracy 29,7 32,9 28,7 Liczba skarg zgłoszonych przez cudzoziemców w 2023 r. – wg okręgowych inspektoratów pracy od 10 do 99 od 100 do 249 250 do 499 500 i powyżej OIP Szczecin OIP Bydgoszcz OIP Olsztyn OIP Gdańsk OIP Białystok OIP Warszawa OIP Lublin OIP Zielona Góra OIP Opole OIP Katowice OIP Kraków OIP Rzeszów OIP Kielce OIP Łódź OIP Poznań OIP Wrocław 288 109 29 296 32 775 63 139 45 54 80 109 4 33 125 375 do 9 także podniesienia świadomości prawnej zatrudnio- nych cudzoziemców (2021 r. – 2 298, 2022 r. – 2 660, 2023 r. – 2 568). Skargi pochodziły przede wszystkim od obywateli Ukrainy i Białorusi. Najwięcej skarg dotyczyło nieprawidłowości w wypłacaniu wynagrodzenia za pra- cę i innych świadczeń pieniężnych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 20 ROZDZIAŁ 2 W roku sprawozdawczym do Państwowej Inspekcji Pracy wpłynęły 803 skargi zgłoszone przez orga- nizacje związkowe. Autorami skarg były zarówno zakładowe organizacje związkowe, jak i ponadza- kładowe (regionalne) struktury związkowe. Z proś- bą o przeprowadzenie kontroli zwracały się związki zawodowe, które wyczerpały przysługujący im tryb załatwiania sporów z pracodawcami, jak również te, które tego trybu nie zastosowały. Skargi składane Liczba skarg składanych przez cudzoziemców w latach 2018-2023 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Liczba skarg 2 320 2 791 2 452 2 298 2 660 2 568 Problematyka skarg zgłaszanych do PIP w 2023 r. wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia stosunek pracy legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej przygotowanie do pracy obiekty i pomieszczenia pracy pozostałe czas pracy 37,0% 27,5% 17,2% 5,3% 4,8% 4,7% 3,5% Problematyka skarg zgłaszanych do PIP w latach 2021-2023 czas pracy stosunek pracy wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia przygotowanie do pracy dyskryminacja, molestowanie, mobbing obiekty i pomieszczenia pracy legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej liczba skarg 28 824 32 245 27 979 15 756 16 450 13 004 5 439 5 833 4 024 3 816 4 092 3 603 4 027 4 286 3 556 3 743 3 845 2 670 2 796 3 012 2 422 2023 2022 2021 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 21 przez związki zawodowe dotyczyły głównie zagadnień związanych z wypłatą wynagrodzeń i innych świadczeń pieniężnych, przepisów o czasie pracy, stosunku pracy, zagadnień z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, dyskryminacji w zatrudnieniu, zfśs, jak również zbioro- wego prawa pracy. Dość liczną grupę skarg stanowiły również te dotyczące problemów we współpracy z pra- codawcą, utrudniania przez niego działalności związ- kowej oraz uprawnień związków zawodowych. Na tle ogólnej liczby skarg wpływających do PIP licz- ba skarg zgłaszanych przez organizacje związkowe jest niewielka, jednakże kontrole zainicjowane skargą złożo- ną przez partnerów społecznych, jak i pozostałe kontrole, w których uczestniczą przedstawiciele organizacji związ- kowych, są szczególnie efektywne z uwagi na charakter współpracy inspektorów pracy ze związkami zawodowy- mi. Często w trakcie kontroli współpraca ta prowadziła do analizy wielu zagadnień wykraczających poza kwestie wskazane w skardze. Odnosząc się do problematyki zgłaszanych skarg, wskazać należy, iż w 2023 r. – podobnie jak w latach ubiegłych – najwięcej zagadnień poruszanych w skar- gach dotyczyło wypłaty wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń, problemów związanych ze stosunkiem pracy oraz czasem pracy. W dalszej kolejności skarżący naj- częściej zgłaszali zarzuty dotyczące szeroko rozumia- nych warunków pracy, przede wszystkim: przygotowania do pracy, obiektów i pomieszczeń pracy oraz higienicz- no-sanitarnych, wentylacji, ogrzewania i oświetlenia, eksploatacji urządzeń, stanowisk i procesów pracy. Wie- le zagadnień dotyczyło również legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej. Niewiele problemów zawartych w skargach odnosiło się do naruszania przepisów z zakresu uprawnień pra- cowników związanych z rodzicielstwem (w 2021 r. – 241, w 2022 r. – 243, w 2023 r. – 187). Przedmiotem zgłaszanych skarg w zakresie dotyczą- cym wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wyni- kających ze stosunku pracy były najczęściej: −niewypłacanie lub nieterminowe wypłacanie wynagrodze- nia za pracę; −wypłacanie wynagrodzenia za pracę w wysokości niższej niż wynika to z umowy o pracę albo z przepisów o minimal - nym wynagrodzeniu za pracę; −niewypłacanie lub obniżanie wynagrodzenia za pracę i/lub dodatku do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych; −niewypłacanie lub obniżanie ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy; −niewypłacanie lub obniżanie należnych dodatków wcho - dzących w skład wynagrodzenia za pracę; −niewypłacanie lub obniżanie wynagrodzenia za czas choroby; −niewypłacanie lub obniżanie należności z tytułu podróży służbowej. W 2023 r. w zakresie problematyki wypłaty wynagro- dzeń za pracę i innych świadczeń wynikających ze stosun- ku pracy uznano za zasadne 40% zarzutów. Odnosząc się zaś do zagadnień z zakresu stosunku pracy , skargi najczęściej wskazywały na: −brak potwierdzenia na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę lub nieterminową realizację tego obowiązku; −niewydanie lub nieterminowe wydanie świadectwa pracy oraz kwestionowanie jego treści; −zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę; −nieprawidłowości przy wypowiadaniu i rozwiązywaniu umów o pracę, w szczególności w zakresie stosowania ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pra - cownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników . W 2023 r. w powyższym zakresie uznano za zasadne 28% zarzutów . Z kolei w przedmiocie skarg z zakresu legalności zatrudnienia nieprawidłowości najczęściej dotyczyły: −niezgłoszenia bądź nieterminowego zgłoszenia do ubez- pieczenia społecznego osoby zatrudnionej lub wykonującej inną pracę zarobkową; −niedopełnienia obowiązku opłacania bądź nieterminowe opłacanie składek na Fundusz Pracy; −powierzenia wykonywania pracy cudzoziemcowi bez zawarcia umowy w formie pisemnej; −powierzenia wykonywania pracy cudzoziemcowi nieposia - dającemu wymaganego zezwolenia na pracę, ewentualnie zezwolenia na pobyt czasowy i pracę. W 2 023 r. w zakresie legalności zatrudnienia za zasadne uznano 32% zarzutów . Natomiast nieprawidłowości z zakresu czasu pracy w skargach najczęściej dotyczyły: −nieprowadzenia lub nierzetelnego prowadzenia ewidencji czasu pracy (brak odzwierciedlania w ewidencji faktycz - nie przepracowanego czasu pracy, niewykazywanie pracy w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej); −naruszania prawa do odpoczynku dobowego i tygodniowego; −naruszania zakazu powierzania pracownikowi lub zatrud - nionemu wykonywania pracy w handlu oraz wykonywania czynności związanych z handlem w niedziele lub święta; −nieprawidłowego tworzenia rozkładów czasu pracy; −zatrudniania pracowników powyżej przeciętnie 5 dni w tygo - dniu w przyjętym okresie rozliczeniowym; −niezapewnienia dnia wolnego w zamian za pracę w dniu wolnym z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy. W 2023 r. w zakresie zagadnień z czasu pracy uznano za zasadne 35% zarzutów . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 22 ROZDZIAŁ 2 Przedmiotem skarg z zakresu bhp były najczęściej: −niedostosowanie obiektów, pomieszczeń pracy do wyma- gań pod względem wysokości, powierzchni i kubatury w zależności od stosowanych technologii, rodzaju wyko- nywanych prac oraz liczby pracowników i czasu ich przebywania; −brak pomieszczeń higieniczno-sanitarnych lub niespełnia - nie wymagań w zakresie usytuowania, rodzaju i wielkości pomieszczeń higieniczno-sanitarnych; −niewłaściwa temperatura w pomieszczeniach pracy (za niska); −nieprawidłowości w zakresie wydawania posiłków i napojów; −brak lub niewłaściwe urządzenia wentylacji mechanicznej lub klimatyzacji w pomieszczeniach pracy; −brak lub niewłaściwie przeprowadzone szkolenia wstępne w zakresie instruktażu ogólnego oraz stanowiskowego; −brak lub niewłaściwie przeprowadzone badania lekarskie – wstępne; −niedostarczenie przez pracodawcę odzieży i obuwia robo - czego oraz inne nieprawidłowości związane z odzieżą i obuwiem roboczym; −brak lub nieodpowiedni dobór środków ochrony indywidu - alnej, w szczególności odzieży ochronnej, sprzętu chro- niącego przed upadkiem z wysokości, ochrony głowy i układu oddechowego. W p owyższym zakresie w 2023 r. uznano za zasadne 38% zarzutów . Zagadnienia obejmujące dyskryminację w zatrudnie- niu, molestowanie i mo bbing były przedmiotem ponad 2,4 tys. skarg, z czego tylko 6% wszystkich skarg dotyczą- cych tej problematyki było zasadnych. W 2 023 r. przeprowadzono 1 066 kontroli ukierunko- wanych na zbadanie skarg, w których poruszono problem mo bbingu. W 2023 r. wprowadzono nowy temat skargowy, którego celem było rozpoznanie, w jaki sposób pra- codawcy realizują obowiązek przeciwdziałania mobbin- gowi wynikający z art. 94 3 § 1 Kodeksu pracy. Badaniem objęto pracodawców, u których przeprowadzano kontrole w następstwie skargi dotyczącej mobbingu. Przedmio- tem badania było m.in. ustalenie najczęściej stosowanych fo rm przeciwdziałania mobbingowi. Jednocześnie inspek- tor pracy miał możliwość zastosowania podczas kontroli a nonimowej ankiety do badania środowiska pracy. Nale- ży zaznaczyć, że w przypadku gdy inspektor proponował p rzeprowadzenie rozpoznania zjawiska mobbingu w opar- ciu o powyższą ankietę, jedynie 44% pracodawców wyra- ziło na to zgodę. A naliza kontroli przeprowadzanych w następstwie skarg, których przedmiotem były zachowania lub działania o cha - rakterze mobbingu, wskazuje, że tylko 41% skarżących wyraziło zgodę na ujawnienie, że kontrola przeprowadzana była w następstwie dokonanego zgłoszenia. Osoby zgła - szające skargi w tym zakresie dążą do tego, aby pozostać anonimowymi, co może rzutować niekorzystnie na efek- tywność kontroli. Ponadto z przeprowadzonych kontroli w ynika, że najczęściej spotykanymi formami przeciwdzia- łania mobbingowi wprowadzanymi przez pracodawców by ło opracowanie polityki przeciwdziałania mobbingowi (56% kontrolowanych pracodawców) oraz opracowanie procedur postępowania (rozpatrywania skarg) na wypa - dek wystąpienia zjawiska mobbingu (55% kontrolowanych p racodawców). Rzadziej prowadzone były szkolenia dla pracowników dotyczące tej tematyki (23% kontrolowanych pracodawców) oraz wyznaczane osoby pełnomocnika ds. przeciwdziałania mobbingowi (21% kontrolowanych pra - codawców). Należy zaznaczyć, że często szkolenia takie adr esowane są jedynie do kadry zarządzającej, a nie do ogółu pracowników. Jak wynika z informacji uzyskanych w trakcie kontro- li, inspektorzy pracy odnotowali także inne niż wskazane w tabeli sposoby przeciwdziałania mobbingowi (u 16% kon- trolowanych pracodawców), np.: powołanie komisji antymob- bingowej; wprowadzenie kodeksu etycznego określającego za sady zachowania w pracy; wprowadzenie wewnętrznych badań ankietowych w zakładzie pracy z zachowaniem ano - nimowości uczestników badania; możliwość telefonicznego zgłoszenia zjawiska mobbingu poprzez uruchomiony w tym Liczba przedmiotów skargowych dot. dyskryminacji, molestowania i mobbingu zgłoszonych w latach 2021-2023 20232021 2 422 2022 2 796 3 012 Formy przeciwdziałania mobbingowi przez pracodawców, u których przeprowadzono kontrole skargowe dotyczące mobbingu Badane zagadnienieOdsetek Opracowanie polityki przeciwdziałania mobbingowi 56,2 Szkolenia (wykłady, warsztaty) pracowników23,2 Szkolenia (wykłady, warsztaty) kadry zarządzającej24,0 Opracowanie procedury postępowania (rozpatrywania skarg) na wypadek wystąpienia zjawiska mobbingu 55,1 Wyznaczenie osoby pełnomocnika ds. przeciwdziałania mobbingowi 21,5 Inne formy przeciwdziałania mobbingowi 16,2 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 2 23 celu numer telefonu; wyjaśnianie sytuacji konfliktowych z pracownikami, managerem, kierownikiem danego działu oraz pracownikiem HR; zorganizowanie linii telefonicznej pozwalającej pracownikom na skorzystanie z bezpłatnej pomocy psychologicznej; organizowanie spotkań dla pra - cowników na temat mobbingu w pracy. P odkreślenia wymaga, że tylko 19% skarżących skorzy- stało z wewnątrzzakładowej procedury postępowania opra- cowanej na wypadek wystąpienia zjawiska mobbingu. O graniczone kompetencje inspektorów pracy w zakresie zwalczania mobbingu/dyskryminacji znajdują odzwiercie - dlenie w kwestii stosowanych środków prawnych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ocena, czy w danym wypad- ku wystąpił mobbing/dyskryminacja pracownika i czy p owstało roszczenie o wypłatę odszkodowania lub zadość- uczynienia, należy do sądu pracy. W sprawach tych nie j est możliwe stosowanie przez inspektorów pracy sankcji przewidzianych w przepisach o wykroczeniach przeciwko prawom pracowników, nie przewidziano także możliwości wydawania decyzji administracyjnych. Jedyny środek praw - ny, jaki inspektor pracy może zastosować, to wystąpienie p okontrolne. W związku ze złożonymi skargami inspektorzy pra- cy przeprowadzili ponad 21,3 tys. kontroli, co stanowiło 34,5% ogółu kontroli w 2023 r. W toku kontroli inspektorzy potwierdzili zasadność 34% podniesionych zarzutów, 30% z nich uznano za bezzasadne. Za pomocą dostępnych inspektorom pracy środków dowodowych nie można było zweryfikować 33% zarzutów zawartych w skargach. Kontrole były realizowane u pracodawców działają - cych w sektorze publicznym (2 065 kontroli) i prywatnym ( 19 035 kontroli; 204 kontrole – własność nieokreślona). Najwięcej kontroli w następstwie skarg przeprowadzono Statystyka kontroli skargowych na tle ogólnej liczby kontroli w latach 2021-2023 Rok Liczba kontroli ogółem Liczba kontroli skargowych Odsetek 202155 83822 76940,8 202259 57024 41641,0 202361 69521 30634,5 Liczba kontroli przeprowadzonych w następstwie skarg w latach 2021-2023 – wg wybranych sekcji PKD PKD202120222023 Handel i naprawy 5 3345 0744 387 Budownictwo3 5202 9313 584 Przetwórstwo przemysłowe 4 5743 8193 397 Usługi administrowania2 9202 2093 517 Transport i gospodarka magazynowa 3 3062 9043 107 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 1 8771 6881 467 Środki prawne skierowane do pracodawców w wyniku kontroli przeprowadzonych w następstwie skarg w latach 2021-2023 RokDecyzje Wnioski w wystąpieniach PoleceniaMandaty karne/Kwota Wnioski o ukaranie do sądu Zawiadomienia prokuratury 2021 9 038 21 532 2 552 3 242 / 3,93 mln zł 22141 2022 16 141 31 718 3 789 4 659 / 7,46 mln zł 36343 2023 9 926 21 596 2 851 4 407 / 5,83 mln zł 24146 Liczba skontrolowanych skarg w 2023 r. – wg wielkości zatrudnienia pracodawcy Wielkość zatrudnieniaLczba skarg Liczba przedmio- tów skargowych w tym zasadnychOdsetek Małe (do 9 pracowników)14 42430 28512 629 41,7% Średnie (od 10 do 49 pracowników)5 44412 6495 94147,0% Duże (od 50 do 249 pracowników)3 0926 8062 82041,4% Wielkie (powyżej 250 pracowników)2 4695 1451 69633,0% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 24 ROZDZIAŁ 2 u pracodawców prowadzących działalność w obsza- rze: handel i naprawy, budownictwo oraz przetwórstwo p rzemysłowe. W porównaniu z poprzednim rokiem, wzrosła ogólna liczba kontroli, przy jednoczesnym spadku liczby kontroli skargowych w związku ze zmniejszeniem liczby napływa - jących skarg. W ymiernym efektem podjętych przez inspektorów pra- cy działań jest wypłacenie pracownikom należnych wyna- grodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy. W wyniku k ontroli przeprowadzonych w następstwie skarg inspekto- rzy pracy wyegzekwowali 35 mln zł na rzecz skarżących (w 2021 r. – 15,3 mln zł, w 2022 r. – 19,2 mln zł). Wnioski W 2023 r. spadła liczba skarg kierowanych do Pań- stwowej Inspekcji Pracy (w stosunku do poprzedniego r oku o ponad 14%). Trudno jednoznacznie wskazać przy- czynę zdecydowanie mniejszej liczby zgłaszanych pro- blemów w 2023 r. w porównaniu z latami ubiegłymi. Być może taki stan jest odzwierciedleniem aktualnej sytuacji gospodarczej, większej dbałości o pracownika przez pra - codawców bądź skuteczności prowadzonych działań PIP w zakresie kontroli, jak i prewencji. Należy również zauwa- żyć, iż od 1 stycznia 2023 r. – zarządzeniem Głównego Inspektora Pracy w sprawie przyjmowania, rozpatrywa- nia i załatwiania skarg i wniosków oraz udzielania porad w jednostkach organizacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy wprowadzono nowe rozwiązanie dotyczące spo- sobu wnoszenia skarg pracowniczych , zgodnie z któ- rym skarga pracownicza wniesiona na piśmie w postaci e lektronicznej powinna być opatrzona kwalifikowanym pod- pisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem o sobistym. Fakt zmiany sposobu składania takich skarg mógł mieć realny wpływ na ich zmniejszoną liczbę w 2023 r. Jak już wcześniej wspomniano, najwięcej skarg doty- czyło nieprawidłowości związanych z w ypłatą wyna- grodzenia z a pracę i innych świadczeń pieniężnych . W tym zakresie przeważającym przedmiotem skarg jest niewypłacenie wynagrodzenia za pracę, nieterminowe wypłacanie wynagrodzenia albo wypłata wynagrodzenia w wysokości zaniżonej, a znaczna liczba kontroli potwier - dza wskazywany w skargach zarzut. W dalszym cią- gu do PIP wpływa wiele skarg zgłaszanych przez osoby za trudnione na podstawie umów cywilnoprawnych bądź bez żadnej umowy (w tym cudzoziemców). Wciąż na dość wysokim poziomie utrzymuje się odsetek przedmiotów skargowych, których zasad- ności nie można ustalić lub uznanych za b ezzasad- ne . Wynika to m.in. z braku możliwości przeprowadzenia kontroli (utrudnianie kontroli; zaprzestanie prowadzenia działalności przez podmiot, którego dotyczyło zgłoszenie) czy braku dokumentacji dotyczącej zatrudnienia pracow - nika bądź zleceniobiorcy. Ponadto w niektórych przypad- kach skarżący przedstawiali okoliczności sprawy na tyle n ieprecyzyjnie, że pojawiały się trudności w ustaleniu zakresu przedmiotowego kontroli. Duża grupa skarg nad - syłana jest anonimowo lub przez osoby podające fikcyjne dane. W wielu sytuacjach podjęcie skutecznych działań uniemożliwiał brak zgody skarżącego na ujawnienie, iż kontrola prowadzona jest w następstwie skargi. W czę - ści przypadków zgłoszone problemy wykraczały poza z akres działania organów Państwowej Inspekcji Pracy. Inspektorzy pracy notowali także problemy z ustaleniem zasadności zarzutów wówczas, gdy przedmiot skargi miał charakter sporny i sprawa powinna zostać rozstrzygnięta przez sąd. Kontrole prowadzone w następstwie skarg w wielu przypadkach pozwalają wyegzekwować realizację upraw - nień pracowniczych bez konieczności kierowania sprawy n a drogę postępowania sądowego. W związku z przyję- tą praktyką rozszerzania kontroli o zagadnienia nieujęte w s kardze, inspektor pracy może w sposób kompleksowy wpływać na działania pracodawcy. Rozpatrywanie skarg przez inspektorów przynosi wymierne efekty, np.: wypłace - nie wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń pieniężnych, p orządek w dokumentacji pracowniczej, prawidłowo prowa- dzoną ewidencję czasu pracy. In spektorzy pracy wciąż będą reagowali na zgłaszane sygnały o naruszaniu przepisów prawa pracy, a Państwowa Inspekcja Pracy podejmie dalsze działania mające na celu uzyskanie przez pracowników należnych im świadczeń, ponieważ badanie skarg jest priorytetowym zadaniem urzędu. 3 Badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 3 27 3. Badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy Wśród podstawowych zadań realizowanych przez Państwową Inspekcję Pracy znajduje się badanie oko- liczności i przyczyn wypadków przy pracy. Celem k ontroli powypadkowych jest zweryfikowanie prze- strzegania przepisów, których nierespektowanie mogło m ieć wpływ na zaistnienie danego zdarzenia wypad- kowego oraz sprawdzenie działań podjętych przez p racodawców, w szczególności kontrola stosowania środków zapobiegających podobnym wypadkom w przy- szłości. Następstwem takich kontroli jest przekazanie p racodawcom informacji o koniecznych działaniach poprawiających stan warunków pracy wśród pozosta - łych pracowników lub poszkodowanych – po ich powro- cie do pracy. I nspektorzy pracy zbadali okoliczności i przyczyny 1 756 wypadków przy pracy zaistnia- łych w 2023 r. i zgłoszonych do Państwowej Inspekcji Pracy. W wypadkach poszkodowanych zostało 1 957 osób, w tym 587 doznało ciężkich obrażeń ciała, 1 Dane liczbowe, pomimo wskazywania niższych wartości w porównaniu do lat ubiegłych, nie mogą świadczyć o znaczącym obniżeniu się wypadkowości w 2023 r. Przedstawione liczby dotyczą tylko postępowań badania przez inspektorów pracy okoliczności i przyczyn wypadków zaistniałych w 2023 r. zakończonych do czasu przygotowywania sprawozdania. Liczba poszkodowanych w wypadkach przy pracy i wypadków przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 zbadanych przez inspektorów pracy we wszystkich sektorach gospodarki narodowej Rok zaistnienia wypadku Liczba zbadanych wypadków Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnymz ciężkimi obrażeniami ciała 2021 Ogółem2 1542 350305781 w tym: zbiorowych1623583141 2022 Ogółem2 0842 378286761 w tym: zbiorowych1814756659 2023 Ogółem1 7561 957199587 w tym: zbiorowych1573582734 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku a 199 poniosło śmierć 1 . Poszkodowani, którzy ponieśli śmierć lub doznali ciężkiego urazu w zbadanych przez PIP wypadkach przy pracy, które zaistniały w latach 2021-2023, stanowili średnio 43,5% z ogółu poszko- dowanych (w 2023 r. – 40,2%; w 2022 r. – 44,0%; w 2021 r. – 46,2%). Sektory gospodarki, w których zatrudnieni byli poszkodowani w wypadkach przy pracy Poszkodowani w wypadkach przy pracy zbadanych przez inspektorów pracy, zaistniałych w 2023 r., najczęściej pracowali w zakładach: przetwórstwa przemysłowego – 35,6% (w 2022 r. – 34,4%; w 2021 r. – 37,8%), budow- lanych – 23,8% (w 2022 r. – 24,8%, w 2021 r. – 26,1%) oraz handlowych i zajmujących się naprawami – 8,6% (w 2022 r. – 9,3%, w 2021 r. – 9,0%). Poszkodowani w wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez inspektorów pracy - wg sekcji PKD pozostałe budownictwo transport i gospodarka magazynowa 2023 2022 2021 przetwórstwo przemysłowe górnictwo i wydobywanie dostawa wody; gospodarka ściekami i odpadami; rekultywacja handel i naprawy administrowanie i działalność wspierająca rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 224 44 52 61 696 466 168 124 122 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 28 ROZDZIAŁ 3 Podstawa świadczenia pracy poszkodowanych w wypadkach przy pracy W grupie poszkodowanych ogółem w wypadkach przy pracy w 2023 r. znaczącą większość stanowili pracowni- cy – 81,9%. Pozostali poszkodowani (18,1%) wykonywali pracę na innej podstawie niż stosunek pracy (w tym na podstawie umowy zlecenia objętej ubezpieczeniem wypadkowym lub pozostawali w samozatrudnieniu). W licz - bie zgłoszonych i zbadanych przez PIP wypadków osób świadczących pracę na innej podstawie niż umowa o pra- cę i podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu najlicz- niejszą grupą byli zleceniobiorcy , stanowiący 85,9% ogółu poszkodowanych niepracujących w ramach stosun- ku pracy (w 2022 r. było to 86,0%, a w 2021 r. – 85,6%). Najczęstszym miejscem świadczenia pracy przez zlece- niobiorców w momencie wypadku były miejsce produk- cji przemysłowej – 45,9% ogółu zleceniobiorców oraz budowy (dominowały obiekty w budowie oraz obiek- ty rozbierane, burzone, remontowane) – 35,4%. Wśród wydarzeń powodujących wypadki dominowały upadki poszkodowanych z wysokości na niższy poziom (79 zleceniobiorców); uderzenia przez przedmiot spadający z góry oraz w wyniku załamania, ześlizgnięcia lub upadku czynnika (łącznie 53 osoby); utraty kontroli nad maszy - ną albo materiałem obrabianym lub sprzętem ruchomym ( 49 osób); pochwycenie operatora przez maszynę czy urzą- dzenie techniczne (25 osób) oraz obecność w strefie zagro- żenia (16 osób). Wiek poszkodowanych w wypadkach przy pracy Analizując wiek poszkodowanych ogółem w wypad- kach związanych z pracą, można zauważyć, że odse- tek poszkodowanych we wskazanych przedziałach w iekowych w ciągu ostatnich 3 lat utrzymuje się na podob- nym poziomie. Nadal najliczniejsza grupa poszkodowa- nych to osoby w wieku 40-49 lat oraz osoby w wieku 30-39 lat . Wśród poszkodowanych śmiertelnie najlicz- niejszą grupę w 2023 r. stanowiły osoby w wieku 50-59 lat (w latach 2021-2022 r. były to również osoby w wieku 50-59 lat). Wśród osób, które doznały ciężkich obrażeń ciała wskutek wypadku przy pracy w 2023 r., najliczniej Liczba poszkodowanych, w tym śmiertelnie i ciężko w wypadkach, zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez inspektorów pracy – wg województw Wyszczególnienie Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnym z ciężkimi obrażeniami ciała Ogółem 1 957199587 w tym województwa: Śląskie3262475 Mazowieckie2562455 Wielkopolskie1811981 Łódzkie1581654 Dolnośląskie 1261341 Małopolskie1171640 Kujawsko-pomorskie 1121538 Podlaskie109719 Pomorskie1041239 Podkarpackie1001018 Warmińsko-mazur- skie 841031 Lubelskie671212 Opolskie67227 Zachodniopomorskie57918 Świętokrzyskie52523 Lubuskie41516 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku Poszkodowani w zbadanych przez PIP wypadkach przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 – wg podstawy świadczenia pracy innej niż stosunek pracy Rok zaistnienia wypadku Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnym z ciężkimi obrażeniami ciała 202142567148 202244274147 202335561113 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku Poszkodowani ogółem w wypadkach przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 zbadanych przez inspektorów pracy – wg wieku poszkodowanych 2,3 1,7 1,8 202120222023 ODSETEK POSZKODOWANYCH poniżej 19 lat 20-29 lat 30-39 lat 40-49 lat 50-59 lat 60 lat i więcej 15,2 24,6 25,7 21,6 10,6 17,4 24,7 20,8 17,9 24,8 25,0 20,4 10,1 9,7 25,7 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 3 29 reprezentowani byli poszkodowani w przedziale wiekowym 40-49 lat (w 2022 r. dominowały osoby w wieku 40-49 lat, w 2021 r. w wieku 30-39 lat). Staż pracy na zajmowanym stanowisku w zakładzie Nie zmienił się zasadniczo – na przestrzeni ostatnich 3 lat – udział poszkodowanych ze względu na staż pracy w zakładzie, w którym ulegli oni wypadkowi. W latach 2021- 2023 odsetek poszkodowanych pracujących do 1 roku w danym zakładzie wynosił 40,4% (dla porównania, staż od 1 roku do 2 lat wyniósł średnio 19,4%, a dla 9 lat i więcej – 18,2%). Obywatelstwo Dane z kontroli dotyczących badania okoliczności i przy- czyn wypadków przy pracy wskazują, że poszkodowani w wypadkach zaistniałych w 2023 r. to głównie obywatele polscy. Natomiast wśród obcokrajowców najliczniejsza gru - pa pochodziła spoza krajów UE (10,5% poszkodowanych). Dominowały wśród nich osoby narodowości ukraińskiej – 157 osób (w 2022 r. – 194; w 2021 r. – 195), z których 11 poniosło śmierć (w 2022 r. – 15; w 2021 r. – 29), a 58 dozna- ło ciężkich obrażeń ciała (w 2022 r. – 85; w 2021 r. – 63). Najwięcej obywateli Ukrainy, poszkodowanych w wypad- kach przy pracy zbadanych przez inspektorów pracy, w ykonywało pracę w zawodach: robotnicy budowlani robót stanu surowego i pokrewni (np. zbrojarz, cieśla szalun - kowy); robotnicy wykonujący prace proste w górnictwie i budownictwie (głównie – pomocniczy robotnik budowla- ny); robotnicy budowlani robót wykończeniowych i pokrew- ni (np. tynkarz; monter izolacji budowlanych; monter u rządzeń energetyki odnawialnej; monter sieci, instalacji i urządzeń sanitarnych); kowale, ślusarze i pokrewni (domi - nowali ślusarze; pozostali ślusarze i pokrewni); elektrycy budowlani, elektromechanicy i elektromonterzy (domino- wali elektromonterzy instalacji elektrycznych oraz elektry- cy). Do wypadków tych dochodziło najczęściej wskutek: u szkodzenia, rozerwania, pęknięcia, ześlizgnięcia, załamania się czynnika materialnego; pochwycenia przez maszynę lub odrzucenia osoby; utraty kontroli nad maszy - ną lub materiałem obrabianym oraz upadku osoby z wyso- kości – na niższy poziom). G rupa 7 poszkodowanych z „innych krajów spoza Unii Europejskiej” to obywatele: Azerbejdżanu, Indonezji, Kolumbii, Republiki Korei, Rosji, Syrii, Turkmenistanu. Śmiertelnie poszkodowani w wypadkach przy pracy (w odniesieniu do całej gospodarki) Wśród poszkodowanych śmiertelnie w zbadanych wypadkach przy pracy dominowały osoby pracujące w sektorze budowlanym – 33,2% ogółu poszkodowa- nych śmiertelnie (w 2022 r. – 34,6%; w 2021 r. – 42,6%). Sektor budowlany pozostaje nadal najbardziej wypadkogennym rodzajem działalności prowa- dzącym do wypadków o najpoważniejszych, śmiertelnych skutkach. Następną, co do liczebności, była grupa poszkodowa- nych pracujących w zakładach: −przemysłowych (w 2023 r. – 18,6%, w 2022 r. – 13,6%, w 2021 r. – 19,3%); −rolniczych oraz zajmujących się gospodarką leśną (w 2023 r. – 8,5%, w 2022 r. – 6,6%, w 2021 r. – 6,2%); Poszkodowani w wypadkach przy pracy zaistniałych w latach 2021-2023 zbadanych przez inspektorów pracy – wg stażu pracy w zakładzie Do 1 rokuOd 1 roku do 2 lat9 lat i więcej średnia2021 2022 2023 40,4 41,4 40,9 39,0 19,4 18,1 20,8 18,2 17,5 18,9 18,3 19,4 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku Poszkodowani w wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez inspektorów pracy – wg narodowości poszkodowanych Wyszczególnienie Liczba poszkodowanych Ogółem w tym: ze skutkiem śmiertelnym z ciężkimi obrażeniami ciała Ogółem, w tym: 1 957199587 obywatele z krajów UE 2-- obywatele spoza krajów UE, w tym: 2051767 obywatele Ukrainy 1571158 obywatele Białorusi 1844 obywatele Gruzji1312 obywatele Mołdawii5-1 obywatele Turcji31- obywatele Filipin2-- inni 7-2 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 30 ROZDZIAŁ 3 −transportowych i magazynowych (w 2023 r. – 8,0%, w 2022 r. – 8,4%, w 2021 r. – 12,1%); −handlowych i zajmujących się naprawami (w 2023 r. – 7,5%, w 2022 r. – 7,7%, w 2021 r. – 4,6%); −usług administrowania i działalności wspierającej (w 2023 r. – 7,0%, w 2022 r. – 3,8%, w 2021 r. – 3,6%). Analiza miejsc zaistnienia wypadków ze skutkiem śmiertelnym dla poszkodowanych w wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. pozwala wskazać, że były to głównie: − teren budowy (obiekt nowy; rozbierany, burzo- ny, remontowany) – 28,6% ogółu poszkodowanych śmiertelnie; −miejsca produkcji przemysłowej (miejsce produkcji; kon - serwacji i napraw; magazynowania) – 28,1%; −miejsca i środki komunikacji publicznej – 14,6%; −tereny: leśne, zielone; miejsca upraw i hodowli – 10,1%; −pod ziemią (kopalnie) – 4,0%; −inne miejsca (np. teren: muzeum, w rejonie linii elektro - energetycznej) – 4,0%. D o wypadków ze skutkiem śmiertelnym dochodziło naj- częściej wskutek: − upadku z wysokości, np. ze stropu niezabezpieczone- go balustradami ochronnymi; ze stosu bloczków beto- nowych na nawierzchnię placu; na biegu schodowym podczas schodzenia; z drabiny ustawionej na lodzie podczas układania murłaty/belki; przez świetlik w dachu pokryty arkuszem z poliwęglanu na betonową posadzkę magazynu; z drabiny podestowej na podłoże betonowe; z pomostu roboczego rusztowania podczas montażu płyt styropianowych do ściany budynku; do źle zabezpieczo - nego otworu technologicznego w pomoście roboczym przy linii segregacyjnej odpadów; z dachu bloku miesz- kalnego z wysokości 22 m przy schodzeniu z wyższego poziomu na niższy; przez niezabezpieczony otwór szybu windowego na 5 piętrze budynku; z podnoszonej rampy przeładunkowej z wysokości ok. 2 m ( 43 poszkodowa- nych – 17,1% ); − uderzenia poszkodowanego przez spadający przedmiot , w tym uderzenie przez: ścianę szalunkową w wykopie szerokoprzestrzennym podczas montażu; uderzenie pracownika okrzesującego ściętą sosnę przez świerk, który rósł obok obalonej sosny i który złamał się samoczynnie; odspojoną bryłę skalną z niezabudo - wanego ociosu wyrobiska w kopalni; dwie górne palety z mrożonym mięsem wieprzowym z ułożonego stosu palet; płytę granitową, która spadła z rusztowania; balot słomy o wadze około 300 kg zrzucany ze strychu budyn - ku gospodarczego; hak ze zbloczem na wysięgniku teleskopowym przewracającego się wózka jezdniowego teleskopowego ze zmiennym wysięgiem; kabinę ciągni - ka siodłowego podczas naprawy wycieku płynu chłodni- czego ( 25 poszkodowanych – 12,6%); − utraty kontroli nad środkiem transportu lub obsłu- giwanym sprzętem ruchomym – np. nad: pojazdem ciężarowym z kontenerem załadowanym biomasą (pniaki, gałęzie i korzenie drzew) na terenie składowi - ska odpadów; zestawem drogowym (ciągnikiem sio- dłowym z naczepą) na terenie terminalu portowego; podestem ruchomym przejezdnym podczas montażu czujnika ruchu na dachu stróżówki (nastąpiło przypad - kowe uruchomienie podnoszenia podestu); uruchamia- nym przenośnikiem (poszkodowany został pochwycony przez taśmę przenośnika i wciągnięty za rękę pod bęben zwrotny); ładowarką kołową na wzniesieniu (pojazd przewrócił się, a poszkodowany wyskoczył z kabiny i został przygnieciony przez kabinę do podłoża); wóz - kiem jezdniowym z napędem silnikowym (w wyniku kolizji z ładowarką kołową doszło do przewrócenia się wózka, wypadnięcia z kabiny niezapiętego w pasy bez - pieczeństwa kierowcy i przygniecenia go przez wózek) – 23 poszkodowanych (11,6%); − obecności w strefie zagrożenia – np. w trakcie pogłę- biania wykopu pod przyłącze wodociągowe budynku przez koparkę jednonaczyniową (przebywanie przy koparce w przejściu pomiędzy korpusem koparki a ścia - ną budynku); podczas wykonywania prac na stanowisku pomocnika pilarza; podczas sprawdzania bezpieczników w kabinie koparki (przebywanie tyłem w pobliżu podnie - sionego ramienia z łyżką koparki); podczas wykonywania prac brukarskich na terenie robót drogowych (przebywa- nie w pobliżu ładowarki kołowej transportującej zagęsz- czarkę do gruntu zapiętą przy użyciu zawiesi na zębach podniesionej łyżki); podczas prac modernizacyjnych ciepłowniczych prowadzonych z użyciem urządzenia wygarniającego (przebywanie we wnętrzu urządzenia); podczas prac związanych z przesypywaniem ziarna zbo - ża (przebywanie wewnątrz silosa przeznaczonego na magazynowanie ziarna) – 18 poszkodowanych ( 9,0%). Poszkodowani ze skutkiem śmiertelnym w zbadanych przez inspektorów pracy wypadkach przy pracy zaistniałych w 2023 r. - wg sekcji PKD pozostałe budownictwo transport i gospodarka magazynowa 2023 2022 2021 przetwórstwo przemysłowe górnictwo i wydobywanie dostawa wody; gospodarka ściekami i odpadami; rekultywacja handel i naprawy administrowanie i działalność wspierająca rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 18 14 10 6 66 37 17 16 15 Źródło: dane PIP, stan na 15.03.2024 r. – zestawienie wg daty zaistnienia wypadku SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 3 31 Wypadki podczas pracy zdalnej Państwowa Inspekcja Pracy otrzymała 5 zgłoszeń o wypadkach zaistniałych w 2023 r., do których doszło podczas wykonywania pracy zdalnej. Zostały one zgłoszo - ne w czterech przypadkach przez pracodawców poszko- dowanych, a jedno zdarzenie zgłosił sam poszkodowany. J eden poszkodowany doznał ciężkich obrażeń ciała (zawał serca), pozostali poszkodowani ponieśli śmierć wskutek wypadków. Nosiły one charakter nagłych przypadków medycznych (w tym: ostrej niewydolności serca; proble - mów z oddychaniem oraz zatoru płucnego). O rgany Państwowej Inspekcji Pracy nie podjęły czynności kontrolno-nadzorczych związanych z bada - niem okoliczności i przyczyn wypadku z uwagi na ich charakter. W każdym przypadku jednak PIP zebrała informacje co do stanu postępowania powypadkowego, prowadzonego przez zespoły powypadkowe powoła- ne przez pracodawców. Odnośnie wyszczególnionych z darzeń wiadomo, że żadne z nich nie zostało uznane za wypadek przy pracy (ze względu na brak przyczyny zewnętrznej). Wnioski Liczba wypadków na terenach budowy oraz podczas działalności produkcyjnej determinuje podejmowanie przez Państwową Inspekcję Pracy celowanych i zintensy - fikowanych działań o charakterze kontrolno-nadzorczym oraz prewencyjnym w tych najbardziej wypadkogennych sektorach gospodarki. Takimi działaniami jest m.in. Stra - tegia dla sektora budowlanego, przygotowana i realizo- wana od 2022 r. Analiza liczby zgłaszanych wypadków przy pracy w budownictwie wskazuje, że liczba wypadków i osób poszkodowanych spada (w ogólnej liczbie 68 osób • Wady konstrukcyjne lub niewłaściwe rozwiązania techniczne i ergonomiczne czynnika materialnego (nieprawidłowości projektowo-kon - strukcyjne czynnika materialnego) – 86,4 %; • N iewłaściwy stan czynnika materialnego – 7 %; • N iewłaściwe wykonanie czynnika materialnego – 3,5 %; • W ady materiałowe czynnika materialnego – 3,1 %. 16,3% PRZYCZYNY WYPADKÓW PRZY PRACY ZBADANYCH PRZEZ PIP Przyczyny wypadków przy pracy zaistniałych w 2023 r. zbadanych przez PIP 34,8% 48,9% • Nieprawidłowe zachowanie się pracownika – 51,9 %; • N iewłaściwe samowolne zachowanie się pracownika – 24 ,2 %; • B rak lub niewłaściwe posługiwanie się czynni- kiem materialnym przez pracownika – 1 2,4 %; • Nieprawidłowości w stosowaniu sprzętu ochronnego przez pracownika – 7, 2 %; • S tan psychofizyczny pracow - nika, niezapewniający bezpiecz- nego wykonywania pracy – 4,3%. • N iewłaściwa ogólna organizacja pracy – 78,4 %; • N iewłaściwa organizacja stanowiska pracy – 13,6 %; • Nie właściwa eksploatacja czynnika materialnego – 8,0 %. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 32 ROZDZIAŁ 3 rok do roku, w tym 20 osób mniej straciło życie), co wska- zuje na korelację pomiędzy zmasowanymi działaniami k ontrolno-prewencyjnymi, a malejącą liczbą rejestrowa- nych zdarzeń wypadkowych. Informacje na temat podej- mowanych inicjatyw znajdują się w kolejnych częściach Sprawozdania. W związku z ogólną liczbą wypadków przy pracy zgła- szanych do PIP, występujących w każdym sektorze gospo- darki, konieczne jest prowadzenie kontroli bezpieczeństwa i higieny pracy w najbardziej newralgicznych obszarach i zakładach pracy oraz regulowanie dostępnymi środkami prawnymi wszystkich stwierdzonych przypadków bezpo - średniego zagrożenia zdrowia i życia osób pracujących. Podczas działań kontrolnych i prewencyjnych konieczne jest uświadamianie pracodawcom i przedsiębiorcom znaczenia odpowiedzialnego zarządzania obszarem bhp , zależności pomiędzy pra- widłowo określonymi w ocenie ryzyka zawodowego c zynnikami środowiska pracy, sposobami ich likwidacji lub ograniczania, a skutecznym ograniczeniem ryzyka wystąpienia wypadku przy pracy. Tylko systematyczne i skoordynowane działania podej - mowane przez pracodawców i osoby organizujące pracę innym, powodujące jednakowo priorytetowe traktowanie spraw bezpieczeństwa i higieny pracy oraz pozostałych aspektów funkcjonowania firm, mają szansę spowodować istotne zmniejszenie liczby wypadków przy pracy w Polsce. Państwowa Inspekcja Pracy będzie wspierała pracodaw - ców wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, synergicznymi działaniami kontrolno-prewencyjnymi. 4 Strategie Państwowej Inspekcji Pracy na lata 2022-2024 Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 35 4. Strategie o kluczowym znaczeniu dla Państwowej Inspekcji Pracy na lata 2022-2024 4.1. Strategia kontroli i działań prewencyjnych dla sektora budowlanego Zakres kontroli W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała 3-letnią „Strategię kontroli i prewencji dla sektora budowla- nego”, wynikającą z Programu działania na lata 2022-2024. K ontrole, biorąc pod uwagę rodzaj budowy i sposób oddziaływania na podmioty wykonujące prace, zostały podzielone na 3 grupy tematyczne: 9zintensyfikowany nadzór na budowach o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa ze względu na dużą skalę przedsięwzięć, np. wielkokubaturowych, odcinkowo dłu - gich (drogowo-mostowych, kolejowych); 9eliminowanie zagrożeń wypadkowych w budownictwie – pozostałe budowy kontrolowane w ciągu całego roku; 9zmasowane kontrole na małych placach budowy w czerwcu i we wrześniu. Podobnie jak w roku ubiegłym, podstawowym założe - niem w 2023 r. było przeprowadzenie planowych kontro- li na 1 000 placów budowy w ramach dwóch pierwszych grup. W związku z tym: 9wytypowano i objęto stałym nadzorem 106 placów budo- wy , na których realizowane są inwestycje o szczególnym znaczeniu ze względu na ich wielkość, technologię wyko- nania lub specyfikę prac – nadzór nad tymi inwestycjami będzie kontynuowany, w miarę możliwości, w roku następ- nym, kończącym 3-letnią strategię; 9skontrolowano 1 116 placów budowy w ramach pozosta- łych działań kontrolnych prowadzonych w ciągu całego roku. P onadto: 9skontrolowano 2 369 małych placów budowy podczas akcji przeprowadzonych w czerwcu i we wrześniu. Celem stałych i systematycznych kontroli oraz ponow - nych kontroli podmiotów wykonujących prace budow- lane na danym placu budowy było uzyskanie: poprawy p oziomu bezpieczeństwa pracy na budowach, utrwalenia prawidłowych sposobów realizacji prac – zgodnie z prze - pisami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz rozwoju zasad kultury pracy, w tym zmiany złych nawyków wśród osób pra- cujących i nadzorujących. K ontrole koncentrowały się na ograniczaniu zagrożeń wypadkowych, w szczególności dotyczących prac od lat charakteryzujących się występowaniem największej liczby nieprawidłowości, przede wszystkim skutkujących bezpo - średnimi zagrożeniami dla zdrowia i życia pracujących, taki- mi jak prace na wysokości, w tym z rusztowań, lub prace z iemne, głównie w wykopach. Kwestie organizacji budowy, w tym koordynacji robót, zagospodarowania terenu budo - wy, przygotowania pracowników do pracy oraz legalności zatrudnienia były równie istotne. W wybranych przedsiębiorstwach budowlanych przepro - wadzono także kontrole w zakresie prawnej ochrony pra- cy, z u względnieniem legalności zatrudnienia . Działania kontrolne realizowane były łącznie z inicjatywa- mi prewencyjnymi, informacyjnymi i edukacyjnymi promują- cymi bezpieczną pracę na budowie. Place budowy – kontrole przedsiębiorców w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Wybrane budowy o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa, objęte zintensyfikowanym nadzorem Na 106 placach budowy o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa, objętych zintensyfikowanym nadzo- rem, przeprowadzono 633 kontrole w 497 podmiotach wykonujących roboty budowlane. W kontrolowanych pod- miotach na placach budowy, pracę świadczyło ponad 6 tys. o sób, w tym 5,2 tys. na podstawie umowy o pracę. Na 67 placach budowy przeprowadzono 165 powtórnych kon- troli u 88 przedsiębiorców wykonujących roboty budowla- ne na tym samym placu budowy. W t ej kategorii placów budowy największą grupę sta- nowiły obiekty kubaturowe, tj. budynki (54%) oraz obiekty l iniowe drogowo-mostowe (35%). Były to głównie obiekty nowo budowane (88%). Roboty budowlane w 42% reali - zowały mikroprzedsiębiorstwa (do 9 osób pracujących). W następnej kolejności były małe przedsiębiorstwa zatrud- niające 10-49 osób – 40%. Średnie przedsiębiorstwa ( 50-249 osób) – 11%, a duże (powyżej 250 osób) 7% kon- trolowanych podmiotów. P odczas ponownych kontroli tych samych przedsię- biorstw na placach budowy częściej wizytowano podmio- ty małe o zatrudnieniu 10-49 osób, średnie (50-249 osób) o raz duże (powyżej 250 osób). Część z nich stanowiły firmy wiodące na danym placu budowy, np. firmy o charakterze generalnego wykonawcy lub specjalizujące się w robotach określonego rodzaju. Mikroprzedsiębiorstwa rzadziej były ponownie spotykane na tym samym placu budowy. W związku z nieprzestrzeganiem przepisów bezpieczeń- stwa i ochrony zdrowia na budowach w wyniku 97% kontroli wydano środki prawne (średnio 5,9 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 3,6 decyzji bezpośrednio wpływających na bezpie - czeństwo pracy). Przy powtórnych kontrolach tych samych przedsiębiorców na placach budowy, skierowa- no środki prawne w odniesieniu do 94% kontroli (śred- nio 5,7 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny p racy na 1 kontrolę w tym 4,1 decyzji bezpośrednio wpły- wających na bezpieczeństwo pracy). W 2 023 r. inspektorzy pracy kontynuowali kontro- le n a 70 placach budowy , które były kontrolowane w 2022 r. Na pozostałych placach budowy roboty zostały zakończone lub prowadzono prace wykończeniowe albo SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 36 ROZDZIAŁ 4 Środki prawne: wydano w 99% kontroli (śred- nio 5,6 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny p racy na 1 kontrolę, w tym 3,4 decyzji bezpośrednio Odsetek placów budowy o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa kontrolowanych w 2022 r. i w 2023 r., na których stwierdzono nieprawidłowości w wybranych obszarach zagadnień Place budowy (70) o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa prace na wysokości 83% prace z użyciem rusztowań eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych 86% 76% 79% prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych 69% stanowiska pracy 69% maszyny i urządzenia techniczne 57% 58% 65% 37% 91% 86% 83% 65% 68% 58% 60% 21% 75% 68% 74% 59% 77% 65% kontrole rekontrole 2022 67% 37% 66% przygotowanie pracowników do pracy przygotowanie i organizacja budowy 56% 27% 67% zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne 37% 64% 17% 76% 83% 70% kontrole planowe 2022 kontrole planowe 2023 102 ogółem 106 ogółem 70 kontroli na tych samych budowach związane z uporządkowaniem terenu przed przekazaniem obiektu do użytkowania, co spowodowało zmianę placu budowy objętego zintensyfikowanym nadzorem. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 37 Odsetek kontroli na placach budowy objętych zintensyfikowanym nadzorem, na których stwierdzono naruszenia przepisów Przedsiębiorcy skontrolowani na budowach pod zintensykowanym nadzorem PIP 53% 58% 45% przygotowanie pracowników do pracy przygotowanie i organizacja budowy prace na wysokości 34% 68% 13% 17% prace z użyciem rusztowań eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych 71% 61% 79% 48% prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych 60% stanowiska pracy 37% maszyny i urządzenia techniczne 36% 62% 56% 21% 61% zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne 57% 20% 7% 77% 58% 43% 33% 76% 73% 60% 46% 31% 69% 44% 47% 55% 17% kontrole rekontrole 2022 wpływających na bezpieczeństwo pracy). Przy powtórnych kontrolach tych samych przedsiębiorców na placach budo- wy, skierowano środki prawne w odniesieniu do 96,7% kontroli (średnio 6,2 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 4,4 decyzji bezpośred- nio wpływających na bezpieczeństwo pracy). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 38 ROZDZIAŁ 4 Najwięcej nieprawidłowości wiązało się nadal z orga- nizacją prac wykonywanych na wysokości, w tym z rusztowań . W miarę postępu robót na budowach ule- gał pogorszeniu stan bezpieczeństwa przy pra- cach n a wysokości , wykonywanych na stropach, dachach, elementach konstrukcji itp. lub z drabin. Nieprawidłowości z tym związane stwierdzono w 68% przeprowadzonych kontroli. Przy powtórnych kontro - lach nieprawidłowości wystąpiły u 79% wykonawców p rac. Najczęściej był to brak środków ochrony zbioro- wej zabezpieczających: krawędzie stropów lub dachów, o twory w stropach, ścianach (w tym zewnętrznych), otwory szybów dźwigowych, itp. przed wpadnięciem osoby pracującej lub środki te były niekompletne. Jednocześnie w prawie połowie kontroli, jak również ponownych kontroli, wykazano, że pracujący nie stoso - wali przydzielonych środków ochrony indywidualnej lub użytkowali je niezgodnie z przeznaczeniem. Zastrze- żenia, w prawie połowie kontroli i ponownych kontroli, d otyczyły także pracy wykonywanej z drabin. Kwestio- nowano stan techniczny tych urządzeń, ich stateczność, d ługość, zabezpieczenie przed przemieszczeniem. Równie duży odsetek nieprawidłowości dotyczył eksploatacji rusztowań roboczych (w 71% kontro- li oraz w 61% ponownych kontroli). Najczęściej wiązało s ię to z ich nieprawidłowym wykonaniem lub zmianami dokonywanymi w trakcie użytkowania. W 58% kontro - li stwierdzono użytkowanie rusztowań bez balustrad ochronnych lub z niekompletnymi balustradami, np. bez poręczy pośrednich lub desek krawężnikowych. Te nie - prawidłowości stwierdzono w trakcie połowy ponow- nych kontroli. W co czwartej kontroli (w 14% ponownych k ontroli) rusztowanie nie posiadało prawidłowych pomostów roboczych (np. brak pełnych wypełnień pól roboczych), a także pionów komunikacyjnych. Stwier - dzono też nieprawidłowości dotyczące wykonania: k otwienia, posadowienia oraz stężeń konstrukcji rusz- towania. W co trzeciej kontroli stwierdzano wykonanie r usztowania niesystemowego bez projektu lub niezgod- nie z projektem indywidualnym. W ponownych kon- trolach zastrzeżenia te występowały w 12% kontroli. O biekcje kontrolujących budził również stan technicz- ny elementów rusztowań. Nadal, zwłaszcza u małych p rzedsiębiorców, użytkowane były rusztowania stare, zużyte technicznie. Należy również zaznaczyć, że co czwarte spraw - dzane rusztowanie nie zostało odebrane przez osobę u prawnioną. Nie mniej nieprawidłowości wystąpiło podczas wyko - nywania robót ziemnych i w wykopach (w 61% kontroli oraz w 48% ponownych kontroli). W prawie połowie kontroli wykonawców robót stwierdzono brak lub niewłaściwe zabezpieczenia ścian wykopu. Przy ponownych kontrolach dotyczyło to ponad co trzecie - go wykonawcy. Nie zapewniano również prawidłowych z ejść/wejść do wykopu. Ustalono to w 30% kontroli u wykonujących prace w wykopach oraz w 18% ponow- nych kontroli tych samych podmiotów. Stwierdzono t akże (w 39% kontroli) składowanie urobku i materia- łów oraz ruch środków transportu zbyt blisko krawędzi w ykopu. Przy ponownych kontrolach nieprawidłowości tego rodzaju występowały znacznie rzadziej (w 21% kontroli). Niezadowalający był stan ochrony przeciwpora- żeniowej na budowach. Nieprawidłowości wystąpiły w 60% kontroli. Odsetek ten podczas ponownych kontro- li podmiotów praktycznie nie uległ zmianie. Uchybienia w ww. zakresie stwierdzono w 62% ponownie kontrolo- wanych podmiotów. U 52% przedsiębiorców przewody z asilające odbiorniki energii nie były zabezpieczone przed uszkodzeniami mechanicznymi, przewody mia - ły uszkodzoną izolację lub eksploatowano uszkodzo- ne gniazda wtykowe (nieprawidłowości powtórzyły się w 29% ponownych kontroli). Stwierdzano również nie- właściwy stan techniczny lub niezabezpieczenie roz- dzielnic przed dostępem osób nieupoważnionych. Brak p rotokołów potwierdzających skuteczność zabezpiecze- nia przed porażeniem prądem elektrycznym dotyczył 1 5% kontroli i 18% ponownych kontroli. Nieprawidłowości w zakresie zagospodarowania placu budowy wzrastały wraz z postępem robót – 53% kontroli i 58% ponownych kontroli u przedsiębior- ców. Najczęściej polegały na niedopełnieniu obowiązku z abezpieczenia i oznakowania miejsc niebezpiecznych z uwagi na spadające przedmioty. Tego typu uchybienia stwierdzono w prawie połowie kontroli. Skala tych naru - szeń nie zmniejszyła się, a nieznacznie wzrosła, przy p onownych kontrolach podmiotów wykonujących prace. Ujawniono również uchybienia w zakresie: −składowania lub magazynowania materiałów, w tym pod czynnymi napowietrznymi liniami energetyczny - mi – w prawie co trzeciej kontroli i ponownej kontroli podmiotów; −wyznaczenia dróg komunikacyjnych i stanu nawierzch - ni oraz ich dostosowania do rodzaju środków trans- portu i przewożonego ładunku – w co piątej kontroli i co czwartej ponownej kontroli podmiotów; −ustawienia oznakowanych bramek nad skrzyżowaniami dróg transportowych z napowietrznymi liniami energe - tycznymi – w 3% kontroli, natomiast podczas ponow- nych kontroli znaczący wzrost naruszeń przepisów stwierdzony został w 30% kontroli. B rak lub niedostateczne zabezpieczenie terenu budo - wy lub robót wystąpiły w co dziesiątej kontroli przedsię- biorcy (tak samo podczas ponownej kontroli). W yraźny wzrost nieprawidłowości w miarę postępu robót budowlanych odnotowano w odniesieniu do orga- nizacji stanowisk pracy – z 37% w kontrolach do 56% w ponownych kontrolach u przedsiębiorców. Przede wszystkim nie zapewniono bezpiecznych przejść i dojść do stanowisk pracy, w tym schodów, pochylni, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 39 pomostów (w prawie połowie kontroli i w 54% ponownych kontroli). Natomiast na czynnych odcinkach dróg nie sto- sowano znaków i urządzeń ostrzegawczych w 7% kon- troli i w 15% ponownej kontroli. K ontrole maszyn i urządzeń technicznych wyka- zały, że najczęściej stwierdzanym naruszeniem był brak i nstrukcji obsługi lub nieprawidłowe ich sporządzenie (w co piątej kontroli i co dwudziestej ponownej kontroli). Uchybienia dotyczyły również braku lub niesprawnych urządzeń ochronnych zabezpieczających przed urazem (w co siódmej pierwszej lub ponownej kontroli) oraz ele - mentów sterowniczych mających wpływ na bezpieczeń- stwo obsługi w 6% kontroli i ponownych kontroli. W 4 5% kontroli ujawniano nieprawidłowości w przy- gotowaniu pracowników d o pracy . Podczas ponow- nych kontroli odsetek ten zmalał do 17%. Najczęściej s twierdzano niewyposażenie pracowników w środki ochrony indywidualnej oraz brak instruktaży – stanowi - skowego i przy pracach szczególnie niebezpiecznych. Zastrzeżenia w obszarze przygotowania i organi- zacji budowy odnosiły się głównie do nieprawidłowo przeprowadzonej oceny ryzyka związanego z wykonywa- ną pracą oraz do źle opracowanej instrukcji bezpieczne- go wykonywania robót budowlanych. W obu przypadkach d otyczyło to co piątej kontroli. Przy ponownych kontro- lach odsetek ww. nieprawidłowości zmalał i dotyczył m niej niż co dwudziestej kontroli. Ponadto w co siódmej kontroli wystąpiły nieprawidłowości w przygotowaniu robót montażowych. Eliminowanie zagrożeń wypadkowych w budownictwie – kontrole na pozostałych budo- wach przeprowadzane w ciągu całego roku Na 1 116 placach budowy, przeprowadzono 3 638 kontroli w 2 927 podmiotach wykonujących robo- ty budowlane. Ta grupa przedsiębiorców angażowa- ła do pracy na budowach 19,4 tys. osób, z których p onad 16,3 tys. było zatrudnionych na podstawie umo- wy o pracę. Na 265 placach budowy przeprowadzo- no 417 powtórnych kontroli u 355 przedsiębiorców nadal wykonujących roboty budowlane na tych samych budowach. Na kontrolowanych placach budowy zdecydowanie przeważały obiekty kubaturowe – budynki – 93%. Pro - wadzone prace budowlane najczęściej dotyczyły budowy n owych obiektów – 84%. Obiekty przebudowywane lub rozbudowywane stanowiły 14%. Kontrolowane przez inspektorów pracy roboty budow - lane, w większości realizowały mikroprzedsiębiorstwa ( zatrudniające do 9 osób), które stanowiły 57% wszyst- kich wykonawców oraz małe przedsiębiorstwa zatrudnia- jące 10-49 osób – stanowiące 33% ogółu wykonawców. P odczas ponownych kontroli na placach budowy w mniej- szym stopniu wizytowano mikroprzedsiębiorców – 40% k ontrolowanych podmiotów, a w większym małe firmy – 39% i średnie – 17%. W niemal każdej kontroli (9 8,1%) stwierdzano nie- przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i ochrony z drowia. Skutkowało to wydaniem średnio 7,9 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na jedną kontrolę, w tym 5,7 decyzji bezpośrednio wpływają - cych na bezpieczeństwo pracy. P rzy powtórnych kontrolach tych samych przed- siębiorców na placach budowy, odsetek kontro- li, podczas których stosowano środki prawne, był n iższy – 94,2%. Średnio podczas jednej kontro- li wydano 6,2 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i h igieny pracy, w tym 4,2 decyzji bezpośrednio wpły- wających na bezpieczeństwo pracy. W k ontrolowanych podmiotach (pozostałe place budo- wy) stwierdzono podobny rodzaj naruszeń przepisów, jak w podmiotach kontrolowanych na placach budowy obję- tych zintensyfikowanym nadzorem. J ednak w podmiotach tych, w wybranych grupach kontrolowanych zagadnień, odnotowano większą liczbę kontroli, w których stwierdzono naruszenia przepisów, niż w przypadku podmiotów kontrolowanych na placach budowy objętych zintensyfikowanym nadzorem. Zależ - ność ta odnosi się jednak tylko do pierwszych kontroli robót wykonywanych przez te same firmy na danym placu budowy. W wielu obszarach kontrolowanych zagadnień, u przedsiębiorców na budowach objętych zintensyfiko - wanym nadzorem, odsetek kontroli, w których wystąpiły n ieprawidłowości określonego rodzaju, był nieznacznie wyższy w ponownych kontrolach niż u przedsiębiorców kontrolowanych na pozostałych budowach. Natomiast skala naruszeń u przedsiębiorców wyko - nujących roboty na budowach objętych zintensyfikowa- nym nadzorem, wyrażająca się średnią liczbą wydanych d ecyzji na jedną kontrolę, była niższa niż u przedsiębior- ców kontrolowanych na pozostałych budowach. Porównanie liczby wydanych decyzji przypadających na 1 kontrolę Kategoria budowy Liczba decyzji na 1 kontrolę Kontrole podmiotów Ponowne kontrole podmiotów Budowy objęte zintensyfikowanym nadzorem 5,935,67 Pozostałe budowy7,936,17 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 40 ROZDZIAŁ 4 Odsetek kontroli na pozostałych budowach przeprowadzanych w ciągu całego roku, na których stwierdzono nieprawidłowości w wybranych obszarach zagadnień w latach 2022-2023 59% 57% 51% przygotowanie pracowników do pracy przygotowanie i organizacja budowy prace na wysokości 36% 82% 11% 23% prace z użyciem rusztowań eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych 86% 74% 62% prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych 61% stanowiska pracy 55% maszyny i urządzenia techniczne 32% 46% 54% 17% 83% 65% 65% zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne 49% 23% 9% 75% 57% 51% 48% 20% 81% 59% 57% 33% 61% 53% 40% kontrole rekontrole 2022 71% 67% Przedsiębiorcy skontrolowani na pozostałych placach budowy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 41 Kontrole małych placów budowy przeprowadzane okresowo w czerwcu oraz we wrześniu W ramach dwóch etapów akcji kontrolnej, w czerwcu oraz we wrześniu, skontrolowano 2 369 małych placów budowy , tj. takich, na których pracowało, co do zasa- dy, do 20 osób w tym samym czasie. Is totą tych kontroli było zapewnienie osobom pracują- cym na małych budowach bezpiecznych i higienicznych w arunków pracy, w szczególności poprzez usunięcie nie- prawidłowości powodujących bezpośrednie zagrożenie ż ycia lub zdrowia. Przeprowadzono 3 061 kontroli robót budowlanych, którymi objęto 2 884 przedsiębiorców. Pracę na budowach wykonywało ponad 12,1 tys. osób, z których 9,2 tys. było zatrudnionych na podstawie stosunku pracy. Większość przedsiębiorców wykonywała roboty budow - lane związane z budową, przebudową lub remontem obiek- tów kubaturowych – budynków (89% kontroli). Pozostali r ealizowali roboty przy obiektach drogowo-mostowych (5%), sieciach infrastruktury technicznej (woda, kanalizacja, gaz, prąd itp.) – 2% oraz innych obiektach budowlanych (4%). Największa liczba kontroli dotyczyła obiektów nowo budowanych – 51%, następnie obiektów przebudowywa - nych, rozbudowywanych, remontowanych lub rozbiórek – 3 3% oraz prac termomodernizacyjnych lub elewacyjnych – 16%. Dominowały mikroprzedsiębiorstwa – 71%, czyli firmy o kilkuosobowym zatrudnieniu, tj. do 9 osób oraz małe zakłady zatrudniające od 10 do 49 osób – 24%. Praktycznie przy każdej kontroli (99,6%) stwierdzano nie- przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i ochrony zdro- wia. Należy jednak mieć na względzie, że podstawowym w yróżnikiem doboru budowy do kontroli była likwidacja bezpośrednich zagrożeń, często łatwych do zaobserwo - wania z zewnątrz. Średnio podczas jednej kontroli wyda- no 6,5 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, w t ym 4,9 decyzji bezpośrednio wpływających na bezpie- czeństwo pracy. Odsetek kontroli na małych budowach przeprowadzanych w czerwcu i we wrześniu w latach 2022-2023, w których ujawniono nieprawidłowości w wybranych obszarach zagadnień odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości prace w wykopach i ziemne, w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych prace na wysokości eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych prace z użyciem rusztowań przygotowanie pracowników do pracy A B C D stanowiska pracy G przygotowanie i organizacja budowy H zagospodarowanie budowy, w tym strefy i miejsca niebezpieczne F maszyny i urządzenia techniczne I E 92 89 85 71 63 60 45 42 73 A B C D E F G H I 2023 2022 91 87 85 75 69 64 63 42 47 Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidło- wości na małych budowach, był na podobnym poziomie w 2 023 r. i w 2022 r. Najczęściej stwierdzano naruszanie przepisów bezpie - czeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu prac na wyso- kości, w tym z rusztowań . Zdecydowana większość (89%) kontrolowanych pra- codawców nie chroniła swoich pracowników przed: upad- kiem z wysokości podczas wykonywania prac na stropach, d achach, balkonach, wpadnięciem do szybów windowych, otworów w stropach lub w ścianach zewnętrznych. Brak lub niewłaściwe zabezpieczenie osób pracujących przed upadkiem dotyczyły zarówno zabezpieczeń zbiorowych, np. balustrad ochronnych wzdłuż krawędzi stropów, jak i środków ochrony indywidualnej. Prace dekarskie lub związane z montażem więźby dachowej zazwyczaj wyko - nywały osoby, które nie były zabezpieczone żadnymi ś rodkami ochrony zbiorowej (np. balustradą ochronną czy rusztowaniem ochronnym) lub nie korzystały ze środków ochrony indywidualnej (np. szelek bezpieczeństwa z wpię- tym amortyzatorem wraz z linką umocowaną do punktu k otwienia). Połowa przedsiębiorców dopuszczała pracow- ników do pracy na drabinach o niewłaściwym stanie tech- nicznym, stateczności, długości lub niezabezpieczonych p rzed przemieszczeniem. Kolejnym zagadnieniem, związanym z pracami na wyso - kości, była eksploatacja niekompletnych, zmontowanych niezgodnie z instrukcją producenta lub bez projektu indy- widualnego, rusztowań roboczych. Należy zazna- czyć, że 65% skontrolowanych rusztowań nie zostało o debranych przez osoby uprawnione (brak udokumentowa- nia odbioru urządzenia). D ominującą nieprawidłowością, występującą pra- wie na wszystkich kontrolowanych rusztowaniach SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 42 ROZDZIAŁ 4 (9 na 10 zbadanych urządzeń), był brak lub nieprawidłowo wykonane balustrady ochronne zabezpieczające przed upadkiem z wysokości od strony przestrzeni otwartych przy pomostach roboczych. Ponadto stwierdzono: −brak pomostów roboczych lub niepełne pomosty, nie - zapewniające przykrycia całej powierzchni przezna- czonej do wykonywania pracy z rusztowania, np. luźno ułożone deski na ramach rusztowania tylko na poziomie wykonywania robót, bądź też inne elementy niestano - wiące standardowego wyposażenia rusztowania (połowa urządzeń); −brak bądź nieprawidłowo wykonane piony komunikacyjne (ponad połowa urządzeń); −brak zakotwienia konstrukcji rusztowań do stałych ele - mentów obiektów budowlanych lub niewłaściwe zakotwie- nie (co piąte urządzenie); −nieprawidłowe posadowienie konstrukcji rusztowa- nia na podłożu (co trzecie rusztowanie postawione bez- pośrednio na miękkim gruncie lub na podparciu z desek, cegieł bądź bloczków gazobetonowych niegwarantują- cych odpowiedniej wytrzymałości i stabilności). R usztowania na kontrolowanych budowach były monto- wane tylko do takiego etapu, w którym możliwe było wyko- nywanie prac. Do ich funkcji ochronnej nie przykładano d użej wagi, pomimo że, jako urządzenia umożliwiające pra- cę na wysokości, służą do wykonywania prac szczególnie n iebezpiecznych. Kolejne nieprawidłowości dotyczyły wykopów i robót ziemnych , w tym z wykorzystaniem maszyn budowlanych. Wystąpiły w 73% podmiotów wykonujących tego rodzaju prace. Do najczęstszych nieprawidłowości należy zaliczyć: −brak zabezpieczenia ścian wykopów poprzez wykonanie odpowiedniej obudowy ścian wykopów lub skarp o właści - wym nachyleniu (63% kontroli); −składowanie urobku zbyt blisko krawędzi wykopu (36% kontroli); −brak odpowiednich zejść do wykopów (45% kontroli). Nieprawidłowości związane z wykonywaniem robót ziemnych z wykorzystaniem maszyn roboczych, w tym użytkowanie maszyn do robót ziemnych w zbyt bliskiej odległości od krawędzi wykopu, brak wyznaczenia i ogro - dzenia strefy niebezpiecznej pracy maszyn, stwierdzono w c o czwartej kontroli. W blisko co trzeciej kontroli stwierdzono, że maszyny i urządzenia techniczne były używane bez wymaganych urządzeń ochronnych zabezpieczających elementy niebez- pieczne (np. osłon tarcz tnących, pasów napędnych czy a żurowych pokryw przy mieszalnikach do betonu). Również w prawie co trzeciej kontroli pracownikom nie udostępniono instrukcji bhp dotyczących obsługi maszyn i urządzeń. Nieprawidłowości związane z eksploatacją instalacji i urządzeń elektrycznych wystąpiły w 85% kontroli. Domi- nującą nieprawidłowością (ponad 8 na 10 kontroli), stwa- rzającą ryzyko uszkodzenia mechanicznego i porażenia c zy potknięcia się przez pracownika, były nieodpowiednio poprowadzone przewody zasilające urządzenia elektrycz - ne – często ułożone luzem na ciągach komunikacyjnych oraz eksploatacja przewodów elektrycznych z widocz- nymi uszkodzeniami izolacji. W co piątej kontroli inspek- torzy pracy mieli zastrzeżenia do niewłaściwego stanu t echnicznego elektronarzędzi, z których korzystają pra- cownicy na placach budowy. Zazwyczaj posiadały one u szkodzone obudowy, przewody zasilające czy wtyczki. W prawie co trzeciej kontroli stwierdzono, że rozdzielnice elektryczne nie były zabezpieczone przed dostępem osób nieupoważnionych, a także miały uszkodzone gniazda wty - kowe oraz zdjęte osłony izolacyjne z będącymi pod napię- ciem widocznymi elementami podłączenia. Za strzeżenia dotyczyły również przygotowania pra- cowników d o pracy . W ponad 6 na 10 kontroli stwier- dzono wykonywanie pracy bez wymaganych środków o chrony indywidualnej (innych niż chroniące przed upad- kiem z wysokości) – głównie hełmów ochronnych, ale rów- nież ochron słuchu, dłoni, twarzy lub oczu. Występowały p rzypadki, że pracownicy posiadali środki ochrony indywi- dualnej, lecz ich nie używali, szczególnie w upalne dni. O bowiązku w zakresie zabezpieczenia terenu budo- wy bądź robót przed dostępem osób nieupoważnionych nie dopełnił prawie co trzeci wykonawca robót. Najczęściej teren budowy nie był ogrodzony lub ogrodzenie było nie - pełne, co umożliwiało wejście osób postronnych, np. dzieci, niezdających sobie sprawy z zagrożeń (ryzyko urazu lub utraty życia). W ponad połowie kontroli zastrzeżenia dotyczyły braku bądź nieprawidłowego wygrodzenia i oznakowania stref i miejsc niebezpiecznych w: miejscach wykony- wania prac na dachach czy też na rusztowaniach, gdzie w ystępuje zagrożenie spadaniem przedmiotów z góry, prac ziemnych i w wykopach, strefach pracy maszyn budowla - nych itp. Na ponad połowie kontrolowanych budów odnotowa- no nieprawidłowości w zakresie zapewnienia właściwych przejść i dojść do stanowisk pracy. Najczęściej doty- czyło to braku zabezpieczeń przed upadkiem z wysoko- ści ze schodów, pochylni lub pomostów. Podsumowanie Porównując trzy ww. grupy placów budowy kontrolo- wanych w kolejnym – drugim roku działań wynikających z p rzyjętej strategii – należy zauważyć, że nie uległ zmia- nie rodzaj oraz poziom występujących nieprawidłowo- ści w zakresie bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia. W ystępują obszary, w których widoczna jest popra- wa, ale stan dużej części pozostał bez zmian, a nawet z większył się odsetek kontroli, w których wystąpiły nieprawidłowości. W grupie budów objętych zintensyfikowanym nadzo - rem, które były kontrolowane w ubiegłym roku, można z aobserwować, że w miarę rozwoju budowy, tj. postępu robót budowlanych w zakresie ich różnorodności, inten - sywności i tempa, odsetek nieprawidłowości w niektórych grupach zagadnień stwierdzony w ponownych kontrolach jest znacząco wyższy lub maleje w stopniu niezadowalają - cym. To pokazuje jak duże znaczenie ma przygotowanie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 43 Struktura podmiotów wykonujących roboty na kontrolowanych placach budowy – wg wielkości zatrudnienia Place budowy pod zintensy kowanym nadzorem PIP Pozostałe place budowy Małe budowy Liczba świadczących pracę 10-49 osób do 9 osób powyżej 250 osób 50-249 osób 40% 13% 42% 15% 34% 8% 1% 57% 23% 4% 1% 72% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 44 ROZDZIAŁ 4 budowy – niezbędna dokumentacja, zaplanowanie środ- ków, wykorzystania sił i zasobów – oraz prawidłowa orga- nizacja prac, również w a spekcie bezpieczeństwa , zarówno na początku realizacji inwestycji, jak i na każdym jej etapie. Analiza struktury firm wykonawczych realizują - cych zadania, w poszczególnych grupach placów b udowy, wskazuje na nadal utrzymujące się znaczne rozdrobnienie podmiotów wykonujących roboty budowla - ne, co jest charakterystyczne dla budownictwa w Polsce. Roboty budowlane określonego rodzaju wykony- wane s ą w przeważającej większości przez podmio- ty mikro (tj. zatrudniające d o 9 osób) oraz małe (zatrudniające od 10 do 50 osób) . Obserwowany wyższy poziom stanu bezpieczeństwa w firmach dużych i średnich wynika często z ograniczone - go zakresu realnie wykonywanych robót oraz zlecania prac podwykonawcom, głównie mikro- i małym podmiotom. Mając na uwadze duży nakład pracy kontrolnej inspek - torów pracy i oddziaływanie kierowanych przez nich środków prawnych, w tym decyzji nakazowych, należało- by oczekiwać trwałej zmiany w obszarach objętych kon- trolą i nadzorem. Tak niestety nie jest, na co wskazuje porównanie liczby nieprawidłowości z pierwszych i z ponownych kontroli przedsiębiorców na tych samych placach budowy w roku sprawozdaw - czym, jak również w o dniesieniu do roku poprzed- niego . Uderzające i zarazem niepokojące jest podejście osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo pracy, do sposobu organizowania przez nich stanowisk pracy oraz prac, na których zagrożenia bezpośrednie skutkować mogą śmiercią pracującego, tj. prac na wyso- kości, w t ym z wykorzystaniem rusztowań, czy w wykopach . Działania inspektorów pracy, polegające na kierowaniu środków prawnych w celu usunięcia nieprawidłowości, przynosiły efekty, jednakże ich charakter był doraźny i krótkotrwały. Nie miało to znaczącego wpływu na zmianę sposobu postępowania przedsię- biorców, osób nadzorujących i sa mych pracujących w ujęciu kompleksowym i w dłuższej perspektywie czasowej. Zauważalny spadek nieprawidłowości stwierdzo- ny po ponownych kontrolach tych samych podmio- tów na tych samych budowach dotyczył przede wszystkim o bszarów, w których pracodawcy byli zobowiązani do usu- nięcia uchybień, których jednorazowe wykonanie było s kuteczne w dłuższym przedziale czasowym, np. uzupeł- nienia badań profilaktycznych, szkoleń i ich potwierdze- nia, uzupełnienia dokumentów, przeprowadzenia oceny r yzyka zawodowego przy określonej pracy, opracowania instrukcji lub wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej. Podobnie w zakresie zabezpieczenia tere - nu budowy lub robót przed dostępem osób nieupoważnio- nych lub organizacji zaplecza higieniczno-sanitarnego. P oziom stanu bezpieczeństwa na krajowych budowach określają środki prawne wydawane przez inspektorów pra - cy, przede wszystkim decyzje nakazowe. W przeważającej większości były to decyzje ustne, dotyczące uchybień, które mogły być usunięte podczas trwania kontroli lub nie- zwłocznie po jej zakończeniu. Jednocześnie należy podkre- ślić, że większość wydawanych decyzji miała bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo i zdrowie pracujących , tj. z rygorem natychmiastowego wykonania, wstrzymania prac, wstrzymania eksploatacji maszyn i urządzeń, zakazu prac określonego rodzaju. Skala, rodzaj i charakter decy - zji odnoszących się do bezpieczeństwa i higieny pracy nie u legły zatem zasadniczym zmianom przy ponownych kon- trolach pracodawców na tych samych placach budowy oraz w odniesieniu do poprzedniego roku. Biorąc pod uwagę przedstawione powyżej zależności dotyczące odsetka decyzji nakazowych, można zauwa- żyć, że większość decyzji, w tym związanych z eli- minacją bezpośrednich zagrożeń dla zdrowia i życia, mogła być zrealizowana w krótkim czasie i przy niewielkim nakładzie finansowym . Należy więc uznać, że wszystkie niezbędne do ich wykonania środki i zasoby były dostępne na miejscu. Nie zostały natomiast zastosowane we właściwy sposób. Ujawnione uchybienia w dużej mierze były następ - stwem braku odpowiedzialności małych przedsiębiorców, jako pracodawców, za stan bezpieczeństwa i higieny pra- cy na poszczególnych budowach. Znaczący jest przy tym f akt nierealizowania bądź nieprawidłowego, rutynowego wykonywania funkcji kontrolnych i doradczych przez podle - głe im służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Rola służby bhp u małych przedsiębiorców nadal pozostaje praktycz- nie sprowadzona do przeprowadzania rutynowo szkoleń w z akresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz opracowa- nia w sposób ogólny podstawowych dokumentów. Osoby w ykonujące zadania służby bhp w tych podmiotach nie realizują swojego podstawowego obowiązku dotyczą - cego przeprowadzania kontroli bezpieczeństwa pracy zatrudnionych pracowników. Właściwe wykonywanie zadań przez służby bezpieczeństwa i higieny pra- cy n a budowach, a także znajomość specyfiki zagad- nień związanych z t echnologią wykonania robót, mają istotne znaczenie dla poprawy warunków pra- cy osób pracujących na budowach. Przykładem są duże inwestycje budowlane, na których działają wyspecjalizowa- ne służby bezpieczeństwa i higieny pracy ustanowione dla c ałej budowy przez tzw. generalnego wykonawcę, tj. firmę realizującą kontrakt zawarty z inwestorem. Tam standardy bezpieczeństwa pracy są zauważalnie wyższe. Ważne jest zatem kształtowanie nawyków prawi- dłowego wykonywania prac , w co wpisują się również nawyki bezpiecznego wykonywania prac z zastosowa- niem adekwatnych zabezpieczeń, nawet w przypadkach k rótkotrwałych zadań, gdzie zagrożenie wydaje się zniko- me. Tu jest niekwestionowana rola pracodawców, służby SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 45 bhp i osób bezpośrednio nadzorujących pracę. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza kontrole w tym zakresie oraz wspiera pracodawców, edukując i wskazując dobre praktyki w sferze bezpieczeństwa i higieny pracy, ale inspektor pracy nie może być stawiany w roli pracodawcy lub służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Z obserwacji inspektorów pracy wynika, że czę- sto po zakończeniu kontroli wszystko wra- ca do stanu sprzed kontroli (co potwierdza się w odsetku nieprawidłowości stwierdzanych w powtór- nych kontrolach u przedsiębiorców). Z naczącą rolę pełnią inwestor, inspektor nadzoru inwe- storskiego i kierownictwo budowy (tj. kierownik budowy, kierownicy robót). Uczestnicy procesu budowlanego, mając na względzie przepisy ustawy Prawo budowlane, powinni również angażować się w monitorowanie stanu bezpieczeństwa i reagować na zagrożenia wynikające z nieprzestrzegania przepisów bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia. Wstrzymanie prac, w przypadku wystą - pienia zagrożenia życia i zdrowia pracowników, jest obo- wiązkiem osoby kierującej pracownikami oraz kierownika b udowy lub robót. Wynika to zarówno z przepisów prawa pracy, jak i z przepisów prawa budowlanego. Zauważalny jest bezpośredni wpływ braku faktycznej odpowiedzialności inwestora za stan bezpieczeństwa pra - cy na realizowanych inwestycjach – na poziom bezpie- czeństwa na budowach. Powodem jest sposób określenia r oli inwestora w obowiązująch przepisach prawa, w myśl których nie odpowiada on za organizację bezpiecznej pra - cy na budowie. Ocena przestrzegania przez pracodawców prze- pisów bhp podczas prac wykonywanych żurawiami wieżowymi i szybkomontującymi Podczas kontroli placów budowy inspektorzy weryfi- kowali przestrzeganie przepisów dotyczących eksploata- cji i obsługi żurawi wieżowych lub szybkomontujących. P odmiotami kontrolowanymi byli przedsiębiorcy, na rzecz których była wykonywana praca związana z transportem pionowym materiałów z wykorzystaniem żurawi wieżowych. Przeprowadzono 515 kontroli w 417 podmiotach zaan- gażowanych w wykonywanie prac związanych z transportem p ionowym z wykorzystaniem żurawi na budowach. Wśród kontrolowanych firm były podmioty będące właścicielami żurawi wieżowych, podmioty powierzające obsługę opera - torską żurawi, jak również firmy powierzające zatrudnionym p racownikom funkcje hakowych i sygnalistów, współpracu- jących przy pracach transportowych z operatorami żurawi. S kontrolowano zagadnienia bezpieczeństwa i higie- ny pracy związane z obsługą 276 żurawi wieżowych i 26 żurawi szybkomontujących . Kontrolowane żurawie obsługiwało 416 operatorów. Większość zakładów objętych kontrolami należa- ła do grupy firm mikro-, tj. takich, w których pracowa- ło do 9 osób – 46% kontrolowanych podmiotów. Następna g rupa to zakłady zatrudniające od 10 do 49 pracowników – 37% podmiotów. W przedsiębiorstwach świadczyło pracę 4,4 tys. osób, w tym 3,8 tys. – na podstawie umowy o pracę. Nieprawidłowości w zakresie wykonywania prac z uży- ciem żurawi na budowach, skutkujące skierowaniem ś rodka prawnego, stwierdzono w 78,4% kontroli. Najczęściej kierowano decyzje ustne (76% wszyst- kich decyzji), które zostały zrealizowane jeszcze w trakcie kontroli lub zaraz po jej zakończeniu. Przyczyniło się to do natychmiastowego wyeliminowania nieprawidło - wości, w tym zwłaszcza stwarzających bezpośrednie zagro- żenie dla zdrowia lub życia. Warto podkreślić, że aż 72% w szystkich decyzji odnosiło się do naruszeń stwarzających potencjalne zagrożenia wypadkowe. Nieprawidłowości związane z przygotowaniem do pra- cy operatorów żurawi i osób zaangażowanych w obsługę prac transportowych wystąpiły w 93% kontroli. Zauważalną zmianą w stosunku do roku poprzednie - go, jest wzrost odsetka kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w zakresie udzielania instruktaży sta- nowiskowych w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pra- cy hakowym i sygnalistom. Odsetek kontroli, w których w ystąpiły nieprawidłowości odnoszące się do pozostałych sprawdzanych zagadnień oscylował na zbliżonym poziomie w latach 2022 i 2023. Przygotowanie do pracy osób wykonujących prace transportowe z użyciem żurawi – odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości instruktaż stanowiskowy operatora żurawia instruktaż stanowiskowy hakowego, sygnalisty ocena ryzyka zawodowego badania lekarskie sygnalisty, hakowego badania lekarskie operatora żurawia A B C D uprawnienia kwalikacyjne do obsługi żurawi wieżowych i szybkomontujących F E 43 41 26 14 13 4 A B C D E F 2023 2022 45 33 27 13 11 3 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 46 ROZDZIAŁ 4 Hakowi i sygnaliści stanowili największy odsetek pracują- cych, którzy nie posiadali aktualnych profilaktycznych badań l ekarskich dopuszczających do wykonywanej pracy (31% hakowych i sygnalistów) oraz nie odbyli instruktażu stanowi - skowego (36% hakowych i sygnalistów). Wśród operatorów żurawi tego rodzaju nieprawidłowości występowały rzadziej – 9% operatorów nie odbyło badań profilaktycznych oraz 14% operatorów nie odbyło instruktażu stanowiskowego. Okaza- ło się także, że 9 operatorów nie posiadało uprawnień k walifikacyjnych do obsługi żurawi wieżowych i szyb- komontujących . Ponadto na 25% stanowisk (operatora żurawia, sygnalisty lub hakowego) nie przeprowadzono oceny ryzyka zawodowego lub przeprowadzono ją nieprawidłowo (najczęściej nie identyfikując wszystkich zagrożeń). Organizacja prac transportowych przy użyciu żurawi – odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości zapoznanie z instrukcją pracy żurawia w warunkach kolizyjnych książka dyżurów żurawia zapoznanie z instrukcją bezpieczeństwa prac transportowych odróżnianie sygnalisty i hakowego od pozostałych pracowników instrukcja bezpieczeństwa prac transportowych A B C D przestrzeganie zakazu wykonywania jednocześnie przez jedną osobę czynności operatora żurawia, sygnalisty lub hakowego G instrukcja pracy żurawia w warunkach kolizyjnych H zapoznanie operatora żurawia z instrukcją ewakuacji z kabiny żurawia F instrukcja ewakuacji z kabiny żurawia I E A B C D E F G H I 2023 2022 34 33 20 20 18 12 11 36 52 47 29 38 32 24 25 15 16 8 W 2023 r. w mniejszej liczbie kontroli wystąpiły nieprawi- dłowości w zakresie opracowania instrukcji bezpieczeństwa p rac transportowych, ewakuacji z kabiny żurawia oraz zapo- znania wykonujących prace z tymi dokumentami. Zwiększyła s ię natomiast liczba kontroli, w których ujawniono nieprawidło- wości dotyczące prowadzenia książek dyżurów żurawia; sto- sowania przez sygnalistów i hakowych elementów odzieży lub w yposażenia odróżniających ich od pozostałych pracowni- ków; przestrzegania zakazu wykonywania tych samych czyn- ności jednocześnie przez operatora żurawia, hakowego lub s ygnalistę; opracowywania instrukcji pracy żurawia w warun- kach kolizyjnych. B ez decyzji dozoru technicznego dopuszczającej żuraw do eksploatacji na danym placu budowy pracowały 3 żurawie. Prawie co piąty żuraw pracujący na placu budowy nie posiadał książki dyżurów żurawia lub operatorzy nie doko - nywali w niej wpisów w czasie zmiany. Niejednokrotnie książki prowadzone były niewłaściwie lub nierzetelnie. Ww. uchybienia odnosiły się do 36% kontroli. Stwierdzano brak lub nieprawidłowo opracowane instrukcje: bezpieczeństwa prac transportowych prowa - dzonych przy użyciu żurawi (20%) oraz ewakuacji z kabi- ny żurawia (12%). Często instrukcje zawierały ogólnikowe z apisy dotyczące pracy żurawi, bez uwzględnienia spe- cyfiki danej budowy. Ustalono także, że 34% operatorów ż urawi, sygnalistów i hakowych nie było zapoznawanych z postanowieniami instrukcji bezpieczeństwa prac trans - portowych przed dopuszczeniem ich do pracy, a co piąty operator żurawia z instrukcją ewakuacji z kabiny żurawia. Uchybienia stwierdzono także w odniesieniu do instruk - cji pracy żurawia w warunkach kolizyjnych. Brak bądź nie- prawidłowe opracowanie tej instrukcji stwierdzono w 11% k ontroli, a niezapoznanie się z nią dotyczyło co trzeciego operatora żurawia, sygnalisty i hakowego. W ponad połowie kontroli na budowach stwier- dzono niewyróżnianie się sygnalistów i hak owych spośród pozostałych pracowników w sposób widoczny z kabiny żurawia, np. poprzez zastosowanie odzieży lub wyposażenia z odpowiednimi elementami odróżniającymi wizualnie od pozostałych (kolor bluzy lub kamizelki, okre - ślonego koloru hełm ochronny itp.). Dotyczyło to co drugie- go hakowego bądź sygnalisty. W 2 023 r. odnotowano wzrost liczby kontroli (53% w 2023 r.; 40% w 2022 r.), w których stwierdzono brak napisu ostrzegawczego zabraniającego wejścia na żuraw. Dotyczyło to aż 37% skontrolowanych żurawi. W mniejszej liczbie kontroli stwierdzono nieprawidłowo - ści związane z wyposażeniem kabin żurawi. Tylko w 10% kontroli ujawniono, że kabina żurawia nie była wyposażona w urządzenie do odczytu prędkości wiatru na wysięgniku lub urządzenie było uszkodzone (dotyczyło 5% kontrolowanych żurawi). Natomiast w 13% kontroli wykazano, że osprzęt przeznaczony do podnoszenia ładunków był niedo- stosowany d o rodzaju tych ładunków, bądź do ich wielkości lub ciężaru . Materiały transportowano przy zastosowaniu niekompletnego lub niewłaściwego osprzę- tu dodatkowego, niezabezpieczone przed ryzykiem w ysunięcia lub wypadnięcia. Stwierdzano również moc- no zużyte, poprzecierane i uszkodzone zawiesia, bez SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 47 udokumentowanych przeglądów, oznaczeń i kolorystyki umożliwiających identyfikację. Naruszenia w zakresie dopuszczalnej dobowej normy czasu obsługi żurawi wystąpiły w 13% kontroli i dotyczyły 6% operatorów żurawi. Należy jednak zauważyć, że operato- rów prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą n ie obowiązują ograniczenia wynikające z ustawy Kodeks pracy , dotyczące pięciodniowego tygodnia pracy (mogą pra- cować nawet przez 7 dni w tygodniu i święta). Obejmują ich j edynie ograniczenia czasowe wynikające z rozporządzenia Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 22 paź- dziernika 2018 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pra- cy przy obsłudze żurawi wieżowych i szybkomontujących , które nie odnoszą się do norm czasu pracy określonych w Kodeksie pracy, a jedynie do czasu wykonywania czynno - ści przez operatora żurawia w danej dobie. Z tych powodów operatorzy prowadzący jednoosobową działalność gospo- darczą są najbardziej pożądani na rynku pracy. Podsumowanie Wejście w życie wymogów rozporządzenia z dnia 22 października 2018 r. w sprawie bezpieczeń- stwa i higieny pracy przy obsłudze żurawi wieżowych i szybkomontujących w wielu obszarach wypełniło lukę powstałą po uchyleniu poprzedniego rozporządzenia regu- lującego tę tematykę, usystematyzowało również niektó- re zagadnienia, które wcześniej nie były uregulowane, j ak np. rozdzielenie funkcji i doprecyzowanie obowiązków osób współpracujących z operatorami żurawi wieżowych w trakcie transportu pionowego materiałów. Działania kon - trolne i prewencyjne prowadzone przez inspektorów pra- cy na przestrzeni ostatnich lat, od wejścia w życie wymogów w w. rozporządzenia, bezsprzecznie podniosły poziom wie- dzy i świadomości osób nadzoru i samych pracodawców z z akresu prawidłowego stosowania regulacji w nim zawar- tych i w wielu obszarach pozwoliły na znaczącą reduk- cję występujących nieprawidłowości. Niestety, niektórych p roblemów nie udało się w dalszym ciągu rozwiązać, ani ograniczyć w stopniu, który można by uznać za zadowalają - cy. Do takich problemów zaliczyć można bardzo niski poziom wiedzy, umiejętności i świadomości osób wykonujących funkcję hakowych i sygnalistów. Rozwiązanie go, czy nawet skuteczne ograniczenie nieprawidłowości, wymaga przede wszystkim zmiany istniejących przepisów, co pozwoliłoby m.in. na ograniczenie liczby osób przypadkowo wykonują - cych takie funkcje. Innym problemem, który wymaga zmiany i stniejących regulacji prawnych, jest objęcie takimi samymi wymogami, w zakresie wyposażenia i czasu obsługi żurawi sterowanych z kasety, bez względu na to, czy posiadają one kabinę. W obecnym stanie prawnym, skuteczne działania eliminujące zagrożenia w obszarze pracy żurawi wieżowych sterowanych kasetą są bardzo ograniczone, a działania pre - wencyjne, z uwagi na skalę problemu, są niewystarczające. P ropozycje zmian legislacyjnych w zakresie ww. rozpo- rządzenia zostały wskazane w „Sprawozdaniu z działania P aństwowej Inspekcji Pracy” za rok 2022. Ponadto, w odpowiedzi na zapotrzebowanie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii w 2023 r. przeprowadzono analizę przepisów ww. rozporządzenia, mając na względzie doświadczenia Państwowej Inspekcji Pracy wynikające z pro - wadzenia czynności kontrolnych w tym obszarze, od począt- ku funkcjonowania ww. rozporządzenia. Przekazano w formie t abelarycznej propozycje zmian treści przepisów ww. regula- cji, z uwzględnieniem wniosków legislacyjnych skierowanych p rzez Głównego Inspektora Pracy pismem z dnia 30 listopa- da 2021 r. Przedstawiona ministerstwu opinia miała na celu z aprezentowanie oceny Państwowej Inspekcji Pracy odno- śnie do praktycznego funkcjonowania przepisów ww. rozpo- rządzenia, jak również rozważenia konieczności nowelizacji w w. rozporządzenia. Kontrole przedsiębiorców wykonujących roboty budowlane w zakresie prawnej ochrony pracy Zakres kontroli Celem ustalenia stanu przestrzegania przez przedsię- biorców wykonujących prace na terenie placów budowy p rzepisów prawa pracy przeprowadzono 661 kontroli w 647 podmiotach. Podejmowane czynności miały charak- ter kompleksowy, obejmowały m.in. badanie przestrzegania Wyposażenie żurawi, w tym kabin żurawi – odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości A B C DE wyposażenie kabiny żurawia w urządzenie do odczytu prędkości wiatru na wysokości wysięgnika umieszczanie napisu ostrzegawczego przy wejściu na żuraw \"Osobom nieupoważnionym wstęp wzbroniony\" czytelne oznakowanie informacją o dopuszczalnej nośności oraz znakiem potwierdzającym spełnianie wymogów systemu oceny zgodności haków i zawiesi do transportu ładunków osprzęt przeznaczony do podnoszenia ładunków z uwzględnieniem rodzaju, wielkości oraz ciężaru ładunków, jakie będą nimi przenoszone wyposażenie kabiny żurawia w urządzenie do odczytu temperatury A B C D E 2022 2023 53 40 15 17 8 9 1010 8 13 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 48 ROZDZIAŁ 4 unormowań dotyczących zawierania i rozwiązywania sto- sunku pracy, czasu pracy, wypłaty wynagrodzeń i innych ś wiadczeń ze stosunku pracy oraz udzielania urlopów wypoczynkowych. Wśród skontrolowanych pracodawców największą gru - pę stanowiły podmioty zatrudniające do 9 pracowników – 7 0% kontroli oraz od 10 do 49 pracowników – 25%. Diagnoza W poddanych kontroli podmiotach, podobnie jak w roku ubiegłym, dominowały nieprawidłowości związane z prowadzeniem dokumentacji w sprawach związanych ze sto- sunkiem pracy. Były to uchybienia, które w znaczący sposób m ogą przekładać się na prawidłowość przestrzegania podsta- wowych uprawnień pracowniczych. W z akresie przestrzegania przepisów o czasie pracy przeważały nieprawidłowości związane z nieewidencjono- waniem (4,6% skontrolowanych w tym zakresie podmio- tów) lub nieprawidłowym ewidencjonowaniem czasu pracy ( ponad 25%), a także braki lub innego rodzaju uchybienia w zakresie poprawnego uregulowania systemów, rozkładów czasu pracy i okresów rozliczeniowych (w regulaminach kontrole przedsiębiorców wykonujących roboty budowlane w zakresie prawnej ochrony pracy w latach 2022-2023 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości A B C DEF G prowadzenie ewidencji czasu pracy prowadzenie akt osobowych świadectwa pracy udzielanie informacji o niektórych warunkach zatrudnienia udzielanie urlopu wypoczynkowego w roku nabycia do niego prawa A B C D poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy G niewypłacenie lub zaniżenie ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy H wypłata wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych I ustalenie rozkładu czasu pracy F E HI 37 42 32 31 21 20 19 14 14 2022 2023 38 35 30 20 19 17 16 8 35 pracy lub – w przypadku małych pracodawców – obwiesz- czeniach). Są to nieprawidłowości, których zaistnienie p owoduje nieprawidłowe naliczenie i wypłatę wynagrodze- nia. Utrudniają one również dokonanie ustaleń stanu fak- tycznego przez inspektorów pracy. P rzedsiębiorcy prowadzący działalność budowlaną nie przywiązują wagi do realizacji obowiązków związanych z prowadzeniem ewidencji czasu pracy. W ocenie kon - trolujących duża grupa pracodawców celowo nie rejestruje c zasu pracy, aby uniknąć dodatkowych kosztów, tj. obo- wiązku wypłacenia dodatkowego wynagrodzenia za pracę w g odzinach nadliczbowych, wyższych składek na ubez- pieczenia społeczne itp. Nierzadko też zdarza się, że wyna- grodzenie za czas niezarejestrowany jest wypłacane, ale b ez odnotowania tego w dokumentach oraz opłacenia skła- dek i podatków. U zależnienie prac budowlanych od warunków atmosfe- rycznych powoduje, że pracodawcy odstępują od określa- nia systemów i r ozkładów czasu pracy , jak również informowania pracowników z odpowiednim wyprzedze- niem o indywidualnych rozkładach czasu pracy. Umoż- liwia to intensyfikowanie prac w okresach lepszej pogody i p rzed planowanym terminem zakończenia zlecenia. Przy określeniu rozkładu czasu pracy, w razie przerwy w pra - cach, pracodawca byłby zobowiązany do świadczeń z tytu- łu przestoju. W p rzeciwieństwie do 2022 r., w roku sprawozdawczym praktycznie nie stwierdzano nierekompensowania pracy w dniu wolnym z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy (na ogół w sobotę) innym dniem wolnym od pracy. Problem ten w wystąpił jedynie w 2% kontrolowanych pod - miotów (wobec 10% w 2022 r.) i dotyczył 30 pracowników. Wśród przedsiębiorców wykonujących prace na placach budowy stwierdzano także, w nieznacznie mniejszej skali niż w 2022 r., problemy z wypłatą wynagrodzenia w termi - nie (7,5% w 2023 r.; 8,2% w 2022 r.). N admienić należy, że prowadzenie czynności kontro- lnych w sektorze budowlanym ma określoną specyfikę – w m iejscu wykonywania prac rzadko przechowywana jest dokumentacja związana ze stosunkiem pracy. Inspektorzy pracy napotykają na trudności w skontak- towaniu się z pracodawcą lub osobą go reprezentującą, a d okumenty związane ze świadczeniem pracy przez pracowników przedkładane są fragmentarycznie i suk - cesywnie. Prezentowana dokumentacja jest z reguły niepełna, a jako powód takiego stanu rzeczy poda- wana jest nieobecność osoby zajmującej się obsługą k adrowo-księgową. Umożliwia to stworzenie ad hoc dokumentów brakujących i przedłożenie ich kontrolują - cym w późniejszym terminie. Takie działania znacząco utrudniają dokonanie ustaleń odzwierciedlających stan rzeczywisty. Podsumowanie Przedsiębiorcy wskazują, że zmiany gospodar- cze doprowadziły do tego, że rynek pracy jest ryn- kiem pracownika. Przy deficycie wykwalifikowanych p racowników, często to oni dyktują warunki świadcze- nia pracy, nie zawsze są jednak zwolennikami działania z godnego z literą prawa. Przykładowo pracownicy często SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 49 preferują uzyskanie wyższego wynagrodzenia nad zapew- nienie im takich gwarancji jak np. okresy odpoczynku. O trzymywanie wynagrodzenia w wysokości dużo wyższej niż określona w umowie o pracę, bez obciążenia go skład - kami na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, czy chęć ukrycia dochodów w związku z zobowiązaniami alimenta- cyjnymi powodują, że pracownicy są niechętni potwierdza- niu faktycznego czasu pracy, przynajmniej do zaistnienia s poru z pracodawcą. Mali przedsiębiorcy będący podwykonawcami dużych firm, często wskazują na problemy związane z niezaspo - kajaniem lub nieterminowym opłacaniem ich wierzytel- ności, co przekłada się na utratę płynności finansowej i t rudności z terminowym realizowaniem zobowiązań wobec swoich pracowników. Zaakcentować również należy, że prace świadczo - ne na budowie stanowią z reguły ciężką pracę fizyczną, o bciążającą organizm w stopniu co najmniej znacznym. Stąd przestrzeganie przepisów o czasie pracy – nawet tych o charakterze formalnym, jak określenie systemów i rozkładów czasu pracy – stanowi element tworzenia bez - piecznego i higienicznego środowiska pracy. Redukuje p rzeciążenie ilościowe i jakościowe, co umożliwia właści- wą regenerację sił pracownika, stanowiąc jednocześnie e lement prewencji wypadkowej. Nadmierne obciążenie pracą, przekraczające w sposób znaczny przyjęte normy czasu pracy, realizowane w sposób ciągły i usystematy - zowany, stanowi naruszenie prawa pracowników do wypo- czynku, co skutkuje naruszeniem prawa do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W związku z powyższym, skala oraz rodzaj stwier - dzonych nieprawidłowości w firmach wykonujących prace na placach budowy wskazuje na konieczność konty- nuowania działań kontrolnych. Kontrole przedsiębiorców wykonujących roboty budowlane w zakresie legalności zatrudnienia obywa- teli polskich i cudzoziemców Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 377 kon- troli , podczas których badali legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich. Łącznie skontrolowali legalność zatrudnienia 2 024 osób. Ponadto, prowadząc kontrole przedsiębiorców wyko- nujących prace na terenie placów budowy, w 174 kontro- lach badano zagadnienia z zakresu legalności zatrudnienia cudzoziemców. Kontrolą objęto 637 cudzoziemców, z których 20% wykonywało pracę na podstawie oświadcze- nia o powierzeniu pracy cudzoziemcowi, 36% na podstawie p owiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy. Najliczniejszą grupę kontrolowanych cudzoziemców stano - wili obywatele Ukrainy – 522 osób, tj. 82% sprawdzonych cudzoziemców. W dalszej kolejności objęto kontrolą obywa- teli Białorusi (38 – 6%), obywateli Gruzji (26 – 4%) i Turcji ( 10 – 2%). Najwięcej, bo 52% cudzoziemców, świadczyło pra- cę w mikroprzedsiębiorstwach (zatrudniających do 9 osób). Diagnoza Na 377 przeprowadzonych kontroli obywateli polskich, w 121 kontrolach stwierdzono nieprawidłowości. Dotyczyły one: −braku albo nieterminowego potwierdzenia na piśmie rodzaju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pracę – podczas 29 kontroli, w stosunku do 61 osób objętych kontrolą legalności zatrudnienia w zakresie badanego zagadnienia, −braku albo nieterminowego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych pracowników podczas 86 kontroli, w odnie - sieniu do 162 osób, a także osób świadczących pra- cę na podstawie umów cywilnoprawnych – odpowiednio podczas 24 kontroli, w stosunku do 33 osób, −niezawiadomienia przez bezrobotnych powiatowego urzę - du pracy o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności – 3 przypadki na 138 osób objętych kon- trolą w zakresie badanego zagadnienia. W 2 023 r. w zakresie realizacji obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy , terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mających wpływ na wymiar składek, inspektorzy pracy stwierdzili nieprawidłowości podczas 96 kontroli przepro - wadzonych w tym zakresie. Najwięcej nieprawidłowości d otyczyło terminowości opłacania składek na Fundusz Pra- cy. Takie uchybienie ujawniono w toku 86 kontroli. P owierzenie nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono wobec 107 cudzoziemców w toku 46 kontroli, tj. 26,4% wszystkich kontroli, w których badano legalność zatrudnienia cudzoziemców. Nielegalne powie - rzenie pracy dotyczyło najczęściej obywateli: Ukrainy – 91 osób, tj. 16% obywateli tego państwa objętych kon- trolą, następnie Białorusi, Gruzji i Filipin – po 4 osoby. P rzeważający odsetek nielegalnie zatrudnionych cudzo- ziemców odnotowano w mikroprzedsiębiorstwach – 6 3%. Inspektorzy pracy ujawnili następujące naruszenia przepisów dotyczących legalności powierzania pracy obcokrajowcom: −brak wymaganego zezwolenia na pracę – podczas 30 kontroli, w stosunku do 70 cudzoziemców, −brak zawarcia umów w wymaganej formie – podczas 9 kontroli, 22 cudzoziemców, −pracę na innym stanowisku lub innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę – 10 kontroli, 20 cudzoziemców. Stwierdzono nieprzestrzeganie przepisów dotyczących technicznego bezpieczeństwa pracy w odniesieniu do 49% badanych cudzoziemców (w 85 kontrolach). Ponadto ujaw - niono brak lub nieterminowe zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych – 104 przypadki, tj. 18% kontrolowanych cudzoziemców. Wykazane w toku kontroli nieprawidłowości dotyczyły także: −braku lub nieprawidłowego wypłacenia wynagrodzenia oraz innych świadczeń związanych z pracą – 41 przypad - ków, tj. 7,3% badanych cudzoziemców, −niezgodności umowy cywilnoprawnej z warunkami świad- czenia pracy – 18 przypadków, tj. 10,3% ogółu badanych cudzoziemców. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 50 ROZDZIAŁ 4 Podsumowanie Kontrole legalności zatrudnienia zarówno obywateli pol- skich, jak i cudzoziemców wykazały, że w dalszym ciągu w ystępują nieprawidłowości w tym obszarze. W przypad- ku kontroli legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej o bywateli polskich, inspektorzy pracy stwierdzili nieprawi- dłowości w co trzecim kontrolowanym podmiocie. Najwięcej n ieprawidłowości dotyczyło zgłaszania zarówno pracow- ników, jak i osób świadczących pracę na podstawie umów c ywilnoprawnych do ubezpieczeń społecznych. W zakresie legalności zatrudnienia cudzoziemców ujawniono, że w 57% kontroli wystąpiły naruszenia z zakresu bhp wobec wykonu - jących pracę obcokrajowców. Kontrole interwencyjne robót budowlanych i zagrożeń o charakterze publicznym Niezależnie od planowych kontroli przeprowadzonych w związku z realizacją „Strategii kontroli i prewencji dla sektora budowlanego” Państwowa Inspekcja Pracy reago- wała n a zgłoszenia obywateli, przedstawicieli urzędów i instytucji różnych prac i remontów budowlanych, prowa- dzonych z naruszeniem obowiązujących przepisów bezpie- czeństwa i higieny pracy lub stwarzających zagrożenie dla o sób postronnych. Działania kontrolne były podejmowane niezwłocznie, w celu jak najszybszego usunięcia stwier - dzonych nieprawidłowości. Kontrolowano najczęściej krótkotrwałe pra- ce budowlane, wykonywane w mi ejscach ogól- nodostępnych. Zazwyczaj były to roboty związane z ocieplaniem lub remontem elewacji budynków, wymianą poszycia dachów, budową lub przebudową odcinków dróg oraz remontem sieci i przyłączy zasilających w media. W 2023 r. zostało przeprowadzonych 2 439 takich kontroli interwencyjnych u 2 291 pracodawców. Najwięcej zgłoszeń, a następnie interwencji inspektor- skich, dotyczyło szczególnie łatwych do zauważenia przez o soby z zewnątrz, prac na wysokości, w tym elewa- cyjnych . Stwarzały one najwięcej zagrożeń zarówno dla pracujących, jak i osób przechodzących lub parkujących w pobliżu, które obawiając się o swoje zdrowie i mienie infor- mowały o dostrzeżonych niebezpieczeństwach. Z naczny odsetek stwierdzonych nieprawidłowości doty- czył prac wykonywanych z rusztowań roboczych – w 35% kontroli interwencyjnych. Nagminne było wyko- nywanie pracy na pomostach rusztowań, na których nie zam ontowano balustrad zabezpieczających przed upadkiem lub zastosowano balustrady niekompletne. Brak zabezpieczenia i oznakowania strefy nie- bezpiecznej , w tym niezastosowanie zabezpieczeń przed spadającymi przedmiotami nad ciągami komunikacyjnymi, przejściami dla osób postronnych, np. w postaci szczelnych osłon i daszków, stwierdzono w 28% kontroli. Takie sytuacje występowały w miejscach prowadzenia prac na wysokości (podczas ocieplania budynków, przy pracach na rusztowa - niach lub na dachach); przy pracach związanych z transpor- tem pionowym materiałów; jak również przy wykonywaniu r obót z wykorzystaniem maszyn i urządzeń do robót ziem- nych, budowlanych i drogowych, w szczególności przy cią- gach komunikacyjnych bądź w pasie drogowym; a także p rzy pracach związanych z przebudową chodników i lokal- nych dróg dojazdowych. W 2 6% podejmowanych kontroli interwencyjnych ujaw- niono wiele nieprawidłowości w obszarze użytkowania instalacji i urządzeń elektrycznych . Często pracu- jący nie stosowali środków ochrony indywidualnej (np. hełmów ochronnych, ochron słuchu, dłoni, twarzy lub oczu) – w 21% kontroli. Pozostałe uchybienia związane były z rodzajem wykonywanych prac – np. przy robotach ziemnych i w wykopach dominującym problemem był brak odpowiednich zabezpieczeń ścian wykopów przed osunię - ciem gruntu. Przeprowadzono także 122 kontrole interwencyjne u 117 pracodawców w pozostałych rodzajach dzia- łalności . Charakterystyczna dla tego typu kontroli jest różnorodność miejsc występowania zagrożeń. Większość nieprawidłowości była ujawniana podczas wykonywania prac w miejscach ogólnodostępnych, w których istniało ryzy - ko zagrożeń dla osób trzecich, np. pieszych. Kontrole interwencyjne wykonywania robót budowlanych odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości środki ochrony indywidualnej (np. hełmy ochronne) zabezpieczenie i oznakowanie strefy niebezpiecznej użytkowanie instalacji i urządzeń elektrycznych prace wykonywane z rusztowań prace na wysokości (stropy, dachy, itp.) A B C D protokół odbioru rusztowania G instrukcja bezpiecznego wykonywania robót H zabezpieczenie terenu budowy przed dostępem osób nieupoważnionych (np. ogrodzenie) F instruktaż stanowiskowy I E protokół pomiarów elektrycznych J roboty ziemne i wykopy K 35 28 23 A B C D E F GH I J K 31 24 24 20 15 14 12 12 7 6 34 21 1717 15 11 10 66 2023 2022 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 51 Najwięcej nieprawidłowości dotyczyło prac na wysokości oraz niezabezpieczenia lub nieoznakowania stref niebez- piecznych podczas prac polegających na: −wycinaniu bądź przycinaniu drzew rosnących w sąsiedz- twie dróg komunikacyjnych dla pieszych; −odśnieżaniu połaci dachowych budynków; −demontażu oświetlenia ulicznego przy ciągach pieszo - -jezdnych (np. w związku z niewłaściwą organizacją ruchu chodnik był zastawiony podestem ruchomym przejezd- nym, co groziło wypadkiem komunikacyjnym, ponieważ piesi zmuszeni byli wychodzić na jezdnię w celu ominięcia urządzenia); −zastawianiu wyjść ewakuacyjnych w sklepach wielkopo - wierzchniowych, co uniemożliwiało szybkie wydostanie się klientów na otwartą przestrzeń w razie zaistnienia zagrożenia (np. pożaru). Z agrożenia publiczne o charakterze innym niż budowla - ne są kontrolowane sporadycznie. Ujawniane były podczas i nnych kontroli lub na skutek zgłoszeń osób, które dostrze- gają nieprawidłowości, a także na podstawie powiado- mień od innych organów. N ależy podkreślić, że kontrole zagrożeń o charakterze publicznym wpływają na poprawę zarówno bezpieczeństwa obywateli, jak i bezpieczeństwa pracy. Pozostawiają również pozytywny odbiór społeczny świadczący o skuteczności działania Państwowej Inspekcji Pracy. Kampania prewencyjno-kontrolna „Budowa. STOP wypadkom!” W roku sprawozdawczym urząd kontynuował trzylet- nią ogólnopolską kampanię prewencyjno-kontrolną „Budowa. STOP wypadkom!” , realizowaną pod hasłem „SZANUJ ŻYCIE, SIEBIE NIE ODBUDUJESZ”. Kampania adresowana jest do pracodawców, kierow- ników budowy i rob ót, pracowników oraz inwestorów . Jej celem jest poprawa bezpieczeństwa pracy w budownic- twie. Przekaz kampanii koncentruje się na zagrożeniach dla ży cia i zdrowia pracowników, wskaźnikach wypadkowych, a także zachęca do potępienia zachowań niezgodnych z zasadami bezpieczeństwa pracy w budownictwie nawet przy drobnych pracach budowlanych. W roku sprawozdawczym kontynuowano współpracę z partnerami kampanii. Na przykład ze środków prewencji wypadkowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wydruko - wano bannery budowlane „Szanuj życie, siebie nie odbu- dujesz”. Inspektorzy pracy dystrybuowali je na budowach w c ałym kraju. Partnerzy kampanii za pośrednictwem swoich stron internetowych oraz mediów społecznościowych promowali założenia kampanii. Na łamach Biuletynu Urzędu Dozo - ru Technicznego „Inspektor – technika i bezpieczeństwo” Logo kampanii Banner budowlany „Szanuj życie, siebie nie odbudujesz” Artykuły przygotowane przez Inspektorów Pracy publikowane w biuletynie Urzędu Dozoru Technicznego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 52 ROZDZIAŁ 4 ukazały się artykuły przygotowane przez inspektorów Pań- stwowej Inspekcji Pracy oraz zamieszczane były infografiki k ampanii. Kampania była realizowana w 2023 r. z wykorzy - staniem wielu kanałów informacyjnych. W całym kra- ju organizowano konferencje tematyczne, szkolenia i spotkania informacyjne dla pracodawców, pracowników branży budowlanej i inwestorów. Popularyzacja wiedzy o bezpieczeństwie na budowie odbywała się podczas targów i imprez plenerowych, spotkań, a także semina - riów na wyższych uczelniach oraz w szkołach kształcą- cych przyszłą kadrę budowlaną. Tematykę konferencji i s zkoleń dostosowano do jej uczestników oraz do zakresu realizowanych prac na budowach, na których prowadzo - no konkretne szkolenia. Organizacją szkoleń na placach budowy zajmowało się kierownictwo firm wykonawczych, ściśle współpracujące z inspektorami pracy. Pozwoli - ło to na lepszy dobór zagadnień oraz na wyznaczenie dogodnych terminów spotkań. Zaletą szkoleń był bezpo- średni kontakt osób odpowiedzialnych za bezpieczeń- stwo na budowie z inspektorami pracy, którzy na bieżąco o dpowiadali na pytania uczestników. Łącznie inspektorzy pracy w całym kraju przeprowadzili 360 szkoleń, w których uczestniczyło 7 210 osób, w tym m.in. 2 226 pracodaw- ców i p rzedsiębiorców niebędących pracodawcami, 3 590 pracowników oraz 352 przedstawicieli służby bhp . Działania prowadzone w okręgowych inspektora- tach pracy wspierano ogólnopolską kampanią medial- ną realizowaną w telewizji i Internecie. Podobnie jak w 2 022 r. szczególną uwagę poświęcono promocji bez- piecznych zachowań na placu budowy oraz stosowania ś rodków ochrony indywidualnej przez pracowników. Kam- pania telewizyjna, przeprowadzona w listopadzie 2023 r., obejmowała 7 433 emisje 30-sekundowego spotu w stacjach TVP1, TVP2, Polsat, a także 97 stacjach tema- tycznych. Dzięki temu z przekazem zapoznało się 2 ,1 mln osób. Spot telewizyjny został również wykorzy- stany w innych działaniach medialnych kampanii „Budowa. S TOP wypadkom!”. W promocji prowadzonej w serwisie YouTube, spot uzyskał ponad 1,4 mln wyświetleń . Dodatkowo dzięki współpracy z Miejskimi Zakładami Autobusowymi w Warszawie, w październiku 2023 r. spot był również emitowany na ponad 1 600 ekranach reklamowych systemu „Halo Warszawo!” w 325 autobusach . W październiku i listopadzie 2023 r. w Internecie na por- talach o tematyce budowlanej (m.in. murator.pl, murator- plus.pl, kb.pl) oraz sieci reklamowej GDN (Google Display N etwork) emitowano bannery reklamowe kierujące do stro- ny kampanii www.bhpnatak.pl. Dodatkowo w wyszukiwar- ce Google przygotowano specjalne reklamy, które były w yświetlane kontekstowo użytkownikom zaintereso- wanym tematyką budownictwa, a także zagadnieniami b ezpieczeństwa w branży budowlanej. Promocję prowa- dzono również na portalu ogłoszeniowym olx.pl, gdzie b annery kampanii umieszczane były m.in. na podstronach z maszynami i urządzeniami budowlanymi oraz z ogło - szeniami dotyczącymi usług budowlanych i remontowych. Ogółem w czasie trwania działań w Internecie odnotowano ponad 157 tys. kliknięć w bannery i inne formy reklamy związane z kampanią. Tematyka związana z bezpieczeństwem pracy w budow- nictwie, promocja szkoleń realizowanych przez Państwową I nspekcję Pracy dla branży budowlanej oraz inne działania związane z kampanią „Budowa. STOP wypadkom!” były również popularyzowane przez okręgowe inspektoraty pracy na zasadach non-profit w lokalnych i regionalnych mediach. Łącznie ukazały się 342 informacje o prowa- dzonej kampanii w l okalnych i regionalnych sta- cjach telewizyjnych, radiowych, a t akże w prasie i Internecie. Promocja spotu kampanii Banner kampanii wykorzystywany w promocji kampanii w Internecie” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 53 W roku sprawozdawczym fundacja ipomocni.pl włą- czyła się jako podmiot wspierający działania Pań- stwowej Inspekcji Pracy w budownictwie. Fundacja p ropaguje wiedzę na temat bhp, zwraca uwagę spo- łeczeństwa na problem wypadków przy pracy, a także p omaga osobom poszkodowanym w wypadkach. Dzię- ki współpracy podjętej z Okręgowym Inspektoratem P racy w Krakowie oraz Głównym Inspektoratem Pracy przygotowane zostały 3 podcasty na temat wypad- ków przy pracy oraz oceny ryzyka zawodowego . Omówiono w nich m.in. specyfikę zagrożeń zawodo- wych związanych z pracą na budowie, wskazano na rolę s ystemowego zarządzania bezpieczeństwem pracy oraz stosowania środków ochrony zbiorowej i indywi - dualnej ograniczającej ryzyko wypadkowe. Podcasty przygotowane przez inspekcję pracy doskonale wpi- sują się w adresowany do pracodawców cykl podca- stów pt. „Praktycznie BHP”, które w przystępny sposób p odejmują tematykę bezpieczeństwa pracy. Bezpieczeń- stwo w budownictwie promowano również za pośrednic- twem bezpłatnych materiałów i wydawnictw Państwowej In spekcji Pracy, przekazywanych odbiorcom podczas działań kontrolnych i prewencyjnych, m.in. w trakcie „Tygodnia bezpieczeństwa”, szkoleń, konferencji, semi - nariów, spotkań z inwestorami, a także targów branżo- wych. W 2023 r. zaktualizowano i wznowiono 2 pozycje w ydawnicze z serii „Budownictwo”: „Dobór środków technicznych zabezpieczających przed upadkiem” i „Bezpieczeństwo na stanowiskach pracy”. Oferta materiałów merytorycznych dla branży budowlanej została również rozszerzona o 3 nowe infografiki dotyczące bezpieczeństwa pracy w budownic- twie : „Bezpieczna praca z elektronarzędziami”, „Bezpieczeństwo pracy na budowie w pobliżu linii elek- troenergetycznych”, „Bezpieczeństwo pracy podczas r ozładunku na placu budowy”. Na stronie kampanii Infografika kampanii „Budowa. STOP wypadkom!” www.bhpnatak.pl umieszczono również ulotkę „Pracow- nicy delegowani w sektorze budowlanym” przygotowaną p rzez Europejski Urząd ds. Pracy. W trakcie wszystkich działań kampanii „Budowa. STOP wypadkom!” rozdystrybuowano blisko 20 tys. publika- cji w j ęzykach polskim i ukraińskim . Ważną formą promowania bezpieczeństwa pra- cy na budowach jest udział Państwowej Inspekcji Pracy w b ranżowych imprezach masowych, jakimi są targi. Wio- dącą imprezą tego typu były Międzynarodowe Targi Budow- nictwa i Architektury BUDMA 2023 w Poznaniu, podczas k tórych zorganizowano konferencję pn. „Budowa. STOP SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 54 ROZDZIAŁ 4 wypadkom! Koordynator do spraw bhp fundamen- tem bezpiecznej budowy” . W konferencji poruszano tematy misji koordynatora bhp na budowie, kwalifikacji for- malnych i praktycznych osoby pełniącej obowiązki koor- dynatora, sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy na terenie budowy. Zaprezentowano również studium przypadku, w którym brak skutecznej koordynacji w zakresie bhp na budowie przyczynił się do wypadku przy pracy. Na zakończenie konferencji laureaci konkursu „Buduj bezpiecznie 2022” opowiedzieli o swoich doświadczeniach i stosowanych dobrych praktykach w zakresie koordyna - cji nadzoru nad bezpieczeństwem i higieną pracy na placu b udow y. Konferencja pn. „Zarządzanie bezpieczeństwem pracy na budowie, ze szczególnym uwzględnieniem prac szczególnie niebezpiecznych – wykonywania prac dekarskich” zorganizowana została przez Okręgowy Inspektorat Pracy we Wrocławiu we współpracy z Ośrodkiem Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy. Podczas konferencji przedstawiono m.in. doświadczenia kontrolne inspektorów pracy w zakresie organizacji i wykonywania prac dekarskich, działania Porozumienia dla bezpieczeństwa w budownictwie w zakresie ograniczenia zagrożeń związanych z wykonywa - niem prac dekarskich, siatki bezpieczeństwa oraz pionowe s ystemy zabezpieczeń. Konferencja została zorganizowana w systemie hybrydowym, uczestniczyło w niej blisko 50 osób w Ośrodku Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy oraz pra - wie 200 osób on-line. O rganizatorem konferencji pn. „Bezpieczeństwo w budownictwie – roboty ziemne zawsze na pozio- mie!” był Okręgowy Inspektorat Pracy w Opolu oraz Poli- technika Opolska Wydział Budownictwa i Architektury. P odczas wydarzenia poruszono m.in. tematy: opolskiej statystyki wypadkowej, analizy zagrożeń na przykładzie wypadków przy pracy związanych z robotami ziemnymi, pro - blemy wykonawcze podczas realizacji monolitycznych ścian s zczelinowych, znaczenie prawidłowego stanu nawodnienia dla pracowników budownictwa. Na zakończenie odbył się pokaz zastosowań lekkich zabezpieczeń wykopów. Wśród organizowanych wydarzeń na uwagę zasługuje konferencja dydaktyczno-szkoleniowa pn. „Bezpieczeń- stwo pracy przy realizacji konstrukcji monolitycz- nych. Deskowania – projektowanie i m ontaż” , która odbyła się na terenie Wydziału Budownictwa i Nauk o Śro- dowisku Politechniki Białostockiej. Konferencja dotyczy- ła kwestii bezpieczeństwa pracy w branży budowlanej. Z wracano uwagę na to, jak ważne jest szkolenie pra- cowników, codzienne stosowanie zasad bezpieczeństwa p racy na budowie, a także dostarczanie nowoczesnych narzędzi i urządzeń, zapewniających wysoki poziom bezpieczeństwa na placu budowy. Podczas konferencji przedstawiono prezentacje dotyczące konstrukcji monoli - tycznych i deskowań stropowych. Spółka Palisander zor- ganizowała stoisko, na którym zaprezentowano zasady b ezpiecznego montażu przykładowej konstrukcji desko- wań stropowych. W e współpracy z Politechniką Bydgoską, Okręgowy Inspektorat Pracy w Bydgoszczy zorganizował konfe - rencję pn. „Zagrożenia przy pracach budowlanych i koordynacja BHP na budowach” . Myślą przewodnią i jej celem było upowszechnianie wiedzy na temat prze- strzegania przepisów i zasad bhp przy wykonywaniu robót bu dowlanych oraz aspektów związanych z koordynowa- niem prac budowlanych. Podczas wydarzenia popularyzo- wano dobre praktyki dotyczące prawa pracy m.in. wśród s tudentów i osób wkraczających na rynek pracy. Dodat- kową atrakcją był samochód demonstracyjny, w którym w yeksponowano produkty bhp. Zaprezentowano syste- my chroniące przed upadkiem z wysokości wraz z poka- zami ich zastosowania. Wydarzenie było transmitowane o n-line na YouTube. Okręgowy Inspektorat Pracy w Kielcach zorganizował konferencję pn. „Bezpieczna praca na wysokości – Budowa. STOP wypadkom!” . Wydarzenie odbyło się na Politechnice Świętokrzyskiej i składało się z dwóch części: merytorycznej i praktycznej. W trakcie pokazów zaprezentowano proces montowania rusztowania (wie - ża jezdna), fazy upadku z wysokości, pokaz dynamiczny, s posoby zabezpieczania przed upadkiem pracowników wykonujących prace na drabinach, a także procedurę Konferencja „Budowa. STOP wypadkom! Koordynator do spraw bhp fundamentem bezpiecznej budowy” Konferencja „Bezpieczeństwo w budownictwie – roboty ziemne zawsze na poziomie!” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 55 ratowniczą przy pracy na wysokości. Podczas imprezy można było wziąć udział w warsztatach prowadzonych przez ekspertów zajmujących się bezpieczeństwem pra - cy na wysokości. Okręgowy Inspektorat Pracy w Olsztynie we współ- pracy z Wydziałem Geoinżynierii Uniwersytetu Warmiń- sko-Mazurskiego w Olsztynie zorganizował seminarium p n. „NIE!BEZPIECZNA BUDOWA 2023”. Podczas wydarzenia omówiono szereg zagadnień związanych z bezpiecznym wykonywaniem pracy w budownictwie oraz zagrożeniami i nieprawidłowościami związanymi z praca - mi budowlanymi. Podczas przerwy odbył się pokaz bez- piecznego montażu rusztowań, zorganizowany przez fi rmę JURGO Sp. z o.o. Na zakończenie wręczono nagrody w konkursie „NIE!BEZPIECZNA BUDOWA 2023”. Okręgowy Inspektorat Pracy w Rzeszowie zorgani- zował konferencję naukową pn. „ŚWIADOMY = BEZ- PIECZNY . Nie daj się zaskoczyć – bezpieczeństwo i higiena pracy przy urządzeniach elektroener- getycznych” . Konferencja odbyła się w auli Politech- niki Rzeszowskiej. Jej celem była popularyzacja wiedzy i z większenie świadomości zagrożeń podczas wykonywa- nia prac eksploatacyjnych przy urządzeniach elektroener- getycznych, w tym wykonywanych na wysokości. Jednym z t ematów konferencji był dobór sprzętu i środków ochrony indywidulanej stosowanych podczas wykonywania prac eksploatacyjnych i budowlanych. Kontynuacją tematyczną były ćwiczenia akcji ratowniczej, zorganizowane we współ - pracy z Polskimi Sieciami Elektroenergetycznymi i na ich t erenie. W ćwiczeniach udział wzięły jednostki Państwowej Straży Pożarnej, Policji, jednostki ratownictwa medycz - nego oraz Centrum Powiadamiania Ratunkowego. Pod- czas ćwiczeń omówiono również procedurę postępowania i nspektora pracy związaną z wypadkiem przy pracy. Kolejnym interesującym wydarzeniem była zorganizo - wana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Zielonej Górze konferencja pn. „Budujemy bezpiecznie i nowocze- śnie. Ograniczanie zagrożeń w o biektach komu- nalnych i h ydrotechnicznych” . Spotkanie składało się z części teoretycznej – cyklu wykładów dotyczących m.in. dobrych praktyk zapobiegania wypadkom przy pracy w oczyszczalniach ścieków. Część praktyczną zorganizo - wano w hali Laboratorium Instytutu Budownictwa Uniwersy- tetu Zielonogórskiego. Specjalistyczna Grupa Ratownictwa W ysokościowego Państwowej Straży Pożarnej z Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej w Zielonej Górze zaprezentowała działania ratownicze z wykorzystaniem technik linowych. Zademonstrowano sposoby ewakuacji ludzi z dużych wyso - kości oraz techniki ratowania poszkodowanych uwięzionych w wykopach lub studniach. Procedurę prowadzenia akcji ratowniczej omówił dowódca jednostki. Pokaz bezpiecznej pracy na wysokości podczas konferencji w Kielcach Pokaz bezpiecznego montażu rusztowań, zorganizowany przez firmę JURGO Sp. z o.o. Ćwiczenia akcji ratowniczej na terenie Polskich Sieci Elektroenergetycznych Pokaz ewakuacji poszkodowanego z przestrzeni zagrożonej SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 56 ROZDZIAŁ 4 Wsparciem działań dla branży budowlanej była współpraca z sygnatariuszami Porozumienia dla Bez- pieczeństwa w Budownictwie. W dniach 15-19 maja 2 023 r. odbyła się jubileuszowa 10. edycja „Tygodnia Bezpieczeństwa” w budownictwie, pod hasłem „STOP ma moc! Uważam, nie narażam”. Podobnie jak w latach ubiegłych, również w roku sprawozdawczym, w wydarzeniu organizowanym przez Porozumienie czynny Plakat promujący „Tydzień bezpieczeństwa” udział wzięli inspektorzy pracy z okręgowych inspekto- ratów pracy. Podczas Tygodnia Bezpieczeństwa, odbyło s ię wiele szkoleń, pokazów sprzętu budowlanego oraz prezentacje bezpiecznych metod pracy z wykorzystaniem narzędzi. Przykłady współpracy firm budowlanych z okręgowymi inspektoratami pracy: 9w siedzibie biura budowy MOSTOSTAL Warszawa S.A. w ramach „Dnia bezpieczeństwa” odbyło się szkolenie dla pracowników firm budowlanych, które realizują inwestycję pn. „Budowa obwodnicy Opatowa S74 i DK9”; 9w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Łodzi przeprowa - dzono szkolenia na terenie budów, a także na terenie elektrociepłowni EC3 obsługiwanej przez Erbud Industry Centrum Sp. z o.o. Tematyka szkoleń została dosto - sowana do rodzaju prac wykonywanych na poszcze- gólnych budowach. Zainteresowanie budziła głównie tematyka odpowiedzialności za bezpieczeństwo i higienę pracy na budowie, a także podstawowe zagadnienia takie jak bezpieczeństwo przy pracach na wysokości, robotach budowlanych oraz przy pracach na ruszto - waniach. Na szkoleniach omawiano także przykłady wypadków oraz konsekwencji prawnych takich zdarzeń. Dodatkowo po szkoleniach odbywały się pokazy sprzętu HILTI oraz środków ochrony indywidualnej chroniących przed upadkiem z wysokości zorganizowanych przez Erbud Industry Centrum; 9na budowie Podkarpackiego Centrum Chorób Płuc odby - ły się ćwiczenia ewakuacji operatora z kabiny żurawia z udziałem grupy wysokościowej z Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej w Rzeszowie. Podczas ćwiczeń zabezpieczanych przez jednostkę ratownic - twa medycznego, w warunkach budowy strażacy mogli zaprezentować swoje umiejętności oraz sprzęt, a pra- cownicy poznali procedury i metody działania w sytuacji awaryjnej. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 57 Podczas działań kontrolnych, jak i prewencyjnych inspektorzy pracy spotykali się z pozytywnym odbio- rem prowadzonej kampanii „Budowa. Stop wypadkom!”. D rugi rok kampanii pokazał, że branża budowlana zwró- ciła uwagę na skoordynowane działania Państwowej In spekcji Pracy, co przełożyło się na zwiększone zain- teresowanie uczestnictwem w szkoleniach wśród pra- cowników firm budowlanych. Efektem tych działań jest r ównież to, że pracodawcy częściej i chętniej kierują pracowników na szkolenie. Kampania miała też uświado - mić pracodawcom, że oprócz zapewnienia bezpiecznych w arunków pracy niezwykle istotne jest konsekwentne przestrzeganie oraz egzekwowanie przepisów i zasad bhp wśród wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego. Zgodnie z przyjętą 3-letnią strategią działania będą konty - nuowane w 2024 r. Wnioski Specyfika robót budowlanych powoduje występowanie, praktycznie na każdym placu budowy, prac niebezpiecznych określonych w przepisach ustawy Prawo budowlane oraz szczególnie niebezpiecznych wymienionych w przepisach prawa pracy. Prace te wykonywane niezgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa pracy automatycznie generują bezpośrednie zagrożenia dla zdrowia i życia pracowników, a ich skutkiem są wypadki w budownictwie. Znamienny jest fakt, że te same rodzaje nieprawidłowości, w podobnej skali, odnotowywane są co roku przez inspektorów pracy kontrolu - jących roboty budowlane. P ozytywnym i znaczącym efektem prowadzonych kontroli jest ich wysoka skuteczność. Przyczyniło się to do eliminacji wielu zagrożeń dla zdrowia i życia pra- cowników, szczególnie o charakterze bezpośrednim. Nie j est to jednak równoznaczne z trwałością oddziaływania środków prawnych kierowanych przez inspektorów pra - cy do pracodawców na organizację pracy i jej wykonywanie przez pracujących. Analiza wyników kontroli i przyczyn stwierdzonych niepra- widłowości wskazuje, że kontrole warunków pra- cy na budowach oraz podejmowane działania p rewencyjne nie są wystarczające, aby wpłynąć całościo- wo na poprawę bezpieczeństwa pracy w budownictwie. K onieczne jest także aktywne włączenie się inwestorów oraz zmiana podejścia samych pracodawców do odpo - wiedzialności za zdrowie i życie podległych osób. Nieprawidłowości stwierdzone w kontrolach wskazu- ją na niewystarczające zaangażowanie i poziom wiedzy pracodawców w zakresie organizowania prac w sposób zgodny z wymaganiami. Stan ten mógłby ulec znaczącej poprawie w przypadku aktywnego włączenia się osób wykonujących zadania służby bezpieczeństwa i higie - ny pracy, posiadających odpowiednią wiedzę, w doradztwo p racodawcom oraz kontrole na budowach. Aktualne wyma- gania kwalifikacyjne dla służb bezpieczeństwa i higieny p racy nie dają wystarczającej wiedzy w zakresie rozwiązań specjalistycznych, np. w budownictwie. Połączenie tytułu specjalisty bhp z konkretnymi branżami, a nie tylko z lata - mi pracy, dałoby przełożenie na poziom wiedzy i skuteczne r ealizowanie zadań. Znaczącym czynnikiem mającym wpływ na trwałą popra - wę warunków pracy przy realizacji robót budowlanych jest również zainteresowanie i czynny udział pracowni- ków w tworzeniu środowiska pracy zgodnego z przyjętymi standardami. Pokaz sprzętu HILTI oraz środków ochrony indywidualnej chroniących przed upadkiem z wysokości zorganizowany przez firmę Erbud Industry Centrum Ćwiczenia akcji ratowniczej – ewakuacja operatora z kabiny żurawia prowadzona przez jednostkę Państwowej Straży Pożarnej SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 58 ROZDZIAŁ 4 Równie istotne w kształtowaniu warunków bezpieczeń- stwa pracy przy realizacji inwestycji, jest właściwe przy- gotowanie i o rganizacja procesu budowlanego . Prawidłowe, wcześniejsze przygotowanie inwestycji pod względem bezpiecznego wykonania kolejnych etapów robót budowlanych, wynikające z przyjętych technologii realizacji obiektu, pozwala zachować odpowiednie standardy pracy, a także przekłada się na jej właściwe tempo i oszczędności ekonomicznie. Specyfika placów budowy, na których w jednym miejscu świadczą pracę pracownicy różnych pracodawców, sprzyja występowaniu naruszeń przepisów prawa pracy, w szcze - gólności dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. Nawet w przypadku dużych i skomplikowanych technologicz- nie inwestycji, pomimo że przetarg na wykonanie obiektu b udowlanego wygrywa jedna większa firma, zwana gene- ralnym wykonawcą, roboty różnego rodzaju wykonuje jedno- cześnie wielu wykonawców. Bu dowa jako wyodrębniona struktura, której celem jest zrealizowanie zamierzenia budowlanego (obiektu budowlanego), pod względem organizacyjnym znacząco odbiega od struktur występujących w zakładach pracy. Dysponentami środków finansowych, a tym samym osoba - mi decyzyjnymi, są: inwestor oraz na dużych inwestycjach generalny wykonawca w osobie dyrektora kontraktu, przy czym stanowisko to rzadko jest łączone z jednoczesnym przyjęciem funkcji kierownika budowy. Również inwe - stor dokonuje wyboru wykonawców i zawiera z nimi u mowy. Natomiast zorganizowanie budowy i kierowanie budową obiektu budowlanego, sporządzenie lub zapewnie - nie sporządzenia, przed rozpoczęciem budowy, planu bez- pieczeństwa i ochrony zdrowia, jak również koordynowanie r ealizacji zadań i działań dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia jest obowiązkiem kierownika budo - wy. Taki stan nie tylko wpływa na rozłożenie obowiązków w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa pracy pomiędzy kierownictwo budowy a pracodawców, ale równocześnie powoduje niejednoznaczność w zakresie kompetencji, uprawnień i obowiązków osób zarządzających budową oraz pracującymi, a w konsekwencji rozmycie odpowie - dzialności. Znaczące przy tym jest to, że główny dys- ponent środków finansowych – inwestor – nie jest pr awnie odpowiedzialny za bezpieczeństwo pod- czas realizacji inwestycji, a w jego interesie jest w ręcz oszczędne jej zakończenie . Nie należy jednak sądzić, że nieracjonalne, nadmierne ograniczanie nakła- dów finansowych, w tym na bezpieczeństwo i ochronę z drowia, poniżej obowiązujących przepisów i standardów, będzie prowadzić do rzeczywistego obniżenia kosztów własnych. To założenie bardzo złudne, biorąc pod uwagę szerszy kontekst. Trzeba bowiem uwzględnić koszty, któ - re wynikną przy takich oszczędnościach. Te koszty, nieraz d otyczące wielu obszarów i adresatów, w efekcie mogą dotknąć pośrednio również samego inwestora. Dlatego istotne jest zwiększenie roli inwestora (inwe- stora zastępczego) w oddziaływaniu na bezpieczeństwo i ochronę zdrowia przy projektowaniu, wykonawstwie i nadzorze nad wykonaniem inwestycji budowlanej, tak aby kompleksowo oraz w sposób spójny w przepisach prawa wypełnić intencje ww. dyrektywy UE. Do realizacji powyż - szego potrzebne są zmiany w ustawodawstwie związane z wprowadzeniem formy odpowiedzialności inwestora i projektanta za bezpieczeństwo pracy w czasie reali- zacji inwestycji , w tym (w określonych uwarunkowaniach) obowiązku ustanawiania przez inwestora koordynatora bezpieczeństwa i higieny pracy , niezależnego od wyko- nawcy, zarówno na etapie przygotowywania inwestycji, jak i jej realizacji. Rola koordynatora do spraw bezpieczeństwa i ochrony zdrowia i jej umocowanie w przepisach pra- wa, w warunkach realizacji inwestycji przez wielu wyko- nawców najczęściej małych (w większości mikro-), jest n iezmiernie ważna w kształtowaniu warunków bezpieczeń- stwa pracy. Obecnie funkcja jest przypisana, w myśl usta- wy Prawo budowlane , kierownikowi budowy. Jak zostało wspomniane powyżej, obok obowiązku sporządzenia (lub zapewnienia sporządzenia) i wprowadzania zmian w pla - nie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, ma on obowiązek koordynowania: ●realizacji zadań zapobiegających zagrożeniom bezpie - czeństwa i ochrony zdrowia przy opracowywaniu tech- nicznych lub organizacyjnych założeń planowanych robót budowlanych, lub ich poszczególnych etapów, które mają być prowadzone jednocześnie lub kolejno, a także przy planowaniu czasu wymaganego do zakończenia robót budowlanych lub ich poszczególnych etapów; oraz ●działań zapewniających przestrzeganie podczas wykony - wania robót budowlanych zasad bezpieczeństwa i ochro- ny zdrowia zawartych w określonych przepisach oraz w planie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Po wyższy zapis ustawy, nakładający na kierownika budowy obowiązki w zakresie koordynacji określo- nych działań, jest wynikiem implementacji do prawa p olskiego dyrektywy Unii Europejskiej 92/57/EWG w sprawie wdrożenia minimalnych wymagań bezpie- czeństwa i ochrony zdrowia na tymczasowych lub rucho- mych budowach . Po wielu latach funkcjonowania przepisów należy ocenić, że taki sposób wdrożenia prze- pisów ww. dyrektywy nie jest satysfakcjonujący. W przypadku dużych lub skomplikowanych technicznie i technologicznie inwestycji budowlanych, pełnienie funkcji koordynatora przez kierownika budowy, wobec jego odpo - wiedzialności za organizację i kierowanie budową obiektu b udowlanego, jest obowiązkiem trudnym w realizacji, jeże- li ma być on wykonywany rzetelnie i z właściwym skutkiem. W skazane jest także uregulowanie w przepisach prawa wymogów kwalifikacyjnych dla osób pełniących funkcję koordynatora bezpieczeństwa i higieny pracy na budowach. Obecnie nie ma żadnych wymogów prawnych dotyczą - cych osoby, której powierza się taką funkcję. Tymczasem p owinny to być osoby łączące w stopniu co najmniej pod- stawowym znajomość wiedzy specjalistycznej w zakresie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 59 technologii i techniki stosowanej przy robotach budowla- nych ze znajomością przepisów bezpieczeństwa i higieny p racy. Wskazane powyżej mechanizmy, wspierane przez wadli- wie przyjęte rozwiązania w u regulowaniach praw- nych, w t ym niejednolitość w zakresie kompetencji w stosowaniu obowiązujących przepisów polskie- go prawa, mają znaczący wpływ n a brak popra- wy stanu bezpieczeństwa pracy w b udownictwie . Trudnością w oddziaływaniu inspektorów pracy na budo- wę jako całość, a nie na poszczególnych wykonawców, j est ulokowanie przepisów dotyczących bezpieczeństwa pracy na budowie w dwóch różnych aktach prawnych – w prawie budowlanym i w prawie pracy. Powoduje to przy - porządkowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów w z akresie bezpieczeństwa i zdrowia dwóm różnym orga- nom kontrolnym, tj.: organom nadzoru budowlanego i orga- nom inspekcji pracy. Przykładem obrazującym powyższy s tan jest plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, który wynika z przepisów prawa budowlanego i nie podlega kontroli inspekcji pracy. Skutkuje to rutynowym opracowy - waniem tego tak ważnego dokumentu w sposób często n ieadekwatny do rzeczywistych warunków występujących przy realizacji konkretnej inwestycji. Aby uzyskać trwałą poprawę bezpieczeństwa pracy na budowach, niezbędne jest uporządkowa- nie powyższych kwestii. 4.2. Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska Substancje chemiczne i ich mieszaniny można znaleźć właściwie we wszystkich miejscach pracy, a miliony pra- cowników w UE są codziennie narażone na ich działanie. W iele prac związanych z produkcją bądź stosowaniem che- mikaliów zaliczanych jest do szczególnie niebezpiecznych, p onieważ wiąże się z bezpośrednim zagrożeniem życia i zdrowia pracujących. Wyzwaniem dla pracodawców w zapewnieniu wła - ściwego poziomu bezpieczeństwa, ochrony zdrowia i ż ycia są zagrożenia stwarzane przez substancje che- miczne i ich mieszaniny. Przyczynia się do tego inten- sywny rozwój nauki, technologii oraz przemysłu, który s kutkuje tym, że są one produkowane w ogromnych ilo- ściach i występują praktycznie w każdej dziedzinie życia. P lanując zadania kontrolno-nadzorcze, Państwowa Inspekcja Pracy uwzględnia problemy występujące aktu - alnie w obszarze zapewnienia bezpiecznych warunków pracy, jak też zmiany przepisów w tym zakresie (unijnych i krajowych) oraz analizuje dane statystyczne dotyczące osób pracujących w warunkach zagrożenia czynnikami śro - dowiska pracy. Wynikiem tych działań jest przyjęcie – jako j ednego z trzech kluczowych priorytetów w działalności urzędu na lata 2022-2024 – Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy , obejmu- jącej działania kontrolno-nadzorcze inspekcji w obszarze s zeroko rozumianego bezpieczeństwa chemicznego, przy produkcji, stosowaniu oraz magazynowaniu substancji i mieszanin chemicznych w różnych sektorach działalności gospodarczej. Przyjęta przez urząd Strategia wpisuje się w unijne kie - runki działań w zakresie ochrony osób pracujących przed s zkodliwym wpływem na zdrowie substancji chemicznych i ich mieszanin. Koresponduje to zarówno z założeniami Europejskiego Planu Walki z Rakiem, jak i z priorytetami UE, określonymi przez SLIC, w zakresie egzekwowania przepisów bhp dotyczących zagrożeń ze strony czynników chemicznych. Strategia ta wpisuje się również w europejskie Kontrole PIP w latach 2022-2023 - Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy Kontrole chemiczne Liczba kontrolowanych podmiotów 20222023 Ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym 216249 Organizacja prac związanych z zagrożeniem wybuchem Prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) 10883 Materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne 3330 Bezpieczeństwo i higiena pracy w zakładach o potencjalnie wysokim ryzyku poważnej awarii przemysłowej Ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy 259278 Usuwanie wyrobów zawierających azbest136131 Kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania 110196 Rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP 145161 Ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy, związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych, na pracujących w podmiotach leczniczych 1413 Bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków 8796 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 60 ROZDZIAŁ 4 Kontrole PIP w latach 2022-2023 - badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości 50 54 52 48 46 25 39 41 52 38 38 36 8 33 29 24 2 5 2022 2023 A B C D E F G H I ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasykacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracujących w podmiotach leczniczych bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H I F E Kontrole PIP w latach 2022-2023 - stanowiska i procesy pracy odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 66 68 72 68 56 66 56 59 46 54 60 53 44 51 28 36 65 36 2022 2023 A B C D E F G H I ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasykacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracujących w podmiotach leczniczych A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H I materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne F E SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 61 Kontrole PIP w latach 2022-2023 - magazynowanie i składowanie odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 69 74 72 64 46 55 54 55 55 39 53 38 41 26 23 23 2022 2023 A B C D E F G H ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasy­kacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H F E Kontrole PIP w latach 2022-2023 - środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze 50 2022 2023 62 37 49 39 47 43 42 44 36 42 40 27 36 38 34 9 odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 27 ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i stosowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasykacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenie REACH i CLP prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmosfera wybuchowa) materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne kontrole przestrzegania przepisów ustawy o produktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas ich stosowania A B C D ochrona pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym G usuwanie wyrobów zawierających azbest ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pracy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracujących w podmiotach leczniczych bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków H I F E A B C D E F G H I wyzwania określone w „Strategii w zakresie chemika- liów na rzecz zrównoważoności na rzecz nietoksycznego ś rodowiska” 1 , opublikowanej przez Komisję Europejską. Także europejska „Wizja Zero” wytycza kierunek ograni- czania zgonów, poważnych obrażeń oraz chorób zawo- dowych związanych z warunkami pracy oraz podkreśla p rawo każdego pracownika do bezpiecznego powrotu z pracy do domu. W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy – realizując Strategię kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środo- wiska pracy – skontrolowała w sumie 1 011 podmiotów (807 podmiotów – w 2022 r.). 1 eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52020DC0667&from=EN SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 62 ROZDZIAŁ 4 Ekspozycja pracowników na niebezpieczne i szko- dliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w środowisku pracy Zakres kontroli Celem kontroli było zwiększenie poziomu ochrony zdro- wia osób pracujących poprzez poprawę warunków bhp oraz z większenie świadomości na temat najwyższych dopusz- czalnych stężeń (NDS) czynników szkodliwych w narażeniu z awodowym, niezależnie od branży, w której są stosowane. Przestrzeganie normatywów określających poziom dopusz - czalnej ekspozycji pracujących na szkodliwe czynniki chemiczne w środowisku pracy przekłada się na poziom ochrony zdrowia osób wykonujących te prace. W 2023 r. skontrolowano 278 podmiotów, w których występowały substancje chemiczne z określonym w przepi- sach NDS, w których pracowało ponad 46 tys. osób, w tym niemal 45 tys. zatrudnionych na podstawie stosunku pracy. Prace w warunkach narażenia na szkodliwe substancje che - miczne wykonywane były na 1 333 stanowiskach przez 9 334 osoby, z czego w warunkach przekroczenia NDS pracowało 689 pracowników, a w narażeniu na substancje wchłaniające się przez skórę (oznakowanie w NDS „skóra”) – 2 455 pracujących. Najwięcej skontrolowanych zakładów to zakłady małe, zatrudniające od 10 do 49 osób (34% podmiotów) i średnie – od 50 do 249 osób (31% podmiotów). Diagnoza Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem obowiąz- ków wynikających z przepisów o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych stwierdzono w ponad poło- wie podmiotów , a w 25% kontrolowanych podmiotów nie przeprowadzono badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia. Zdarzały się przypadki wykonania badań i pomiarów chemicznego czynnika szkodliwego dla zdrowia w środowisku pracy później niż w terminie 30 dni od dnia rozpoczęcia działalności (25% kontroli). W dużej mierze wią - zało się to z niewskazaniem przez pracodawcę czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, dla których powinny zostać wykonane badania i pomiary lub ich błęd- nym wytypowaniem – dotyczyło to 25% kontroli. N ieprawidłowości dotyczyły także terminowego wykona- nia badań i pomiarów chemicznych czynników szkodliwych d la zdrowia w środowisku pracy (33%), a w 15% zakładów nie poinformowano pracowników narażonych na oddziaływanie tych czynników o aktualnych wynikach badań i pomiarów. Z możliwości odstąpienia od wykonywania badań czynników szkodliwych środowiska pracy skorzy- stano n a 109 stanowiskach pracy i dotyczyło to 636 pracujących. Na odstąpienie od nich – nawet w przypad- ku czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym – p ozwala przepis rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy , który wska- zuje na możliwość takiego postępowania, jeżeli wynik dwóch k olejnych, wykonanych w określonym odstępie, pomiarów nie przekroczy wartości 0,1 NDS. Zaniechanie wykonywania pomiarów czynnika rakotwórczego nie wydaje się zasadne z uwagi na fakt, że w przypadku czynników rakotwórczych każdy poziom narażenia jest groźny dla zdrowia pracowni - ków. Przeprowadzenie powtórnych badań i pomiarów chemicznego czynnika szkodliwego lub pyłu zale- ży w t akich przypadkach od inicjatywy pracodaw- cy, a b ez okresowych badań i pomiarów trudno jest weryfikować poziom narażenia, w tym w sytuacjach awaryjnych. Niemniej działania takie pozostają w zgodzie z obowiązującymi przepisami (warunkiem jest wyłącznie wartość NDS poniżej 0,1). W niektórych skontrolowanych zakładach pracy wpro - wadzono zmiany w wyposażeniu technicznym, w procesie t echnologicznym lub w warunkach wykonywania pracy, któ- re mogły mieć wpływ na zmianę poziomu emisji oraz pozio- mu narażenia. Pomimo tego w 14 przypadkach, dla 633 p racowników, nie wykonano ponownych badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku pracy. Niewykonanie pomiarów ciągłych stężenia chemicznego szkodliwego dla Najczęstsze nieprawidłowości dotyczące badań i pomiarów chemicznych czynników szkodliwych w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Nieterminowe wykonanie badań i pomiarów 3633 Nieprawidłowe wytypowanie che- micznych czynni- ków szkodliwych do badań i pomiarów 2525 Brak wykonanych badań i pomiarów 2525 Nieprawidłowości w zakresie badań i pomiarów niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników chemicznych w środowisku pracy w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Rejestr czynników szkodliwych dla zdrowia 3235 Współpraca pracodawcy z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami 1318 Informowanie pracowników o aktualnych wynikach badań i pomiarów 1515 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 63 zdrowia czynnika chemicznego, dla którego została ustalona wartość najwyższego dopuszczalnego stężenia pułapowe- go (NDSP) dotyczyło 2 czynników, z którymi miało kontakt 1 48 pracowników. Stwierdzona liczba nieprawidłowości – w odniesieniu do ogólnej liczby kontroli – jest nieznaczna, nie - mniej zagrożenia, z jakimi może wiązać się brak właściwej ochrony, mogą mieć negatywne skutki zdrowotne dla całej tej grupy pracowników, wobec czego prewencja narażenia, w postaci terminowego wykonywania pomiarów, jest istotna. W 18% kontroli wykazano, że współpraca pra- codawcy z l ekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę nad pracownikami nie była realizowana w spo- sób prawidłowy, co skutkuje niezapewnieniem wielopłasz- czyznowej skutecznej ochrony zdrowia osób pracujących z czynnikami chemicznymi. Liczne nieprawidłowości dotyczące środków ochrony indywidualnej chroniących przed czynnikami chemicznymi (stwierdzone w 20% skontrolowanych zakła- dów pracy) potwierdzają brak przywiązywania dostatecznej w agi do ochrony zdrowia pracujących w narażeniu na sub- stancje i mieszaniny chemiczne. Uchybienia dotyczyły z arówno braku wyposażenia pracujących w te środki (7%), jak i przydziału środków niezapewniających właściwej ochrony. Pracodawcy nie wywiązywali się także z obowiązku zapewnienia skutecznej ochrony zbiorowej dla pracujących w pomieszczeniach pracy – brak lub niesprawną wenty- lację stwierdzono w 11% skontrolowanych podmiotów. Najwięcej błędów na stanowiskach pracy wynika- ło z uchybień formalnych, które przekładały się na brak s tosowania określonych zasad. Przykładowo – w ponad 1/3 skontrolowanych podmiotów nie opracowano instruk - cji bhp postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdro- wia lub instrukcje zawierały nieprawidłowe zapisy. P ostępująca automatyzacja procesów pracy skut- kuje mniejszym narażaniem pracowników na substan- cje chemiczne i ich mieszaniny sklasyfikowane jako s twarzające zagrożenie, jednakże w dalszym ciągu wielu pracowników wykonuje prace w bezpośrednim narażeniu na chemiczne czynniki szkodliwe. Sposób wykonywania przez te osoby niektórych czynności powo - dował bezpośrednie zagrożenie ich życia i zdrowia, a bli- sko co piąty kontrolowany pracodawca nie sporządził wykazu prac szczególnie niebezpiecznych z czyn- nikami chemicznymi i co szósty nie określił szczegó- łowych wymagań przy ich wykonywaniu. D uża liczba nieprawidłowości wiązała się również z magazynowaniem chemikaliów (55% podmio- tów) . Aż w 29% przeprowadzonych kontroli magazyny i miejsca składowania lub przechowywania substancji i mie- szanin chemicznych nie były dostosowane do rodzaju skła- dowanych materiałów. W 33% zakładów wynikało to ze źle o pracowanych instrukcji magazynowania, a w pozostałych przypadkach – z niewłaściwej organizacji i prowadzenia pro - cesów magazynowania. Wspomniane wyżej uchybienia w zapewnianiu bez- piecznych i higienicznych warunków pracy wynikały przede w szystkim z nieprawidłowo przeprowadzonej oceny ryzy- ka zawodowego . Ponad połowa kontroli ujawniła błędy w ocenie ryzyka i nieuwzględnianie wszystkich istotnych czynników ryzyka oraz nieokreślanie właściwych środków zapobiegających ryzyku. Mając na względzie długi okres obowiązywania przepisów w tym zakresie należy stwier - dzić, że nieprawidłowości wynikają niestety z marginalnego t raktowania tego dokumentu, który jest kluczowym narzę- dziem do rozpoznania, opisania i eliminacji lub ograniczania n iebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników śro- dowiska pracy. P onadto brak opracowanych programów szkoleń bhp (14%) oraz wykorzystywanie ogólnych programów szkole - nia, nieuwzględniających zagrożeń występujących w danym zakładzie pracy (17%) nie sprzyjały rzetelnemu przekazywa- niu pracownikom informacji na temat bhp. W kontrolach uwzględniono także ocenę sposobu reali- zacji wewnątrzzakładowego nadzoru i kontroli stanu bhp . Uchybienia w tym zakresie odnotowano łącznie w 24% podmiotów, przy czym najwięcej z nich dotyczyło sporządza- nia okresowych analiz stanu bhp z wnioskami dotyczącymi p oprawy tego stanu (20%) oraz konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami wszystkich działań związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy (17%). Uchybienia w tym zakresie prowadziły do braku skutecznego informowania pracujących o zagadnieniach bhp istotnych z uwagi na spe - cyfikę zakładu pracy stosującego substancje i mieszaniny chemiczne. Nieprawidłowości w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy stwierdzone podczas kontroli ekspozycji pracowników na niebezpieczne i szkodliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Ocena ryzyka zawodowego4861 Organizacja stanowisk i procesów pracy 5659 Magazynowanie i składowanie 5455 Szkolenia bhp5146 Maszyny i urządzenia techniczne4841 Instrukcje bhp dot. postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia 3538 Środki ochrony indywidualnej3834 Wykaz prac szczególnie niebezpiecznych 2632 Badania lekarskie2723 Odzież i obuwie robocze1613 Wentylacja1011 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 64 ROZDZIAŁ 4 Kontrole przestrzegania przepisów bhp podczas usuwania wyrobów zawierających azbest z obiektów budowlanych i przemysłowych Zakres kontroli Kolejnym istotnym obszarem działań urzę- du, prowadzonych w ramach Strategii, były kontrole w z akresie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie azbestu w miejscu pracy. Kontro - le te wzmacniają realizację rządowego „Programu Oczysz- czania Kraju z azbestu na lata 2009-2032”, który oferuje w sparcie w usuwaniu azbestu z zachowaniem bezpieczeń- stwa wykonawców oraz ochrony środowiska naturalnego. P odstawą przeprowadzania kontroli prac prowadzo- nych w związku z usuwaniem wyrobów zawierających a zbest były przekazywane do Państwowej Inspekcji Pracy informacje o planowanym wykonywaniu takich prac oraz zgłoszenia w trybie skargowym nieprawidłowości przy ich wykonywaniu. Łącznie przeprowadzono 192 kontrole w 131 podmiotach zajmujących się usuwaniem lub zabez- pieczaniem wyrobów zawierających azbest. Największy o dsetek (88%) stanowiły mikroprzedsiębiorstwa o zatrud- nieniu do 9 osób. Były to zarówno firmy specjalistyczne, j ak i o profilu działalności związanym z branżą budowlaną, a także wykonujące prace z azbestem doraźnie. Diagnoza Demontaż i usuwanie wyrobów zawierających azbest zwykle dotyczy pokryć dachowych i elewacji – są to zatem prace typowo budowlane, prowadzone najczęściej na wyso - kości. Zaliczają się do prac szczególnie niebezpiecznych nie tylko z uwagi na wykonywanie ich na wysokości, lecz także szkodliwy czynnik środowiska pracy, jakim jest azbest. Wyniki kontroli wskazują na stale powtarzające się uchybienie, polegające na braku dokonywania zgłosze - nia do właściwego okręgowego inspektora pracy zamiaru przeprowadzenia prac polegających na zabezpie- czeniu lub usunięciu wyrobów zawierających azbest z miejsca, obiektu, urządzenia budowlanego lub instalacji przemysłowej, a także z terenu prac (16% ogółu kontroli) lub nieterminowe zgłaszanie takich prac (11%), np. pod koniec ich wykonywania, kiedy prawdopodobieństwo kon - troli inspektora pracy i ujawnienie uchybień w zakresie z apewniania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy znacznie spada. Nie tylko zgłoszeń dokonywano z opóźnieniem, ale rów - nież nie wskazywano w zgłoszeniach konkretnych dat pla- nowanych prac dla lokalizacji określonych w zgłoszeniu. S tanowiło to znaczne utrudnienie realizacji właściwego nad- zoru nad pracami usuwania azbestu. Zgłoszenia nie zawsze z awierały wymagane informacje dotyczące oceny stanu wyrobów zawierających azbest , a podczas kontroli stwierdzano również brak zapoznania pracujących z infor- macjami o rodzaju azbestu, przy jakim pracują i jego stanie t echnicznym, wpływającym na możliwość pylenia. Niemal co piąty pracodawca nie opraco- wał planu pracy określającego metody pracy oraz środki zapobiegawcze minimalizujące ryzyko zawodo- we, co miało wpływ na nieprawidłową organizację stano- wisk i procesów pracy. Nie sporządzano także wymaganej o ceny ryzyka zawodowego, a jeśli już posiadano taki doku- ment – nie uwzględniano w nim azbestu, jako szkodliwego czy nnika środowiska pracy o właściwościach rakotwórczych (21% kontroli). Pracodawcy nie wydzielali strefy wykonywania prac demontażu wyrobów azbestowych (17% kontroli) oraz nie zapewniali informacji o zagrożeniach poprzez wła- ściwe jej oznakowanie (28% kontroli). W co trzeciej kontroli nie przestrzegano przepisów bhp dotyczących wyposażania oraz stosowania przez pracowników środków ochrony indywidualnej zabezpieczających przed szkodliwym pyłem azbestu, a 10% pracowników nie stosowało środków ochrony indywidualnej, mimo że zostali w nie wyposażeni. Kontrole inspektorów pracy ujawniły także niedo- stateczną ochronę przed przedostawaniem się p yłu azbestu do środowiska w trakcie prowadzenia prac, co wynikało z nieutrzymywania wyrobów azbesto- wych w stanie wilgotnym (10% kontroli). Nieprawidłowości p odczas czasowego magazynowania i składowania w miejscu prowadzenia prac odpadów azbestowych stwier- dzono w prawie co szóstej kontroli, a uchybienia w zakresie n iewłaściwego postępowania z odpadami dotyczyły nie- mal co trzeciej kontroli. Często nie zapewniano szczelnego i t rwałego pakowania odpadów azbestowych, a także zapo- minano o oznakowaniu ich znakiem informującym o zawar- tości azbestu. N adal najwięcej nieprawidłowości inspektorzy pracy stwierdzali w podmiotach usuwających azbest sporadycznie , często po raz pierwszy. Skokowy wzrost świadomości i poziomu bezpieczeń- stwa pracy w firmach zajmujących się usuwaniem wyro- bów zawierających azbest jest trudny do osiągnięcia, p onieważ czas prowadzenia prac np. z usuwaniem poszy- cia dachowego niewielkich budynków gospodarczych jest k rótki, a przy braku zgłoszeń formalnych lub napływają- cych skargach trudno jest przygotować i przeprowadzić k ontrolę. Dodatkowo, w firmach niewyspecjalizowanych występuje duża rotacja osób pracujących (i są to z regu - ły młodzi pracownicy, bez doświadczenia zawodowego, pracujący dorywczo), co często przyczynia się do omija- nia obowiązujących przepisów bhp i pracy w warunkach n arażenia na pył azbestu. Nakłada się na to niedosta- teczna świadomość zagrożeń azbestem zarówno wśród p racodawców, jak i pracujących oraz praktycznie brak wie- dzy na temat chorób azbestozależnych. P otwierdzają to także nieprawidłowości dotyczące szkoleń w dziedzinie bhp, które powinny uwzględniać informacje w zakresie bezpiecznego usuwania wyrobów zawierających azbest. Tymczasem programy szkoleń nie uwzględniają tego obowiązku (17% ogółu kontroli), występują także uchybienia dotyczące profilaktycznych badań lekarskich – w skierowaniach na badania lekarza medycyny pracy znajdują się tylko wzmianki SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 65 o pracy na wysokości, bez informacji o pracy prowadzo- nej w narażeniu na azbest (24% kontroli). Należy jednak p odkreślić, że prawie dwukrotnie zmniejszyła się liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowe programy szkoleń bhp. Dodatkowo na znaczną liczbę nieprawidło - wości wpływ ma rosnąca liczba podmiotów zajmujących s ię usuwaniem i zabezpieczaniem wyrobów azbesto- wych oraz zwiększający się stopień realizacji takich p rac, co wynika ze zbliżającego się terminu usunięcia azbestu do roku 2032. Niepokoić może fakt, że większości kontroli przedsiębiorcy się spodziewają, zgłaszając infor - macje o terminie ich realizacji do inspekcji pracy , powinni by ć więc do nich przygotowani. Podaje to w wątpliwość także jakość szkoleń w dziedzinie bhp, jakim muszą pod - dawać się pracodawcy, a także uwypukla poziom braku świadomości o obowiązkach pracodawców w zakresie zapewniania pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W 2023 r. kontynuowano współpracę z innymi orga- nami nadzoru nad warunkami pracy (Państwowa Inspekcja S anitarna) oraz instytucjami zajmującymi się problematyką azbestową, zarówno na szczeblu centralnym, jak i regional - nym, w tym z urzędami gmin, na terenie których wykony- wano prace związane z usuwaniem wyrobów azbestowych. P rzedstawiciel urzędu uczestniczył w pracach Rady Pro- gramowej „Programu Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2 009-2032”, która skupia przedstawicieli jednostek właści- wych w zakresie nadzoru wielokierunkowych działań zwią- zanych z usuwaniem azbestu ze środowiska. Kontrole przestrzegania przepisów ustawy o pro- duktach biobójczych oraz przepisów bezpieczeń- stwa i higieny pracy podczas ich stosowania Zakres kontroli Kontrole dotyczyły przestrzegania przepisów bez- pieczeństwa i higieny pracy podczas stosowania i przechowywania / magazynowania produktów biobój- czych przeznaczonych do dezynfekcji rąk i powierzchni, głównie w sektorach działalności gospodarczej wymienio- nych wg PKD jako: pozostała działalność usługowa (28%), z akłady przetwórstwa przemysłowego (19%), handel, napra- wy (14%), zakwaterowanie i usługi gastronomiczne (9%). W 2023 r. przeprowadzono 196 kontroli podmiotów stosujących do dezynfekcji substancje i mieszaniny che- miczne podlegające przepisom ustawy o produktach bio- bójczych , w których pracowało 22,3 tys. osób, w tym 16,5 tys. na podstawie stosunku pracy. Najwięcej skontro- lowanych zakładów zaliczało się do mikroprzedsiębiorstw z atrudniających do 9 osób ( 55%), a 27% do małych zakła- dów o zatrudnieniu od 10 do 49 osób. Diagnoza Zauważalne jest, że w znaczący sposób zwiększyła się świadomość w zakresie doboru produktu biobójczego dzia- łającego na konkretny patogen, wobec czego w kontrolowa- nych w 2023 r. zakładach wybierane były one rozważniej. Tylko w 13% zakładów nie wydawano środków prawnych dotyczących obowiązków wynikających z przepisów o produktach biobójczych oraz przepi - sów bhp. Kontrolowano prawidłowość oznakowania stosowa- nych produktów biobójczych jako istotnego elemen- tu ostrzegania o zagrożeniach i wskazywania właściwego s posobu ich użycia do dezynfekcji oraz sposobu przecho- wywania. Stwierdzono niewłaściwe etykiety produktów b iobójczych o treści niezgodnej z pozwoleniami na obrót pro- duktem biobójczym, jak też niezgodne z wymaganiami roz- porządzenia CLP . Uchybienia w zakresie oznakowania produktów zgodnie z unijnym rozporządzeniem CLP doty- czyły 6% kontrolowanych podmiotów. W iększość nieprawidłowości dotyczyła braku zapew- nienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy zarówno podczas stosowania, jak i magazynowania pro- duktów biobójczych. W zakresie dokumentacji najwięcej n ieprawidłowości dotyczyło oceny ryzyka zawodowego (57% kontroli). Stwierdzano nieuwzględnienie w niej ryzyka stwarzanego przez produkty biobójcze oraz brak wykorzy - stania istotnych informacji z kart charakterystyki tych czynni- ków chemicznych. D uży odsetek nieprawidłowości dotyczył kart charak- terystyki dla produktów biobójczych (42% kontroli odnoszących się do 170 różnych mieszanin do dezyn- fekcji) . W większości pracodawcy posiadający karty cha- rakterystyki nie widzieli potrzeby ich aktualizacji. Z kolei p racodawcy nie posiadający kart uznawali za wystarcza- jące pozwolenie na obrót produktem biobójczym i jego z amieszczenie w wykazie produktów biobójczych, publi- kowanym na stronie Urzędu Rejestracji Produktów Lecz- niczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. M iało to wpływ na niewłaściwe identyfikowanie zagrożeń i niepodejmowanie koniecznych działań w zakresie bhp. W 16% zakładów nie zapewniono pracującym dostę- pu d o informacji z kart charakterystyki dla mieszanin dezynfekujących. Prawidłową realizację wymagań praw- nych w tym zakresie utrudniał brak aktualizowanego spisu substancji i mieszanin chemicznych stwarzających zagrożenie . W 58% kontrolowanych zakładów inspektorzy pracy stwierdzili nieprawidłowości dotyczące braku instruk- cji bezpieczeństwa i h igieny pracy w zakresie postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia i niebezpiecznymi lub niepoprawne sporzą- dzenie instrukcji. W instrukcjach bhp nie uwzględniano i nformacji dotyczących przygotowania środka biobójcze- go do użycia, sposobu przeprowadzania dezynfekcji, k oniecznych do stosowania środków ochrony indywidu- alnej oraz zasad postępowania w sytuacjach awaryjnych. P owodowało to nieprawidłowości w zakresie bezpiecznego wykonywania pracy, a działania pracodawców elimi- nujące lub ograniczające zagrożenia były a ż w 18% kontroli niewystarczające . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 66 ROZDZIAŁ 4 Brak lub nieprawidłową instrukcję magazyno- wania produktów biobójczych stwierdzono w 34% kontro- lowanych podmiotów, co przekładało się na niewłaściwe d ostosowanie miejsc magazynowania do składowanych materiałów (20% kontroli). Produkty biobójcze przechowy - wano razem z innymi chemikaliami, bez uprzedniego roz- poznania możliwości wystąpienia w sytuacjach awaryjnych n iepożądanej reakcji chemicznej. Dotyczyło to 5% kontrolo- wanych podmiotów, a z uwagi na ewentualne skutki zagro- żenia stanowiło istotne zaniechanie. Kontrole wykazały r ównież brak lub niewłaściwe oznakowanie maga- zynów, zbiorników i m iejsc składowania produktów biobójczych (dotyczyło to 21% kontroli). Odnotowano liczne nieprawidłowości w zakresie organizacji stanowisk i procesów pracy (68% zakła- dów) oraz stosowania produktów szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (23% kontroli). Charakter wykonywanych czynności powodował niekiedy bezpośred- nie zagrożenie życia i zdrowia osób wykonujących prace, k tóre zakwalifikowane były jako szczególnie niebezpiecz- ne, co skutkowało wstrzymaniem pracy przez inspektora p racy. Nieprawidłowości dotyczące środków ochrony indywidualnej chroniących przed czynnikami chemicz- nymi, stosowanych przy pracach związanych z dezyn- fekcją powierzchni stwierdzono w 21% skontrolowanych za kładów. Dotyczyły one zarówno braku wyposażenia pracujących w środki ochrony, jak też przydziału środków niezapewniających właściwej ochrony przed zagrożenia - mi wynikającymi ze stosowania produktów biobójczych. W przypadku 17% kontroli stwierdzono również nieprawi- dłowości dotyczące wyposażenia i stosowania odzieży i obuwia roboczego . Zauważalny jest zatem brak kom- pleksowego podejścia w zakresie ochrony zdrowia pracują- cych w narażeniu na produkty biobójcze. Należy stwierdzić, że względem 2022 r. nastąpiła poprawa w zakresie przestrzegania przepisów o pro- duktach biobójczych . Dotyczyło to zarówno ich oznako- wania, jak i kart charakterystyki i instrukcji bhp w zakresie p ostępowania z czynnikami szkodliwymi. Pracodawcy dwukrotnie częściej podejmowali skuteczne działa- nia eliminujące lub ograniczające zagrożenia . Rejestracja, ocena, udzielanie zezwoleń i sto- sowane ograniczenia w zakresie chemikaliów oraz klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin – rozporządzenia REACH i CLP Zakres kontroli Kontrole prowadzone w ramach Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pra- cy weryfikowały przestrzeganie unijnych rozporządzeń: REACH i CLP oraz przepisów bezpieczeństwa i higieny pra- cy przy pracach, w których występują substancje chemiczne i i ch mieszaniny. Prowadzono je w zakładach różnych branż, jed - nak najwięcej dotyczyło przetwórstwa przemysłowego (81 kontroli). Do kontroli typowano zakłady stosujące lub produkujące substancje i mieszaniny chemiczne, przede wszystkim jako dalsi użytkownicy chemikaliów w rozumieniu rozporządzenia REACH. Przeprowadzono 161 kontroli podmiotów, w których występowały substancje chemiczne i ich mieszaniny. W podmiotach tych pracowało niemal 12,7 tys. osób, w tym 12,3 tys. na podstawie stosunku pracy. Najwięcej skon- trolowanych zaliczało się do małych zakładów zatrudnia- jących od 10 do 49 osób i mikroprzedsiębiorstw do 9 osób ( łącznie 116 podmiotów). Diagnoza Stwierdzono liczne przypadki naruszenia przepisów w zakresie kart charakterystyki dla substancji stwa- rzających zagrożenie i ic h mieszanin , co niepokoi, zważywszy na już dość długi czas obowiązywania unij- nych rozporządzeń REACH i CLP. Uchybienia najczę- ściej dotyczyły niebezpiecznych mieszanin chemicznych ( 40% zakładów). W kartach charakterystyki nie zawsze uwzględniano oznakowanie zgodne z rozporządzeniem CLP , co dotyczyło zarówno kontroli mieszanin (10% zakła- dów), jak i substancji (2% zakładów). Było to powiązane z błędnym oznakowaniem pojemników i opakowań, zarówno substancji chemicznych (6% podmiotów), jak i ich mieszanin (14% podmiotów). Błędne lub niepełne karty charakterystyki oraz błęd - ne oznakowanie opakowań skutkowało tym, że pra- cowników nie informowano w e właściwy sposób o zagrożeniach, co łącznie dla substancji stwarzających zagrożenie i ich mieszanin stwierdzono w 18% podmiotów poddanych kontroli. Z kolei brak przekazania pracującym wymaganych przepisami rozporządzenia REACH informacji Kontrole PIP w latach 2022-2023 - zagadnienia związane z REACH i CLP Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Karty charakterystyki mie- szanin 3740 Oznakowanie magazynów, zbiorników i miejsc maga- zynowania /składowania 4139 Oznakowanie pojemników/ opakowań mieszanin 2814 Informacje o chemikaliach innych niż niebezpieczne/ stwarzające zagrożenie 613 Karty charakterystyki sub- stancji 1012 Oznakowanie pojemników/ opakowań substancji 126 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 67 o chemikaliach innych niż niebezpieczne lub stwarzające zagrożenie stwierdzono w 13% zakładów. Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem obowiąz - ków wynikających z przepisów o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych stwierdzono w 38% podmiotów. Najwięcej z nich dotyczyło zarówno braku przeprowadzo - nych badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia , jak i niezachowania prawidłowej ich częstotliwości (20%). Pracodawcy nie wskazywali również wszystkich czyn- ników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy do prze- prowadzenia badań i pomiarów (19% kontroli). D owodem wskazującym na niedostateczne przywiązy- wanie wagi do kwestii ochrony zdrowia były nieprawidło- wości dotyczące środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego (42% zakładów). Doty- czyły one zarówno wyposażania pracujących w środki o chrony indywidualnej chroniące przed czynnikami chemicz- nymi (27% zakładów), jak i ich stosowania przez pracujących ( 6% zakładów). Do niezapewnienia należytej ochrony przed szkodliwymi czynnikami środowiska pracy przyczyniały się m.in. brak lub niewłaściwie realizowane pranie, konserwacja, naprawy, odpylanie i odkażanie środków ochrony indywidu - alnej oraz odzieży i obuwia roboczego – 11% kontroli. W 12% skontrolowanych podmiotów nie zapewniono sku- tecznej ochrony zbiorowej dla pracujących w pomieszcze- niach pracy z powodu braku sprawnej wentylacji. W 64% kontroli odnotowano nieprawidłowości w zakresie magazynowania , które dotyczyły głównie braku lub uchybień w zakresie instrukcji magazynowania chemikaliów (45%). Zapisy w dokumentach nie odnosiły się do stosowanych czynników chemicznych, a w związku z tym nie uwzględniały oznakowania chemikaliów zgod - nego z CLP. Treść instrukcji nie wskazywała na konieczne c zynności przy wykonywanych pracach oraz wymagane środki ochrony indywidualnej. Magazyny i miejsca skła- dowania lub przechowywania nie zawsze były dostoso- wane do rodzaju składowanych materiałów (36% kontroli). P onadto ich oznakowanie nie spełniało wymagań przepisó w, w tym zgodności z CLP, u 39% kontrolowanych podmiotów. Ocena ryzyka zawodowego w 47% zakładów nie uwzględniała wszystkich zagrożeń czynnika- mi środowiska pracy . Nawet w zakładach posiadają- cych opracowaną ocenę ryzyka zawodowego występowały n ieprawidłowości, dotyczące braku poinformowania pra- cowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykony- waną pracą oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami ( 9% zakładów). Programy szkoleń z zakresu bhp nie uwzględniały w pełni tematyki dotyczącej czynników che- micznych (33% podmiotów), co pogłębiało braki w wiedzy i świadomości pracujących z zakresu sposobów ogranicza- nia zagrożeń związanych z substancjami i mieszaninami c hemicznymi. Liczne nieprawidłowości w zakładach z różnych branż, stosujących substancje chemiczne i ich mieszaniny, wska - zują na nieprzywiązywanie należytej wagi do właściwości fi zykochemicznych konkretnych chemikaliów. Są jednak obszary, w których nastąpiła poprawa w zakresie przestrze - gania przepisów, tj. w przypadku stosowania środków ochrony indywidualnej, przygotowania pracowników do pracy – szko- lenia bhp, informowania pracowników o ryzyku zawodowym. Ochrona pracowników przed zagrożeniami spo- wodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym Zakres kontroli Ochrona zdrowia i życia osób pracujących w warunkach występowania czynników szkodliwych dla zdrowia w środo- wisku pracy, w szczególności o działaniu rakotwórczym lub mutagennym jest jednym z najważniejszych zadań w działalności Państwowej Inspekcji Pracy. Kontynuując realizację tego celu w 2023 r. inspektorzy pracy ukierunkowali działania kontrolne na przestrzeganie przez pracodawców przepisów w odniesieniu do ostatnich zmian legislacyjnych dotyczących procesów technolo- gicznych o d ziałaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy . Rozszerzony wykaz takich proce- sów od 22 lutego 2020 r. objął prace związane z naraże- niem na pyły drewna (wcześniej klasyfikowano wyłącznie pyły d rewna twardego), czy prace związane z narażeniem na krze- mionkę krystaliczną – frakcję respirabilną powstającą w trak- cie pracy. W kolejnym roku w tym katalogu znalazły się także p race związane z narażeniem: −na działanie przez skórę olejów mineralnych użytych wcześniej w silnikach spalinowych wewnętrznego spala - nia w celu smarowania i schładzania części ruchomych silnika; −na spaliny emitowane z silników Diesla. Skontrolowano warunki pracy osób pracujących w kon- takcie i/lub narażeniu na czynniki rakotwórcze lub muta- genne u 249 pracodawców (zatrudniających blisko 35 tys. osób, z czego 33 tys. na podstawie stosunku pracy). Były to zakłady należące do różnych sekcji PKD, w tym 64% – do przetwórstwa przemysłowego. W grupie kontrolowa - nych znalazło się: −131 pracodawców, którzy przekazali do OIP-ów „Infor- mację o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działa- niu rakotwórczym lub mutagennym” ; −118 pracodawców, którzy nie przekazali wyżej wymienio- nej informacji. K ontrolami objęto: −207 substancji chemicznych o działaniu rakotwórczym ♣ w 98 zakładach; −82 mieszaniny chemiczne o działaniu rakotwór - czym lub mutagennym w 47 zakładach; −20 zakładów, w których występowało promieniowanie jonizujące; −procesy technologiczne, w których dochodzi do uwalnia - nia substancji chemicznych, ich mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 68 ROZDZIAŁ 4 W niektórych zakładach odnotowano przypadki występo- wania więcej niż jednego z ww. zagrożeń. Z godnie z założeniami, najwięcej działań kontrolnych dotyczyło procesów technologicznych, dla których miały miejsce ostatnie zmiany legislacyjne (od 2020 r.). Największy odsetek wśród podmiotów objętych kon - trolą stanowiły małe przedsiębiorstwa, zatrudniają- ce od 10 do 49 pracowników (33%), natomiast najmniejszy – d uże zakłady o zatrudnieniu 250 i więcej osób (12%). W kontrolowanych podmiotach w narażeniu na pyły drewna pracowało ok. 1,8 tys. pracowników, natomiast w narażeniu na krzemionkę krystaliczną – frakcję respi - rabilną powstającą w trakcie pracy – blisko 1,6 tys. p racowników. Diagnoza Wyniki kontroli wskazują, że 47% pracodawców nie przekazało do właściwego okręgowego inspektoratu pracy wymaganej „Informacji o substancjach che- micznych, ich mieszaninach, czynnikach lub proce- sach technologicznych o d ziałaniu rakotwórczym lub mutagennym” . Ponadto nie wszystkie podmioty, przekazując wyżej wymienioną informację, przekazywa- ły ją także do właściwego państwowego wojewódzkiego i nspektora sanitarnego. W 37% skontrolowanych podmiotów stwierdzono nie- prowadzenie rejestru prac , których wykonywanie powo- duje konieczność pozostawania w kontakcie z substancjami c hemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesa- mi technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub muta- gennym, a co siódmy sporządził go nieprawidłowo. Podobnie (34%) wygląda kwestia prowadzenia rejestrów pracowników narażonych na działanie substancji che- micznych, ich mieszanin, czynników lub procesów tech- nologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym. Podział objętych kontrolą zakładów w zależności od rodzaju procesu technologicznego, w którym dochodzi do uwalniania substancji chemicznych, ich mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w latach 2022-2023 Rodzaj procesu technologicznego Liczba zakładów 20222023 Prace związane z narażeniem na pył drewna10395 Prace związane z narażeniem na krzemionkę krystaliczną – frakcję respirabilną powstającą w trakcie pracy 3957 Prace związane z narażeniem na spaliny emitowane z silników Diesla1719 Prace związane z narażeniem przez skórę na działanie olejów mineralnych użytych wcześniej w silnikach spalinowych wewnętrznego spalania w celu smarowania i schładzania części rucho- mych silnika 1115 Procesy technologiczne związane z narażeniem na działanie pyłów, dymów i aerozoli tworzących się podczas rafinacji niklu i jego związków 22 Procesy technologiczne związane z narażeniem na działanie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, obecnych w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych 24 Najczęstsze nieprawidłowości dotyczące substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w latach 2022-2023 Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Nieprawidłowości w przekazaniu do OIP informacji o substan- cjach chemicznych, ich mieszaninach, czyn- nikach lub procesach o działaniu rakotwór- czym lub mutagennym 6464 Nieprawidłowości dotyczące rejestru prac w kontakcie z czynni- kami rakotwórczymi lub mutagennymi 5551 Nieprawidłowości dotyczące rejestru pra- cowników narażonych na działanie czynników rakotwórczych lub muta- gennych 5648 Nieprawidłowości dotyczące pomiaru szkodliwych dla zdrowia czynników o działaniu rakotwórczym lub muta- gennym w środowisku pracy 5048 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 69 Trudności w prowadzeniu rejestrów zgodnie z obowiązują- cymi regulacjami wynikają ze wskazywanego przez inspek- cję od lat braku definicji pojęć „narażenie” i „kontakt” w polskich przepisach. Z tego względu nadal aktualny pozo- staje zgłoszony przez Głównego Inspektora Pracy wniosek l egislacyjny dotyczący konieczności wprowadzenia odpo- wiednich definicji do prawa pracy. Aż 33% pracodawców nie uwzględniło w oce- nie ryzyka zawodowego zagrożeń z e strony czyn- ników rakotwórczych lub mutagennych , a co za tym idzie – nie wprowadziło odpowiednich środków profilak- tycznych. Co więcej, w co czwartym zakładzie pracy 11% objętych kontrolą pracowników pracujących w kon- takcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, c zynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, nie zostało poinformo- wanych o r yzyku zawodowym występującym przy wykonywaniu tych prac . W zakresie wyposażania pracowników w środki ochrony indywidualnej przed czynnikami chemicz- nymi nieprawidłowości stwierdzono w 12% kontrolowa- nych zakładów. Z miany w prawodawstwie, wprowadzane w celu pod- niesienia poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, n ie zawsze są monitorowane przez pracodawców. Zda- rza się, że nie dopełniają oni obowiązków wynikających z wprowadzonych zmian legislacyjnych. Przykładem jest m.in. zmiana częstotliwości wykonywania badań i pomia - rów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pra- cy w odniesieniu do pyłów drewna (co najmniej raz na 3 lub 6 m iesięcy, w zależności od ostatniego wyniku), a nie jak przed zmianą przepisów z 2020 r. – co najmniej raz w roku lub raz na 2 lata. Ma to związek z zaliczeniem wszystkich pyłów drewna do czynników rakotwórczych. Na co szóstym skontrolowanym stanowisku pracy nie przeprowadzano pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia o działaniu rakotwórczym lub mutagennym i dotyczyło to co czwartego kontrolowanego zakładu. Wprowadzona w życie 30 września 2023 r. zmiana rozpo- rządzenia Rady Ministrów w sprawie wykazu prac wzbro- nionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac uporządkowała po prawie 2 latach wymagania dotyczące realizacji praktycznej części przygoto- wania zawodowego młodocianych do niektórych zawodów, w t ym m.in. w zawodach stolarza i mechanika samochodo- wego. Na potrzebę zajęcia stanowiska w tej sprawie przez u stawodawcę wskazywał Główny Inspektor Pracy w 2021 r., mając na względzie wyniki działań nadzorczo-kontrolnych Państwowej Inspekcji Pracy. Zmiana przepisów rozporzą - dzenia umożliwiła powierzanie pracy młodocianym w przy- padku pracy w narażeniu na szkodliwe działanie czynników c hemicznych i pyłowych, jeżeli jest to niezbędne do odbycia przygotowania zawodowego. Powyższe jest jednak możliwe tylko po spełnieniu warunków określonych w ww. przepisie, mających zapewnić im bezpieczeństwo i szczególną ochro - nę zdrowia podczas pracy. Ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pra- cy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracu- jących w podmiotach leczniczych Przeprowadzone w 2023 r. kontrole w 13 pomiotach sta- nowiły kontynuację działań Państwowej Inspekcji Pracy d otyczących nadzoru nad chemikaliami w zakresie naraże- nia na substancje czynne leków cytostatycznych osób pra- cujących w podmiotach leczniczych, w których pacjentom p odawano cytostatyki. Kontrolami objęto prace w narażeniu na 7 substancji aktywnych leków cytostatycznych, dla których okre- ślone zostały wartości najwyższych dopuszczalnych s tężeń w środowisku pracy (NDS) . Należy zauwa- żyć, że inspektorzy pracy skontrolowali narażenie pracow- ników na N-hydroksymocznik w 1 podmiocie leczniczym, w którym był on podawany pacjentom jako składnik leku. W roku ubiegłym podczas kontroli nie odnotowano takiego przypadku. Szczegółowe dane w zakresie bezpieczeństwa i higie - ny pracy zostały omówione w części 5.2. Sprawozdania pt. Opieka zdrowotna – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp. Organizacja prac związanych z zagrożeniem wybuchem Prace w strefach zagrożonych wybuchem (atmos- fera wybuchowa) Zakres kontroli W ramach Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy kontrolowano także kwe- stie związane z organizacją przez pracodawcę prac w stre- fach zagrożonych wybuchem . Przeprowadzono kontrole w 83 podmiotach, zatrudniających 9 tys. osób, z czego blisko 8,9 tys. na podstawie stosunku pracy. W grupie kon- trolowanych było 5 zakładów o dużym ryzyku wystą- pienia poważnej awarii przemysłowej, 2 zakłady o z większonym ryzyku oraz 8 tzw. zakładów podpro- gowych , w których substancje występują w ilościach mniej- szych od wielkości progowych, skutkujących zaliczeniem d anego zakładu do grupy zwiększonego ryzyka poważnej awarii przemysłowej. Podczas kontroli szczególną uwagę zwracano na kwestie związane z organizacją prac w strefach zagrożonych wybu - chem, by uniknąć wypadków przy pracy (priorytet: chronić życie i zdrowie osób pracujących ) oraz ewentualnych katastrofalnych następstw nieprzestrzegania przepisów bhp. Diagnoza Wyniki kontroli pokazują, że w dużej części skontrolo- wanych podmiotów nadal występują problemy z wdro- żeniem przepisów związanych z b ezpieczeństwem przeciwwybuchowym , o których mowa w rozporządze- niu Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 70 ROZDZIAŁ 4 minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej . W zakładach, gdzie występują miejsca zagrożone wybuchem w związku z możliwością powstania atmosfery wybuchowej, zarówno dla osób zarządzających zakładem, jak i służb odpowiedzialnych za bhp, priorytetem powin - ny być podwyższone standardy bezpieczeństwa pracy. T ymczasem przeprowadzone kontrole pokazują, że brak naruszeń przepisów z zakresu technicznego bez- pieczeństwa pracy stwierdzono tylko w 5 % ogółu skontrolowanych (dotyczy 2 dużych i 2 średnich zakła- dów pracy). W zakładach, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące bhp, liczba wydanych przez inspektorów pra - cy decyzji w przeliczeniu na 1 zakład wyniosła średnio 15, z czego co siódma decyzja została wydana z rygorem natychmiastowej wykonalności . Kontrole stanowisk pracy w latach 2022-2023, na których występuje atmosfera wybuchowa – odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy 20% 29% 24% 29% 31% stosowanie przez pracodawcę organizacyjnych środków ochronnych ocena ryzyka dot. atmosfery wybuchowej stosowanie przez osoby pracujące środków ochrony indywidualnej zabezpieczających przed powstaniem wyładowań elektrostatycznych stosowanie przez pracodawcę technicznych środków ochronnych zapobiegających wybuchowi i zapewniających ochronę przed jego skutkami zapewnienie właściwej eksploatacji urządzeń i instalacji 54% dokument zabezpieczenia przed wybuchem 11% zgodność doboru kategorii urządzeń i systemów ochronnych do właściwej strefy zagrożenia wybuchem 51% 23% 26% 27% 10% 19% 15% 2023 2022 Pracodawcy podkreślają, że przepisy ww. rozporządze- nia są dla części z nich niejednoznaczne i trudne do zasto- sowania w praktyce. Dodatkowo, pracodawcy dość często k orzystają z pomocy specjalistów z zakresu bhp spoza zakła- du pracy, nie utrzymując własnych służ bhp. Jednak jakość ś wiadczonych usług w tym zakresie jest różna, a część osób podejmujących się tego typu zadań z reguły ma trudności z przekazaniem wiedzy specjalistycznej, gdyż znajomość tych zagadnień nie jest powszechna. Rezultatem takiego stanu rzeczy są zbyt ogólnikowe opracowania dokumentów wewnątrzzakładowych , niepozwalające na prawidłowe zorganizowanie bezpiecznej pracy (np. instrukcje, dokumentacja oceny ryzyka związane - go z możliwością wystąpienia atmosfery wybuchowej, doku- ment zabezpieczenia przed wybuchem). J ak ustalili inspektorzy pracy, blisko co czwarty pracodaw- ca nie przeprowadził, lub zrobił to niezgodnie z przepisem, oceny ryzyka związanego z możliwością wystąpienia w miejscach pracy atmosfery wybuchowej . Natomiast 22% pracodawców nie sporządziło dokumentu zabez- pieczenia przed wybuchem lub sporządziło go niepra- widłowo (32%), pomijając szereg istotnych zapisów, które w inny znajdować się w takim dokumencie. W 40% zakładów nie oznakowano znakiem ostrzegawczym „EX” miejsc wstępu do przestrzeni, w których istnieje możliwość wystąpienia atmos- fery wybuchowej w i lościach zagrażających bez- pieczeństwu i z drowiu . Pomimo zagrożenia 17% objętych kontrolą osób pracujących w takich miejscach (dotyczy 19% zakładów) nie wyposażono w odpowiednie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 71 środki ochrony indywidualnej, w tym odzież ochronną antyelektrostatyczną. Należy podkreślić, że w małych podmiotach pra - codawcy często nie mają dostatecznej wiedzy i doświadczenia, by ocenić opracowaną dokumentację z zakresu bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia i wpły - nąć na jej ewentualną korektę. Przepisy nie przewidują bowiem wymogu posiadania konkretnych kwalifikacji przez osoby sporządzające dokumenty, tak ważne dla bezpie - czeństwa pracy. Niemniej przepisy jednoznacznie regulują kwestie odpowiedzialności pracodawcy za taką dokumen- tację. Pracodawcy, w tym w mikro- i małych przedsiębior- stwach, zobowiązani są do potwierdzania oświadczeniami m .in. właściwego zaprojektowania stosowanych w zakła- dzie urządzeń, czy też spełnienia przez nie minimalnych w ymagań bezpieczeństwa. Do właściwej organizacji pracy w miejscach, w których może wystąpić atmosfera wybuchowa, wymagana jest spe - cjalistyczna wiedza interdyscyplinarna. Ponadto istotna jest z najomość nie tylko przepisów z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, lecz także wielu innych, jak na przykład doty - czących wymagań dla urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybu- chowej, czy też systemów przeciwpożarowych. Kluczowe d la bezpieczeństwa jest też posiadanie doświadczenia przez osoby nadzorujące i pracujące w tym obszarze. Wieloletnie doświadczenia kontrolne Państwowej Inspek - cji Pracy jednoznacznie wskazują na potrzebę pilnej nowelizacji przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie mini- malnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwością wystą- pienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. Nr 138, poz. 931). Przy braku jednoznacznych przepisów trudno jest wdra- żać oraz zapewniać skuteczną ochronę pracownikom pod- czas pracy. W ocenie Państwowej Inspekcji Pracy należy d ążyć do wyeliminowania intuicyjnego oceniania poziomu bezpieczeństwa przeciwwybuchowego w zakładzie, pozo - stawiania zagrożeń wybuchowych bez należytej oceny i zaproponowania adekwatnych rozwiązań w celu ich likwi- dacji lub zmniejszenia. Wniosek dotyczący nowelizacji ww. rozporządze- nia pozostaje więc aktualny . Na potrzebę zmian w tym obszarze zwracał uwagę Główny Inspektor Pracy w 2021 r. i w latach poprzednich, kierując pisma do ministerstwa odpo - wiedzialnego za ich wdrożenie. Ministerstwo Rozwoju i Technologii w październiku 2022 r. poinformowało, że jest otwarte na wszelkie propozycje zmian przepisów omawia - nego rozporządzenia, jednocześnie podkreślając, że muszą być one ściśle skorelowane z przepisami Dyrektywy 1999/92/WE Parlamentu Europejskiego i Rady , co ozna- cza że przedstawione propozycje nowych zapisów nie mogą w ykraczać poza zakres merytoryczny działania niniejszej Dyrektywy. Rozporządzenie, pomimo konieczności, nie zostało jednak znowelizowane. Wybrane nieprawidłowości podczas kontroli zakładów w latach 2022-2023, gdzie występuje atmosfera wybuchowa – odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy 55% 54% 49% urządzenia i instalacje energetyczne, z czego 30% dot.badań i pomiarów potwierdzających skuteczność ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym szkolenia w dziedzinie bhp, z czego 31% dot. szkolenia wstępnego – instruktażu stanowiskowego, magazynowanie i składowanie, z czego 36% dot. dostosowania miejsc do rodzaju składowanych materiałów dokument zabezpieczenia przed wybuchem, z czego 36% dot. braku w ww. dokumencie terminów dokonywania przeglądu stosowa- nych środków ochronnych podział przestrzeni zagrożonych wybuchem na strefy nadzór i kontrola stanu bhp, z czego 14% dot. organizacji służby bhp zgodnie z przepisami maszyny i urządzenia techniczne, z czego 25% dot. osłon i innych urządzeń ochronnych 40% 23% 24% 44% 2023 2022 26% 51% 36% 26% 17% 36% 26% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 72 ROZDZIAŁ 4 Materiały wybuchowe, w tym wyroby pirotechniczne Specyficzną, z uwagi na zagrożenia i działanie, gru- pę substancji chemicznych stanowią materiały wybu- chowe (substancje chemiczne stałe lub ciekłe albo mieszaniny substancji, zdolne do reakcji chemicznej, z wytwarzaniem gazu o takiej temperaturze i ciśnieniu i z taką szybkością, że mogą powodować zniszczenia w otaczającym środowisku). Coraz powszechniej do wytwa - rzania efektów cieplnych, świetlnych, dźwiękowych, gazu, d ymu lub kombinacji tych efektów, w wyniku bezdetonacyj- nej, samopodtrzymującej się reakcji chemicznej, wykorzy- stywane są wyroby pirotechniczne. Zakres kontroli Zapewnienie ochrony życia i zdrowia ludzi, mienia oraz środowiska jest szczególnie istotne przy wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie produkcji oraz obrotu materiałami wybuchowymi, w tym wyrobami pirotechniczny - mi. Na terenie działania 9 okręgowych inspektoratów pracy sk ontrolowano 30 pracodawców organizujących pra- ce związane z z agrożeniem wybuchem, z czego 27 zajmowało się obrotem wyrobami pirotechnicznymi (sprzedaż hurtowa i/lub detaliczna), a 3 prowadziło działalność związaną z produkcją i/lub stosowa- niem materiałów wybuchowych . W grupie kontrolowanych podmiotów zajmujących się obrotem wyrobami pirotechnicznymi były takie, które realizują stałą sprzedaż hurtową lub detaliczną; doraźną sprzedaż, a także organizują pokazy z użyciem wyrobów pirotechnicznych. W kontrolowanych podmiotach pracę świadczyło ok. 1,6 tys. osób, z czego 77 osób na innej podstawie niż stosunek pracy. Tylko jeden zakład zatrudniał powyżej 250 pracowników, natomiast najliczniejszą grupę objętych kontrolą stanowiły mikroprzedsiębiorstwa o zatrudnie - niu do 9 osób (45%), a następnie małe zakłady od 10 do 49 p racowników (42%). Należy podkreślić, że w niektórych OIP-ach, np. Biały - stok, Warszawa – w ramach współpracy – inspektorzy pra- cy uczestniczyli też w pracach Zespołów kontrolnych powoływanych przez wojewodów w ramach zadań Wydziału Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzyso - wego . Przedmiotem takich kontroli był nadzór nad speł- nianiem obowiązków ustawowych przez przedsiębiorców p rowadzących działalność w zakresie obrotu materiałami wybuchowymi, w tym wyrobami pirotechnicznymi. Diagnoza Z uwagi na specyfikę i skutki działania materiałów wybuchowych w zakładach pracy nie powinno docho- dzić do zaniedbań w zakresie przestrzegania przepisów b hp, dotyczących wykonania, wyposażenia i wykorzystania obiektów oraz przebiegu procesu technologicznego, a tak - że wykonywania innych czynności mogących mieć znacze- nie dla bezpieczeństwa. Fundamentalną rolę odgrywają t akże organizacja pracy, nadzór nad pracownikami oraz zaangażowanie w zapewnianie bezpieczeństwa samych pracowników. W grupie podmiotów zajmujących się obrotem wyrobami pirotechnicznymi najwięcej, bo aż 52% nieprawidłowości związanych było z przygotowaniem pracowników do pra - cy w zakresie szkoleń w dziedzinie bhp, z czego 35% dotyczyło szkolenia wstępnego – instruktażu stanowisko- wego. Kolejnym obszarem z największymi wskaźnikami z aniedbań były instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy – 37% nieprawidłowości w skontrolowanych podmio - tach wiązało się z brakiem lub niewłaściwie opracowanymi szczegółowymi instrukcjami bezpieczeństwa i higie- ny pracy na stanowiskach pracy . U 33% pracodawców prowadzących obrót wyrobami pirotechnicznymi, w tym o przeznaczeniu widowiskowym, stwierdzono brak opra- cowanej instrukcji postępowania w s ytuacji awaryj- nej i organizacji akcji ratowniczej . Z kolei 27% ww. pracodawców nie posiadało aktual- nej instrukcji przechowywania wyrobów pirotech- nicznych , obejmującej zasady ich utylizacji. Na poziomie 17% kształtuje się odsetek kontrolowanych podmiotów prowadzących obrót wyrobami pirotechnicznymi, które przechowywane były w pomieszczeniach z materiałami, narzędziami oraz wyposażeniem innymi niż określone w instrukcji. W takim samym stopniu (dotyczy 17% praco - dawców) zaniedbywano obowiązek wywieszania czytelnej informacji o dopuszczalnym obciążeniu podłóg, stropów i urządzeń przeznaczonych do składowania. Pracodawca jest obowiązany utrzymywać obiek - ty budowlane i znajdujące się w nich pomieszczenia p racy, a także tereny i urządzenia z nimi związane, w stanie zapewniającym bezpieczne i higieniczne warun - ki pracy. Tymczasem z dokonanych ustaleń wynika, że co piąty nie zapewnił raz w roku kontroli urządzeń elektrycznych, sygnalizacyjnych i odgromowych w budynkach, w których prowadzony jest obrót wyrobami pirotechnicznymi. Pomieszczenia sklepowe oraz zaplecza, w których jest prowadzony obrót wyrobami pirotechnicznymi, eks - ploatowane były niezgodnie z wymaganiami przepisów, t j. bez wyposażenia w co najmniej dwie gaśni- ce pianowe o mi nimalnej 6-litrowej pojemności środka gaśniczego oraz w koc gaśniczy (dot. 27% pracodawców). Kolejnym zauważalnym uchybieniem (20% objętych kon - trolą pracodawców) były nieprawidłowości dotyczące oceny ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą oraz stosowaniem przez pracodawcę niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających ryzyko. Nie zawsze pamiętano, że wprowadzone w procesie produkcyj - nym zmiany także wymagają – z punktu widzenia bezpie- czeństwa pracy – oszacowania ryzyka wprowadzenia tych z mian. Co istotne, rutyna oraz brak wiedzy o zagrożeniach występujących w zakładzie powoduje nawarstwianie się nieprawidłowości, które mogą skutkować zagrożeniem dla zdrowia lub życia pracowników . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 73 Głównym źródłem występowania nieprawidłowości jest nieznajomość przepisów prawa pracy, a szcze- gólnie wymagań bhp , określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy produkcji, transporcie wewnątrzzakładowym oraz obrocie materiałów wybuchowych, w tym wyrobów piro- technicznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 262, z późn. zm.). Szcze- gólnie dotyczy to pracodawców zajmujących się obrotem w yrobami pirotechnicznymi. W obu przypadkach (materiały wybuchowe i wyroby pirotechniczne), mamy do czynienia z jednym rozporządzeniem regulującym bezpieczeństwo pracy, stąd należałoby rozważyć zmianę legislacyj- ną w z akresie wprowadzenia do obiegu prawnego odrębnego rozporządzenia określającego wymaga- nia bhp dla wyrobów pirotechnicznych . Wątpliwości interpretacyjne budzą określone w tym rozporządzeniu obowiązki np. dotyczące zapewnienia skutecznego systemu wentylacji wyciągowej. Przy obec - nym zapisie trudno pracodawcom precyzyjnie ustalić ro dzaj wymaganej wentylacji (mechaniczna czy grawita- cyjna), co może mieć znaczenie w przypadku wystąpienia s ytuacji awaryjnej. Analiza ujawnionych podczas kontroli nieprawidłowości w zakresie bhp wskazała na potrzebę wprowadzenia sto - sownych zmian w przepisach. Bhp w zakładach komunalnych przy stosowaniu środków chemicznych do uzdatniania wody i oczysz- czania ścieków Zakres kontroli Przeprowadzono 96 kontroli dotyczących zapewnie- nia bezpieczeństwa przy stosowaniu środków chemicz- nych do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków. S zczególną uwagę zwrócono na problematykę wykony- wania prac niebezpiecznych oraz narażenia na działanie niebezpiecznych lub szkodliwych czynników środowiska pracy. Łącznie w kontrolowanych podmiotach świadczyło pra - cę blisko 6,6 tys. osób, w tym 6,2 tys. na podstawie umowy o pracę. Większość skontrolowanych zakładów pracy stano- wiły podmioty małe (zatrudniające od 10 do 49 osób) – 51% o raz podmioty średniej wielkości (zatrudniające od 50 do 249 osób) – 40%. Diagnoza W kontrolowanych podmiotach stosowano środki che- miczne do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków prze- widziane przepisami rozporządzenia szczegółowego, a by ły to głównie: podchloryn sodowy (63% zakła- dów), wapno chlorowane (34%), siarczan żelazawy ( 29%), wodorotlenek sodowy (15%), chlor (8%), siar- czan glinowy (8%), kwas solny (6%) . Wśród kontrolowanych podmiotów 13 (14%) mogło stwarzać zagrożenie poza terenem zakładu pracy w związku ze stosowanymi substancjami i mieszaninami chemicznymi. Tylko w 5 z nich zapewniono własną ekipę ratownictwa chemicznego w zakładzie , a we wszyst- kich (13 zakładów) ustalono sposób i tryb powia- damiania straży pożarnej i s tacji ratownictwa chemicznego w przypadku zagrożenia. Należy podkreślić, że w 5 z 13 zakładów nie zapew- niono odpowiednich środków ochrony indywidualnej przeznaczonych do wykorzystywania podczas akcji ratowniczej . Stwierdzono brak sprawnych mierników stę- żenia tlenu oraz urządzeń do wykrywania gazów niebez- piecznych, nie prowadzono ich okresowych przeglądów, a urządzenia nie posiadały aktualnych legalizacji gwarantu- jących skuteczność działania. Kontrole PIP w latach 2022-2023. - najczęściej stwierdzane nieprawidłowości podczas kontroli podmiotów prowadzących obrót wyrobami pirotechnicznymi Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy 20222023 Szkolenia w dziedzinie bhp3652 Instrukcje bhp na stanowiskach pracy4737 Instrukcje postępowania w sytuacji awaryjnej i organizacji akcji ratowniczej3833 Profilaktyczne badania lekarskie2630 Instrukcje przechowywania wyrobów pirotechnicznych, obejmujące zasady ich utylizacji3127 Środki gaśnicze w pomieszczeniach, w których jest prowadzony obrót wyrobami pirotechnicznymi2327 Instalacje i urządzenia elektryczne 2120 Ocena ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą2120 Informacje o dopuszczalnym obciążeniu podłóg, stropów i urządzeń przeznaczonych do składowania2117 Przechowywanie wyrobów pirotechnicznych w pomieszczeniach1217 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 74 ROZDZIAŁ 4 Nieprawidłowości w zakresie wyposażenia pracow- ników obsługi kontrolowanej instalacji/obiektu w odpo- wiednio dobrane środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed zagrożeniami chemicznymi oraz ich stosowania stwierdzono w 29% kontrolowanych podmiotów. W 11% zakładów odnotowano nieprawidłowości w zakre - sie wyposażania pracowników w odzież i obuwie robocze , co dotyczyło 8% pracowników objętych kontrolą. Problemy z praniem, konserwacją, naprawą, odpylaniem i odkażaniem środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego stwierdzono w 17% zakładów (dotyczy 16% pracowników). Pracownicy stosujący środki chemiczne do uzdatniania wody i oczyszczania ścieków narażeni są na działanie nie - bezpiecznych oraz szkodliwych czynników środowiska pracy – fiz ycznych, chemicznych i biologicznych, w tym stwarzają- cych bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia. In spektorzy pracy wnieśli zastrzeżenia do sposobu orga- nizacji prac szczególnie niebezpiecznych. W co trzecim k ontrolowanym zakładzie nie opracowano wykazu prac szczególnie niebezpiecznych lub opracowano go błęd- nie, a także stwierdzono brak lub niewłaściwe określenie s zczegółowych wymagań bhp przy wykonywaniu tych prac. Nieprawidłowości w obszarze oceny ryzyka zawo- dowego , dotyczące nieuwzględnienia zagrożenia czyn- nikami chemicznymi wystąpiły w 56% kontrolowanych za kładów. Co dziesiątego pracownika kontrolowanych obiektów nie poinformowano o ryzyku zawodowym zwią - zanym z wykonywana pracą, co dotyczyło 18% zakładów. Oceny ryzyka zawodowego nie aktualizowano po przepro- wadzonych modernizacjach zakładów, zmianie organizacji c zy po dokonaniu kolejnych badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku pracy . 41% kontrolowanych pracodawców nie dokonało badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w ogóle, bądź też dokonywali ich z nieprawidłową częstotliwością. Na co szóstym stanowi - sku pracy objętym kontrolą nie poinformowano pracują- cych w narażeniu na czynniki chemiczne o wynikach badań i p omiarów tych czynników. W rezultacie pracownicy wyko- nujący prace związane z zabezpieczeniem procesu tech- nologicznego nie posiadali pełnej wiedzy o zagrożeniach w ystępujących na stanowiskach pracy. W 42% kontrolowanych zakładów występowały nie - prawidłowości w zakresie oznakowania rurociągów służących do transportowania roztworów środków chemicznych z uwzględnieniem kierunków przepły - wu przesyłanego roztworu , co ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa na terenie zakładu pracy, w szczególności informacyjne w sytuacjach awaryjnych. W co trzecim zakładzie nie uwzględniono w progra- mach szkoleń bhp dla osób zatrudnionych przy stosowa- niu środków chemicznych wymagań w zakresie umiejętności s tosowania środków zabezpieczających, ratowania i udzie- lania pierwszej pomocy oraz zachowania się w sytuacjach a waryjnych. Pomimo znacznego narażenia na szkodliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w co drugim zakładzie pracodawcy nie zamieszczali w skierowaniach na badania lekarskie informacji na temat szkodliwych czynników chemicz - nych występujących na stanowiskach pracy, co przekłada się na brak prawidłowej realizacji obowiązku zapewnienia profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami. Nieprawidłowości odnotowano również w zakresie magazynowania, a dotyczyło to głównie niewłaściwego przystosowania magazynów i składów do rodzaju składowa- nych środków chemicznych (co piąty pracodawca). S zczególne znaczenie w zakładach z zagrożeniami zarówno czynnikami chemicznymi, jak i biologicznymi mają odpowiednie pomieszczenia higieniczno-sani- tarne . Tymczasem 40% pracodawców nie zapewniło pra- cownikom np. szatni przepustowych i ich odpowiedniego w yposażenia. Podsumowując należy stwierdzić, że rozwojowi rozwiązań technologicznych, sprzętowych i ochronnych w gospodarce ściekowej nie towarzyszą zmiany przepisów rozporządze- nia Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 1 października 1993 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w oczyszczalniach ścieków . Ten funkcjo- nujący od 30 lat przepis nie uwzględnia zagrożeń wynika- jących z dozoru i eksploatacji takich obiektów jak: obiekty Kontrole PIP w 2023 r. - zakłady komunalne – naruszenia przepisów Kontrolowane zagadnienie Odsetek podmiotów, w których naruszono przepisy Uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego zagrożenia czynnikami chemicznymi 56 Zamieszczenie w skierowaniu na badania lekar- skie informacji na temat występowania na stano- wisku pracy szkodliwych dla zdrowia czynników chemicznych 54 Oznakowanie rurociągów służących do trans- portowania roztworów środków chemicznych zgodnie z Polskimi Normami (z uwzględnieniem kierunku przepływu oraz przesyłanego roztworu) 42 Pomiary szkodliwych dla zdrowia czynników che- micznych w środowisku pracy 41 Pomieszczenia higieniczno-sanitarne40 Szczegółowe wymagania przy wykonywaniu prac szczególnie niebezpiecznych 36 Wykaz prac wykonywanych w zespołach co naj- mniej dwuosobowych 33 Wyposażenie pracowników obsługi kontrolowa- nej instalacji/obiektu w odpowiednio dobrane środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed zagrożeniami chemicznymi 29 Informowanie pracowników narażonych na oddziaływanie czynników chemicznych o wyni- kach ich pomiarów 23 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 75 oczyszczania mechanicznego, reaktory biologiczne, stacje dozowania reaktorów, stacje odwadniania osadu, suszarnie, kogeneratory, instalacje fotowoltaiczne itp. Nakłada on obo - wiązek zbadania zawartości tlenu w pomieszczeniu z kratą przy użyciu lampy bezpieczeństwa, który w praktyce jest niemożliwy do zrealizowania, bowiem obecnie lampy bez - pieczeństwa zostały zastąpione przez mierniki multigazowe. Wnioski Powszechność występowania substancji i mieszanin che- micznych w zakładach pracy oraz wieloaspektowość proble- matyki z nimi związanej, jak również różne regulacje prawne w ymagają szczególnego podejścia w tym obszarze. Wielo- sektorowe kontrole w zakresie bezpieczeństwa chemiczne- go zostały ukierunkowane głównie na mikro-, małe i średnie p rzedsiębiorstwa. Państwowa Inspekcja Pracy będzie kontynuowała działa - nia kontrolno-nadzorcze w ramach przyjętej Strategii kon- troli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska p racy na lata 2022-2024 , mając za cel ochronę zdrowia i życia pracujących w narażeniu na substancje i mieszaniny chemiczne. Jednocześnie przyczyni się to do budowania przekonania pracodawców, że zdrowia i życia ludzkiego nie można lekce - ważyć, a przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bez- pieczeństwa i higieny pracy jest jednym z najważniejszych el ementów zrównoważonego rozwoju. Analiza wyników kontroli Państwowej Inspekcji Pracy wskazuje na potrzebę znowelizowania: ● ustawy z dnia 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybu- chowych przeznaczonych do użytku cywilnego; ●rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie bezpie- czeństwa i higieny pracy przy produkcji, transporcie wewnątrzzakładowym oraz obrocie materiałów wybu- chowych, w tym wyrobów pirotechnicznych. Wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdziły również zgłaszaną wcześniej przez Głównego Inspektora Pracy potrzebę nowelizacji niżej wymienionych rozporządzeń: ●rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynni - ków lub procesów technologicznych o działaniu rakotwór- czym lub mutagennym w środowisku pracy; ●rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań, dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, związanych z możliwo - ścią wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej; ●rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 19 czerwca 1996 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy przygotowywaniu, podawaniu i przechowywaniu leków cytostatycznych w zakładach opieki zdrowotnej. Mając na względzie powszechność czynników chemicz - nych, celowe jest kontynuowanie w kolejnych latach szeroko zakrojonej kampanii informacyjno-promocyjnej z ukierunko- waniem na zagrożenia chemiczne w środowisku pracy: ●dla pracodawców, pracowników, osób wykonujących zadania służby bhp: −w zakładach, w których występują zagrożenia zwią - zane z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, c zynnikami lub procesami technologicznymi o dzia- łaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku p racy, −w zakresie identyfikacji czynników chemicznych w śro - dowisku pracy, przeprowadzania ich badań i pomiarów oraz doboru środków ochrony indywidualnej, adekwat- nych do rodzaju i poziomu zagrożeń; ●poprzez propagowanie kultury bezpieczeństwa podczas prac związanych z obrotem materiałami wybuchowymi, w tym wyrobami pirotechnicznymi, zarówno wśród praco - dawców, osób kierujących pracownikami, służby bhp, jak i samych pracowników; ●adresowanej do zakładów, w których: −niebezpieczne substancje chemiczne występują w ilo - ściach mniejszych, tzw. podprogowych, niż w zakła- dach o zwiększonym ryzyku wystąpienia poważnej a warii przemysłowej, −z przyczyn wynikających z cech miejsca pracy, urzą - dzeń lub stosowanych substancji i mieszanin może wystąpić atmosfera wybuchowa, a także do przedsię- biorców organizujących pracę w takich miejscach oso- bom fizycznym zatrudnionym na innej podstawie niż s tosunek pracy. 4.3. Strategia wzmożonego nadzoru nad zakładami pracy Zakres kontroli W 2023 r. kontynuowano realizację 3-letniej strategii wzmożonego nadzoru nad zakładami charakteryzują- cymi się wysokimi wskaźnikami zagrożeń zawodowych. P rzeprowadzono 103 kontrole w 51 zakładach, w któ- rych prowadzono działania zapobiegające i eliminujące za grożenia zawodowe. Kontrolowane podmioty zatrud- niały 36,4 tys. osób, w tym większość na podstawie s tosunku pracy (34,7 tys.). Były to duże zakłady zatrud- niające powyżej 250 pracowników – 71% zakładów i ś rednie od 50 do 249 pracowników – 29%. W warunkach zagrożenia: czynnikami szkodliwymi występującymi w śro - dowisku pracy (m.in.: hałasem, pyłami przemysłowymi, wibracją, mikroklimatem), czynnikami niebezpiecznymi (głównie niebezpiecznymi maszynami), a także uciążli - wością pracy (głównie nadmiernym wysiłkiem fizycznym i wymuszoną pozycją ciała), zatrudnionych było 4 618 osób (13% ogółu zatrudnionych). Kontynuowano kontrole procesów produkcyjnych, doku - mentacji powypadkowej, chorób zawodowych oraz oce- ny ryzyka zawodowego, celem ustalenia najczęstszych za grożeń. Diagnoza Podobnie jak w pierwszym roku realizacji programu, najwięcej ujawnianych nieprawidłowości stanowiły te, któ- re w bezpośredni sposób wpływają na bezpieczeństwo p racowników. Dotyczyły one złego stanu technicznego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 76 ROZDZIAŁ 4 Znacznie spadła liczba zakładów (z 57% w 2022 r. do 33% w 2023 r.), w których ujawniano nieprawidłowo- ści dotyczące elementów sterowania mających wpływ na bezpieczeństwo. Brak elementów sterowania dotyczył tylko trzech kontrolowanych maszyn, natomiast częściej stwierdzano uchybienia (9% kontrolowanych maszyn) polegające na: nieoznakowaniu elementów sterowania; braku wyłączników bezpieczeństwa/krańcowych odłą - czających zasilanie napędu bębna z chwilą uniesienia osłony lub otwarcia drzwiczek oczyszczarki bębnowej; umiejscowieniu układu sterowania przesiewacza, wymu - szające obecność pracownika w strefie niebezpiecznej (ruchu liny i bębna nawojowego przeciągarki); niewypo- sażeniu układu sterowania oburęcznego w przekaźnik j ednoczesności powodujący zadziałanie prasy hydrau- licznej tylko wówczas, gdy oba przyciski zostaną jedno- cześnie naciśnięte. C o dziesiąta kontrolowana maszyna nie posiadała instrukcji określającej zasady i sposoby bezpiecznego wyko - nywania pracy, czynności do wykonania po jej zakończeniu oraz zasady postępowania w sytuacjach awaryjnych stwa- rzających zagrożenie dla życia lub zdrowia pracowników. Je dną z przyczyn nieprawidłowości dotyczących maszyn i urządzeń technicznych jest niezgłaszanie usterek przez pracowników, dzieje się tak dopóki maszyny i urządzenia działają w sposób niezakłócający wykonywania pracy, choć stwarzają już zagrożenie dla obsługi. Jest to szczególnie widoczne w zakładach, gdzie przeglądy warunków pra - cy na stanowiskach pracy nie są wykonywane okresowo, a n adzór toleruje lub nie zauważa odstępstw od bezpiecz- nych metod pracy. P oprawa nastąpiła w obszarze zagadnień dotyczących stanowisk i procesów pracy. Zastrzeżenia dotyczyły bra- ku lub niewłaściwego opracowania instrukcji bhp dotyczą- cych stosowanych w zakładach procesów technologicznych o raz wykonywania prac związanych z zagrożeniami wypad- kowymi (27% zakładów, spadek o 16%) oraz instrukcji bhp d otyczących postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia i niebezpiecznymi (10% zakładów, spadek o 10%). W co czwartym kontrolowanym zakładzie stwierdzano nieprawidłowości dotyczące powierzchni, organizacji i wypo - sażenia stanowisk pracy. S zczególnie rażącym przykładem było zorganizowa- nie tymczasowego stanowiska pracy w hali pakowal- ni lodów, niespełniającego wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii. Dojście do stanowiska było ograniczone zainstalowanymi maszynami do szerokości ok. 40 cm oraz przez zainstalowany w poprzek drogi tunel hartowniczy. Wykonując swoje czynności, podnoszenie przewróconych kubków na taśmociągu, pracownica miała utrudniony dostęp ze względu na przechodzący na wysoko - ści ok. 1,4 m inny przenośnik transportowy. Z mniejszyła się liczba nieprawidłowości zwią- zanych z wykonywaniem prac zaliczanych do prac s zczególnie niebezpiecznych. Nieokreślenie szczegó- łowych wymagań przy wykonywaniu prac szczegól- nie niebezpiecznych ujawniono w 19% zakładów Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli zakładów charakteryzujących się wysokimi wskaź- nikami zagrożeń zawodowych w latach 2022-2023 odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości stan obiektów i pomieszczeń pracy stan techniczny maszyn i urządzeń stanowiska i procesy pracy transport wewnątrzzakładowy urządzenia i instalacje energetyczne magazynowanie i składowanie ocena ryzyka zawodowego badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia 77 2022 2023 83 58 71 58 60 53 61 46 56 45 64 30 44 14 35 eksploatowanych maszyn i urządzeń, głównie w zakresie wykonania prawidłowych osłon lub innych urządzeń ochronnych , zapobiegających dostępowi do stref nie- bezpiecznych. Stwierdzono użytkowanie maszyn bez o słon lub zastosowanie nieskutecznych osłon stref nie- bezpiecznych (osłon niespełniających wymagań w zakre- sie odległości bezpieczeństwa), nie wydzielenie barierami s tref niebezpiecznych. Ujawniono także: nieosłonięte bęb- ny zwrotne i napędowe przenośników taśmowych; brak o słony uchwytu tokarskiego, śruby pociągowej tokar- ki; nie osłonięcie strefy roboczej wrzeciona i freza f rezarki, umiejscowienie elementów regulacyjnych maszy- ny za osłoną, co zmuszało obsługującego do odchyla- nia osłony i operowania (okresowej regulacji) w strefie n iebezpiecznej. Zdarzały się przypadki usuwania osłon i elementów bezpieczeństwa w maszynach w związ - ku z wykonywaniem nietypowych czynności, innych niż przewidywał producent urządzenia. Działania takie mia- ły ułatwić pracę pracownikom. Celowe zdemontowanie, p rzez lidera zespołu produkcji, urządzenia zabezpiecza- jącego otwarcie osłony pakowaczki, uniemożliwiającego d ostęp do elementów niebezpiecznych podczas ruchu maszyny, doprowadziło do wypadku, którego skutkiem był uraz ręki. Nieprawidłowości stwierdzono w 77% kontrolo - wanych zakładów i dotyczyły co czwartej poddanej kon- troli maszyny i urządzenia. W stosunku do 2022 r. nastąpił s padek ujawnianych uchybień o 8%. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 77 (28% w 2022 r.) a niesporządzenie wykazu prac lub nie- uwzględnienie w wykazie wszystkich prac szczególnie n iebezpiecznych występujących w zakładzie, stwierdzono tylko w 4% zakładów (26% w 2022 r.). W dalszym ciągu w ponad połowie kontrolowanych zakła - dów stwierdzano uchybienia dotyczące urządzeń i insta- lacji energetycznych . Przede wszystkim dotyczyły one: zapewnienia właściwej eksploatacji urządzeń i instalacji (31% zakładów), zapewnienia właściwej ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym (27% zakładów) oraz przeprowadzenia badań i pomiarów skuteczności ochro - ny przed porażeniem prądem elektrycznym (25% zakła- dów). Najczęściej stwierdzano niezabezpieczone elementy c zynnej instalacji elektrycznej rozdzielnic przed dostępem osób nieuprawnionych, zastawiony dostęp do rozdzielni elektrycznych poprzez gromadzenie w ich rejonie różnych przedmiotów. Pozostałe nieprawidłowości polegały na nie - zabezpieczaniu przewodów i instalacji elektrycznych przed u szkodzeniem mechanicznym. Usunięcie odnotowanych naruszeń nie wymagało dużego nakładu pracy, ale ich tole - rowanie mogło skutkować poważnymi konsekwencjami, w tym wypadkami. Wiele nieprawidłowości związanych było ze złym stanem obiektów i pomieszczeń pracy . Dotyczyły one przede wszystkim oznakowania i zabezpieczenia w zakła- dach miejsc niebezpiecznych , m.in.: niezabezpieczenia otworów w posadzkach; niezabezpieczenia przed możliwo- ścią upadku na taśmociąg posortowanego surowca, który by ł zagłębiony w stosunku do posadzki; niezabezpieczenia otworów technologicznych; nieoznakowania różnicy pozio - mów; zatartych barw ostrzegawczych (59% kontrolowanych zakładów). Stwierdzano także niezapewnienie właściwego stanu technicznego elementów obiektów i pomieszczeń pra - cy wynikającego z ich utrzymania na etapie bieżącej eksplo- atacji (26% zakładów). N ieprawidłowości związane z transportem wewnątrzza- kładowym najczęściej dotyczyły niezapewnienia właści- wego stanu technicznego dróg i przejść komunikacyjnych ( nierówności, ubytki w nawierzchni); nieoznakowania dróg transportowych oraz ciągów dla pieszych w pomieszcze - niach pracy – 38% zakładów. Nieprawidłową organizację prac transportowych przy użyciu urządzeń mechanicznych stwierdzano w co trzecim zakładzie. Nieprawidłowa organizacja magazynowania i skła- dowania polegała głównie na braku informacji o dopusz- czalnym obciążeniu urządzeń do składowania materiałów ( 27% zakładów), braku lub nieprawidłowo sporządzonych instrukcjach magazynowania i składowania (19% zakładów) oraz niedostosowaniu miejsc do rodzaju składowanych ładunków (20% zakładów). Odnotowano spadek nieprawidłowości dotyczących braku aktualnych pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia lub ich nieterminowym przeprowadzeniu (14% w 2023 r., 35% w 2022 r.). Dotyczyło to na przykład stę- żenia pyłów (drewna), hałasu i drgań mechanicznych, mikro- klimatu oraz czynników chemicznych. M niej nieprawidłowości związanych było z opracowa- niem dokumentacji oceny ryzyka zawodowego przy wykonywanych pracach. Stwierdzono je w 30% kontrolo- wanych zakładów (44% w 2022 r.). Uchybienia polegały g łównie na niezidentyfikowaniu w ocenie wszystkich zagro- żeń występujących na stanowisku pracy (np. możliwości w ystępowania atmosfery wybuchowej na stanowisku pobo- ru acetylenu; substancji chemicznych; hałasu; zagrożeń z wiązanych z obsługiwanymi maszynami i urządzeniami technicznymi, np. obsługą prasy, na stanowisku operato - ra maszyn do formatowania z uwzględnieniem stosowania gorącego kleju). Nieprawidłowości dotyczyły 11% kontrolo- wanych stanowisk. W idoczną poprawę odnotowano w zakresie przygo- towania pracowników d o wykonywanej pracy . Brak szkoleń wstępnych w dziedzinie bhp (instruktażu stano- wiskowego) lub uchybienia w tym zakresie ujawniono w b lisko co piątym kontrolowanym zakładzie (dotyczy- ło to 4% pracowników objętych badaniem), nieprawidłowo- ści dotyczące szkoleń okresowych w 7% kontrolowanych za kładów (6% pracowników objętych kontrolą). Brak pro- gramów szkoleń stwierdzono jedynie w 3% kontrolowanych za kładów. Profilaktycznych okresowych badań lekarskich nie posiadało 9% pracowników poddanych kontroli. Niezgodności w zakresie wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie Wypadki przy pracy- analiza dokumentacji w latach 2022-2023 43 B C D ustalenie wszystkich okoliczności wypadku aktualizacja oceny ryzyka zawodowego po zaistnieniu wypadku ustalenie środków i wniosków prolaktycznych po wypadkach ustalenie prawidłowych przyczyn wypadku A B C D A odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości 28 22 17 18 22 33 33 2022 2023 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 78 ROZDZIAŁ 4 robocze stwierdzono w 36% zakładów. Najczęściej stwier- dzano uchybienia w zakresie wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej przed zagrożeniami che- micznymi (dotyczyły 4% pracowników objętych badaniem) o raz zagrożeniami fizycznymi (3% pracowników). W 8% kontrolowanych zakładów stwierdzono niewła- ściwą organizację służby bhp . W jednym zakładzie służba bhp nie przeprowadziła okresowej analizy stanu bez- pieczeństwa i higieny pracy zawierającej propozycje przed- sięwzięć technicznych i organizacyjnych mających na celu za pobieganie zagrożeniom życia i zdrowia pracowników oraz poprawę warunków pracy, w poprzednim roku prze - glądu nie przeprowadzono w 7 zakładach, a w dwóch stwierdzono uchybienia. W kontrolowanych podmiotach w latach 2022-2023 odnotowano łącznie 1 029 wypadków przy pracy, w tym 9 wypadków o skutkach ciężkich. Kontroli poddano 305 dokumentacji powypadko- wych , a także dokumenty oceny ryzyka zawodowego spo- rządzone dla stanowisk pracy, na których zatrudnieni byli p racownicy poszkodowani w wypadkach. W jednym zakładzie pracodawca nie prowadził analizy wypadków przy pracy. Wiele trudności stwarzało prawidłowe ustalenie przy- czyn wypadku . Kontrole wykazały, że zespoły powy- padkowe pominęły przyczyny związane z niewłaściwą o rganizacją pracy (np. konieczność przyjęcia wymuszonej pozycji ciała przez pracownika spowodowana brakiem moż - liwości manipulowania spawanym elementem), nieokreślenie roli osób nadzorujących (np. osoba kierująca pracownikami nie kontrolowała stosowania przydzielonych ochron oczu przy obsłudze gwoździarek), a także brak wyposażenia poszkodowanego w środki ochrony indywidualnej, tj. rękawi - ce chroniące przed zagrożeniami mechanicznymi. Zdarzało s ię także, że zespoły powypadkowe jako przyczyny wypad- ków przy pracy określały wydarzenie powodujące uraz p oszkodowanego, np. przygniecenie małego palca lewej ręki przez niekontrolowany ruch podpory wału. Nieprawidło - wości wystąpiły w 28% kontrolowanych zakładów i dotyczyły 9% analizowanych dokumentacji powypadkowych. W 17% zakładów zespoły powypadkowe niewłaściwie ustalały okoliczności wypadku. Do najczęstszych nie- prawidłowości zaliczyć należy: nieustalenie wszystkich o koliczności wypadku, niepełne oraz niejasne opisywanie okoliczności wypadku w protokołach powypadkowych, które prowadziłyby do prawidłowego ustalenia przyczyn wypadku przy pracy (7% dokumentacji). W co piątym zakładzie nieprawidłowo określono wnio- ski i śro dki profilaktyczne , co było pochodną wcześniej- szych błędów w dochodzeniu powypadkowym. Stwierdzono m .in. środki i wnioski profilaktyczne nieadekwatne do usta- lonych przyczyn wypadku i zagrożeń inicjujących wypadek. F ormułowano zbyt ogólne wnioski i środki profilaktyczne, nieobligujące pracodawców do podjęcia konkretnych dzia - łań, realnie przyczyniających się do ograniczania lub elimino- wania zagrożeń, które doprowadziły do wypadków. Zespoły p owypadkowe jako środki i wnioski profilaktyczne nierzadko wskazywały jedynie na ponowne poddanie poszkodowane - go instruktażowi stanowiskowemu lub omówienie wypadku z pracownikami. Nierzetelne badanie wypadku w zakresie określenia przyczyn uniemożliwiło lub ograniczyło zidentyfikowanie zagrożeń, których aktywizacja doprowadziła do wypadku (22% zakładów). Po przeprowadzeniu postępowania powypadkowego konieczne jest zaktualizowanie oceny ryzyka zawodo- wego . Tego obowiązku nie dopełniło 43% kontrolowanych zakładów (17% badanych stanowisk). W 31% kontrolowa- nych zakładów oceny ryzyka zawodowego nie uaktualniono o zagrożenia, których aktywizacja doprowadziła do wypad- ku (15% stanowisk). Co piąty pracownik objęty kontrolą n ie został poinformowany o zweryfikowanej ocenie ryzyka zawodowego po zdarzeniu wypadkowym. W latach 2022-2023 w kontrolowanych podmio - tach stwierdzono 9 chorób zawodowych, praco- dawcy prowadzili systematyczną analizę przyczyn ich p owstawania. Wnioski Oceniając wyniki kontroli przeprowadzonych w roku 2023 w zakładach objętych wzmożonym nadzorem, nale- ży zauważyć poprawę warunków pracy. Niewątpliwie p rzyczyniły się do tego przeprowadzone w ubiegłym roku kontrole, a w szczególności zrealizowane przez praco - dawców środki prawne wydane przez inspektorów pracy. W każdym badanym obszarze odnotowano spadek licz- by zakładów, w których stwierdzano nieprawidłowości. Z mniejszyła się także liczba decyzji, którymi inspektorzy pracy regulowali ujawnione nieprawidłowości. Największa poprawa dotyczyła: przeprowadzania badań i pomiarów czynników szkodliwych, niebezpiecznych i uciążliwych w środowisku pracy; stanowisk i procesów pracy; oceny ryzyka zawodowego oraz stanu technicznego obiektów i pomieszczeń pracy. Pozytywna zmiana dotyczyła także wypełniania obowiązku właściwego przygotowania pra - cowników do pracy. Poprawa nastąpiła także w zakresie stanu techniczne- go użytkowanych maszyn i urządzeń technicznych, w tym p osiadania przez nie wymaganych urządzeń ochron- nych. Jednak liczba zakładów, w których stwierdzono s zereg zaniedbań w zakresie eliminowania zagrożeń czynnikami fizycznymi, których źródłem były maszyny i urządzenia techniczne, nadal utrzymuje się na wyso - kim poziomie. Na sygnalizowany przez pracodawców b rak środków finansowych na modernizację lub wymianę maszyn, nakładał się ograniczony przepływ informacji o uszkodzeniach powstałych w trakcie bieżącej eksplo - atacji oraz niedbałość obsługi i nadzoru akceptującego n ieprawidłowy stan maszyn i urządzeń. Wiele nieprawidło- wości można było usunąć bez większych nakładów pracy i ś rodków finansowych, w ciągu jednej zmiany roboczej. Zespoły powypadkowe wciąż mają trudności z poprawnym sporządzeniem dokumentacji powy - padkowych. Dlatego kontrole w dalszym ciągu będą SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 79 ukierunkowane na ocenę prawidłowości określania przy- czyn wypadków, adekwatnych do okoliczności, formuło- wania właściwych wniosków i środków profilaktycznych, k tórych praktyczne zastosowanie skutkowałoby wyelimi- nowaniem lub ograniczeniem zagrożeń, a także na aktuali- zację oceny ryzyka zawodowego po zaistnieniu wypadku. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 80 ROZDZIAŁ 4 5 Zadania kompleksowe Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 83 5. Zadania kompleksowe 5.1. Pierwsza kontrola – wsparcie małych firm w stworzeniu praworządnych i bezpiecznych warunków pracy Pierwsza kontrola Zakres kontroli Podobnie jak w latach ubiegłych strategią pierwszej kon- troli objęte zostały mikroprzedsiębiorstwa (1-9 pracowników) o raz małe zakłady (10-49 pracowników) funkcjonują- ce n a rynku nie dłużej niż 3 lata, które nie były uprzed- nio kontrolowane . W roku 2023 inspektorzy PIP przeprowadzili 2 003 tego typu kontroli – najwięcej w zakładach zakwalifikowanych zgodnie z PKD do sekcji handel i naprawy (33%), przetwór- stwo przemysłowe (14%) oraz budownictwo (12%). D ominującą grupę stanowiły mikroprzedsiębiorstwa (77%). W skontrolowanych podmiotach świadczyło pra- cę łącznie ponad 17 tys. osób, w tym ponad 10,9 tys. ( 64%) na podstawie stosunku pracy. Diagnoza Niemal w każdej kontroli stwierdzano różnego rodzaju nieprawidłowości i stosowano odpowiednie środki prawne w postaci decyzji, wniosków w wystąpieniach oraz poleceń. Bezpieczeństwo i higiena pracy W ramach kontroli zagadnień bezpieczeństwa i higieny pracy inspektorzy zbadali przestrzeganie podstawowych obowiązków dotyczących m.in. przygotowania pracowni - ków do pracy (tj. profilaktycznych badań lekarskich, szkoleń w dziedzinie bhp, oceny ryzyka zawodowego, wyposażenia pracowników w odzież i obuwie robocze oraz środki ochro - ny indywidualnej), organizacji stanowisk i procesów pracy, maszyn i urządzeń technicznych, transportu wewnątrzzakła- dowego, służby bhp itd. N adal istotnym problemem jest nieprzestrzeganie, przez blisko co drugiego przedsiębiorcę, przepisów doty - czących oceny i dokumentowania ryzyka zawodo- wego . Na co czwartym kontrolowanym stanowisku pracy Struktura pierwszych kontroli – wg PKD pozostałe pozostała działalność usługowa przetwórstwo przemysłowe budownictwo zakwaterowanie i usługi gastronomiczne handel i naprawy transport i gospodarka magazynowa 2023 2022 2021 33% 17% 14% 12% 10% 9% 5% stwierdzono brak udokumentowanej oceny ryzyka zawodo- wego, a w pozostałych liczne błędy merytoryczne. Ujawnio- ne nieprawidłowości polegały głównie na nieuwzględnieniu w ocenie wszystkich czynników środowiska pracy (np. czyn- ników chemicznych, biologicznych, niebezpiecznych, uciąż- liwych), bądź przeprowadzania oceny w sposób nierzetelny, n p. bez ujęcia w ocenie ryzyka wszystkich wykonywanych prac, a także braku wskazania działań ograniczających lub eliminujących występujące zagrożenia. Znaczące nieprawidłowości stwierdzono w zakresie przygotowania pracowników do pracy. Co piątego kon- trolowanego pracownika dopuszczano do wykonywania pracy bez dostatecznej znajomości przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Nieprawidłowości głównie dotyczyły niepoddania pracowników szkoleniom wstęp- nym (instruktaż ogólny i stanowiskowy) w dziedzinie bhp. Zastrzeżenia budziła zarówno terminowość prowadzenia szkoleń, jak i ich jakość. Niejednokrotnie szkolenia prowadzo - ne były w oparciu o programy niedostosowane do specyfiki wykonywanej pracy. Brak programów szkoleń stwierdzono u blisko co trzeciego kontrolowanego przedsiębiorcy. Nieprawidłowości ujawniono również w zakresie wstęp- nych badań lekarskich . Stwierdzono je u 42% kontrolo- wanych przedsiębiorców i dotyczyły 22% kontrolowanych p racowników. Polegały bądź na dopuszczaniu pracow- ników do pracy, bez uzyskania zaświadczeń lekarskich o braku przeciwwskazań do pracy na zajmowanym stano- wisku, bądź na nieterminowym poddawaniu pracowników w w. badaniom. Przedsiębiorcy, u których wystąpiły czynniki szkodliwe w środowisku pracy często nie posiadają dostatecznej wiedzy na temat ich wpływu na zdrowie pracownika. Brak Strategia pierwszej kontroli – nieprawidłowości dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy w latach 2022-2023 odsetek podmiotów poddanych kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości prolaktyczne badania lekarskie szkolenia w dziedzinie bhp ocena ryzyka zawodowego badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia instrukcje bhp obiekty i pomieszczenia pracy 2022 2023 55 56 organizacja służby bhp magazyny i miejsca składowania/ przechowywania 53 46 43 43 31 24 19 47 41 44 41 31 25 19 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 84 ROZDZIAŁ 5 rozpoznania źródeł emisji i warunków wykonywania pra- cy przełożyło się na niewskazanie czynników szkodliwych d la zdrowia, które podlegają badaniom i pomiarom (43%), a następnie nieprzeprowadzenie badań i pomiarów określo - nego typu (36%). Pracodawcy z reguły wyposażają pracowników w środki ochrony indywidualnej, jednak nadal zda- rzało się, że środki te nie były odpowiednio dobra- ne do występujących zagrożeń. Natomiast problemem d otyczącym blisko co czwartego kontrolowanego pracow- nika było niewyposażenie we właściwą odzież i obuwie robocze . Poważnym uchybieniem w kontrolowanych zakładach okazało się także niewypełnianie obowiąz- ków w zakresie tworzenia i przestrzegania procedur i instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy . Aż 34% kontrolowanych przedsiębiorców nie opracowało instruk- cji bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczących stoso- wanych w zakładzie procesów technologicznych, a 42% i nstrukcji dotyczących obsługi maszyn i innych urzą- dzeń technicznych. Często w kontrolowanych podmio- tach nie opracowano i nie udostępniono pracownikom ró wnież instrukcji dotyczących zasad ruchu na drogach wewnątrzzakładowych (37%) oraz magazynowania i skła - dowania (48%). Pierwsze kontrole – działania inspektorów pracy kontroli 99% kontroli 18% decyzji 13,5 tys. wniosków w wystąpieniach 15,3 tys. poleceń 906 środki wychowawcze 384 mandatów karnych 365 wniosków o ukaranie do sądu 9 zawiadomień do prokuratury 10 kontroli 19% porad (prawna ochrona pracy, legalność zatrudnienia i bezpieczeństwo pracy) 17,1tys. Pierwsza kontrola - nieprawidłowości z zakresu prawnej ochrony pracy Naruszony obowiązek Odsetek podmiotów poddanych kontroli, w których stwierdzo- no nieprawidłowości 20222023 Pisemna informa- cja o warunkach zatrudnienia nieudzielenie2926 udzielenie nieprawi- dłowej lub niepełnej 2828 Akta osobowe nieprowadzenie119 nieprawidłowe prowadzenie 4348 Świadectwo pracy niewydanie108 wydanie nieprawidłowego 4444 Ewidencja czasu pracy nieprowadzenie1411 prowadzenie niepra- widłowe lub nierze- telne 2828 Ekwiwalent za urlop niewypłacenie2022 zaniżenie 1917 Rozkład czasu pracy nieustalenie2823 ustalenie nieprawi- dłowe lub nietermi- nowe 1013 Wynagrodze- nie za godziny nadliczbowe niewypłacenie2524 zaniżenie106 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 85 Nieprawidłowości w zakresie instrukcji bhp wynika- ły z braku prawidłowej organizacji pracy oraz lekcewa- żenia spraw bhp przez pracodawców, skupiających się g łównie na prowadzeniu działalności gospodarczej. Nale- ży podkreślić, że w co piątym kontrolowanym zakładzie pracodawca nie zorganizował służby bhp zgodnie z obowiązującymi przepisami, a w 37% zakładów, w któ- rych powierzono wykonywanie zadań tej służby np. spe- cjaliście spoza zakładu, nie przeprowadzono okresowej a nalizy stanu bezpieczeństwa i higieny pracy zawierającej propozycje przedsięwzięć technicznych i organizacyjnych mających na celu zapobieganie zagrożeniom życia i zdrowia pracowników oraz poprawę warunków pracy. W mikro i małych przedsiębiorstwach zadania służby bezpieczeństwa i higieny pracy pełnią przede wszystkim specjaliści spoza zakładu. Często mają pod swoją opieką wiele różnorodnych branżowo zakładów pracy, co powodu- je, że sporządzana przez nich dokumentacja nierzadko jest p owielana i niedostosowana do warunków pracy i zagrożeń występujących w konkretnym zakładzie. W 19% kontroli stwierdzono nieprawidłowości dotyczą - ce składowania i magazynowania materiałów pole- gające na niewłaściwym doborze miejsca oraz sposobu s kładowania materiałów np. w ciągach komunikacyjnych. Powodowało to ich zwężenie i utrudniało pracownikom dostęp do zastawionych produktów oraz pomieszczeń i urzą - dzeń, a tym samym generowało zagrożenia wypadkowe. 4 4% kontrolowanych nie zabezpieczyło lub nie ozna- kowało miejsc niebezpiecznych . Jedną z powtarzają- cych się nieprawidłowości było niezapewnienie balustrad o chronnych w miejscach niebezpiecznych, w których istniało zagrożenie upadkiem z wysokości. U 45% przedsiębiorców stwierdzano również brak pomiarów potwierdzających sku - teczności działania ochron przeciwporażeniowych urządzeń i instalacji elektrycznych. Prawna ochrona pracy Podobnie jak w latach poprzednich zakres kontroli obejmował m.in. badanie przestrzegania przepisów doty- czących nawiązywania i rozwiązywania stosunku pra- cy, czasu pracy, naliczania i wypłacania wynagrodzeń i i nnych świadczeń ze stosunku pracy, udzielania urlopów wypoczynkowych. Kontrole ujawniły nieprzestrzeganie przede wszyst - kim przepisów dotyczących prowadzenia doku- mentacji z e stosunku pracy : nie udzielano lub udzielano nieprawidłowej informacji o warunkach zatrudnie- nia (w 56% podmiotów; w 2022 r. – 54%), nie prowadzono lub n ieprawidłowo prowadzono akta osobowe (51% podmiotów, tak jak w poprzednim roku). Uchybienia te, choć z pozoru niezbyt istotne, znacząco wpływają na realizację uprawnień pracowniczych. Brak informacji o warunkach zatrudnienia wpływa na wiedzę pracowników o przysługujących im pra - wach i jest szczególnie ważny w przypadku cudzoziemców, którzy ze względu na bariery językowe i różnice kulturowe mogą nie posiadać wiedzy o obowiązkach polskich praco - dawców. Z kolei brak akt osobowych może powodować błędne ustalenia wymiaru urlopu wypoczynkowego i szczególnych uprawnień związanych z rodzicielstwem czy niepełnosprawnością. W 51% podmiotów (w 2022 r. – 52%) stwierdzono nie - wydawanie bądź nieterminowe wydawanie świadectw pracy , a część tych dokumentów była niezgodna z prze- pisami lub zawierała informacje nieadekwatne do stanu f aktycznego. Przestrzeganie przepisów o czasie pracy, przede wszystkim ze względu na ich ochronny charakter oraz wpływ na wynagrodzenie pracownika, zostało w ramach pierwszych kontroli poddane wnikliwej analizie. W dal - szym ciągu dominująca grupa ujawnionych naruszeń wią- zała się z nieprawidłowym ewidencjonowaniem czasu p racy – jej nieprawidłowe lub nierzetelne prowadzenie (bądź też nieprowadzenie w ogóle) wystąpiło u 39% skontrolowanych w tym zakresie pracodawców. Niepra - widłowości tego rodzaju utrudniają dokonanie ustaleń w z akresie rzeczywistego czasu pracy pracownika, a tym samym przestrzegania przez kontrolowane podmioty przepisów o czasie pracy i – co się z tym wiąże – prawi - dłowości wypłacania wynagrodzenia za pracę. Podobne s kutki ma nieustalanie lub nieprawidłowe ustalenie rozkła- du czasu pracy pracownika (ujawnione w 36% podmiotów, w obec 37% w roku 2022) oraz nieinformowanie pracowni- ka o tym rozkładzie (blisko 28% pracodawców, przy 32% SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 86 ROZDZIAŁ 5 w 2022 r.). Zauważalną trudność stanowi przy tym dla pra- codawców rozróżnienie rozkładu czasu pracy oraz listy o becności od ewidencji czasu pracy. Głównymi problemami ujawnianymi w obszarze świadczeń ze stosunku pracy było niewypłacanie lub zaniżanie: −ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy (tak, jak i w roku poprzednim u 38% skontrolowanych w tym zakresie pracodawców); −wypłaty wynagrodzenia za pracę w godzinach nadlicz - bowych (30% pracodawców; w 2022 r. – 34%). Dla blisko 16% pracodawców problem stanowiło także terminowe wypłacanie wynagrodzenia (w 2022 r. – 17%). Także w 2023 r. stwierdzono rejestrowanie dzia - łalności na terenie innego województwa niż to, w k tórym faktycznie prowadzona jest działalność gospo- darcza, co więcej nierzadko także prowadzenie spraw k adrowych i księgowych – w przypadku pracodawców zatrudniających od 10 do 49 pracowników – powierzane jest różnym podmiotom. Utrudnia to dokonywanie usta - leń przez inspektorów pracy, wydłuża czas kontroli, ale t eż i generuje wystąpienie nieprawidłowości, związanych z wielostopniowym (pracodawca – podmiot prowadzą - cy sprawy kadrowe – podmiot prowadzący księgowość) przekazywaniem informacji np. niezbędnych do naliczenia wynagrodzenia. Natomiast mikroprzedsiębiorcy z regu - ły rezygnują z profesjonalnej obsługi kadrowo-księgo- wej (lub poprzestają na zlecaniu usług rozliczeniowych), p róbując ograniczyć koszty prowadzonej działalności, co – wobec braku dostatecznej wiedzy – powoduje ryzyko zaistnienia nieprawidłowości. Źródła opisanych naruszeń należy upatrywać w pierw - szej kolejności w braku dostatecznej znajomości przepi- sów. Zakres i stopień skomplikowania obowiązujących r egulacji w sferze prawa pracy skutkuje ich niezrozumie- niem lub błędną interpretacją. Kontrolowane podmioty w skazują również na obiektywny brak możliwości stałe- go monitorowania częstych zmian w sferze prawa pracy, k tóre w roku sprawozdawczym były wyjątkowo obszerne. Ponadto podmioty kontrolowane, skoncentrowane czę - sto na istocie prowadzonej działalności gospodarczej i jej bieżącym utrzymaniu, nie przywiązują niejednokrotnie należytej wagi i staranności do obowiązków związanych z zatrudnianiem pracowników, których – ich zdaniem – jest zdecydowanie za dużo. Legalność zatrudnienia Inspektorzy przeprowadzili 1 270 kontroli, pod- czas których badali zagadnienia dotyczące legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli pol- skich (tj. w 63,4% kontroli przeprowadzonych w ramach realizacji strategii pierwszej kontroli). W 506 kontrolach stwierdzono nieprawidłowości. W ramach pierwszej kontroli zbadano legalność zatrudnienia ponad 7,1 tys. osób , z czego 540 świadczyło pracę nielegalnie , co stanowi 7,6% ogółu zbadanych. Wśród nieprawidłowości inspektorzy pracy ujawni - li niepotwierdzenie na piśmie rodzaju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pracę albo wyko- nanie tego obowiązku dopiero po rozpoczęciu pracy p rzez pracownika – podczas 78 kontroli. Brak zgłosze- nia d o ubezpieczeń społecznych albo nieterminowe zgłoszenie pracowników ujawniono podczas 345 kon- troli, natomiast osób świadczących pracę na podstawie u mów cywilnoprawnych – podczas 195 kontroli. Ponadto stwierdzono 19 przypadków niezawiadomienia wła- ściwego powiatowego urzędu pracy przez bezro- botnych o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności gospodarczej, bądź uchybienia w tym zakresie. W zakresie realizacji obowiązku opłacania skła - dek na Fundusz Pracy, terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mają- cych wpływ na wymiar tych składek, inspektorzy pracy s twierdzili, że najwięcej nieprawidłowości dotyczy- ło terminowości opłacania składek na Fundusz Pr acy . Takie uchybienie ujawniono w toku 280 kontroli (29,8% ogółu kontroli przeprowadzonych w tym zakresie) w odniesieniu do 1 152 osób (24,2% objętych kontrolą). Inspektorzy przeprowadzili 441 kontroli, podczas których badali zagadnienia dotyczące legalności zatrud- nienia i w ykonywania pracy przez cudzoziemców . W 166 kontrolach stwierdzono nieprawidłowości z zakresu nielegalnego powierzenia pracy. W ramach pierwszej kontroli zbadano legalność zatrud - nienia prawie 1,8 tys. cudzoziemców, w tym powierze- nie nielegalnego wykonywania pracy ujawniono wobec 360 cudzoziemców (20% ogółu zbadanych). Najliczniejszą grupę objętych kontrolą cudzoziemców stanowili obywatele Ukrainy – prawie 1,4 tys., tj. 77% sprawdzonych cudzoziemców. W dalszej kolejności kon- trolą objęto obywateli Białorusi (177), Bangladeszu (37), G ruzji (33), Indii (25) i Filipin (22). Nielegalne powierzenie pracy stwierdzono wobec 283 obywateli Ukrainy, następ - nie wobec obywateli Białorusi (31), Bangladeszu (11), Indii (9) i Gruzji (7). Największą liczbę cudzoziemców, którym została powierzona nielegalna praca, odnotowano w podmiotach prowadzących działalność w sekcji gospodarki: budow- nictwo (22% nielegalnie zatrudnionych), zakwaterowanie i usługi gastronomiczne (19%) oraz usługi administrowa- nia i działalność wspierająca, obejmująca również agen- cje pracy tymczasowej (14%). I nspektorzy pracy, ujawniając powierzenie niele- galnego wykonywania pracy przez cudzoziemców, najczęściej stwierdzali brak wymaganego zezwo- lenia n a pracę (68% ujawnionych przypadków powie- rzenia nielegalnej pracy cudzoziemcom w toku pierwszej k ontroli). Inspektorzy pracy identyfikują takie naruszenie przepisów w sytuacji, gdy cudzoziemiec wykonuje pracę bez uzyskania zezwolenia na pracę, ale również gdy pod - miot w sposób nieprawidłowy stosuje uproszczoną pro- cedurę legalizacji pracy cudzoziemców, tj. na podstawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 87 oświadczenia o powierzeniu wykonywania pracy lub zło- żonego powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela U krainy. Dotyczy to w szczególności przypadków, gdy podmiot powierzający pracę nie złożył powiadomienia w terminie 14 dni od dnia podjęcia pracy przez obywa - tela Ukrainy lub gdy powierzono pracę cudzoziemco- wi na warunkach niezgodnych z treścią oświadczenia w pisanego do ewidencji prowadzonej przez powiatowy urząd pracy. Podsumowując, w prawie każdym zakładzie kon- trolowanym po raz pierwszy ujawniano średnio 15 różnego rodzaju nieprawidłowości. Biorąc pod uwagę, że kontrole dotyczyły głównie małych firm, o przeciętnym zatrudnieniu wynoszącym 9 osób – licz- ba nieprawidłowości wskazuje n a duże problemy z przestrzeganiem w tych podmiotach przepisów prawa pracy . W wielu przypadkach stwierdzone nieprawidłowo- ści były skutkiem priorytetowego traktowania przez p racodawców ekonomicznego aspektu prowadzonej działalności (kosztem spraw pracowniczych) i niepełnej wiedzy o wymogach prawa pracy – przy braku w zakła - dzie specjalistów (lub odpowiedniej ich liczby), mogą- cych zapewnić funkcjonowanie firmy w sposób zgodny z przepisami ochrony pracy. Stąd duże zainteresowanie w kontrolowanych zakładach uzyskaniem porady inspek - tora pracy – każda pierwsza kontrola kończyła się udzieleniem średnio 9 porad (prawnych lub tech- nicznych) . Należy podkreślić, że blisko co piąta pierwsza kontrola zakończyła się zastosowaniem sankcji karnej – ze względu na szczególnie rażące naruszenia prawa. Wobec 18% pracodawców inspektorzy uznali, że wystar - czy zastosowanie środka oddziaływania wychowawczego ( pouczenie, ostrzeżenie, zwrócenie uwagi). Istotny udział w liczbie wydanych decyzji miały decyzje ustne, które zostały wykonane przez pracodawców pod - czas pierwszej kontroli. Wydano ponad 4,6 tys. decyzji ustnych , co stanowi 34% wszystkich wydanych decy- zji. Świadczy to m.in. o tym, że pracodawcy natychmiast p odejmowali działania w celu usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. Tak duża liczba stwierdzonych niepra - widłowości wg oceny inspektorów wynika z braku znajo- mości przez pracodawców aktualnego stanu prawnego i o bowiązujących przepisów bhp, a także braku w zakła- dzie właściwie działającego organu doradczego, jakim j est służba bhp. Pracodawcy objęci strategią pierwszej kontroli poinfor- mowali o realizacji 71% decyzji i 44% wniosków w wystą- pieniach (polecenia i decyzje ustne zostały zrealizowane j uż w trakcie kontroli). W wyniku zastosowanych środków prawnych wypłacono pracownikom należne świad- czenia n a kwotę 499,9 tys. zł . Podmioty, które nie poinformowały o realizacji środków prawnych, były jedną z grup zakładów objętych kontrolami sprawdzającymi. Wnioski ●Kontynuacja pierwszych kontroli, ponieważ komplekso- wy charakter kontroli powoduje, że pracodawcy mają możliwość zapoznać się z obowiązującymi przepisa- mi prawa pracy, w tym przepisami i zasadami bezpie- czeństwa i higieny pracy, co niewątpliwie przekłada się na poprawę warunków pracy. ●Udostępnianie pracodawcom materiałów informacyjnych w zakresie obowiązujących przepisów prawa pracy. ●Wsparcie nowych podmiotów gospodarczych w dłuższej perspektywie czasowej buduje bardziej przyjazny wize - runek instytucji kontrolnej. Kontrole sprawdzające Zakres kontroli W roku 2023 przeprowadzono kontrole sprawdzające w podmiotach kontrolowanych w ramach strategii pierw- szej kontroli. Kontrolą sprawdzającą w pierwszej kolejno- ści objęto: −podmioty, w których w wyniku pierwszej kontroli stwier- dzono rażące naruszenia prawa pracy skutkujące zasto- sowaniem sankcji karnych, −podmioty, w których stwierdzono największą liczbę istot- nych naruszeń prawa skutkujących wydaniem środków prawnych (decyzji, wystąpień), −podmioty, które nie poinformowały inspekcji pracy o realizacji środków prawnych wydanych w czasie pierw - szej kontroli. W ramach omawianych kontroli ustalano stopień reali- zacji wydanych uprzednio środków prawnych, jak również b adano, czy nie doszło do powstania nowych naruszeń. Ważnym elementem rekontroli było także dokonanie oce - ny skuteczności działań instruktażowo-doradczych. Przeprowadzono ponad 600 kontroli sprawdza- jących , tj. 30% objętych strategią pierwszej kontroli. Świadczyło w nich pracę 5,2 tys. osób, w tym 3,8 tys. (74%) na podstawie stosunku pracy. Diagnoza Kontrole sprawdzające poświęcone były weryfika- cji przestrzegania tych samych zagadnień, które bada- ne były w ramach pierwszej kontroli, ze szczególnym u względnieniem obszarów, w których ujawniono wówczas nieprawidłowości. W ramach kontroli sprawdzających inspektorzy pracy zbadali legalność zatrudnienia 642 obywa- teli polskich , z czego 18 świadczyło pracę nielegal- nie , tj. 2,8% ogółu zbadanych. W ramach kontroli sprawdzającej inspektorzy pra- cy zbadali legalność zatrudnienia 148 cudzoziemców, z czego powierzenie nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono wobec 16 cudzoziemców, tj. 11% ogółu zbadanych. Przedstawione dane nie w pełni odzwierciedlają sto - pień poprawy. Wynika to z kompleksowego charakteru kontroli sprawdzających – w ich toku sprawdzano także SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 88 ROZDZIAŁ 5 Pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca – nieprawidłowości dotyczące prawnej ochrony pracy pierwsza kontrola kontrola sprawdzająca wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych prowadzenie ewidencji czasu pracy świadectwa pracy ustalenie rozkładu czasu pracy A B C D ekwiwalent za urlop G prowadzenie akt osobowych udzielanie informacji o niektórych warunkach zatrudnienia F E 56 51 50 39 38 36 30 25 40 34 17 20 14 18 odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości A B C D E FG Pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca – nieprawidłowości dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości pierwsza kontrola kontrola sprawdzająca A B C D E F G H I instrukcje bhp czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe dla zdrowia ocena ryzyka zawodowego organizacja służby bhp prolaktyczne badania lekarskie A B C D pomiary potwierdzające skuteczność ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym G szkolenia w dziedzinie bhp składowanie i magazynowanie materiałów obiekty i pomieszczenia pracyH I F E 75 34 56 16 15 49 49 4 45 15 43 14 43 10 31 26 24 2 zagadnienia, które w ogóle nie wystąpiły w czasie pierw- szej kontroli (np. pracodawca w okresie poprzedzającym p ierwszą kontrolę w ogóle nie wypłacał ekwiwalen- tu za urlop lub pracownicy nie świadczyli pracy w godzi- nach nadliczbowych, nie zatrudniano cudzoziemców). W odniesieniu do tych kwestii ustalenia poczynione w ramach kontroli sprawdzających były de facto pierw - szą kontrolą. Innym problemem była nietrwałość osiąga- nych efektów – nieprawidłowości eliminowane podczas p ierwszej kontroli stwierdzane były ponownie pod- czas kontroli sprawdzających. Dotyczyło to np. zabez- pieczenia i oznakowania miejsc niebezpiecznych czy ma gazynowania materiałów na drogach i przejściach komunikacyjnych. W 15% kontroli poprawa okazała się na tyle trwała i zado- walająca, że nie wymagała dodatkowego oddziaływania i nspektorów pracy. W kolejnych 18% kontroli nieprawidłowo- ści usunięto w wyniku realizacji decyzji ustnych lub poleceń, k tóre zostały wykonane jeszcze w trakcie kontroli. W pozo- stałych przypadkach kontrole zakończyły się stwierdzeniem p ojedynczych nieprawidłowości i zastosowaniem odpo- wiednich środków prawnych w postaci decyzji, wniosków w wystąpieniach. Podczas każdej kontroli sprawdzającej ujawniano śred- nio 4 r óżnego rodzaju nieprawidłowości (podczas pierwszej kontroli średnio 15). Dotyczyły one szerokiego spectrum zagadnień ochrony pracy, np.: przygotowania pracowników do bezpiecznego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 89 Pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca – nieprawidłowości dotyczące legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości potwierdzenie na piśmie rodzaju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pracę zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych pracowników opłacanie składek na Fundusz Pracy informowanie PUP przez bezrobotnego o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności gospodarczej A B C D E A B C D E kontrola sprawdzającapierwsza kontrola 34 34 2 8 33 29 7 7 15 12 Liczba cudzoziemców nielegalnie wykonujących pracę – wg obywatelstwa Państwo Pierwsza kontrola Kontrola sprawdzająca u pracodawcy, u którego wcześniej przeprowadzono pierwszą kontrolę Liczba osób objętych kontrolą Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową Liczba osób objętych kontrolą Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową Ukraina1 355 283 12615 Białoruś177 31 11- Bangladesz37 11 -- Indie25 9 -- Gruzja33 7 2- Filipiny22 6 -- Chiny7 5 -- Turcja1343- Mołdawia122-- Armenia21-- Azerbejdżan111- Nepal8-11 Legalność zatrudnienia cudzoziemców Wyszczególnienie Liczba cudzoziemców, których dotyczyły naruszenia przepisów Pierwsza kontrola Kontrola sprawdzająca u pracodawcy, u którego wcześniej przeprowadzono pierwszą kontrolę Brak wymaganego zezwolenia na pracę 24414 Powierzenie pracy na innym stanowi- sku lub na innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę 67- Brak wymaganych umów o pracę lub umów cywilnoprawnych 351 wykonywania pracy (szkolenia w zakresie bhp, profilaktyczne badania lekarskie, ocena ryzyka zawodowego), organizacji sta- nowisk i procesów pracy, czynników szkodliwych, niebezpiecz- nych i uciążliwych dla zdrowia, nawiązywania i rozwiązywania P odsumowując, należy podkreślić, że nieprawidło- wości, które stanowiły wykroczenia przeciwko p rawom pracownika, stwierdzano podczas 108 kon- troli (tj. 18%), w tym m.in. niewypłacenie wynagrodzenia stosunku pracy, czasu pracy, wypłaty należności ze stosunku pracy, zgłaszania pracowników do ubezpieczeń społecz - nych, odprowadzania składek na Fundusz Pracy, nielegalne- go wykonywania pracy przez cudzoziemców. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 90 ROZDZIAŁ 5 oraz bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia pra- cowników spowodowane eksploatacją maszyn, które nie p osiadały stosownych osłon lub odpowiednich urządzeń sterujących. Wnioski ●Kontynuacja działań sprawdzających po tzw. pierwszych kontrolach – rekontrole podmiotów wcześniej kontrolo- wanych po raz pierwszy stanowią weryfikację postaw pracodawców oraz sprawdzenie, czy utrwalony został założony model przestrzegania prawa pracy w tych podmiotach. ●Udostępnianie pracodawcom materiałów informacyjnych w zakresie obowiązujących przepisów prawa pracy. ●Zachęcanie do udziału w programach prewencyjnych pro - wadzonych przez Państwową Inspekcję Pracy. Podsumowanie strategii pierwszej kontroli Kontrole prowadzone w ramach strategii pierwszej kon- troli oraz kontrole sprawdzające wykazały, że idea przepro- wadzania pierwszych kontroli jest pozytywnie odbierana p rzez pracodawców, szczególnie tych, którzy od niedawna prowadzą swoją działalność. Udzielanie przez inspekto - rów pracy informacji i wskazówek dotyczących obowiąz- ków określonych w przepisach prawa pracy, w sytuacji g dy pracodawca nie ma doświadczenia w tym zakresie lub sprawy pracownicze zostały zlecone zewnętrznemu podmiotowi, pozwala na uświadomienie mu wagi zagad - nień związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy, p rawną ochroną pracy oraz legalnością zatrudnienia. Stanowi to także bodziec do zapoznania się z przepisa - mi określającymi obowiązki pracodawcy i w konsekwencji mobilizuje do przestrzegania regulacji prawnych. Pracodawcy i przedsiębiorcy dostosowali funkcjonowa - nie zakładów do obowiązujących przepisów prawa pracy, w tym zasad i przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, wykorzystując uzyskaną od inspektorów wiedzę i korzysta - jąc z udzielonych przez nich porad prawnych. Stwierdzone podczas kontroli przez inspektorów pracy nieprawidłowo- ści zostały usunięte poprzez realizację środków prawnych w ydanych przez organy PIP. W trakcie kontroli stosowano m. in. edukacyjne podejście w stosunku do kontrolowa - nych po raz pierwszy podmiotów, co skutkowało niską liczbą wydanych sankcji. Tolerancyjne podejście organów PIP znacznie ułatwiło kontakt z pracodawcami. Z analizy kontroli wynikała również pewna otwartość pracodawców na pomoc w poprawianiu warunków pracy w zakładach, co przekładało się na sku - teczne rozwiązywanie problemów. 5.2. Opieka zdrowotna – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp Zakres kontroli Przedmiotem kontroli było przestrzeganie przepi- sów prawa pracy dotyczących: stosunku pracy, czasu pracy, wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń wyni- kających ze stosunku pracy, urlopów wypoczynkowych. S prawdzeniu poddano również przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczących: przygoto- wania do pracy, narażenia na działanie czynników szkodli- wych i uciążliwych, środków ochrony indywidualnej, odzieży i o buwia roboczego, nadzoru i kontroli stanu bhp, wypadków przy pracy, a także przestrzeganie przepisów bhp zwią- zanych z p rzygotowywaniem, podawaniem i przecho- wywaniem leków cytostatycznych . Przeprowadzono 87 kontroli kompleksowych w pod- miotach leczniczych, które udzielały świadczeń zdrowot- nych zarówno w trybie stacjonarnym i całodobowym, jak też Średnia liczba środków prawnych przypadających na jedną kontrolę polecenia wnioski w wystąpieniach decyzje 2,1 7,7 6,7 1,8 0,5 0,3 pierwsza kontrola kontrola sprawdzająca Odsetek kontroli, w których ujawniono wykroczenia – pierwsza kontrola i kontrola sprawdzająca Wykroczenia Odsetek kontroli, w których stwierdzono wykroczenia w ogólnej liczbie kontroli Pierwsza kontrola Kontrola sprawdzająca Ogółem*, w tym: 36,018,0 z ustawy o promocji zatrudnienia i instytu- cjach rynku pracy 11,44,8 z art. 281 Kp12,34,2 z art. 282 Kp15,57,3 z art. 283 Kp21,69,3 inne3,71,0 * w trakcie kontroli może być stwierdzonych kilka wykroczeń (różne podstawy prawne) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 91 ambulatoryjnym. Poddane ocenie przez inspektorów pracy podmioty lecznicze zatrudniały 22,5 tys. osób, w tym 15 tys. pracowników oraz 7,5 tys. osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych (umów zlecenia, umów o świadcze - nie usług, umów zawartych z jednoosobowymi podmiotami gospodarczymi prowadzącymi działalność m.in. w zakresie praktyki lekarskiej oraz praktyki pielęgniarskiej). Z uwagi na kryterium formy własności 32 podmioty nale - żały do sektora publicznego (7 stanowiło własność państwo- wą, 25 samorządową), 52 – do sektora prywatnego. W edług struktury zatrudnienia: 13 podmiotów zatrudnia- ło do 9 pracowników, 31 podmiotów – od 10 do 49 pracowni- ków, 15 podmiotów – od 50 do 249 pracowników, natomiast 2 8 podmiotów – powyżej 250 pracowników. Diagnoza Prawna ochrona pracy W 67% podmiotów objętych kontrolą w zakresie regula- minu pracy (obwieszczenia) ujawniono nieprawidłowości polegające przede wszystkim na nieustaleniu systemów i rozkładów czasu pracy oraz przyjętych okresów rozlicze - niowych dla poszczególnych grup zawodowych. Nieprawidłowości w przedmiocie sporządzania pisem- nej informacji o w arunkach zatrudnienia stwierdzono w 52% skontrolowanych podmiotów. Pracownicy albo w ogó- le nie otrzymali stosownej informacji, albo informacje nie były a ktualizowane lub też zawierały błędne zapisy dotyczące stosowanych norm czasu pracy. W toku kontroli ujawniono przypadki niezachowania dobo- wej (20% podmiotów) i przeciętnej tygodniowej (11% podmiotów) normy czasu pracy. Stwierdzono przypadki zastosowania niewłaściwych norm czasu pracy w stosun- ku do pracowników wykonujących zawód medyczny, jak rów- nież przypadki powierzania pracownikom pracy po raz drugi w t ej samej dobie pracowniczej, w sytuacji w której w podmio- cie kontrolowanym nie zawarto porozumienia o stosowaniu r ozkładów czasu pracy, o których mowa w art. 140 1 Kodeksu pracy, a pracownicy nie występowali z pisemnymi wnioskami o stosowanie wobec nich takich rozkładów czasu pracy. W 18% objętych kontrolą podmiotów inspektorzy pracy ujawnili przypadki niezapewnienia pracownikom wymaga - nego odpoczynku dobowego, a w 9% podmiotów odpo- czynku tygodniowego . Znaczną liczbę uchybień stwierdzono w zakresie wypła- ty należnego pracownikom wynagrodzenia za pracę, w tym wypłaty wynagrodzenia w prawidłowej wysoko- ści (w 26% objętych kontrolą podmiotów) oraz terminowo- ści wypłaty (w 16% podmiotów). S padł odsetek podmiotów, w których ujawniono naruszenia przepisów dotyczących wypłaty wyna- grodzenia z a pracę w godzinach nadliczbowych (z 58% w 2022 r. do 45% w 2023 r.), jak i wynagrodze- nia z a dyżury medyczne (z 32% podmiotów objętych kon- trolą w tym zakresie w 2022 r. do 19% w 2023 r.). N ieprawidłowości w zakresie wypłaty wynagrodze- nia z a urlop wypoczynkowy dotyczyły 10% podmiotów, w których badano to zagadnienie. Zwiększeniu uległ odsetek podmiotów, w których ujaw - niono nieprawidłowości w treści regulaminu wynagradza- nia (z 25% w 2022 r. do 30% w 2023 r.). Istotnie wzrósł odsetek podmiotów, w których stwier- dzono nieprawidłowości dotyczące realizacji ustawy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższe- go wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowni- ków zatrudnionych w podmiotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139). Uchybienia w tym zakresie stwier- dzono w 2023 r. w 50% podmiotów (w 2022 r. – w 39% p odmiotów). Polegały one m.in. na naruszeniu obowiązku ustalania sposobu podwyższania wynagrodzenia zasadni - czego w drodze porozumienia lub też – w przypadku braku takiego porozumienia – w drodze zarządzenia wydanego przez kierownika podmiotu leczniczego. Część pracodaw - ców nie podwyższyła wynagrodzeń zasadniczych pra- cowników, zarówno wykonujących, jak i niewykonujących z awodu medycznego. Po raz kolejny ujawniono znaczną liczbę naruszeń prze - pisów dotyczących udzielania urlopów wypoczynko- wych . W 2023 r. uchybienia związane z nieudzieleniem urlopu wypoczynkowego w roku kalendarzowym, w którym pracownik nabył do niego prawo, stwierdzono w 36% pod - miotów (w 2022 r. – w 38% podmiotów), natomiast niepra- widłowości polegające na nieudzieleniu pracownikom urlopu w ypoczynkowego do końca 30 września roku następnego ujawniono w 28% podmiotów skontrolowanych w tym zakre - sie (w 2022 r. – w 31% podmiotów). Wzrósł także odsetek podmiotów, w których ujawniono nieprawidłowości związane z regulaminem zakładowe- go funduszu świadczeń socjalnych – uchybienia takie stwierdzono w 32% podmiotów, u których badano to zagad- nienie (w 2022 r. – w 28% podmiotów). P rzypadki nieprzekazania lub nieterminowego prze- kazania odpisów na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych stwierdzono w 20% zobowiązanych do tego podmiotów (w 2022 r. dotyczyło to 25% takich podmiotów). Jedynie w 5% podmiotów objętych kontrolą inspektorzy stwierdzili uchybienia dotyczące zawierania umów o pra- cę (w 2022 r. – w 8% podmiotów). Dotyczyły one przede wszystkim: −nieustalenia w umowach o pracę zawieranych z pracow - nikami wykonującymi zawód medyczny oraz pracow- nikami działalności podstawowej, niewykonującymi zawodu medycznego, do której grupy zawodowej, okre- ślonej w załączniku do ustawy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasad- niczego niektórych pracowników zatrudnionych w pod- miotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139), jest zaliczone zajmowane przez pracownika stanowisko pracy, −nieustalenia w umowach o pracę zawartych z pracowni - kami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy dopuszczalnej liczby godzin pracy ponad określony w umo- wie wymiar czasu pracy, których przekroczenie uprawnia pracownika oprócz normalnego wynagrodzenia do dodat- ku do wynagrodzenia, o którym mowa w art. 151 1 § 1 Kodeksu pracy. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 92 ROZDZIAŁ 5 Żadnych zmian nie odnotowano w katalogu przyczyn stwierdzonych nieprawidłowości w zakresie prawnej ochrony pracy . Nadal są to: −niewystarczająca znajomość przepisów prawa pracy, nadmierne obciążenie zadaniami pracowników kadrowo - -księgowych lub też powierzanie prowadzenia obsługi kadrowo-księgowej podmiotom zewnętrznym, nieposiada- jącym wystarczających kwalifikacji; −niedostateczne finansowanie i pogarszająca się kondycja ekonomiczna jednostek systemu ochrony zdrowia (wskutek wzrostu cen materiałów i usług spowodowanych inflacją oraz zmiany sposobu dystrybucji środków przekazywanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia); −niewystarczająca liczba personelu udzielającego świadczeń zdrowotnych (spowodowana m.in. brakiem wykwalifikowanej kadry na rynku pracy, przede wszystkim lekarzy oraz pielęgniarek). Bezpieczeństwo i higiena pracy Podobnie jak w latach ubiegłych kontrole wykazały licz- ne nieprawidłowości dotyczące przygotowania pracowni- ków do pracy. P rzede wszystkim pracodawcy mieli problemy z oceną ryzyka zawodowego . W blisko co drugim kontrolowanym podmiocie leczniczym nie dokonano poprawnej, udoku- mentowanej oceny ryzyka zawodowego oraz nieprawidło- wo zidentyfikowano zagrożenia związane z wykonywaną p racą. Uchybienia dotyczyły braku opisu ocenianego sta- nowiska pracy z wyszczególnieniem stosowanych narzę- dzi i materiałów, jak również braku rozpoznania wszystkich z agrożeń, w tym szkodliwych czynników biologicznych i czynników chemicznych związanych ze stosowaniem substancji i mieszanin chemicznych (preparatów dezynfek - cyjnych i czyszczących, leków cytostatycznych) oraz czyn- ników fizycznych, a także obciążenia psychospołecznego. N ie zawsze też ocenę ryzyka zawodowego aktualizowano w związku z zaistniałymi wypadkami przy pracy. Nieprawi - dłowości te stwierdzono na co czwartym kontrolowanym sta- nowisku pracy. P racodawcy dopuszczali pracowników do wykonywania pracy bez wymaganych szkoleń w dziedzinie bezpie- czeństwa i h igieny pracy (instruktażu ogólnego – 29% podmiotów kontrolowanych, instruktażu stanowiskowego – 42% kontrolowanych podmiotów) oraz wstępnych badań lekarskich (27% kontrolowanych podmiotów). Nieprawi- dłowości polegały na dopuszczeniu pracowników do pracy b ez poddania ich szkoleniom lub badaniom albo na reali- zacji ww. obowiązków w sposób niewłaściwy. W 38% kon- trolowanych podmiotów leczniczych inspektorzy pracy mieli z astrzeżenia do treści skierowań na badania lekarskie. Pracodawcy z reguły nie zamieszczali w nich ważnych dla poprawnego ustalenia zakresu badań informacji o podsta - wowych czynnościach wykonywanych przez pracownika oraz sposobie i czasie ich trwania, a także danych o wystę- powaniu na stanowisku pracy, czynników niebezpiecznych, s zkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych oraz innych wynikających ze sposobu wykonywania pracy. Niepoprawne rozpoznanie zagrożeń występujących w środowisku pracy skutkowało błędami przy wyznaczaniu czynników szkodliwych dla zdrowia do badań i pomiarów. Pracodawcy również nie realizowali w niezbędnym zakre- sie obowiązku przeprowadzania badań i pomiarów tych c zynników. Przykładowo podczas kontroli w podmiotach leczniczych udzielających całodobowo i stacjonarnie świad - czeń zdrowotnych inspektorzy pracy stwierdzali brak badań i pomiarów natężenia pola elektromagnetycznego w otocze- niu urządzeń elektrochirurgicznych, a także brak pomiarów c zynników chemicznych w środowisku pracy. Nieprawidłowości dotyczące wyposażenia i stosowa- nia przez pracowników odzieży i ob uwia roboczego ujawniono w 39% objętych kontrolą podmiotów i dotyczy- ły aż co drugiego objętego kontrolą pracownika. Inspektorzy Nieprawidłowości w obszarze prawnej ochrony pracy stwierdzone w trakcie kontroli podmiotów leczniczych w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Nieprawidłowości w zakresie regu- laminu pracy (obwieszczenia) 5967 Nieprawidłowości w zakresie pisemnej informacji o warunkach zatrudnienia 5752 Naruszenie przepisów usta- wy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego nie- których pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych 3950 Nieprawidłowości przy wyna- gradzaniu za pracę w godzinach nadliczbowych 5845 Nieudzielenie urlopu wypoczynkowego w roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo 3836 Nieprawidłowości związane z regu- laminem zfśs 2832 Nieprawidłowości w zakresie regu- laminu wynagradzania (zakładowe- go układu zbiorowego pracy) 2530 Uchybienia dotyczące pozosta- wania w gotowości do udzielania świadczeń zdrowotnych 4230 Uchybienia przy udzielaniu urlopu wypoczynkowego nie później niż do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego 3128 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 93 pracy podczas kontroli zauważali w dalszym ciągu rażące nieprawidłowości w laboratoriach diagnostycznych, w któ- rych pracodawcy nie zapewnili odzieży roboczej pracowni- kom (diagnostom, technikom analityki medycznej, pomocom la boratoryjnym pracownikom) mającym kontakt z materia- łem biologicznym. Kolejnym przykładem nieprawidłowości w jednym z podmiotów leczniczych udzielającym całodobo- wo i stacjonarnie świadczeń zdrowotnych było niewyposaże- nie aż 100 pracowników w odzież i obuwie robocze. P owtarzalny charakter miały naruszenia przepisów w obszarze stosowania substancji i mieszanin che- micznych stwarzających zagrożenie w procesach dezyn- fekcji i sterylizacji. W co piątym objętym kontrolą podmiocie i nspektorzy pracy ujawnili nieprawidłowości dotyczące spi- sów substancji i mieszanin chemicznych (w 2022 r. – w 29% p odmiotów). Należy zauważyć, że spadła liczba podmiotów kontrolowanych, w których stwierdzono uchybienia dotyczą - ce kart charakterystyki (w 2023 r. dotyczyło to 10% podmio- tów, a w 2022 r. – 18% podmiotów). W 32% kontrolowanych p odmiotów pracownikom nie udostępniono właściwych instrukcji bezpiecznej pracy z substancjami i mieszani- nami chemicznymi stosowanymi w procesach dezynfekcji i s terylizacji (dla porównania w 2022 r. – 30% podmiotów). Natomiast w 13% podmiotów leczniczych stwierdzono nie - prawidłowości w zakresie składowania i przechowywania substancji i mieszanin chemicznych stosowanych w proce- sach dezynfekcji i sterylizacji. Częstymi i powtarzającymi s ię nieprawidłowościami są braki w oznakowaniu magazynu chemicznego, w którym przechowywane są substancje i mie - szaniny sklasyfikowane jako niebezpieczne. Niewłaściwie oznakowane pojemniki i opakowania zawierające sub- stancje i mieszaniny chemiczne stosowane w procesach d ezynfekcji i sterylizacji występowały w 8% podmiotów, podobnie jak w 2022 r. Ujawniono znaczną liczbę przypadków naruszenia prze - pisów dotyczących szkodliwych czynników biologicz- nych dla zdrowia w środowisku pracy. Nieprawidłowości stwierdzono m.in. w zakresie prowadzenia rejestru prac narażających pracowników na działanie szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do gru- py 3 (w 2023 r. uchybienia dotyczyły 33% podmiotów, w 2022 r. – 27% podmiotów) oraz rejestru pracowników narażonych na działanie ww. szkodliwych czynników biologicznych (odpowiednio – 42% i 31% podmiotów). Przy- kładem rażących nieprawidłowości w jednym z publicznych s zpitali, w którym pracę w narażeniu na szkodliwe czynniki biologiczne wykonuje ponad 400 pracowników, był brak reje - stru prac narażających pracowników na działanie szkodli- wych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 3 o raz brak rejestru pracowników narażonych na działanie w w. czynników. Kontrolami objęto także tematykę związaną z ekspo - zycją pracowników na czynniki biologiczne w wyniku zra- nienia ostrymi narzędziami medycznymi . Inspektorzy pracy w toku kontroli weryfikowali wykonanie spoczywają- cego na pracodawcach obowiązku ustalenia okoliczności i p rzyczyn zranienia w trybie określonym w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustala- nia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy . W obję- tych kontrolą podmiotach w latach 2020-2022 odnotowano 218 wypadków przy pracy związanych ze zranieniem, natomiast w 14% podmiotów pracodawcy nie przeprowadzili postępowania w sprawie ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków dla łącznie 65 takich zdarzeń (w 2022 r. niepra - widłowości w tym zakresie stwierdzono w 26% objętych kon- trolą podmiotów). W jednym z publicznych szpitali w latach 2 020-2022 nie zbadano okoliczności i przyczyn łącznie 8 wypadków związanych ze zranieniem ostrymi narzędziami Nieprawidłowości w obszarze bezpieczeństwa i higieny pracy stwierdzone w trakcie kontroli podmiotów leczniczych w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Uchybienia w ocenie ryzyka zawo- dowego związanego z wykonywaną pracą 4648 Wyposażenie i stosowanie odzie- ży i obuwia roboczego 4639 Przeprowadzanie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia 3326 Rejestr pracowników narażonych na działanie szkodliwych czynników biologicznych 3 lub 4 grupy 3142 Instrukcje bezpiecznej pracy z sub- stancjami i mieszaninami chemicznymi używanymi do dezynfekcji i sterylizacji 3032 Spis substancji i mieszanin chemicz- nych stwarzających zagrożenie 2945 Rejestr prac narażających pracowni- ków na działanie szkodliwych czynni- ków biologicznych 3 lub 4 grupy 2733 Nieustalenie okoliczności i przyczyn wszystkich zranień ostrymi narzędzia- mi medycznymi w trybie przewidzia- nym dla wypadków przy pracy 2640 Wskazanie czynników szkodliwych dla zdrowia, dla których wykonuje się badania i pomiary 2214 Składowanie i przechowywanie sub- stancji i mieszanin chemicznych uży- wanych do dezynfekcji i sterylizacji 1714 Wyposażenie w środki ochrony indywi- dualnej przed zagrożeniami: – chemicznymi147 – fizycznymi59 – biologicznymi55 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 94 ROZDZIAŁ 5 używanymi przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych (4 zda- rzenia w 2022 r., po 2 zdarzenia w 2021 r. i w 2020 r.). W pod- miotach leczniczych w dalszym ciągu nie przeprowadzono p ostępowania dla każdego zdarzenia, ponieważ błędnie interpretowano przepisy. W związku z tym nie podejmowa - no skutecznych rozwiązań ograniczających wystąpienie negatywnych zdarzeń w przyszłości, np. poprzez stosowa- nie wyrobów medycznych służących do cięcia bądź kłucia w yposażonych w systemy chroniące przed zranieniem czy wdrożenie metod bezpiecznego posługiwania się ostrymi narzędziami. W objętych kontrolą podmiotach leczniczych stwierdzono także nieprawidłowości w zakresie nadzoru i kontroli sta- nu bezpieczeństwa i hi gieny pracy . Uchybienia te doty- czyły m.in. nieutworzenia lub też niewłaściwej organizacji sł użby bezpieczeństwa i higieny pracy (w 2023 r. nieprawi- dłowości dotyczyły 13% podmiotów, w 2022 r. – 16% pod- miotów) oraz sporządzania okresowych analiz stanu b ezpieczeństwa i higieny pracy (odpowiednio 31% i 14% podmiotów). Szczególnie rażącym przykładem stwierdzo - nym w jednym z publicznych szpitali zatrudniającym 512 pra- cowników było powierzenie zadań służby bhp specjaliście s poza zakładu w ramach umowy zlecenia, w której strony wprowadziły zapis dotyczący wykonywania zadań przez nie więcej niż 7 godzin w tygodniu. Ograniczanie wpływu zagrożeń środowiska pra- cy związanych z przygotowywaniem, podawaniem i przechowywaniem leków cytostatycznych na pracu- jących w zakładach opieki zdrowotnej Kontrole stanowiły kontynuację działań dotyczących ochrony zdrowia w ekspozycji na substancje czynne leków cytostatycznych oraz osób pracujących w podmiotach lecz - niczych. Przeprowadzono 13 kontroli w podmiotach lecz- niczych, w których pacjentom podawano cytostatyki. Prace p rzygotowywania oraz podawania cytostatyków wykonywa- ło w nich 1 380 osób, w tym 1 211 kobiet. Kontrolami objęto zagadnienia bezpieczeństwa i higieny pracy odnoszące się do 7 substancji aktywnych leków cytostatycznych , dla których określone zostały wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń w środowisku pracy (NDS). W narażeniu na substancje czynne cytostatyków pracę wykonują głównie kobiety. Kontakt z tymi czynnikami mają różne grupy zawodowe, wśród których oprócz pielęgniarek i lekarzy należy wymienić np.: salowe, noszowych i opieku - nów medycznych. U chybienia dotyczące przestrzegania przepisów bhp stwierdzono w 11 podmiotach, co stanowiło 85% obję- tych kontrolą w tym zakresie pracodawców. Do najczęstszych z nich wciąż należy zaliczyć brak wymaganych badań i pomiarów stężeń substancji czynnych leków cytostatycznych , co wiązało się bez- pośrednio z niewłaściwym rozpoznaniem zagrożeń związa- nych ze stosowaniem leków cytostatycznych oraz brakiem wytypowania substancji czynnych leków do badań i pomiarów . Niespełnienie przepisów dotyczących czynni- ków szkodliwych stwierdzono w 9 podmiotach. W ostatnich d wóch latach odnotowany brak badań i pomiarów substancji czynnych cytostatyków w środowisku pracy dotyczył takiej samej liczby podmiotów – 3 kontrole. Z kolei w wyniku wyko - nanych badań i pomiarów tych czynników nie stwierdzono p rzekroczenia wartości najwyższych dopuszczalnych stę- żeń. Czynniki do badań i pomiarów stężenia substancji czy nnych leków cytostatycznych niewłaściwie typowano w 4 podmiotach, co wpływało na różne uchybienia w tym zakresie. Nieprzywiązywanie dostatecznej uwagi do zagrożeń skutkowało nieprawidłowościami w treści instrukcji postę- powania przy przygotowywaniu i p odawaniu leków cytostatycznych (5 podmiotów) oraz brakiem uwzględnia- nia w skierowaniach na profilaktyczne badania lekar- skie informacji o wykonywaniu przez pracowników pracy w narażeniu na cytostatyki. Wiązały się z tym nieprawidło- wości dotyczące profilaktycznych badań lekarskich Liczba osób pracujących w kontakcie z substancjami czynnymi leków cytostatycznych w kontrolowanych podmiotach w latach 2022-2023 Substancja czynna leku cytostatycznego Liczba zakładów, w których substancja czynna wystąpiła w środowisku pracy Liczba osób pracujących w kontakcie Liczba kobiet pracujących w kontakcie 202220232022202320222023 Cyklofosfamid128286201249187 Metotreksat108251222223209 Etopozyd1111276325245263 Cisplatyna1211357325321263 Fluorouracyl1153117727473 Doksorubicyna i jej chloro- wodorek 137327168290161 N-Hydroksymocznik0 1 062055 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 95 (wstępnych, okresowych i kontrolnych) stwierdzone w 6 podmiotach. Brak właściwej identyfikacji zagrożeń związanych z sub - stancjami czynnymi cytostatyków wpływał na uchybienia w zakresie oceny ryzyka zawodowego (8 kontroli). Doku- mentacje oceny ryzyka nie obejmowały warunków pracy z u względnieniem substancji czynnych leków cytostatycz- nych oraz poziomu narażenia na te czynniki. P racownicy byli wyposażani w środki ochrony indy- widualnej , jednak u większości pracodawców były one nieodpowiednie do rodzaju występującego zagrożenia (8 kontroli). Dotyczyło to głównie fartuchów ochronnych wykonanych z materiałów niezapewniających bariery dla czynników chemicznych, jakimi są substancje czynne leków cytostatycznych. Pracodawcy przywiązywali uwagę do zapewnienia instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy (w zakresie postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia i nie- bezpiecznymi), jednak zawierały one uchybienia (5 kontroli). S kutkowało to większą liczbą nieprawidłowości dotyczących stanowisk i procesów pracy (7 kontroli). W 8 kontrolowanych podmiotach wystąpiły uchybienia w zakresie szkoleń bhp oraz ich programów (3 kontrole). Nie stwierdzono nieprawidłowości w obszarze magazyno- wania i p rzechowywania cytostatyków, co stanowi popra- wę względem roku ubiegłego (2 kontrole). W yniki kontroli wskazują przede wszystkim na brak ozna- czania stężeń substancji czynnych leków cytostatycznych w środowisku pracy, co wiąże się z brakiem wyznaczenia ich do badań i pomiarów. Zasadniczym problemem jest ograniczona liczba uprawnionych akredytowanych przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) podmiotów wykonują - cych badania w tym zakresie. Z kolei problem skorelowania z l aboratorium wykonującym badania i pomiary w środowi- sku pracy terminu i zakresu badań i pomiarów cytostatyków z uwagi na specyfikę udzielanych świadczeń zdrowotnych (w tym częstotliwość oraz dawki podawanych pacjentom leków) utrudnia miarodajne ich wykonywanie. W wyniku takiej sytuacji stan monitorowania narażenia osób zatrudnionych w podmiotach leczniczych na substancje czynne leków cytostatycznych nadal nie jest zadowalający. Wnioski Rodzaj i skala nieprawidłowości w zakresie przestrzega- nia przepisów prawa pracy oraz bezpieczeństwa i higieny p racy, a także zauważalna poprawa stanu przestrzegania przepisów w podmiotach leczniczych objętych nadzorem Państwowej Inspekcji Pracy wskazują na potrzebę kontynu - owania kompleksowych kontroli tych zagadnień i egzekwo- wania przez inspektorów pracy poszanowania prawa. P riorytetami w zakresie prawnej ochrony pracy będą zagadnienia związane z przestrzeganiem przepisów doty - czących: zatrudniania, czasu pracy, wynagradzania za pracę, w szczególności kształtowania wysokości wynagrodzenia zasadniczego zgodnie z ustawą z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasad- niczego niektórych pracowników zatrudnionych w pod- miotach leczniczych . Natomiast czynności kontrolne dotyczące zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy są związane z prawidłowym przygotowaniem pracowników do pracy, prze - strzeganiem procedur oraz organizacji pracy, usuwaniem za grożeń wypadkowych, w tym spowodowanych zranienia- mi ostrym narzędziem medycznym, a także ograniczeniem w pływu niebezpiecznych i szkodliwych czynników środowi- ska pracy na pracowników i inne osoby pracujące w podmio- tach leczniczych. Z a konieczne należy uznać podjęcie przedsięwzięć pre- wencyjno-informacyjnych na rzecz upowszechniania aktu- alnych przepisów, które powinny być skierowane przede w szystkim do pracodawców i osób kierujących pracownika- mi. Świadomość ciążących na nich obowiązków zmniejszy s kalę występujących naruszeń, zwłaszcza że wśród przy- czyn nieprawidłowości odnotowano niedostateczną znajo- mość przez kadrę zarządzającą podmiotami leczniczymi u regulowań dotyczących prawa pracy, bezpieczeństwa i higieny pracy, a także ich nieprawidłową interpretację. Tak jak w latach poprzednich, uwagę zwraca duża ska - la nieprawidłowości dotyczących naruszenia przepisów ustawy z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139) w zakresie dotyczącym obowiązku Naruszenia przepisów w zakresie przygotowania, podawania i przechowywania leków cytostatycznych stwierdzone w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 20222023 Pomiary stężeń substancji czynnych leków cytostatycz- nych w środowisku pracy 77 Wytypowanie czynników szkodli- wych dla zdrowia, dla których wyko- nuje się badania i pomiary 64 Ocena ryzyka zawodowego98 Instrukcje dotyczące zasad postępowania przy przygotowy- waniu i podawaniu leków cytosta- tycznych 65 Stanowiska i procesy pracy67 Magazynowanie i przechowywanie20 Środki ochrony indywidualnej28 Szkolenia wstępne bhp34 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 96 ROZDZIAŁ 5 ustalania sposobu podwyższania wynagrodzenia w drodze porozumienia lub zarządzenia oraz dokonania wymagane- go ustawą wzrostu wynagrodzenia zasadniczego. Przyczy- ną nieprawidłowości związanych z realizacją postanowień w w. ustawy jest przede wszystkim stale pogarszająca się sytuacja ekonomiczna podmiotów leczniczych. Wyniki kontroli przeprowadzonych w roku 2023 wskazu - ją, że jedynie część podmiotów leczniczych, w których nie dz iałają organizacje związkowe (przede wszystkim podmioty niepubliczne ambulatoryjne), podejmowała działania w celu zawarcia porozumienia z przedstawicielami pracowników w zakresie ustalenia sposobu podwyższania wynagrodze - nia zasadniczego. W wielu przypadkach podwyższenie w ynagrodzenia pracowników innych niż uprawnieni na pod- stawie dyspozycji art. 3 ustawy nie jest w żaden sposób s korelowane z terminem wynikającym z ustawy. Pracodaw- cy prowadzący niepubliczne podmioty ambulatoryjne czę- sto nie mają świadomości istnienia obowiązku nałożonego w a rt. 5 ww. ustawy. Problemem odnotowywanym coraz częściej jest dążenie przez pracodawców, przede wszystkim prowadzących mniej - sze, niepubliczne podmioty udzielające świadczeń ambu- latoryjnych, do poszerzania grupy pracowników, do których z astosowanie mają normy czasu pracy ustalone przez prawodawcę dla pracowników obsługi, technicznych oraz gospodarczych. Odbywa się to poprzez stosowanie nomen - klatury stanowisk innej niż powszechnie przyjęta. Powyższa p raktyka dotyczy m.in. włączania stanowiska rejestratorki medycznej do grupy stanowisk obsługi (poprzez określe - nie tego stanowiska pracy jako np. „specjalistka ds. obsługi pacjenta”, „menadżer ds. kontaktów z pacjentami”, a nawet „recepcjonistka”), przy rzeczywistym zakresie zadań toż - samym z zadaniami rejestratorki medycznej (określonymi wraz z opisem zawodu, na oficjalnej stronie internetowej https://psz.praca.gov.pl [Wortal Publicznych Służb Zatrud - nienia]). Zaznaczyć należy, że ta sama praktyka jest wyko- rzystywana przez pracodawców w celu wyłączania grup p racowników z regulacji objętej przepisami art. 3 ww. ustawy. Do uznawanych za wciąż aktualne, sformułowanych w latach ubiegłych, postulatów i wniosków legislacyjnych, należy – w opinii kontrolujących – dodać rozwiązania praw - ne nakładające na pracodawców obowiązek przechowy- wania rozkładów (harmonogramów) czasu pracy (również w p rzypadku ich zmiany w trakcie okresu rozliczeniowego). W wielu przypadkach tylko porównanie ewidencji czasu pra - cy z harmonogramem czasu pracy umożliwia właściwe usta- lenie prawa pracowników do poszczególnych składników w ynagrodzenia. Ponadto w dalszym ciągu stwierdzane nieprawidłowo - ści podczas narażenia na substancje czynne leków cyto- statycznych wśród pracujących w podmiotach leczniczych p otwierdzają potrzebę kontynuowania kontroli i prowadze- nie podczas kontroli poradnictwa w tym obszarze. Wyniki k ontroli przeprowadzanych w ostatnich latach potwierdzają aktualność wniosku legislacyjnego Głównego Inspektora Pracy do Ministra Zdrowia wskazującego na potrzebę podję - cia prac legislacyjnych w zakresie rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 19 czerwca 1996 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy przygo- towywaniu, podawaniu i przechowywaniu leków cytosta- tycznych w zakładach opieki zdrowotnej , mających na celu rozszerzenie ochrony na wszystkie osoby pracujące w nara- żeniu na substancje czynne leków cytostatycznych, a także d ostosowanie przepisów rozporządzenia do obecnej wiedzy naukowej, technicznej oraz praktyki. 5.3. Górnictwo – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp Podziemne zakłady górnicze Zakres kontroli W podziemnych zakładach górniczych inspektorzy pracy przeprowadzili 22 kontrole w 22 kopalniach i fir- mach wykonujących prace na rzecz zakładów górniczych. W p odmiotach tych zatrudnionych było 40,6 tys. osób, w tym 40,3 tys. na podstawie stosunku pracy. Kontrolą objęto zagadnienia bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczące przygotowania pracowników do pracy, oceny ryzyka zawodowego, nadzoru nad warunkami pracy, środków ochrony indywidualnej i odzieży roboczej, wypad - ków przy pracy oraz przepisów i zasad bhp na stanowiskach p racy. Przedmiotem kontroli było również sprawdzenie stanu przestrzegania przepisów prawa pracy, dotyczących czasu pracy i wynagrodzeń w zakładach górniczych oraz w firmach świadczących usługi dla górnictwa. Diagnoza W latach 2020-2022 w podziemnych zakładach gór- niczych wydarzyło się 1 682 wypadków przy pracy, w tym 4 wypadki o skutkach ciężkich oraz 15 wypadków o skutkach śmiertelnych. W wyniku analizy dokumentacji powypadkowych i stwierdzonych w nich nieprawidłowo - ści do pracodawców skierowano 23 wnioski i 1 decyzję. N ajpoważniejsze i najczęściej powtarzające się uchybie- nia dotyczyły ustalania okoliczności i przyczyn wypadków. S twierdzano: przypadki nieustalenia okoliczności i przyczyn wypadków; ustalania nieprawidłowych przyczyn wypadku lub nie wszystkich przyczyn, które doprowadziły do wypad - ku oraz ustalenie przyczyn nieadekwatnych do okoliczności w ypadku; podanie jako jednej z przyczyn wypadku samego zdarzenia wypadkowego. W pozostałych przypadkach nie - prawidłowości polegały głównie na: nieokreśleniu skutecz- nych działań i środków profilaktycznych mających na celu e liminację lub ograniczenie zdarzeń wypadkowych; niere- alizowaniu wniosków i środków profilaktycznych; niewska- zaniu w protokole powypadkowym informacji dotyczących n ieprzestrzegania przez pracodawcę przepisów prawa pra- cy; nieuzasadnionym przypisaniu wyłącznej winy za zaist- niały wypadek pracownikowi; dokonaniu nieprawidłowej k walifikacji prawnej wypadku. Ponadto ujawniono także przypadki nieodnotowania wypadków w rejestrze wypad - ków i niesporządzenia w związku z tym protokołów powypadkowych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 97 W stosunku do lat poprzednich znacznie zmniejszyła się liczba nieprawidłowości związanych z nieprawidłowym stanem dróg przewozowych , dróg dojścia do stanowisk pracy oraz przejść na stanowiskach pracy (wydano 175 decyzji, co stanowiło 22% wszystkich decyzji). Podczas kontroli stwierdzono: rozlewiska wodne; zalega - jące na drogach transportowych błoto, urobek, rumosz skalny o raz materiały i złom; nierówności spągu wystające ze spą- gu kotwy; koleiny na drogach transportowych, po których o dbywa się transport oponowy; niezabezpieczenie osłonami kanałów ściekowych przed możliwością wpadnięcia; uszko - dzone i niekompletne balustrady podestów roboczych; nie- oznakowanie barwami bezpieczeństwa obniżonych przejść i progów; brak łańcuchów wygradzających zejścia z pomo- stów; uszkodzone podesty w schodach górniczych; niepra- widłowe składowanie w sąsiedztwie przejść dla załogi (stosy m ateriałów przechylone w kierunku przejścia załogi). Odnotowano wzrost nieprawidłowości związa - nych ze stanem zabezpieczeń stropów i ociosów wyro- bisk górniczych. Wiele stwierdzonych naruszeń polegało na: n iewykonaniu obrywki stropów i ociosów; niezabezpieczeniu ociosu przed opadem skał; niezapewnieniu prawidłowego nachylenia ociosów; nieuzupełnieniu obudowy kotwowej (np. we wnęce parkingowej); niedokręceniu śrub mocujących rozpory obudowy chodnikowej, a także niewzmocnieniu obudowy na odcinku 150 m. Ponadto stwierdzono: uszko - dzoną siatkę zabezpieczającą strop w chodniku badawczym; n iezabezpieczenie odsłoniętego stropu na końcówce sta- cji osobowej; niepełną opinkę ociosu w rejonie drążonego c hodnika podścianowego; eksploatację uszkodzonych węży hydraulicznych zasilających obudowę zmechanizowaną w ścianie. Nieprawidłowości zostały uregulowane 161 decy - zjami, w tym 2 decyzjami wstrzymującymi prace (20%). N ieprawidłowości związane ze stanem technicznym urządzeń i instalacji energetycznych polegały na: niezabezpieczeniu przed uszkodzeniem mechanicznym przewodów elektrycznych i ciśnieniowych; niezapewnieniu dostępu do rozdzielnic elektrycznych; nieprawidłowo zabu - dowanej rozdzielnicy elektrycznej (leżąca na ociosie); nie- przeprowadzeniu pomiarów ochrony przeciwporażeniowej m aszyn i urządzeń; eksploatacji uszkodzonych elektrycz- nych gniazd w hali warsztatowej. Stwierdzono także: nie- dokręcenie śrub mocujących w pokrywach ognioszczelnych; n iezapewnienie ognioszczelności i iskrobezpieczności obu- dowy skrzynki zasilającej instalację magistrali ciśnieniowej w wyrobisku zaliczonym do IV kategorii zagrożenia meta- nowego. W związku z tymi nieprawidłowościami wydano 92 decyzje (12%). Nieznacznie zmniejszyła się liczba nieprawidłowo - ści w zakresie stanu technicznego podziemnych maszyn i urządzeń górniczych . Wydano 80 decyzji, w tym 3 decyzje wstrzymujące eksploatację maszyn (10%). Stwierdzone nieprawidłowości dotyczyły: pękniętych szyb w kabinach operatorów; uszkodzonych siedzisk (m.in. brak amortyzatorów); niesprawnego oświetlenia kabin opera - torów; nieoznakowania barwami bezpieczeństwa progów w w ejściach do kabin operatorów; nieczytelnych opisów przycisków sterujących pracą maszyn; niezabezpieczenia przed stoczeniem się ładowarek; braku sygnału ostrzegaw - czego oraz sygnału bezpieczeństwa przy kołowrocie; nie- prawidłowej zabudowy chłodziarki przy lutniociągu – nacisk c hłodziarki na lutniociąg; nieprzeprowadzenia kontroli okre- sowych zawiesi linowych. W s tosunku do poprzedniego roku na tym samym pozio- mie utrzymała się liczba uchybień dotycząca stanu tech- nicznego przenośników taśmowych . Najpoważniejsze i najczęściej powtarzające się nieprawidłowości polegały na: eksploatacji przenośników taśmowych bez linek bezpieczeń - stwa lub z zerwanymi linkami, braku krążników taśmociągów; nieprawidłowo zabudowanych czujnikach spiętrzenia urobku w przesypach przenośników; eksploatacji podajnika taśmo - wego z niesprawnym czujnikiem ruchu; nieprawidłowym połączeniu linek bezpieczeństwa z wyłącznikami awaryj- nego zatrzymania przenośnika taśmowego; nieprawidłowej z abudowie dodatkowej osłony w rejonie stacji zwrotnej prze- nośnika taśmowego; braku osłony pod segmentem kon- strukcji wysięgnika przenośnika taśmowego, zgodnie z DTR p roducenta; braku zastawek montowanych na segmentach trasy podajnika taśmowego, usytuowanych w rejonie stacji zwrotnej, zabezpieczających przed możliwością spadania transportowanego urobku z trasy podajnika do przestrze - ni roboczej wyrobiska. Nieprawidłowości zostały uregu- lowane 59 decyzjami, w tym 2 decyzjami o wstrzymaniu e ksploatacji (7%). Nieprawidłowości dotyczące stanu technicznego oświetlenia stanowisk pracy pod ziemią polegały głów- nie na niesprawnym oświetleniu zamontowanym na stano- wiskach pracy i drogach dojścia do stanowisk pracy, braku k loszy w oprawach oświetleniowych oraz żarówek lub świe- tlówek. Regulując nieprawidłowości, wydano 40 decyzji (5%). Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli podziemnych zakładów górniczych w latach 2021-2023 Rodzaj nieprawidłowości Odsetek decyzji, których dotyczyły nieprawidłowości 202120222023 Stan dróg przewozowych, dróg dojścia do stanowisk pracy oraz przejść na stanowisku pracy 273622 Stan zabezpieczeń stropów i ociosów wyrobisk górniczych 91520 Stan techniczny urządzeń i instalacji energetycznych 20912 Stan techniczny maszyn i urządzeń górniczych 181110 Stan techniczny przenośników i ich systemów zabezpieczeń 1477 Oświetlenie stanowisk pracy pod ziemią 445 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 98 ROZDZIAŁ 5 Z analizy zagadnień ochrony radiologicznej pra- cowników narażonych na radon w miejscu pracy wyni- ka, że w kontrolowanych podmiotach nie występuje na rażenie na otrzymanie dawki skutecznej (efektywnej) powyżej 1 mSv rocznie. Wszystkie miejsca sklasyfikowano jako miejsca bez zagrożenia. Wydano 3 decyzje o poinfor - mowaniu osób świadczących pracę o aktualnych wynikach b adań i pomiarów poziomu stężenia energii potencjalnej alfa krótkożyciowych produktów rozpadu radonu. W zakresie przygotowania pracowników do pracy (szkolenia w dziedzinie bhp, badania lekarskie) pracodawcy zasadniczo wywiązują się z nałożonych na nich obowiąz - ków. W grupie zagadnień odnoszących się do szkoleń bhp stwierdzono nieprawidłowości dotyczące przeprowadzenia instruktażu ogólnego wśród 5% pracowników objętych kon - trolą, a instruktażu stanowiskowego wśród 7% pracowników. Nieprawidłowości obejmowały także nieprzeprowadzenie pierwszego szkolenia okresowego; prowadzenie szkole - nia przez osobę nieposiadającą kwalifikacji; niewpisanie np. stanowiska, dat w kartach szkolenia wstępnego, nieprze- chowywanie kart szkolenia wstępnego w aktach osobowych pr acownika. Wśród 7% pracowników objętych badaniem stwierdzono uchybienia związane z wstępnymi badaniami lekarskimi, tyle samo nieprawidłowości dotyczyło badań okresowych. Nie - prawidłowości polegały na dopuszczeniu do wykonywania p racy pracowników bez orzeczeń lekarskich stwierdzają- cych brak przeciwwskazań do pracy; niewskazaniu w skie- rowaniu na badania lekarskie wyników pomiarów czynników s zkodliwych; niewskazaniu w skierowaniach na badania lekarskie opisu warunków pracy uwzględniających czynniki szkodliwe dla zdrowia lub czynników uciążliwych. Podobnie jak w latach poprzednich przyczyn stwierdzo - nych nieprawidłowości pracodawcy upatrują w pogarsza- jących się warunkach geologiczno-górniczych panujących w wyrobiskach podziemnych. Zapylenie, wilgoć, wysoka temperatura czy agresywne środowisko powodują przy - spieszoną korozję, szybsze zużywanie się części maszyn i urządzeń oraz zanieczyszczenie elementów odpowiedzial- nych za bezpieczeństwo. Ponadto nieprawidłowości powo- duje tolerowanie przez pracowników oraz osoby dozoru z łego stanu technicznego maszyn i urządzeń, dróg transpor- towych, dróg dojścia do stanowisk pracy oraz wykonywania p rac niezgodnie z przepisami i zasadami bhp. Pracodaw- cy taki stan rzeczy tłumaczą tym, iż w związku z obecnym p oziomem zatrudnienia, absencjami związanymi z urlopa- mi oraz zwolnieniami lekarskimi, odejściami na emerytury i n a tzw. urlopy górnicze nie mają możliwości zatrudnienia przy poszczególnych robotach wystarczająco wykwalifiko - wanej załogi. W wyniku kontroli przestrzegania przepisów o czasie pracy stwierdzono jedynie nieliczne problemy i nieprawidło- wości w zakresie prowadzenia ewidencji czasu pracy. Z decydowanie najwięcej naruszeń ujawniono w zakre- sie prawidłowego zapewnienia pracownikom odpowiednich o dpoczynków tygodniowych i dobowych. Wskazane niepra- widłowości dotyczyły odpowiednio 10 i 6 przeprowadzonych k ontroli. Odnosząc skalę stwierdzonych nieprawidłowo- ści do liczby przeprowadzonych kontroli, na uwagę zasłu- guje również liczba pracodawców nieprzestrzegających o bowiązku zapewnienia przeciętnie pięciodniowego tygo- dnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym – nieprawi- dłowości stwierdzono w 8 kontrolach. Naruszenie zakazu p racy w godzinach nadliczbowych w warunkach przekrocze- nia NDS i NDN ujawniono w 7 przypadkach. W z akresie wypłaty wynagrodzeń i innych świad- czeń ze stosunku pracy w 3 kontrolach stwierdzo- no, że kwota należnego wynagrodzenia nie została w ypłacona w prawidłowej wysokości. Kontrole wykazały Wybrane nieprawidłowości dotyczące czasu pracy stwierdzone w podziemnych zakładach górniczych w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Niezapewnienie przeciętnie pięciodnio- wego tygodnia pracy w przyjętym okre- sie rozliczeniowym 8118 Niezapewnienie odpowiedniego 11 godzinnego odpoczynku dobowego 11106 Naruszenie zakazu zatrudniania pra- cowników świadczących pracę na sta- nowiskach pracy, na których występują przekroczenia najwyższych dopusz- czalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia (NDS; NDN) w godzinach nadliczbowych z uwagi na szczególne potrzeby pracodawcy 397 Niezapewnienie odpowiedniego 35 godzinnego odpoczynku tygodniowego 298 Niezapewnienie odpoczynku tygodniowe- go w przypadku zmiany pory wykonywa- nia pracy w związku z przejściem na inną zmianę, zgodnie z ustalonym rozkładem czasu pracy - min. 24 godziny 879 Niezapewnienie przynajmniej raz na cztery tygodnie niedzieli wol- nej od pracy 156 Nieprawidłowa rekompensata z tytułu przekroczenia normy dobowej - brak wypłaty dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych 432 Nierzetelne prowadzenie ewidencji czasu pracy 122 Zatrudnianie pracowników powyżej skróconej normy czasu pracy ze względu na warunki klimatyczne -12 Niewypłacanie dodatku za pracę w porze nocnej 1-- SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 99 również naruszenia przepisów art. 151 1 § 1 Kp nakazującego rekompensowanie pracy w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, stosownym dodatkiem. Nie - wypłacenie dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych stwierdzono w 2 kontrolach w stosunku do 8 pracowników. Łącznie, w związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami inspektorzy wydali 7 decyzji płacowych. Kopalnie odkrywkowe Zakres kontroli Kontrole przeprowadzono w podmiotach gospodarczych zajmujących się eksploatacją oraz przeróbką kopalin obję- tych prawem własności górniczej oraz prawem własności n ieruchomości gruntowej, w zakładach zajmujących się eks- ploatacją i przerobem kamieni łamanych i blocznych – skał b azaltowych, granitowych, wapiennych, piaskowych, natural- nych kruszyw piaskowo – żwirowych: żwiry, pospółki, piaski. K ontrolowane podmioty w swojej strukturze organizacyjnej posiadały wyodrębnione jednostki: zakład górniczy zajmują - cy się wydobyciem kopaliny oraz zakład przeróbczy, w któ- rym odbywa się proces uszlachetnienia wydobytej kopaliny. P rzeprowadzono 91 kontroli w 89 podmiotach, w któ- rych świadczyło pracę 2,3 tys. osób, w tym 2,1 tys. osób z atrudnionych na podstawie stosunku pracy. Były to głów- nie mikroprzedsiębiorstwa zatrudniające do 9 pracowników ( 45%) oraz małe zakłady zatrudniające od 10 do 49 pracow- ników (44%). K ontrolą w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy objęto zagadnienia dotyczące: przygotowania pracowników do pra - cy, oceny ryzyka zawodowego, środowiska pracy, środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, pomieszczeń higieniczno-sanitarnych, stanowisk i procesów pracy, maszyn i urządzeń technicznych, urządzeń i instalacji energetycznych, transportu, wypadków przy pracy. W zakre - sie prawnej ochrony pracy kontrolą objęto zagadnienia doty- czące czasu pracy i wynagrodzeń. Diagnoza W roku sprawozdawczym w 62% kontrolowanych zakładów stwierdzono nieprawidłowości w odniesie- niu do maszyn i urządzeń do transportu kopaliny, które głównie dotyczyły eksploatowanych przenośników transpor- tujących kopalinę, a także formujących pryzmy o różnych f rakcjach kruszywa, posegregowanego w przesiewaczach. Przeważającymi nieprawidłowościami były braki w zabez - pieczeniach przed dostępem do stref niebezpiecznych nabiegu taśmy na bębny napędowe zwrotne, rolki podtrzy- mujące, przekładnie łańcuchowe napędu bębna (uchybienia d otyczyły 42% badanych przenośników). Nieprawidłowości dotyczące maszyn i urządzeń tech- nicznych d o segregacji i rozdrabniania kopaliny stwier- dzono w 44% zakładów, dotyczyły 29% kontrolowanych m aszyn. Polegały one głównie na niewyposażeniu w odpo- wiednie osłony elementów i części ruchomych maszyn. B rak tych elementów może przyczynić się do powstania urazu, a nawet utraty życia. Ujawniono także niesprawne i niemożliwe do zidentyfikowania elementy sterujące urzą - dzeń awaryjnego zatrzymania maszyn i urządzeń. Nieprawi- dłowości te powstawały zwykle w wyniku nieprofesjonalnie p rzeprowadzonych napraw lub remontów wymagających zdemontowania osłon i urządzeń ochronnych. Zły stan techniczny maszyn i urządzeń urabiających, ładujących, zwałujących stwierdzono w 28% zakładów, dotyczył 17% kontrolowanych maszyn. Nieprawidłowości dotyczyły głównie niesprawnej sygnalizacji dźwiękowej cofania ładowarek, sygnalizacji świetlnej pracy maszyn, niesprawnego oświetlenia maszyn. Stwierdzono również uchybienia w zakresie nieprawidłowego urabiania ścian eksploatacyjnych związanych z niewłaściwym nachyleniem kontrole odkrywkowych zakładów górniczych w latach 2022-2023 - odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości stan techniczny maszyn i urządzeń do transportu kopaliny stan techniczny maszyn i urządzeń do segregacji i rozdrabniania kopaliny 44% 38% 33% 29% 53% stan techniczny maszyn i urządzeń urabiających, ładujących i zwałujących eksploatacja urządzeń i instalacji energetycznych zabezpieczenie, oznakowanie miejsc niebezpiecznych stan techniczny maszyn i urządzeń do transportu kopaliny stan techniczny maszyn i urządzeń do segregacji i rozdrabniania kopaliny 44% 27% 28% 18% 62% stan techniczny maszyn i urządzeń urabiających, ładujących i zwałujących eksploatacja urządzeń i instalacji energetycznych zabezpieczenie, oznakowanie miejsc niebezpiecznych 2023 2022 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 100 ROZDZIAŁ 5 skarp, tworzenie miejscowych nawisów, co mogło skutko- wać przysypaniem pracownika i maszyny. W 27% kontrolowanych zakładów pozyskiwania kopaliny pracodawcy nieprawidłowo opracowali instrukcje dotyczą- ce obsługi maszyn i innych urządzeń technicznych okre- ślające zasady i sposoby bezpiecznego wykonywania pracy, c zynności do wykonania po jej zakończeniu oraz zasady postępowania w sytuacjach awaryjnych stwarzających zagrożenie dla życia lub zdrowia pracowników. Brakowa - ło instrukcji obsługi podstawowych maszyn produkcyjnych n p. instrukcji bhp obsługi przesiewacza, płuczki mieczowej, odwadniacza. Nieprawidłowe oznakowanie miejsc niebezpiecz- nych na terenie zakładu górniczego stwierdzono w 27% zakładów. Nie oznakowano tablicami ostrzegawczymi oba- rierowania strefy niebezpiecznej wokół zbiornika wody p rzemysłowej, nie wyznaczono i nie oznakowano strefy o zakazie przebywania pracowników i osób postronnych pod pracującymi zespołami stacjonarnej linii segregacji piasku oraz przenośnikami taśmowymi, nie zadaszono przejścia dla pieszych pod przenośnikiem taśmowym chroniącym przed możliwym upadkiem urobku (w tym kamieni). Nieprzestrzeganie przepisów bhp w zakresie urządzeń i instalacji energetycznych stwierdzono w 39% zakładów. Polegały na: braku wymaganego stopnia ochrony gniazd wtykowych elektrycznej instalacji zasilania; ułożeniu przewo - dów elektrycznych w sposób narażający je na uszkodzenia mechaniczne, przysypanie kruszywem, piaskiem; składowa- niu narzędzi i przedmiotów w rozdzielnicy elektrycznej; braku za bezpieczenia rozdzielnicy elektrycznej przed negatywnym wpływem wilgoci i zapylenia. Naruszenia przepisów bhp w zakresie urządzeń i insta - lacji energetycznych wynikały także z braku przeglądów i prac kontrolno-pomiarowych urządzeń. Wyrazem lekce- ważenia zagrożenia, ujawnionym u co piątego pracodaw- cy, jest brak potwierdzenia protokołami z badań i pomiarów s kuteczności ochrony przeciwporażeniowej dla instala- cji, maszyn i urządzeń elektrycznych. Jest to szczególnie n iebezpieczne w sytuacji, gdy eksploatacja kruszywa pro- wadzona jest spod lustra wody, a segregacja kruszywa o dbywa się na mokro. W co piątym kontrolowanym podmiocie stwierdzono brak lub nieprawidłowo sporządzone instrukcje bhp dotyczące stosowanych procesów technologicznych oraz wyko- nywania prac związanych z zagrożeniami wypadkowymi l ub zagrożeniami dla zdrowia pracowników. Stwierdzono np. nieuwzględnienie wprowadzonych zmian techniczno-orga - nizacyjnych wykonywania pracy oraz identyfikacji zagrożeń powstałych w ich wyniku, w jednym z zakładów inspek- tor pracy wydał decyzję wstrzymania prac w części kopal- ni, gdzie wykonywano wypełnienia (przy pomocy wozideł) m asami nakładu zawodnionego wyrobiska do czasu zaktu- alizowania instrukcji „zdejmowania nakładu – dla operatora s pycharki, ładowarki oraz kierowcy samochodu wozidła” szczegółowo opisującej: sposób wykonania zwałowiska w zawodnionym wyrobisku (przez operatora spycharki), jak i sposób wyznaczenia pasów bezpieczeństwa dla kierowcy wozidła. Ponadto ujawniono także nieprawidłowo opracowa - ne instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy na stano- wisku operatora linii segregacji kruszywa, operatora węzła z asypowego, operatora linii kruszenia nadgabarytów. Przeprowadzone kontrole ujawniły znaczną liczbę pod - miotów (41%), które nie przeprowadziły badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (np. hałasu, zapylenia, drgań mechanicznych). Znajomość wielkości narażenia jest niezbędna do podjęcia odpo - wiednich działań techniczno-organizacyjnych zmierzają- cych do ograniczenia występowania czynników szkodliwych i n iebezpiecznych dla zdrowia pracowników, jak również udo- stępnienia pracownikom odpowiednio dobranych środków o chrony indywidualnej. W każdym z tych przypadków praco- dawca nie informował pracowników narażonych na oddzia- ływanie czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku p racy o aktualnych wynikach badań i pomiarów. Pochodną nieznajomości stopnia narażenia na czynniki szkodliwe jest to, że w co dziesiątym kontrolowanym zakładzie stwierdzo - no nieprawidłowości w zakresie wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej. Nie bez wpływu na przedstawione powyżej nieprawidło - wości jest fakt, iż w co dziesiątym kontrolowanym podmiocie nie utworzono służby bhp, a w co piątym zakładzie służba bhp nie przeprowadziła okresowej analizy stanu bezpieczeń- stwa i higieny pracy, zawierającej propozycje przedsięwzięć t echnicznych i organizacyjnych zmierzających do zapobie- żenia zagrożeniom dla życia i zdrowia pracowników oraz p oprawy warunków pracy. Nieprawidłowości w zakresie oceny ryzyka zawodo- wego przy wykonywanych pracach stwierdzono w blisko połowie kontrolowanych podmiotów. W ocenach brakowało pełnych charakterystyk stanowisk pracy oraz uwzględnienia wszystkich zagrożeń, jakie występują na danych stanowi - skach pracy. Nie uwzględniono zagrożeń związanych z nara- żeniem na krystaliczną krzemionkę respirabilną, drgania, h ałas, a także związanych z obsługą spycharki, ładowarki, przesiewacza, wykonywania prac na stanowisku operatora linii sortowania kruszywa, operatora linii kruszarki stożkowej, operatora obsługi węzła zasypowego nadawy, konserwatora maszyn. W ocenie inspektorów pracy wielu pracodawców sporządzenie oceny ryzyka zawodowego traktuje jako speł - nienie wymogu formalnego, nie dostrzegając w niej funda- mentalnego narzędzia służącego poprawie warunków pracy i eliminowaniu zagrożeń wypadkowych w miejscu pracy. Nieprawidłowości dotyczące prowadzenia szkolenia wstępnego – instruktażu ogólnego stwierdzono w co pią- tym podmiocie, a instruktażu stanowiskowego w co trzecim i dotyczyło 9% pracowników. Wiedza pozyskiwana podczas szkolenia jest konieczna do prawidłowego wykonywania obowiązków oraz wykształcenia właściwych metod wykony - wania prac. Nie bez wpływu na jakość szkolenia wstępnego m ają ujawnione nieprawidłowości dotyczące instrukcji bhp oraz sporządzanej oceny ryzyka zawodowego przy wykony - wanych pracach. Głównymi przyczynami stwierdzonych naruszeń przepi- sów bezpieczeństwa pracy były: SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 101 −brak dostatecznej wiedzy pracodawców na temat obowią- zujących przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, −tolerowanie przez osoby dozoru nieprzestrzegania przepi- sów i zasad bhp, −niska świadomość występowania zagrożeń ze strony pra- codawców, osób nadzoru, jak i pracowników, −lekceważenie obowiązków przez uczestników procesu produkcyjnego, −niezadowalająca współpraca pomiędzy pracodawcami a służbą bhp, −niewłaściwe wypełnianie zadań przez służby bhp w zakła - dach pracy, −nierzetelne prowadzenie kontroli stanu technicznego maszyn i urządzeń technicznych. W kontrolach przestrzegania przepisów o czasie pracy zdecydowanie najwięcej naruszeń stwierdzono w zakresie prawidłowego prowadzenia ewidencji czasu pracy. W 9 kon- trolach, w odniesieniu do 18 pracowników ewidencja była p rowadzona nierzetelnie, zaś w 6 kontrolach (dla 20 pracow- ników) pracodawcy nie prowadzili ewidencji czasu pracy. R ównie liczne nieprawidłowości (w 11 kontrolach w odnie- sieniu do 26 pracowników) ujawniono w zakresie spo- rządzania rozkładów czasu pracy i przekazywania ich pracownikom na co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem okre- su rozliczeniowego czasu pracy. N ieprawidłowości w zapewnieniu dnia wolnego za pra- cę w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego t ygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 § 1, art. 151 3 Kp) stwierdzono w 6 kontrolach. Braki i uchybie- nia w tym zakresie dotyczyły łącznie 18 pracowników. W nie- których przypadkach za pracę w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy pracownikom, zamiast określonej przepisami rekompensaty w postaci inne - go dnia wolnego, wypłacono dodatkowe wynagrodzenie. W mniejszej liczbie kontroli stwierdzono niezapewnienie pracownikom odpowiednich odpoczynków dobowych (5 kontroli, 7 pracowników) i tygodniowych (1 kontrola, 1 pracownik). W zakresie wypłaty wynagrodzeń i innych świad- czeń ze stosunku pracy ujawniono pojedyncze narusze- nia przepisów art. 151 1 § 1 oraz art. 85 Kp nakazujących odpowiednio rekompensowanie pracy w godzinach noc- nych oraz w godzinach nadliczbowych, oprócz normalne- go wynagrodzenia, stosownym dodatkiem. Niewypłacenie d odatków za pracę w godzinach nadliczbowych stwierdzono w 2 kontrolach (w odniesieniu do 6 pracowników). W cza - sie kontroli stwierdzono jeden przypadek nieterminowego wypłacenia wynagrodzenia. Wnioski Czynności kontrolno - nadzorcze przeprowadzone w wybranych kopalniach przez inspektorów Państwowej Inspekcji Pracy przyniosły wymierne efekty. Działania PIP w zakresie poprawy stanu bezpieczeństwa i higieny pra - cy to około 800 wydanych decyzji nakazujących usunięcie n ieprawidłowości dotyczących stanu technicznego dróg transportowych, przenośników taśmowych, maszyn górni - czych, odpowiedniego zabezpieczenia stropów wyrobisk górniczych, warsztatów remontowych, które stanowiły poten- cjalne zagrożenie wypadkowe lub zdrowotne dla zatrudnio- nych pracowników. Niemniej obserwowana powtarzalność u jawnianych przez inspektorów pracy nieprawidłowości, wskazuje na niepodejmowanie trwałych i systemowych roz - wiązań, zmierzających do stałej poprawy bezpieczeństwa i higieny pracy. Nadal odnotowujemy problemy w zakresie przestrzegania przepisów dotyczących szkoleń bhp, tech - nologii robót, procedur wewnątrzzakładowych, z którymi zapoznawani są pracownicy dołowi. Wskazuje to na nie- właściwy nadzór nad tymi pracownikami, prowadzony przez o soby dozoru kopalnianego (sztygarzy zmianowi, kierownicy oddziałów, nadsztygarzy). Zaplanowane na 2024 r. kontrole nadal skoncentrowane będą na obszarach, w których ujawniono najwięcej nieprawi - dłowości, takich jak: stan techniczny dróg komunikacyjnych, u rządzeń transportowych, stan zabezpieczeń stropów i ocio- sów wyrobisk górniczych, stan techniczny urządzeń i instala- cji energetycznych. A naliza wyników kontroli w odkrywkowych zakładach górniczych wskazuje na utrzymujący się, stosunkowo wyso - ki, poziom naruszeń przepisów technicznego bezpieczeń- stwa pracy szczególnie w zakresie braku osłon i urządzeń o chronnych maszyn służących do transportu kopaliny oraz urządzeń do segregacji i rozdrabniania kopaliny, prowadze - nia badań i pomiarów czynników szkodliwych w środowisku Wybrane nieprawidłowości dotyczące czasu pracy stwierdzone podczas kontroli odkrywkowych zakładów górniczych w latach 2022-2023 Wyszczególnienie Liczba podmiotów, w których stwierdzo- no nieprawidłowości 20222023 Niezapewnienie przeciętnie pięciodnio- wego tygodnia pracy w przyjętym okre- sie rozliczeniowym 56 Nniezapewnienie odpowiedniego 11 godzinnego odpoczynku dobowego 25 Niezapewnienie odpowiedniego 35 godzinnego odpoczynku tygodnio- wego -1 Niezapewnienie odpoczynku tygodniowe- go w przypadku zmiany pory wykonywa- nia pracy w związku z przejściem na inną zmianę, zgodnie z ustalonym rozkładem czasu pracy - min. 24 godziny -1 Nieprawidłowa rekompensata z tytułu przekroczenia normy dobowej - brak wypłaty dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych 12 Nierzetelne prowadzenie ewidencji czasu pracy 915 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 102 ROZDZIAŁ 5 pracy. Warunki pracy w tych zakładach są na tyle trud- ne, iż stwarzają wiele zagrożeń o specyficznym charakterze w ynikającym z faktu pracy na otwartej przestrzeni, czę- sto na powierzchni zbiorników wodnych. Park maszynowy w ykorzystywany do pracy nie należy do bardzo złożonego, ale wymaga szczególnej ostrożności podczas jego eksplo - atacji, zwłaszcza z uwagi na zmienne warunki atmosferycz- ne, narażenie na pył, wodę, niskie i wysokie temperatury. D latego będziemy kontynuować działania kontrolne w szcze- gólności w obszarze: ●organizacji stanowisk pracy, wykonywanych prac i proce- sów technologicznych w ruchu odkrywkowych zakładów górniczych oraz na terenie zakładów przeróbczych kopalin, ●stanu użytkowanych maszyn i urządzeń technicznych wykorzystywanych do: urabiania, załadunku, transportu oraz procesów przeróbki kopalin. Ponadto wykazane naruszenia dotyczące przepisów o cza - sie pracy w zakładach górniczych przemawiają za konieczno- ścią dalszego monitorowania ich przestrzegania. D ążąc do eliminacji przypadków naruszeń mających swe źródło w niedostatecznej znajomości obowiązujących przepi - sów, ważne jest dalsze – obok działalności kontrolno-nadzor- czej ze strony Państwowej Inspekcji Pracy – upowszechnianie wi edzy o obowiązujących regulacjach prawnych. 5.4. Przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp oraz legalności zatrudnienia w zakładach wytwarzających wyroby mleczarskie Zakres kontroli Przeprowadzono 86 kontroli w zakładach o szerokim profilu działalności związanej z przetwórstwem mleka i jego pochodnych, w szczególności zajmujących się produkcją: masła, serów, twarogów, śmietany, serwatki czy mleka w proszku. Największy odsetek stanowiły średnie zakłady o zatrudnieniu 50-249 osób (48%) oraz małe zakłady zatrud - niające od 10 do 49 osób (27%). Skontrolowane podmioty zatrudniały łącznie 16,5 tys. osób, w tym 15,1 tys. w ramach stosunku pracy. Bezpieczeństwo i higiena pracy Podczas kontroli szczególną uwagę zwracano na właści- wą identyfikację występujących na stanowiskach pracy czyn- ników szkodliwych i uciążliwych w aspekcie podejmowanych p rzez pracodawców działań profilaktycznych. Oceniono skuteczność przeciwdziałania zagrożeniom wypadkowym wynikającym z niewłaściwej eksploatacji maszyn i urzą - dzeń oraz poprawność prowadzenia prac transportowych i magazynowania. Diagnoza Kontrolowane zakłady różniły się pod względem zaawan- sowania technologicznego parku maszynowego, jak również ś wiadomości pracodawców i ich zaangażowania w poprawę warunków pracy. W niemal każdej kontroli (97,7%) stwierdzano nie- przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i ochrony z drowia. Skutkowało to wydaniem średnio 17,3 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na jedną kon - trolę, w tym 5,5 decyzji bezpośrednio wpływają- cych na bezpieczeństwo pracy. N ajwiększe zagrożenie stanowiły, będące w ruchu, nieosłonięte części maszyn i urządzeń bezpośred- nio zaangażowanych w proces przetwórstwa mleka i jego p ochodnych, często występujących jako jeden z elemen- tów w ciągu technologicznym. Spośród poddanych kon- troli maszyn i urządzeń aż 29% nie spełniało wymagań b ezpieczeństwa w tym zakresie. Zdarzały się przypadki demontażu elementów ochronnych, gdyż uniemożliwiały rozbudowę ciągu technologicznego czy zawężały przejście. Często sami pracownicy dezaktywowali urządzenia ochron - ne, aby nie było konieczności wzywania do drobnych awarii p racowników utrzymania ruchu (np. w wyniku wywracania się pojemników w obrębie stref niebezpiecznych, nierówne - go przemieszczania się folii opakowaniowej). Nieprawidłowości te znalazły potwierdzenie w dokonanej analizie dokumentacji powypadkowych, z których wynika - ło, że do wielu wypadków doszło w wyniku manew- rowania kończynami w s trefie niebezpiecznej przy maszynie nieposiadającej wymaganych osłon czy sprawnych fotokomórek . Zaniedbania ze strony osób nadzorujących nie odnosiły się wyłącznie do zabezpieczenia samych maszyn, ale obej - mowały także organizację całego stanowiska pracy. W blisko co czwartej kontroli stwierdzono niezapewnienie wolnej, niezajętej przez urządzenia, powierzchni stanowiska, Nieprawidłowości w obszarze bhp stwierdzone w trakcie kontroli zakładów przetwórstwa mleczarskiego odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE dostosowanie miejsc do rodzaju składowanych ładunków zapewnienie osłon i innych elementów ochronnych badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia ocena ryzyka zawodowego zapewnienie właściwej ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym A B C D E powierzchnia, organizacja i wyposażenie stanowisk pracy dobór miejsca przechowywania substancji chemicznych przeznaczonych do mycia i dezynfekcji F G FG 58 57 39 32 25 23 22 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 103 odpowiedniego wyposażenia oraz prawidłowej organizacji procesu pracy (dotyczyło to co dziesiątego kontrolowanego stanowiska pracy). Dodatkowo w 36% kontroli stwierdzo - no brak oznakowania widocznymi barwami lub znakami bezpieczeństwa miejsc, w których występują zagrożenia (np. progi i inne przeszkody, strefy niebezpieczne), w tym dróg wewnętrznych oraz miejsc składowania produktów chemicznych. W ponad połowie kontrolowanych zakładów ujawniono nieprawidłowości związane z problematyką oceny ryzyka zawodowego , przy czym chodziło tu przede wszystkim o niezrozumienie celu przeprowadzania takiej oceny oraz brak rzetelności w trakcie procesu oceny ryzyka. Większość pracodawców sporządziła bowiem dokumentację w tym zakresie, jednak jakość przedstawianych opracowań oraz ich „dopasowanie” do realiów zakładu pozostawiały wie - le do życzenia. Widoczne było powierzchowne realizowanie tego obowiązku, co w rezultacie prowadziło do nieidenty- fikowania wszystkich zagrożeń. Pomimo szczegółowych p rzepisów bhp, obligujących m.in. do wnikliwej oceny ryzyka zawodowego w zakresie: hałasu, czynników chemicznych, czynników biologicznych, ręcznych prac transportowych, w powstających opracowaniach zagrożenia związane z tymi czynnikami bądź pracami były traktowane standar - dowo lub całkowicie pomijane. Wpływało to negatywnie m.in. na realizowanie obowiązku przeprowadzania pomiarów stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia, które bądź to nie zostały przeprowadzone w ogóle, bądź też pro - wadzone były okazjonalnie, co stwierdzono w 39% kontroli. W co trzecim kontrolowanym zakładzie ujawniono nie- prawidłowości dotyczące doboru miejsca magazynowa- nia i s kładowania produktów (w tym składowania poza miejscami do tego wyznaczonymi), a także opracowania instrukcji magazynowania i składowania. Problem ten doty - czył również przechowywanych substancji i mieszanin chemicznych służących do mycia i dezynfekcji pomiesz- czeń i urządzeń (22% kontrolowanych zakładów). Zdarzało s ię, że substancje te przetrzymywano w nieoznakowanych opakowaniach (6% kontroli), a przygotowywaniem roztwo - rów do mycia i dezynfekcji zajmowały się osoby nieupoważ- nione (9% kontroli). Ponadto dla stosowanych substancji i mieszanin chemicznych nie zapewniano aktualnych kart charakterystyki, wobec czego pracowników nie zapozna - wano z informacjami w nich zawartymi odnośnie zagrożeń i skutecznych sposobów ochrony przed nimi. Brak wymaganej wiedzy na temat występujących w środowisku pracy szkodliwych czynników dla zdrowia uniemożliwia pracodawcy właściwy dobór środków ochrony indywidualnej. W konsekwencji pracownicy wykonują prace w warunkach zagrożenia bez odpowiednich zabezpieczeń. Niewłaściwe wyposażenie w środki ochrony indywidual- nej chroniące przed zagrożeniami chemicznymi odnotowano w co czwartym kontrolowanym podmiocie (powyższe doty- czyło 6% objętych kontrolą pracowników). W co drugiej kontroli ujawniono nieprzestrzeganie prze- pisów bhp w zakresie urządzeń i instalacji energetycz- nych. Dotyczyło to braku zapewnienia właściwej ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym (niezabezpieczone przewody elektryczne), braku aktualnych badań i pomiarów skuteczności działania ochrony przeciwporażeniowej urzą - dzeń i instalacji elektrycznych oraz nieprawidłowej eksplo- atacji urządzeń i sieci. W co czwartym kontrolowanym zakładzie stwierdzono uchybienia dotyczące szkoleń wstępnych w zakresie bhp – instruktażu stanowiskowego (6% kontrolowa- nych pracowników). W zakresie braku wstępnych badań lekarskich nieprawidłowości wystąpiły w 18% kontroli w odniesieniu do 4% objętych kontrolą pracowników. W 14% zakładów nie uwzględniono w programie szkoleń zagrożeń związanych z występowaniem czynników chemicznych oraz biologicznych, a w przypadku skierowania na badania lekar - skie informacji o występowaniu tych czynników nie podawa- no w 17% zakładów. Prawna ochrona pracy Kontrole przeprowadzone w zakładach wytwarzających wyroby mleczarskie objęły swoim zakresem także zagadnie- nia prawnej ochrony pracy, w tym w szczególności proble- my związane z prawidłowym zatrudnianiem pracowników, w ypłatą wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń ze sto- sunku pracy, a także czasem pracy. Diagnoza Spośród 85 zakładów wytwarzających wyroby mleczar- skie, w których zbadano przestrzeganie przepisów regu- lujących problematykę nawiązywania i rozwiązywania stosunku pracy , w 55 z nich (64,7%) stwierdzono różne- go rodzaju nieprawidłowości. Najwięcej, bo w 29 zakładach ( 34,1% skontrolowanych) ujawniono uchybienia związa- ne z prowadzeniem dokumentacji w sprawach związa- nych ze stosunkiem pracy oraz akt osobowych pracowników ( art. 94 pkt 9a Kp). Z kolei w 21 zakładach (24,7%) inspektorzy pracy stwier - dzili nieprawidłowości związane z udzielaniem pracow- nikom na piśmie – nie później niż w ciągu 7 dni od dnia Nieprawidłowości w obszarze prawnej ochrony pracy stwierdzone w trakcie kontroli zakładów przetwórstwa mleczarskiego ABCDE wynagrodzeniastosunek pracy urlopy wypoczynkowe czas pracy umowy cywilnoprawne A B C D E odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości 65 35 21 10 9 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 104 ROZDZIAŁ 5 zawarcia umowy o pracę – informacji o warunkach zatrud- nienia, o których mowa w art. 29 § 3 Kp (np. o obowiązują- cej pracownika dobowej i tygodniowej normie czasu pracy, a t akże o częstotliwości wypłat wynagrodzenia za pracę). Ujawnione zostały również nieprawidłowości dotyczące zakładowych źródeł prawa pracy, jakimi są regulaminy: pra - cy (w 19 zakładach – 22,3%) i wynagradzania (w 5 zakładach – 5 ,9%). W 8 zakładach (9,4%) stwierdzono nieprawidłowo- ści w zakresie świadectw pracy wydawanych pracownikom w z wiązku z rozwiązaniem stosunku pracy, a w 7 (8,2%) – brak udostępnienia pracownikom tekstu przepisów dotyczą - cych równego traktowania w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn. W pojedynczych przypadkach ujawniono także naruszenia przepisów dotyczących zawierania umów o pracę, w tym potwierdzania na piśmie, najpóźniej przed rozpoczęciem pracy, rodzaju umowy i jej warunków, a także przepisów o wypowiadaniu umów o pracę. Ponadto w 35 zakładach badana była problematyka prze - strzegania zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pra- cy; nieprawidłowości ujawniono w 3 przypadkach i dotyczy- ły one zawartych umów zlecenia. Z k olei na 86 zakładów skontrolowanych pod kątem prze- strzegania przepisów o czasie pracy, nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzono w 30 z nich (34,9%). Najwięcej uchybień – w 17 zakładach (19,8%) ujawniono przy pro - wadzeniu ewidencji czasu pracy; w 10 zakładach (11,6%) – ujawniono błędy w ustalaniu rozkładu czasu pracy pracow- ników, a w 9 zakładach (10,5%) – przypadki niezapewnienia p racownikowi dnia wolnego za pracę w dniu wolnym wynika- jącym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyję- tym okresie rozliczeniowym. Pozostałe nieprawidłowości, jak n p. niepoinformowanie lub zbyt późne poinformowanie pra- cowników o obowiązującym ich rozkładzie czasu pracy czy t eż niezapewnienie pracownikowi odpoczynku dobowego lub tygodniowego, występowały na niższym poziomie. W 86 zakładach kontroli poddano także prawidłowość wypłaty wynagrodzenia i innych świadczeń ze sto- sunku pracy . Nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzo- no w 9 zakładach (10,5%) – w szczególności dotyczyły one w ypłaty wynagrodzenia w terminie oraz w prawidłowej wyso- kości, a także wypłaty wynagrodzenia za pracę w godzinach n adliczbowych. Legalność zatrudnienia Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 62 kontrole, podczas których badali legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich. Kontrolą objętych zostało 846 osób. Ponadto prowadząc kontrole w zakładach wytwarzają- cych wyroby mleczarskie, w 25 kontrolach badano zagad- nienia z zakresu legalności zatrudnienia cudzoziemców. K ontrolą objęto 111 cudzoziemców, z których 42 wykony- wało pracę na podstawie oświadczenia o powierzeniu pra- cy cudzoziemcowi, zaś 54 – na podstawie powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy. Dominującą grupę kontrolowanych cudzoziemców stanowili obywate - le Ukrainy – 109 osób, tj. 98% sprawdzonych cudzoziem- ców. Najwięcej, bo 73% cudzoziemców świadczyło pracę w p rzedsiębiorstwach zatrudniających od 50 do 249 osób. Diagnoza Na przeprowadzone 62 kontrole w zakresie legalności zatrudnienia obywateli polskich , w 18 stwierdzono nie- prawidłowości, które dotyczyły: −braku albo nieterminowego potwierdzenia na piśmie rodza- ju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pra- cę – podczas 3 kontroli, w stosunku do 18 osób objętych kontrolą legalności zatrudnienia w zakresie badanego zagadnienia, −braku albo nieterminowego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych pracowników podczas 13 kontroli, w odnie - sieniu do 34 pracowników, a w stosunku do osób świad- czących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych – odpowiednio podczas 3 kontroli, w stosunku do 5 osób. W z akresie realizacji obowiązku opłacania skła- dek n a Fundusz Pracy , terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mających wpływ na wymiar tych składek, inspektorzy pracy stwierdzi - li nieprawidłowości podczas 6 kontroli przeprowadzonych w tym zakresie, które dotyczyły terminowości opłacania składek na Fundusz Pracy. Powierzenie nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono wobec 3 obywateli Ukrainy , którzy świad- czyli pracę bez uzyskania wymaganego zezwolenia na pracę. P onadto stwierdzono nieprzestrzeganie przepisów doty- czących technicznego bezpieczeństwa pracy w odniesie- niu do 7,6% badanych cudzoziemców. Ujawniono także n ieterminowe zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych – 4 przypadki, w stosunku do 76 osób objętych kontrolą w zakresie badanego zagadnienia. Reasumując, kontrole legalności zatrudnienia obywateli polskich i cudzoziemców nie ujawniły poważnych naruszeń z tego obszaru. Najwięcej naruszeń dotyczyło zgłasza - nia do ubezpieczeń społecznych. Wnioski Wyniki kontroli wskazują, iż skala nieprawidłowości występujących w poszczególnych zakładach pracy jest zróż- nicowana i zależy od organizacji pracy, stopnia znajomości p rzepisów przez pracodawców, kadrę kierowniczą, osoby odpowiedzialne za sprawy bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy oraz pracowników. Niektórzy pracodawcy zapominają lub nie zdają sobie sprawy, iż znajomość przepisów z zakresu technicznego bezpieczeństwa pracy oraz ich prawidłowe stosowanie nale - ży do podstawowych ich obowiązków. Rzetelne ich realizo- wanie z kolei przekłada się na zapewnienie należnej ochrony z drowia i życia pracowników. Jednak znaczna część pra- codawców nadal posiada niekompletną wiedzę w zakresie o becnych regulacji prawnych, a niekiedy nawet stosuje nie- aktualne przepisy. Szczególną grupę stanowią pracodawcy, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 5 105 którzy świadomie bagatelizują podstawowe obowiązki, a nie- kiedy próbują wykorzystać przepisy do własnych potrzeb. P rowadzone kontrole i realizowane w ich trakcie poradnic- two ewidentnie przyczyniły się do podniesienia świadomo- ści na temat występujących zagrożeń w środowisku pracy z arówno samych pracowników, jak i osób nimi kierujących. Analiza wydanych środków prawnych wskazu - je, że na 1,5 tys. decyzji nakazowych tylko 53 odnosi- ły się do regulacji zawartych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 26 paź- dziernika 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higie- ny pracy przy przetwórstwie mleka i jego pochodnych (Dz. U. Nr 138, poz. 897), co właściwie czyni ten przepis martwym. Wskazuje to na konieczność podjęcia prac legi - slacyjnych w celu opracowania nowego rozporządzenia bar- dziej uniwersalnego (np. obejmującego określone dziedziny p rzemysłu spożywczego) uwzględniającego nowe technolo- gie i specyfikę tej branży przemysłu. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 106 ROZDZIAŁ 5 6 Zadania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 109 6. Zadania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy 6.1. Kontrole przestrzegania przepisów bhp przy wykonywaniu prac spawalniczych Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 230 kon- troli w 229 zakładach. Najwięcej kontroli (93%) przepro- wadzono w podmiotach zajmujących się przetwórstwem p rzemysłowym, pozostałe skontrolowane zakłady nale- żały do branż: budownictwo, transport i magazynowanie, h andel i naprawy. Kontrolowane podmioty zatrudniały 21,6 tys. osób, w tym na podstawie stosunku pracy 21 tys. Najliczniejszą grupę stanowiły zakłady małe zatrudniające od 10 do 49 pracowników (38%) i średnie zatrudniające od 50 do 249 pracowników (34%). W kontrolowanych zakładach pracowało ponad 2,4 tys. osób, które wykonywały prace spawalnicze, pole - gające na spawaniu metali, zgrzewaniu metali, cięciu ter- micznym metali. Prace wykonywane były na ok. 2 tys. s tanowisk pracy, wyposażonych w ponad 3 tys. maszyn i urządzeń technicznych wykorzystywanych w procesach spawalniczych. Diagnoza W latach 2020-2022 w kontrolowanych zakładach wydarzyło się 749 wypadków. Były to wypadki indywidual- ne. Nie stwierdzono wypadków ze skutkiem śmiertelnym, n atomiast 5 wypadków zakwalifikowano jako ciężkie. Przy wykonywaniu prac spawalniczych wydarzyło się 116 wypadków przy pracy, co stanowiło około 15% wszystkich wypadków. Zakres pracy osób wykonujących prace spawalnicze obejmował obsługę zautomatyzowanych urządzeń spa- walniczych lub wykonywanie ręcznego procesu spawania. W pierwszym przypadku wykonywane czynności koncen- trowały się głównie na obsłudze urządzenia spawalniczego. W drugim, oprócz prowadzenia samego procesu spawania, dochodziły inne czynności, takie jak: transport materiałów, ułożenie elementów na stanowisku pracy, często z wykorzy - staniem urządzeń transportu bliskiego (żuraw, wózek podno- śnikowy, suwnica, wciągnik), użytkowanie różnych narzędzi r ęcznych i elektronarzędzi w celu dopasowania spawanych elementów, przygotowanie właściwego urządzenia spawal - niczego do pracy, obróbka mechaniczna miejsc spawanych, usuwanie naprężeń spawalniczych. Nierzadko sam proces spawania zajmował mniej czasu, niż inne czynności wykony - wane przez spawaczy. Dlatego więcej wypadków wydarzyło się właśnie podczas wykonywania dodatkowych czynności, niż samego procesu spawania. Skutki wypadków wywołały takie urazy jak: złamania, rozcięcia, stłuczenia, uszkodzenia tkanek miękkich, przeciążenie układu mięśniowo – szkiele - towego, oparzenia. W wielu przypadkach zespół powypad- kowy nie określał wszystkich okoliczności wypadku przy p racy, właściwych przyczyn oraz odpowiednich środków profilaktycznych. Wypadki najczęściej wynikały w przypad - ku doświadczonych pracowników z rutyny, a w przypadku nowozatrudnionych pracowników z braku doświadczenia zawodowego, a także ignorowania przepisów, zasad oraz tolerowania nieprawidłowych zachowań w zakresie bezpie - czeństwa pracy przez osoby nadzoru. W ystąpił jeden przypadek choroby zawodowej pracowni- ka wykonującego prace spawalnicze, była to pylica płuc – py lica spawaczy. Nieprawidłowości dotyczące czynników szkodliwych, niebezpiecznych i uciążliwych stwierdzono w ponad połowie kontrolowanych zakładów . Co piąty kontrolo- wany przedsiębiorca nie wskazał czynników szkodliwych d la zdrowia w środowisku pracy, dla których powinno się wykonać badania i pomiary środowiska pracy. W 28% kon - trolowanych zakładów, pomimo wytypowania czynników szkodliwych, nie przeprowadzono badań środowiska pracy, a w 17% zakładów stwierdzono np. nieterminowe przepro - wadzenie pomiarów, pominięcie czynników charakterystycz- nych dla procesu spawania, tj. promieniowanie optyczne, c zynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym wystę- pujących przy spawaniu stali wysokostopowych (związki c hromu i niklu) oraz czynników chemicznych (np. ditlenków żelaza, tlenków żelaza, tlenków azotu, manganu, miedzi). Nieprawidłowości te wystąpiły na co czwartym kontrolowa - nym stanowisku pracy. T akie działania przekładają się na niewskazywanie leka- rzom medycyny pracy w skierowaniach na profilaktyczne b adania lekarskie informacji o występowaniu czynników szko- dliwych dla zdrowia w środowisku pracy z podaniem wielko- ści narażenia. Nieprawidłowości w skierowaniach na badania l ekarskie stwierdzono w 36% kontrolowanych podmiotów. W zakresie oceny ryzyka zawodowego błędy ujaw- niono u co drugiego kontrolowanego przedsiębiorcy. Brak Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli zakładów, w których wykonywano prace spawalnicze maszyny i urządzenia techniczne instrukcje technologiczne kwali kacje spawalnicze organizacja, wyposażanie stanowisk pracy skierowania na pro laktyczne badania lekarskie środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze ocena ryzyka zawodowego szkolenia w dziedzinie bhp - instruktaż stanowiskowy odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe w środowisku pracy 57 51 48 36 32 29 26 22 18 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 110 ROZDZIAŁ 6 udokumentowanej oceny ryzyka stwierdzono u 11% przed- siębiorców natomiast uchybienia w jej przeprowadzeniu u 3 4% przedsiębiorców. Najczęściej dotyczyły one nieziden- tyfikowania wszystkich zagrożeń występujących na danym s tanowisku pracy np. pyłów i gazów spawalniczych, pro- mieniowania optycznego, nieuwzględnienia wyników p omiarów czynników szkodliwych, braku opisu stanowiska pracy oraz maszyn, urządzeń technicznych, stosowanych materiałów na danym stanowisku. Ponadto w 12% zakła - dów nie zastosowano żadnych środków profilaktycznych, w ynikających z oceny ryzyka zawodowego, pomimo takiej konieczności. Zasad przydziału środków ochrony indywidu- alnej , a także odzieży roboczej nie ustalono lub błęd- nie ustalono w 29% zakładów. W co czwartej kontroli u stalono, że pracownicy nie stosowali wymaganej odzieży roboczej i środków ochrony indywidualnej. Stwierdzono używanie: niespełniających wymogów bezpieczeństwa, nie - oznakowanych znakiem CE środków ochrony indywidualnej, p racownicy wykonywali pracę w uszkodzonych, podartych, o znacznym stopniu zużycia rękawicach; uszkodzonych, pękniętych, sklejonych taśmą opakowaniową przyłbicach spawalniczych. Zdarzało się, że pracownicy wykonywali pra - ce spawalnicze w odzieży roboczej, która nie była odzieżą o chronną dla spawaczy (kategorii II) lub we własnej odzie- ży i obuwiu (np. w spodniach dżinsowych i bluzie z kaptu- rem) co stwarzało możliwość zapalenia się odzieży. K ontrolą dotyczącą bezpiecznej organizacji, wypo- sażenia stanowisk pracy i w ykonywania prac objęto ponad połowę stanowisk pracy, na których około 1,2 tys. pracowników wykonywało prace spawalnicze. W co trzecim zakładzie występowały naruszenia w zakresie organizacji i wyposażenia stanowisk pracy, a w zakresie bezpieczne - go wykonywania prac i realizowania procesów spawania, z grzewania, cięcia termicznego w 18% zakładów. Niespeł- nianie wymogów bhp przez pomieszczenia spawalni, ujaw- niono w co piątym zakładzie. Stwierdzono: brak szczelin w entylacyjnych przy podłodze w kabinach spawalniczych; nieprawidłową wysokość/kubaturę pomieszczeń spawal - ni; niezapewnienie ścianek lub parawanów kabin spawal- niczych o wysokości, co najmniej 2 metrów; uszkodzone p arawany spawalnicze; niewyposażenie stanowisk spa- walniczych w instalację wentylacji stanowiskowej; niepo- malowanie ścian i stropów spawalni farbami matowymi; n iewyposażenie pomieszczeń spawalni w wentylację zapewniającą skuteczne usuwanie zanieczyszczeń szko - dliwych dla zdrowia. W ponad co piątym zakładzie nie sporządzono instruk- cji technologicznych dotyczących wykonywania prac spawalniczych oraz instrukcji bezpiecznej obsługi maszyn i innych urządzeń technicznych stosowanych przy pracach spawalniczych. Nieprawidłowo sporządzone instrukcje bezpieczeń - stwa lub ich brak w konsekwencji ograniczają źródła i nformacji o prowadzeniu bezpiecznych metod pracy, postępowaniu w sytuacjach awaryjnych, przekazywanych m.in. w trakcie prowadzenia instruktażu stanowiskowego dla nowo przyjętych pracowników, czy też wiedzy na temat wpro - wadzonych nowych lub zmienianych maszyn i urządzeń. W z akresie przygotowania pracowników do pracy nieprawidłowości stwierdzono w co czwartej kontroli. Pracow- ników dopuszczano do wykonywania pracy bez przeprowa- dzenia instruktażu stanowiskowego w dziedzinie bhp. Zastrzeżenia budziła również jakość szkoleń. Osoby szkolone niejednokrotnie nie otrzymywały informacji, zarówno o pozio - mie ryzyka zawodowego, jak i aktualnych wyników badań i pomiarów czynników szkodliwych, występujących na stano- wiskach pracy. W kontrolowanych zakładach nie sporządzo- no programów szkoleń określających szczegółową tematykę, f ormy realizacji i czas trwania szkolenia, dla poszczególnych grup stanowisk. Ustalono, że 130 pracowników dopusz- czono d o prac spawalniczych bez potwierdzonych kwa- lifikacji (dotyczyło to 6% pracowników objętych kontrolą). Skontrolowano ponad połowę stosowanych w zakładach maszyn i urządzeń do wykonywania prac spawalniczych. W blisko co dziesiątej wystąpiły uchybienia z zakresu bez- piecznego ich użytkowania. W kwestii bezpieczeństwa użyt- kowania instalacji i/lub butli oraz węży gazowych, na 880 s kontrolowanych urządzeń nieprawidłowości wystąpiły w 81 przypadkach (w 27% kontrolowanych zakładów). W 11% skontrolowanych podmiotów nie utworzono służ - by bhp, a w 28% nie sporządzono okresowych analiz stanu b ezpieczeństwa i higieny. Wnioski Podsumowując należy stwierdzić, że nieprawidłowości w obszarze identyfikacji czynników szkodliwych i uciążliwych dla zdrowia, brak pomiarów czynników środowiska pracy skutkowały błędami w ocenie ryzyka zawodowego. Niezi - dentyfikowanie wszystkich zagrożeń w środowisku pracy nie p ozwoliło na poprawne określenie i wdrożenie środków pro- filaktycznych. Uwidoczniło się to zwłaszcza w niewłaściwym d oborze środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obu- wia roboczego. Skutkiem tych zaniedbań pracownicy nie byli na leżycie chronieni przed szkodliwym wpływem czynników środowiska pracy. W połączeniu z niewłaściwym przygoto - waniem pracowników do pracy wpłynęło to także negatyw- nie na wiedzę pracowników o występujących zagrożeniach, s posobach ochrony przed zagrożeniami oraz metodach bez- piecznego wykonywania pracy na stanowiskach pracy. W yniki przeprowadzonych kontroli wskazują na potrze- bę kontynuowania działań o charakterze prewencyjnym, i nformacyjnym i edukacyjnym w zakresie zagrożeń wystę- pujących w środowisku pracy podczas prac spawalniczych. S zczególną uwagę będziemy zwracać również na właściwą organizację i wyposażenie stanowisk pracy. 6.2. Organizacja bezpiecznej pracy w spółkach z obszaru wytwarzania i dystrybucji energii Zakres kontroli Przeprowadzono łącznie 79 kontroli w podmiotach wykonujących prace eksploatacyjne na rzecz operatorów SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 111 Najczęściej stwierdzane nieprawidłowości w zakładach z obszaru wytwarzania i dystrybucji energii odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE realizacja przez pracodawcę obowiązku wydawania poleceń pisemnych na prace wykonywane przy urządzeniach i instalacjach elektroenergetycznych/energetycznych ocena ryzyka zawodowego w odniesieniu do zakresów wykonywanych prac eksploatacyjnych wykazy imienne osób upoważnionych do czynności lub prac eksploatacyjnych instrukcja organizacji bezpiecznej pracy szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy ocena poprawności wystawianych poleceń pisemnych na prace wykonywane przy urządzeniach i instalacjach energetycznych dodatkowe uprawnienia kwalikacyjne osób zajmujących się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci energetycznych A B C D E F G 54 FG 45 34 32 32 20 17 sieci dystrybucji energii elektrycznej, w zakładach prowa- dzących eksploatację źródeł wytwórczych energii elektrycz- nej i cieplnej oraz w spółkach serwisowych wykonujących p race inwestycyjne i remontowe w źródłach wytwórczych oraz na sieci dystrybucji energii elektrycznej. Celem prze - prowadzonych kontroli była ocena zasad organizacji prac eksploatacyjnych, prac pomocniczych oraz specjalistycz- nych prac serwisowych w spółkach z obszaru wytwarzania i d ystrybucji energii elektrycznej, po zmianie stanu praw- nego związanego z nowelizacją ustawy Prawo Energe- tyczne oraz zmian w zakresie zasad organizacji prac, jakie wynikają z wejścia w życie rozporządzenia Ministra Ener- gii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych oraz rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwier- dzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci . Kontrolowane podmioty zatrudniały ponad 19 tys. pracowników (98,6% z nich na podstawie stosunku pracy). Przedmiotem kontroli były przede wszystkim zakłady małe zatrudniające do 49 pracowników (50%) jak i średniej wielkości spółki zatrud - niające od 50 do 249 pracowników (34%). Diagnoza W zakresie organizacji bezpiecznej pracy w ponad połowie kontrolowanych zakładów (54%) nieprawidłowo ustalono zasady organizacji bezpiecznej pracy w opracowa - nych instrukcjach w odniesieniu do: prac eksploatacyjnych, prac pomocniczych oraz przy wykonywaniu specjalistycz- nych prac serwisowych w zakresie prowadzenia ruchu a także wykonywania remontów urządzeń energetycznych. Powtarzalne nieprawidłowości stwierdzane w zakresie orga - nizacji prac wykonywanych przy urządzeniach energetycz- nych dotyczyły: −nie określenia zakresów świadectw kwalifikacyjnych osób wykonujących prace z zakresu napraw i demontaży urządzeń, −nieprawidłowego zdefiniowania rodzajów prac szczegól - nie niebezpiecznych, które muszą być wykonywane tyl- ko na podstawie poleceń pisemnych z uwzględnieniem prac dotyczących napraw i demontaży, −nieprawidłowego wskazania osób do wystawiania poleceń pisemnych na prace, koordynacji ruchowej urządzeń oraz dopuszczania do prac na polecenia pisemne. Ponadto opracowane zasady organizacji bezpiecznej pra - cy nie określały zasad organizacji prac pomocniczych, które mogą być wykonywane przy urządzeniach energetycznych. Błędy te wynikały z braku skorelowania zapisów rozpo- rządzenia Ministra Gospodarki z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządze- niach energetycznych , które obowiązuje od 26 października 2020 z zapisami rozporządzenia Ministra Klimatu i Śro- dowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci w zakresie definicji prac eksploatacyjnych, co skutkowało brakiem spójności w zasadach organizacji prac . Nieprawidłowości dotyczące poleceń pisemnych wystawianych na wykonywanie prac eksploatacyjnych przy urządzeniach energetycznych stwierdzono w 32% kon - trolowanych zakładów. Dotyczyły one zarówno prac eks- ploatacyjnych wykonywanych na sieci dystrybucji energii el ektrycznej, jak i prac związanych z prowadzeniem ruchu i remontami urządzeń energetycznych w źródłach wytwór - czych energii. W poleceniach pisemnych nie określano np. środków ochronnych niezbędnych do zapewnienia bez- piecznego przygotowania i wykonania poleconych prac. W co trzecim skontrolowanym zakładzie stwierdzono nieprawidłowości dotyczące imiennych wykazów osób upoważnionych do wystawiania poleceń pisem- nych na prace eksploatacyjne. Polegały one głów- nie na nie określeniu zakresu upoważnienia wydanego danej o sobie, tj. nie wskazano przy jakich urządzeniach energe- tycznych imiennie wskazane osoby mogą wykonywać prace e ksploatacyjne, określono wykazy osób tylko dla niektórych czynności (np. pomijano kwestię koordynacji ruchowej urzą - dzeń energetycznych). Ponadto sporządzonych wykazów SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 112 ROZDZIAŁ 6 prac. Z tego powodu nie ma możliwości wskazania w zasa- dach organizacji prac oraz w zasadach eksploatacji urzą- dzeń energetycznych rodzajów świadectw kwalifikacyjnych z z akresu napraw i demontażu z uwagi na to, że do dnia 2 lipca 2022 r. nie funkcjonowały one w obrocie prawnym, ponieważ nie funkcjonowało pojęcie prac z zakresu napraw i demontażu urządzeń. 6.3. Bezpieczeństwo pracy w leśnictwie – ograniczanie zagrożeń wypadkowych w zakładach usług leśnych Zakres kontroli Pozyskiwanie drewna w Polsce zorganizowane jest poprzez usługi świadczone na rzecz Lasów Pań- stwowych przez firmy wyłaniane w drodze przetar- gów na prace z zakresu gospodarki leśnej (są to tzw. z akłady usług leśnych, dalej: ZUL-e). Pomimo uwzględnia- nia przez LP w Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówie- nia kryteriów bezpieczeństwa pracy, cena za którą zostanie p rzeprowadzone pozyskiwanie surowca z lasu w danym roku pozostaje najważniejszym kryterium wyłonienia zwy - cięzców przetargów. Wpływa to bezpośrednio na poziom bezpieczeństwa pracy w polskim leśnictwie. W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 230 kontro- li w 229 ZUL-ach. W kontrolowanych zakładach pracowało 1,5 tys. osób, w tym 1,2 tys. o na podstawie umowy o pracę (82%). Na podstawie umów prawa cywilnego w skontrolo - wanych podmiotach pracowało 127 osób (w 2021 r. – 102, w 2022 r. – 155). Coraz więcej osób pracuje na podsta- wie umowy o p racę , co ma związek m.in. z wymogami przetargowymi stawianymi przez Lasy Państwowe. Diagnoza Na podstawie kontroli przeprowadzonych w 2023 r. stwierdzić należy, że niezależnie od wielkości ZUL w ponad Nieprawidłowości w zakresie przygotowania pracowników do realizacji zadań związanych z pozyskiwaniem drewna wyposażenie w środki ochrony indywidualnej szkolenia bhp pracowników wyposażenie w odzież i obuwie robocze ocena ryzyka zawodowego prolaktyczne badania lekarskie odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 2023 2022 2021 52 50 49 40 32 47 43 31 41 34 33 31 25 19 15 okresowo nie weryfikowano, co skutkowało, wskazywaniem w nich osób, które nie posiadały ważnych uprawnień. Istotnym problemem okazało się nieprzestrzeganie przepisów dotyczących oceny i dokumentowania ryzy- ka zawodowego. Podczas 18% kontroli stwierdzono brak udokumentowanej oceny ryzyka zawodowego, a w pozo- stałych 31% liczne błędy merytoryczne. Ujawnione nie- prawidłowości polegały głównie na nieuwzględnieniu zagrożeń związanych z wykonywaniem prac: przy urzą- dzeniach elektroenergetycznych w technologii prac pod n apięciem, z podnośnika koszowego w zbliżeniu do przewo- dów linii napowietrznych z przewodami roboczymi gołymi. N atomiast powtarzalną nieprawidłowością w ocenie ryzyka zawodowego w spółkach prowadzących eksploatację źró - deł wytwórczych było nieuwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego na stanowisku obchodowego kotła zagrożeń związanych ze zbijaniem nawisów paliwa w zasobnikach przykotłowych. Błędy te dotyczyły co trzeciego kontro- lowanego stanowiska pracy . Nieprawidłowości stwierdzono również w obsza- rze przygotowania pracowników do wykonywania prac e ksploatacyjnych przy urządzeniach energetycznych. Szkoleń wstępnych w dziedzinie bhp – instruktażu stanowi - skowego nie przeprowadzono lub stwierdzono uchybienia w co czwartej kontroli. Dotyczyło to 6% pracowników obję- tych kontrolą. Wnioski Analiza wyników kontroli wskazuje na potrzebę zaini- cjowania prac nad nowelizacją rozporządzenia Ministra Energii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeń- stwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1210) równocześnie z procesem nowe- lizacji rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwier- dzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci tak, aby zapisy w obydwu ww. aktach prawych w zakresie definicji prac eks- ploatacyjnych były spójne. Tylko wówczas będzie możliwe o pracowanie zasad organizacji prac oraz zasad eksploata- cji urządzeń energetycznych z uwzględnieniem zmian, jakie w ynikają z wejścia w życie w dniu 2 lipca 2022 r. rozporzą- dzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 1 lipca 2022 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urzą- dzeń, instalacji i sieci . Wyżej wymienione rozporządzenie zawiera dwa nowe rodzaje prac eksploatacyjnych z zakre- su napraw i demontażu urządzeń energetycznych, których dotychczas nie było w katalogu prac eksploatacyj- nych zawartym w tekście rozporządzenia Ministra Ener- gii z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych wsku- tek czego zasady organizacji prac opisane w instrukcjach or ganizacji bezpiecznej pracy oraz instrukcje eksploata- cji urządzeń energetycznych nie obejmują prac z zakresu n apraw i demontażu, ponieważ cytowane rozporządzenie Ministra Energii w ogóle nie odnosi się do takiego rodzaju SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 113 W około 40% skontrolowanych ZUL-i kontrole ujawniły nieprawidłowości dotyczące wyposażania w obowiązujące na stanowisku drwala środki ochrony indywidualnej lub ich stosowania przez pracowników . Często środki te wykazywały taki stopień zużycia, że utra- ciły swoje ochronne funkcje. Przy tego typu pracach środ- ki te są kluczowe dla ograniczenia możliwości wystąpienia u razu głowy na skutek uderzenia kawałkiem spadającej gałęzi, czy ograniczenia wpływu hałasu generowanego przez silnik pilarki oraz ruch łańcucha w drewnie. Niepra- widłowości t e dotyczyły co piątego pracującego przy pozyskaniu drewna w skontrolowanych zakładach pracy. Najczęściej stwierdzane nieprawidłowości podczas kontroli prac prowadzonych w związku z pozyskaniem drewna, dotyczące zagadnień bezpośrednio rzutujących na poziom bezpieczeństwa pracy w sektorze leśnictwa Zagadnienia objęte kontrolą Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Ocena ryzyka zawodowego525049 Wyposażenie w środki ochrony indywidualnej, stosowanie ŚOI, sprawność ŚOI433147 Szkolenie w dziedzinie bhp403246 Organizacja i prowadzenie prac szczególnie niebezpiecznych, w tym dwuosobowe wykonywanie prac392841 Stosowanie bezpiecznych technik pracy, ścinka drzew pilarkami, organizacja stanowiska pracy352436 Badania lekarskie343332 Instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy na stanowiskach333731 Maszyny i urządzenia techniczne322625 Wyposażenie w odzież i obuwie robocze251920 Transport, w tym decyzje UDT dopuszczające eksploatację maszyny lub urządzenia201919 Zapewnienie pracownikom posiłków i napojów171215 Dodatkowe uprawnienia kwalifikacyjne 1046 Nieprawidłowości w zakresie organizowania i wykonywania prac generujących szczególnie wysokie ryzyko wypadkowe organizacja i prowadzenie prac szczególnie niebezpiecznych ścinka drzew pilarkami spalinowymi instrukcje bezpiecznego wykonywania pracy bezpieczeństwo użytkowania maszyn i urządzeń technicznych odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 2023 2022 2021 33 37 46 35 24 36 39 28 32 32 26 25 98% podmiotów stwierdzono nieprawidłowości, skutkujące koniecznością wydania przez inspektorów pracy środków prawnych. Punktem wyjścia do prawidłowej oceny zagrożeń wypadkowych i zawodowych oraz zaplanowania odpo - wiednich działań zapobiegających tym zagrożeniom jest ocena ryzyka zawodowego. W połowie skontrolo- wanych zakładów usług leśnych nie jest przeprowa- dzana lub nie uwzględnia wszystkich zagrożeń , jakie występują na stanowiskach pracy drwali – operatorów pila- rek i osób prowadzących zrywkę drewna i nie wskazuje sposobów ich ograniczania . Nierespektowanie obowią- zujących przepisów w tym zakresie oznacza, że pracowni- cy nie są zapoznani w wynikami tej oceny, a tym samym – p rzy niskiej jakości szkoleń w dziedzinie bhp – nie znają sposobów bezpiecznej pracy. Wskazuje na to ujawnienie podczas kontro- li, ż e w co drugim skontrolowanym ZUL pracowni- cy nie zostali przeszkoleni wstępnie lub okresowo z m etod bezpiecznego wykonywania pracy , w tym w terminach przewidzianych przepisami. Mnogość nie weryfikowanych firm szkolących, proponujących pracodaw - com tanie szkolenia, bez części instruktażowej, nie zapew- nia odpowiednio wysokiego poziomu prowadzonych zajęć. B ez poznania praktycznych, bezpiecznych metod i technik ścinania drzew pracownicy uczą się pracy „na błędach”, dopiero w momencie wykonywania pracy. Błędy te zbyt często okazują się tragiczne w skutkach. W 2023 r. 27 pra- cujących uległo wypadkom w l eśnictwie , z czego 14 osób zginęło (52%) . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 114 ROZDZIAŁ 6 System uzyskiwania uprawnień drwala – ope- ratora pilarki jest oparty o powszechnie dostępne s zkolenia firm nie wyspecjalizowanych w trudnych zagadnieniach bhp związanych z pracą przy pozyskaniu drewna. Nie ma ramowego programu takiego szkolenia, z wyraźnym zaznaczeniem części praktycznej. Brak spre - cyzowanych wymagań powoduje, że ośrodki szkoleniowe o graniczają czas trwania takiego szkolenia do minimum, konkurując ceną usług szkoleniowych, ze szkodą dla umiejętności, które powinni nabyć przyszli drwale. Szko - lenie często zawiera bardzo ograniczoną część praktycz- ną, nie pozwalającą na rzeczywiste poznanie zagrożeń p owstających podczas procesu ścinania, okrzesywania i przerzynki drzew oraz sposobów wykonywania pracy w sposób bezpieczny. Przyczyny stwierdzonych naruszeń przepisów bez- pieczeństwa i ochrony zdrowia w leśnictwie: −tolerowanie przez pracodawców niezgodnego z przepi- sami wykonywania prac. Organizujący i nadzorujący pra- ce zainteresowani są głównie szybkim ich wykonaniem, w jak największym rozmiarze, niekoniecznie w bezpiecz- ny sposób, a także lekceważenie zagrożeń towarzyszą- cych pracy przy pozyskaniu i zrywce drewna; −duża rotacja przedsiębiorców wykonujących usługi, zwłaszcza jako podwykonawcy, co wynika z corocznie ogłaszanych i rozstrzyganych przetargów przez Lasy Państwowe; −duża rotacja pracowników znajdujących zatrudnienie w zakładach usług leśnych, często dorywcze lub okazjo - nalne, nawet mimo zawieranych umów o pracę, a także związany z tym brak doświadczenia, niezbędnych kwalifi- kacji oraz wiedzy o bezpiecznych metodach pracy; −brak skutecznego nadzoru nad pracownikami; −niska jakość szkoleń, w których uczestniczą przedsiębior - cy i pracownicy, nie gwarantująca uzyskania niezbędnej wiedzy – zwłaszcza specjalistycznej, dotyczącej organi- zacji bezpiecznej pracy w lesie; −pracodawcy nie uzyskują wsparcia od osób pełniących obowiązki służby bhp, ze względu na nieznajomość przez te osoby specyfiki zagrożeń zawodowych i wypad - kowych w leśnictwie; −brak należytej kontroli i nadzoru ze strony pracowników służby leśnej (PGL LP) nad prowadzonymi pracami; −niska konkurencyjność pracy w lesie i poszukiwanie oszczędności w kosztach pracy prowadzi do odpływu wykwalifikowanych pracowników i zatrudniania osób bez kwalifikacji, pracujących dorywczo, często zmienia - jących zakłady pracy. Niskie stawki proponowane drwa- lom są wynikiem stawek uzyskiwanych w postępowaniach przetargowych. W sparciem dla kontroli prowadzonych przez PIP w sek - torze leśnictwa niezmiennie pozostają inicjatywy pre- wencyjno-edukacyjne . W minionym roku w każdym województwie odbywały się spotkania z właścicielami zakładów usług leśnych i przedstawicielami nadleśnictw, których celem było omówienie aktualnego poziomu bez - pieczeństwa w sektorze prac leśnych. W regionach, w których funkcjonują Technika Leśne prowadzo- ne są zajęcia z bezpieczeństwa i higieny pracy dla przy- szłej kadry Lasów Państwowych i najprawdopodobniej p rzyszłych pracowników ZUL-i. Część szkoleń odbywa się w związku z realizacją programu prewencyjnego „Zdo - bądź Dyplom PIP”. Oprócz tego pracownicy PIP angażu- ją się w konferencje i seminaria poruszające zagadnienia p rowadzenia prac na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe, jak również w konkursy propagujące idee bezpiecznej pracy, organizowane dla drwali. Przykła - dem tych inicjatyw może być współorganizacja przez P IP zawodów drwali „O Srebrną Siekierę Nadleśniczego Nadleśnictwa Rudka” w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Białymstoku i zaangażowanie w XXII edycję Między - narodowych Zawodów Drwali w miejscowości Bobrowa p rzez Okręgowy Inspektorat Pracy w Opolu. Wnioski Pomimo działań rokrocznie podejmowanych przez inspektorów pracy stan bezpieczeństwa i warunków pracy w polskim leśnictwie wciąż należy uważać za niezadowa - lający. Kontrole PIP skupiają się na ręczno-maszynowym pozyskaniu drewna, ponieważ tam generowane jest naj- większe zagrożenie śmiertelnymi wypadkami przy pracy. D owodem na to jest wysoka liczba stwierdzanych niepra- widłowości, zwłaszcza podczas prowadzenia prac szcze- gólnie niebezpiecznych przez drwali – operatorów pilarek. S ame kontrole nie zapewnią jednak znaczącego wzro- stu poziomu bezpieczeństwa w sektorze usług leśnych. D latego wskazane są zmiany legislacyjne, doprecy- zowujące szczególnie newralgiczne obszary. Aktualne p ozostają dotychczasowe postulaty legislacyjne, zawarte w uwagach do projektu rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu niektórych prac z zakresu gospodarki leśnej , opublikowanego w październiku 2022 r. przez Mini- sterstwo Klimatu i Środowiska na stronie BIP Rządowego C entrum Legislacji: ●uaktualnienie ww. rozporządzenia, z uwzględnieniem konieczności jego dostosowania do obecnych realiów wykonywania pracy w lesie: −zobowiązanie wszystkich podmiotów prowadzących prace na terenach zarządzanych przez Lasy Państwo - we do przestrzegania „Instrukcji bhp przy wykonywaniu p odstawowych prac z zakresu gospodarki leśnej” lub wprowadzenie do przepisu powszechnie obowiązujące - go treści precyzyjnie określających wykonywanie prac związanych z pozyskaniem drewna i dostosowujących obecnie istniejące zapisy do realiów wykonywania pracy w lesie, −wprowadzenie zapisów definiujących osoby, co do któ - rych zastosowanie będą miały przepisy bezpieczeń- stwa i higieny pracy związane z pracami prowadzonymi w g ospodarce leśnej, co umożliwi jednoznaczne egze- kwowanie treści rozporządzenia w zakresie – przykła- dowo – posiadania wymaganych kwalifikacji do obsługi m aszyn i urządzeń, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 115 −określenie wymogów kwalifikacyjnych uprawnia- jących do ścinki i obalania drzew z użyciem pilarki s palinowej (niezbędne jest: ustanowienie jednostki cer- tyfikującej programy kursów, opracowanie ramowego, s zczegółowego programu szkolenia oraz zaostrzenie kryteriów dla podmiotów organizujących kursy operato - rów pilarek); konieczne wydaje się także wprowadzenie zapisów umożliwiających cofanie uprawnień drwala – operatora pilarki i kierowanie na powtórny, dodatkowo płatny egzamin praktyczny w stosunku do operatorów nagminnie i uporczywie łamiących przepisy bhp, −wprowadzenie zapisów określających uprawnienia kwali - fikacyjne osób obsługujących maszyny wielooperacyjne; ●uregulowanie prawne zagadnień dotyczących obowiąz- ku przeprowadzania badań profilaktycznych w kierun- ku wykrycia boreliozy oraz szczepień od kleszczowego zapalenia opon mózgowych; P onadto za niezbędne uznać należy: ●rygorystyczne reagowanie Zamawiającego (Lasy Pań - stwowe) na ujawnione w toku kontroli z zakresu bhp przypadki łamania przez pracowników ZUL-i obowiązu- jącej „ Instrukcji bhp przy wykonywaniu prac z zakresu gospodarki leśnej” , do odstąpienia od umowy włącznie, w przypadku powtarzania się nieprawidłowości; ●kontynuację współpracy PIP z Regionalnymi Dyrekcjami Lasów Państwowych i nadleśnictwami w zakresie nad - zoru nad przestrzeganiem przepisów bhp, przeprowa- dzanie wspólnych kontroli i wzajemne informowanie się o rażących nieprawidłowościach, ale również prowadze- nie wspólnych akcji prewencyjno – informacyjnych; ●organizowanie szkoleń i zachęcanie do podjęcia współ- pracy prewencyjnej np. poprzez udział właścicieli zakła- dów usług leśnych w przedsięwzięciach prewencyjnych i promocyjnych organizowanych przez PIP (np. w pro- gramie prewencyjnym „Zdobądź Dyplom PIP”); wskaza- ne jest również kontynuowanie przekazywania wiedzy o przepisach i zasadach dotyczących bezpiecznej pracy w leśnictwie wśród uczniów i studentów szkół o profilu leśnym. 6.4. Mikroklimat w środowisku pracy – praca w warunkach mikroklimatu gorącego i mikroklimatu zimnego Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy realizowali działania zwią- zane z oceną poziomu bezpieczeństwa i higieny pracy p racowników zatrudnionych w warunkach mikroklimatu gorącego oraz pracowników zatrudnionych w warunkach mikroklimatu zimnego. Szczególną uwagę poświęcono ocenie spełnienia przez pracodawców obowiązków doty - czących przeprowadzania oceny ryzyka zawodowego, b adań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, zapewnienia pracownikom wykonującym pracę w warun - kach mikroklimatu właściwych pomieszczeń higieniczno- -sanitarnych oraz dodatkowych świadczeń wymaganych p rzepisami prawa pracy. Inspektorzy pracy przeprowadzili 111 kont roli zakła- dów, w których pracownicy wykonywali pracę w warun- kach mikroklimatu gorącego lub w warunkach mikroklimatu z imnego. Ogółem w skontrolowanych zakładach pracę świad - czyło 42 tys. osób, w tym 3,1 tys. pracowników wykony- wało pracę w warunkach mikroklimatu gorącego i 3,6 tys. – w w arunkach mikroklimatu zimnego. Były to głównie średnie i duże zakłady pracy, zatrudniające powyżej 49 pracowników (79%). Działalność prowadzona przez objęte kontrolą podmio - ty związana była najczęściej z przetwórstwem przemysło- wym. Praca w warunkach mikroklimatu gorącego związana by ła przede wszystkim z produkcją wyrobów z metali, szkła i porcelany, a także papieru i tektury. Pracownicy wykonują - cy pracę w warunkach mikroklimatu zimnego to najczęściej pracownicy zakładów związanych z przemysłem spożyw- czym (przetwórni warzyw i owoców, ubojni, zakładów mię- snych i mleczarskich). Diagnoza Inspektorzy pracy stwierdzili nieprawidłowości w przy- padku aż 86% kontroli przeprowadzonych w podmio- tach zatrudniających pracowników w w arunkach mikroklimatu (gorącego lub zimnego). Najczęściej stwierdzane nieprawidłowości z zakresu technicznego bezpieczeństwa pracy w zakładach pracy zatrudniających pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego dotyczyły: −braku lub nieprawidłowo zorganizowanego instruktażu stanowiskowego (22%), −niewyposażenia co czwartego kontrolowanego pracowni - ka w odzież i obuwie robocze, −niewłaściwego stanu technicznego obiektów i pomiesz- czeń, w tym pomieszczeń higieniczno-sanitarnych, spowodowanego ich bieżącym zużyciem i brakiem kon- serwacji (26%), −niezapewnienia elementów sterowniczych, osłon i innych urządzeń ochronnych lub instalacji wentylacyjnej lub ich niewłaściwy stan (24%). W co trzecim kontrolowanym zakładzie zatrudniają - cym pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego w programach szkoleń bhp nie uwzględniono zagrożeń związanych z wykonywaniem pracy w warunkach mikro - klimatu oraz zasad udzielania pierwszej pomocy w razie wypadków związanych z pracą w warunkach mikroklima- tu gorącego. W przypadku 31% przeprowadzonych kontroli inspek- torzy pracy stwierdzili także nieprawidłowości w zakre- sie zamieszczania w skierowaniach na badania lekarskie i nformacji na temat wykonywania pracy w warunkach mikroklimatu gorącego, a w przypadku 29% kontroli – nie - prawidłowości związane z uwzględnieniem przy ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń dotyczących pracy w warun- kach mikroklimatu. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 116 ROZDZIAŁ 6 Nieco inne nieprawidłowości występowały częściej w zakładach pracy zatrudniających pracowników w warun- kach mikroklimatu zimnego. W co czwartym kontrolowanym zakładzie stwierdzo- no nieprawidłowości dotyczące wyposażenia pracowni- ków w środki ochrony indywidualnej, a w co trzecim w odzież i obuwie robocze. Stwierdzano np. brak rękawic chroniących przed oddziaływaniem mikroklimatu zimne - go, brak odzieży ochronnej o wymaganej izolacyjności termicznej. Nieprawidłowości te dotyczyły aż co dru- giego kontrolowanego pracownika . Istotnym problemem stwierdzonym u blisko co drugie- go kontrolowanego przedsiębiorcy było nieprzestrzeganie przepisów dotyczących oceny ryzyka zawodowego. Nieprawidłowości te polegały m.in. na nieuwzględnie- niu w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń związanych z p racą w warunkach mikroklimatu zimnego (18% kon- troli). Co dziesiąta kontrola wykazała nieprawidłowości z wiązane z zapewnieniem pracownikom posiłków profi- laktycznych – niemniej dotyczyły one zaledwie 4% pra- cowników wykonujących pracę w warunkach mikroklimatu z imnego. Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem przepisów szczególnych dotyczących zatrudniania pracowników w warunkach mikroklimatu zimnego odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE zamieszczenie w skierowaniu na badania lekarskie informacji na temat wykonywania pracy w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zagrożeń związanych z wykonywaniem pracy w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zasad postępowania oraz udzielania pierwszej pomocy w razie wypadków związanych z pracą w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń związanych z pracą w warunkach mikroklimatu zapewnienie posiłków prolaktycznych zgodnie z rozporządzeniem ws. prolaktycznych posiłków i napojów A B C D E 10 10 10 13 18 Nieprawidłowości związane z przestrzeganiem przepisów szczególnych dotyczących zatrudniania pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego odsetek zakładów, w których stwierdzono nieprawidłowości ABCDE uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń związanych z pracą w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zasad postępowania oraz udzielania pierwszej pomocy w razie wypadków związanych z pracą w warunkach mikroklimatu zamieszczenie w skierowaniu na badania lekarskie informacji na temat wykonywania pracy w warunkach mikroklimatu uwzględnienie w programach szkoleń bhp zagrożeń związanych z wykonywaniem pracy w warunkach mikroklimatu zapewnienie napojów zgodnie z rozporządzeniem ws. prolaktycznych posiłków i napojów A B C D E 33 33 31 29 10 Wnioski Przeprowadzone przez inspektorów pracy kontrole przy- czyniły się do poprawy warunków pracy w kontrolowanych za kładach zatrudniających pracowników w warunkach mikroklimatu gorącego i zimnego, w tym m.in. do przepro - wadzenia badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, właściwego zabezpieczenia i oznakowania miejsc niebezpiecznych, zapewnienia pracownikom właściwej odzieży ochronnej oraz posiłków profilaktycznych i napojów. Wysoki wskaźnik nieprawidłowości stwierdzonych w trakcie kontroli tych zakładów oraz zaobserwowany brak świado - mości pracodawców na temat obowiązków wynikających z zatrudnienia pracowników w warunkach mikroklimatu wymaga prowadzenia dalszych działań polegających na: ●kontynuowaniu kontroli przestrzegania obowiązku zapewnienia pracownikom bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach w warunkach mikroklimatu gorącego i w warunkach mikroklimatu zimnego; ●podnoszeniu świadomości pracodawców i osób wykonujących zadania służby bhp w zakresie metod ograniczania narażenia na mikroklimat gorący i mikro - klimat zimny, a także zasad doboru środków ochrony indywidualnej; ●promowaniu systemowego zarządzania bezpieczeń - stwem i higieną pracy w oparciu o ocenę ryzyka zawo- dowego uwzględniającą narażenie na czynniki fizyczne (szkolenia pracodawców, pracowników i służb bhp oraz uczniów szkół branżowych). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 117 6.5. Nadzór rynku – kontrole wyrobów w zakresie oceny ich zgodności z wymaganiami zasadniczymi i innymi oraz wydawanie opinii na wniosek organów celnych Zakres kontroli W roku sprawozdawczym inspektorzy pracy przepro- wadzili 744 kontrole z zakresu nadzoru rynku w 564 podmiotach w celu sprawdzenia produktów pod kątem spełnienia wymagań mających zastosowanie przepi - sów. Kontrole objęły produkty należące do 9 sektorów pozostających w kompetencjach organów PIP. Sprawdzono użytkowane przez pracodawców maszyny i inne urządze - nia techniczne oraz środki ochrony indywidualnej. Diagnoza Inspektorzy pracy skontrolowali 758 produktów. Nie- zgodności z wymaganiami stwierdzono w przypadku 61% ( 465) z nich, przy czym wymagań zasadniczych nie speł- niało 41% (307). K ontrolami, ukierunkowanymi na ocenę zgodności z wymaganiami wytypowanych grup produktów, objęto maszyny oraz rękawice ochronne. Wyniki kontroli z podziałem wg dyrektyw i rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Dyrektywa / rozporządzenie (UE) Liczba kontrolowanych wyrobów* Liczba wyrobów, do których zgłoszono zastrzeżenia* Dyrektywy 2014/29/UE, 2009/105/WE, 87/404/EWG proste zbiorniki ciśnieniowe SPVD 44 Dyrektywa 89/686/EWG, rozporządzenie (UE) 2016/425 środki ochrony indywidualnej PPE19563 Dyrektywy 2009/142/WE, 90/396/EWG, rozporządzenie (UE) 2016/426 urządzenia spalające paliwa gazowe GAD 119 Dyrektywy 2014/34/UE, 94/9/WE urządzenia i systemy ochronne przeznaczone do użytku w prze- strzeniach zagrożonych wybuchem ATEX 1512 Dyrektywy 2014/33/UE, 95/16/WE dźwigi i ich elementy bezpieczeństwa LIFT10 Dyrektywy 2014/68/UE, 97/23/WE urządzenia ciśnieniowe PED3727 Dyrektywy 2006/42/WE, 98/37/WE maszyny MD502353 Dyrektywa 2000/14/WE urządzenia używane na zewnątrz pomieszczeń w zakresie emisji hałasu do środowiska NOISE 105 Dyrektywy 2014/35/UE, 2006/95/WE, 73/23/EWG sprzęt elektryczny niskonapięciowy LVD167113 * niektóre spośród kontrolowanych produktów podlegały wymaganiom kilku przepisów sektorowych Maszyny Przeprowadzono kontrole 164 maszyn zarówno pro- stych urządzeń jednofunkcyjnych, jak i zespołów urządzeń o r óżnym stopniu złożoności konstrukcji oraz zastoso- wanych rozwiązań sterowania i kontroli procesów pro- dukcyjnych. O doborze produktów do kontroli decydowali i nspektorzy pracy, w szczególności w przypadkach podej- rzenia wad lub niezgodności urządzeń. Produkty takie i dentyfikowane były przede wszystkim w czasie kontroli prowadzonych w innej tematyce, w tym w zakresie ustala - nia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy. Stwierdzono wady 119 maszyn (niespełna 73% kontro- lowanych). Wymagań zasadniczych, mających bezpo- średni wpływ na bezpieczeństwo użytkowania nie s pełniało 87 z nich. Ujawniono niezgodności, które: −w 88 przypadkach dotyczyły budowy i wykonania urządzeń m.in. w zakresie braku lub niewłaściwego doboru albo wytrzymałości elementów zabezpieczają - cych i innych urządzeń ochronnych; −w 50 urządzeniach związane były z przypadkami nie- właściwego oznakowania w zakresie opisu elementów sterowniczych, piktogramów i barw bezpieczeństwa oraz niezamieszczeniem wymaganych informacji, umożliwiają - cych pełną identyfikację produktów; −w przypadku 22 maszyn polegały na braku oznakowania wymaganymi ostrzeżeniami i piktogramami bezpieczeń - stwa albo informacjami umożliwiającymi identyfikację produktów; −w 24 przypadkach wiązały się z nieprzekazaniem użyt - kownikom wymaganych instrukcji; −w 70 przypadkach dotyczyły udostępnienia użytkownikom instrukcji, które nie zawierały wszystkich istotnych infor - macji, m.in. pełnych instrukcji instalacji, montażu, opisu stanowisk, które mogą zajmować operatorzy, informacji niezbędnych do użytkowania, konserwacji i naprawy oraz opisów zamierzonego zastosowania; SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 118 ROZDZIAŁ 6 −w 39 urządzeniach oznaczały niedołączenie wymaganej deklaracji zgodności; −w 49 przypadkach polegały na przekazaniu użytkowni - kom nieprawidłowych deklaracji zgodności – najczęściej nie zawierały one m.in. przywołania wszystkich, mają- cych zastosowanie, przepisów i norm, a także pełnych danych identyfikujących urządzenie; −w 20 maszynach oznaczały nieoznakowanie ich znakiem CE, a 7 urządzeń zostało oznakowanych tym znakiem w sposób nieprawidłowy w zakresie techniki jego wykona - nia oraz proporcji samego oznakowania. Z darzały się również przypadki oddania do użytko- wania urządzeń, gdzie skuteczne zabezpieczenie dostę- pu do stref niebezpiecznych uzależnione było od miejsca, w którym zainstalowano urządzenie. Działania podejmo- wane przez użytkowników w tym zakresie nie zawsze były s kuteczne i zgodne z wymaganiami, na co wskazuje niedo- konanie rzetelnych kontroli, urządzeń i ich zespołów po ich z ainstalowaniu, jeszcze przed oddaniem do użytkowania. Podsumowując kontrolami objęte zostały zarówno urzą - dzenia wyprodukowane w Unii Europejskiej, w tym w Polsce, jak i wyroby importowane. Najbardziej istotne niezgodno- ści dotyczyły wyrobów importowanych. Znaczny odsetek z akwestionowanych maszyn wynika ze sposobu doboru urządzeń do kontroli – w większości były to przypadki podej - rzenia ich niezgodności. W przypadku wyrobów niezgod- nych z wymaganiami, najbardziej efektywne są dobrowolne dz iałania naprawcze podejmowane przez podmioty odpo- wiedzialne jeszcze w czasie kontroli. Działania te dają n atychmiastowe, wymierne efekty w zakresie podniesienia poziomu bezpieczeństwa eksploatowanych maszyn. Rękawice ochronne Kontrolami objęto 176 różnego typu par rękawic przeznaczonych do zabezpieczenia pracowników przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych czynników (fizycznych, chemicznych i biologicznych) występujących w środowisku pracy. Czynniki te mogą generować realne zagrożenia wypadkowe w środowisku pracy albo naraże - nie na choroby pracowników. Rękawice ochronne w zależ- ności od przeznaczenia mogą chronić przed jednym lub k ilkoma czynnikami środowiska. Kontrolami objęto wyro- by zakwalifikowane do II i III (najwyższej) kategorii środ- ków ochrony indywidualnej. Produkty te powinny spełniać w ymagania zasadnicze i wymagania pod względem for- malnym określone w przepisach oraz poddane powinny z ostać procedurom oceny zgodności z udziałem jednostek notyfikowanych. Inspektorzy pracy zakwestionowali 50 spośród ocenia- nych par produktów (28%), przy czym w zakresie wyma- gań zasadniczych niezgodności dotyczyły 45. U jawnione w toku kontroli nieprawidłowości: −w 7 przypadkach polegały na braku zapewnienia instruk- cji użytkowania w języku polskim lub jej niedołącze- niu do rękawic ochronnych; −w 26 przypadkach dotyczyły treści przekazanych instruk- cji użytkowania, które nie uwzględniały istotnych informa- cji m.in. o klasie ochrony, ograniczeniach w stosowaniu, wyjaśnień znaczenia znaków identyfikacyjnych. Odno- towano przypadki instrukcji zbyt ogólnikowych, bez powiązania z konkretnym produktem i jego funkcjami ochronnymi; −odnośnie 11 typów rękawic ochronnych wynikały z braku wymaganych oznakowań, a w 23 przypadkach oznakowa - nia nie były prawidłowe m.in. w zakresie możliwości usta- lenia podmiotu odpowiedzialnego oraz charakteryzujących poziom deklarowanej ochrony; −do 10 spośród kontrolowanych par rękawic ochronnych nie dołączono deklaracji zgodności i nie wskazano adresu internetowego, gdzie można uzyskać dostęp do przedmio - towego dokumentu; −w 17 przypadkach deklaracje zgodności UE były nieprawi- dłowe – sporządzone bez przywołania danych identyfiku- jących oraz podania przepisów i norm zharmonizowanych lub innych specyfikacji technicznych, w oparciu o które potwierdzone zostało spełnienie przez wyrób zasadni - czych wymagań i informacji o jednostkach notyfikowanych biorących udział w procedurach oceny zgodności; −w stosunku do 4 rodzajów par rękawic ochronnych ujaw - niono nieprawidłowe oznakowanie CE, a w 2 przypadkach nie umieszczono takiego oznakowania. Produkty wprowadzone do obrotu przez krajowych i euro - pejskich przedsiębiorców, posiadających ustaloną renomę i tradycję w zakresie udostępniania na rynku środków ochro- ny indywidualnej, najczęściej spełniały mające zastosowanie w ymagania. Były one poddawane certyfikacji zgodnie z prze- pisami. W określonych przypadkach jednostka notyfikowana s prawowała nadzór nad ich produkcją w celu zagwaranto- wania, że wszystkie wyroby wytwarzane seryjnie mają taką s amą jakość jak wzór objęty certyfikatem badania typu UE. Kontrole rękawic ochronnych nie wykazały uchybień doty - czących ich budowy i wykonania oraz w zakresie certyfikatów oceny typu UE. Ujawnione niezgodności dotyczyły przede wszystkim rękawic ochronnych wprowadzonych do obrotu przez podmioty, które na co dzień zajmują się działalnością w innym zakresie. Nieprawidłowości tłumaczono błędną interpretacją uregulowań rozporządzenia (UE) 2016/425, ale w ocenie kontrolujących inspektorów pracy mogą one wynikać z nieznajomości wymagań dla środków ochrony indywidualnej. Ponadto w dalszym ciągu w zakładach pracy o wyborze środków ochrony indywidualnej decyduje czynnik ekonomiczny. Skutkiem tego wybierane są najtańsze oferty rękawic ochronnych, które nie zawsze gwarantują spełnienie deklarowanych wymagań w środowisku pracy. Pozostałe 102 produkty, w tym 94 maszyny i inne urządzenia techniczne oraz 8 środków ochro- ny indywidualnej poddano kontroli w oparciu o informacje o podejrzeniu niespełnienia przez nie wymagań przepisów. Niezgodności potwierdzone zostały w stosunku do 79 maszyn i innych urządzeń technicznych i 4 środków ochrony indywidualnej. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 119 W przypadku, gdy wyniki kontroli były negatywne inspek- torzy pracy podejmowali działania adekwatne do ujawnio- nych naruszeń i zagrożeń generowanych przez wadliwe p rodukty. W sytuacji, gdy niezgodności nie powodowały poważnego zagrożenia występowano do podmiotów odpo - wiedzialnych o usunięcie ujawnionych wad albo wycofanie produktów z obrotu lub z użytku w wyznaczonym terminie. Podmioty odpowiedzialne w ramach dobrowolnych dzia- łań naprawczych wyeliminowały niezgodności dotyczące 2 11 produktów – 160 maszyn i innych urządzeń technicz- nych oraz 51 środków ochrony indywidualnej. W p rzypadku ujawnienia poważnych niezgodności lub gdy podmioty odpowiedzialne za zakwestionowane pro- dukty nie podjęły działań naprawczych albo działania te były n iewystarczające dla wyeliminowania ryzyka stwarzanego przez te produkty, dokumentację z kontroli przekazywano właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy w celu wszczę - cia postępowania administracyjnego. W 2023 r. wszczę- to w s umie 20 postępowań , 18 w stosunku do maszyn i innych urządzeń technicznych oraz 2 w stosunku do środ- ków ochrony indywidualnej (18 postępowań zostało umorzo- nych a 2 pozostałe nadal były procedowane). W s ytuacjach uzasadnionych skalą ujawnionych niezgod- ności i ryzykiem generowanym przez maszyny przekaza- ne do użytkowania kierowano zawiadomienia do właściwych p rokuratur o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W roku 2023 skierowano w tym trybie 3 zawiadomienia dotyczące: mieszalnika farszu, pilarki wahadłowej oraz ramy uchylnej. W pierwszym przypadku odmówiono wszczęcia postępowa - nia, pozostałe dwie sprawy są nadal procedowane. Je śli podmioty odpowiedzialne za zakwestionowa- ne produkty miały siedzibę w innym niż Polska kraju Unii E uropejskiej, a podejmowane przez inspektorów pra- cy działania na etapie kontroli użytkowników nie przy- nosiły spodziewanych efektów, informacje o wadach p roduktów przekazywane były do ich producentów z wezwaniem do podjęcia działań w kierunku wyelimino - wania niezgodności. W przypadkach niepodejmowania działań przez podmioty odpowiedzialne inspektorzy pracy kierowali wnioski do właściwych organów nadzoru rynku w Unii Europejskiej o udzielenie pomocy administracyj - nej w prowadzonych sprawach. W tym trybie informacje o wadliwych produktach przekazane zostały do Nie- miec, Czech, Danii, Belgii, Szwecji, Włoch, Węgier o raz Słowenii. Wnioski dotyczyły 13 produktów : myjki taśmowej, podnośnika, sortownika optycznego, maszyny do obróbki drewna, linii do formatowania, maszy - ny do montażu płytek, przewijarko – przecinarki, maszy- ny do obróbki uzwojeń, wymiennika ciepła, linii do produkcji p aneli, systemu rozładunku pieca, wieloostrzowej piły tar- czowej oraz miksera. N iezależnie od powyższego, w sytuacjach gdy zakwe- stionowane urządzenia generowały poważne ryzyko, i nspektorzy pracy kierowali do pracodawców środki prawne w celu wyeliminowania zagrożeń w środowisku pracy. Kontrole prowadzone na wniosek urzędów cel- nych w zakresie wydawania opinii w sprawie speł- niania przez importowane produkty mających zastosowanie wymagań W ramach posiadanych kompetencji z zakresu nadzo- ru rynku inspektorzy pracy prowadzą kontrole związane z w ydawaniem opinii na wniosek organów celno-skarbo- wych w sprawie spełniania wymagań przez wyroby impor- towane z krajów trzecich tj. spoza państw członkowskich U nii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskie- go Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umo- wy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (UE/EOG). P rocedura zatrzymania produktów na cle uruchamiana jest w sytuacjach, gdy zachodzą przesłanki wskazują - ce na podejrzenie niezgodności tych produktów z wyma- ganiami. Opinie wydawane są na podstawie przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1020 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie nadzoru rynku i zgodności produktów oraz zmieniającego dyrek- tywę 2004/42/WE oraz rozporządzenia (WE) nr 765/2008 i (UE) nr 305/2011 , a także regulacji sektorowych dla dane- go rodzaju produktów. W r oku sprawozdawczym do okręgowych inspekto- ratów pracy wpłynęły wnioski organów celno-skar- bowych dotyczące 326 zatrzymanych produktów . Inspektorzy pracy po przeprowadzeniu kontroli wydali opi- nie dotyczące 316 produktów (304 maszyn i innych urzą- dzeń technicznych oraz 12 środków ochrony indywidualnej). W 1 0 przypadkach brak było przesłanek do wydania opinii, ponieważ wnioski dotyczyły towarów nieobjętych właściwo - ścią rzeczową organów Państwowej Inspekcji Pracy. W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami opi- nie dotyczące 221 produktów (niespełna 70%) były nega- tywne (212 maszyn i innych urządzeń technicznych oraz 9 środków ochrony indywidualnej). W efekcie podjętych działań wyroby niezgodne z wymaganiami nie zosta- ły dopuszczone d o obrotu albo zostały dopuszczo- ne p o usunięciu wszystkich stwierdzonych wad. Najliczniejszą grupę wyrobów w stosunku, do których inspektorzy pracy wydali opinie stanowiły maszyny. W dalszej kolejności był to sprzęt elektryczny przewi - dziany do stosowania w określonych granicach napięcia, urządzenia ciśnieniowe, środki ochrony indywidualnej, urządzenia spalające paliwa gazowe, urządzenia i syste - my ochronne przeznaczone do stosowania w atmosferze Liczba produktów opiniowanych WyszczególnienieLiczba Wnioski o wydanie opinii326 Wydane opinie316 Opinie negatywne221 Opinie pozytywne95 Brak przesłanek do wydania opinii10 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 120 ROZDZIAŁ 6 potencjalnie wybuchowej oraz inne urządzenia pozostające w kompetencjach organów Państwowej Inspekcji Pracy. Zakwestionowane produkty w znacznej liczbie pochodziły z Chin oraz pozostałych państw azja- tyckich . W mniejszej liczbie z Wielkiej Brytanii, Turcji, USA i innych regionów świata. Prowadzone przez inspek- torów pracy kontrole wykazały powtarzalność przyczyn w ystępowania nieprawidłowości wskazując na niezna- jomość uregulowań legislacyjnych UE lub lekceważenie o bowiązujących przepisów – część importerów na etapie zawierania umów handlowych nie weryfikuje produktów pod względem spełniania przez nie wymagań, oznako - wania oraz dokumentacji – refleksja przychodzi dopiero w momencie zatrzymania danego produktu na granicy UE. Zaprezentowany sposób postępowania może wynikać również ze znacznie niższej ceny produktów, które z zało - żenia nie są przeznaczone na rynek europejski. Jedno- cześnie należy podkreślić, iż są to oszczędności pozorne, g dyż w przypadku zatrzymania takiego produktu na cle poniesione koszty z reguły znacznie przekraczają cenę zakupu produktów na rynku europejskim. Wnioski Wyniki kontroli wskazują na zróżnicowany stan prze- strzegania przepisów w poszczególnych sektorach kon- trolowanych przez inspektorów pracy w 2023 r. Najwięcej n iezgodności ujawniono w czasie kontroli maszyn i innych urządzeń technicznych, co wiąże się z niedostateczną świadomością kontrolowanych podmiotów co do rzeczywi - stych kosztów prowadzenia oszczędności na bezpieczeń- stwie zatrudnionych pracowników. Kontrole pod kątem zgodności z wymaganiami w dalszym ciągu koncen- trować się będą na maszynach oraz środkach ochro- ny indywidualnej, ponieważ t e grupy wyrobów mają szczególnie duży wpływ na bezpieczeństwo i ochro- nę zdrowia pracowników. Ponadto wyniki kontroli wskazują na konieczność: ●kontynuowania współpracy z organami celnymi w zakre- sie wydawania opinii o spełnieniu lub niespełnieniu wymagań przez produkty importowane spoza UE, ●prowadzenia działań prewencyjno-informacyjnych, skiero - wanych nie tylko do pracodawców, pracowników i innych podmiotów powierzających pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, ale przede wszystkim do szeroko rozu - mianej opinii publicznej, w szczególności do uczniów szkół ponadpodstawowych, którzy w perspektywie naj- bliższych lat wkraczać będą na rynek pracy, w zakresie wymagań przepisów sektorowych w kontekście szeroko rozumianego bezpieczeństwa użytkowania produktów. Je dnocześnie podkreślić należy zaangażowanie pra - cowników Państwowej Inspekcji Pracy w trwające prace l egislacyjne związane z reformą krajowego systemu nad- zoru rynku. Jej zamierzeniem jest wzmocnienie systemu o raz dostosowanie polskich przepisów do rozporządze- nia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1020 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie nadzoru rynku i zgodności produktów oraz zmieniającego dyrektywę 2004/42/WE oraz rozporządzenia (WE) nr 765/2008 i (UE) nr 305/201 1. Przy czym za kluczowe należy uznać: jasny podział kompetencji pomiędzy organami wyspe- cjalizowanymi w zakresie sektorów wyrobów już objętych n adzorem rynku, jak i nowych; ujednolicenie zasad kontroli i postępowań naprawczych oraz obowiązujących sankcji karnych; zmodyfikowanie reguł współpracy, w tym z właści - wymi organami i instytucjami unijnymi. Zmiany te powinny p rzyczynić się do usprawnienia funkcjonalności organów nadzoru rynku. 6.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania osób z niepełnosprawnością Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 1 025 kon- troli w 8 45 podmiotach zatrudniających osoby z nie- pełnosprawnością . W skontrolowanych zakładach pracę świadczyło 100,1 tys. osób. Na podstawie stosunku pracy zatrudnionych było 79,6 tys. pracowników, w tym 33,6 tys. osób z niepełnosprawnością. Przeprowadzono 207 planowych kontroli w 178 zakła - dach pracy chronionej oraz 39 planowych kontroli w 38 zakładach aktywności zawodowej. Ponadto u 156 pra- codawców na otwartym rynku pracy inspektorzy pracy p rzeprowadzili 160 kontroli warunków pracy pracowników z niepełnosprawnością, posiadających orzeczenie o znacz - nym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Pozostałe kontrole, przeprowadzone na wniosek pra- codawców, organizatorów lub starostów, wiązały się z zamiarem uzyskania statusu prowadzącego zakład pra- cy chronionej lub statusu prowadzącego zakład aktyw- ności zawodowej, a także w związku ze staraniem się podmiotów o refundację dodatkowych kosztów przystoso- wania lub kosztów wyposażenia stanowiska pracy dla oso- by z niepełnosprawnością. Diagnoza Zakłady zapewniające warunki chronione – kon- trole zaplanowane w zakładach pracy chronionej i zakładach aktywności zawodowej Zakresem kontroli objęto zarówno zagadnienia prawnej ochrony pracy, jak również technicznego bez- pieczeństwa pracy, w tym spełniania okoliczności, upraw- niających do uzyskania statusu pracodawcy prowadzącego z akład pracy chronionej (art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych) . W skontrolowanych zakładach, zapewniających warun- ki pracy chronionej (ZPCH i ZAZ), łącznie świadczyło pracę 30,9 tys. osób, w tym w ramach stosunku pracy 23,9 tys. pracowników, z których 19,2 tys. to osoby z niepełnosprawnością . Najwięcej zakładów pracy chronionej to firmy zajmujące się przetwórstwem przemysłowym (44% skontrolowanych) oraz usługami administrowania (33% skontrolowanych). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 121 Natomiast spośród skontrolowanych zakładów aktywności zawodowej największy odsetek stanowiły firmy zajmujące się przetwórstwem przemysłowym (21%) oraz zakwatero- waniem i u sługami gastronomicznym i (16%). Ponad poło- wa skontrolowanych zakładów zapewniających warunki p racy chronionej to zakłady zatrudniające od 50 do 249 pracowników. W 2023 r. żadna z kontroli prowadzonych przez PIP nie zakończyła się uchyleniem decyzji warunkującej przyznanie pracodawcy statusu prowadzącego zakład pracy chronionej lub zakład aktywności zawodowej . W czterech przypadkach inspektorzy pracy przekazali pisemne informacje do wojewodów o nieprawidłowościach innych niż niespełnienie warunków dotyczących obiektów i pomieszczeń użytkowanych przez zakład pracy. Nieprawidłowości dotyczące zatrudniania osób z nie- pełnosprawnością, skutkujące zastosowaniem środków p rawnych, stwierdzono podczas: −88% kontroli u pracodawców posiadających status zakładu pracy chronionej, −87% kontroli u pracodawców posiadających status zakładu aktywności zawodowej. Techniczne bezpieczeństwo pracy – nieprawidłowości w podziale na obszary zagadnień A B C D E F G 2023 2022 oświetlenie obiekty i pomieszczenia pracy utrudnienia funkcjonowania i miejsca niebezpieczne czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe stanowiska pracy maszyny i urządzenia urządzenia i instalacje energetyczne zakłady aktywności zawodowej zakłady pracy chronionej 27 31 15 21 31 823 8 27 35 17 27 10 5 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 24 27 40 31 29 27 22 19 13 22 15 25 11 15 AB C D EFG Najczęściej występujące nieprawidłowości z zakresu technicznego bezpieczeństwa pracy związane były z naruszeniem przepisów dotyczących: −obiektów i pomieszczeń pracy – niewłaściwy stan tech - niczny obiektów i pomieszczeń, w tym pomieszczeń higie- niczno-sanitarnych, spowodowany ich bieżącym zużyciem i brakiem konserwacji, −utrudnień architektonicznych oraz braku rozwiązań popra - wiających bezpieczeństwo funkcjonowania osób niepełno- sprawnych – brak zabezpieczenia lub oznakowania miejsc niebezpiecznych grożących potknięciem się, upadkiem lub uderzeniem się pracownika, występowanie różnicy pozio - mów, progów, niedostateczne wyposażenie pomieszczeń higieniczno-sanitarnych m.in. w elementy pomocnicze, −czynników szkodliwych, niebezpiecznych i uciążliwych, −urządzeń i instalacji energetycznych – brak pomiarów sku - teczności ochrony przeciwporażeniowej, brak znakowania urządzeń w sposób umożliwiający ich identyfikację, brak zabezpieczenia przed dostępem osób nieupoważnionych, niesprawne źródła światła. Zaniepokojenie budzi odsetek nieprawidłowości dotyczą - cych stanu technicznego maszyn i urządzeń technicznych, w tym użytkowania maszyn niewyposażonych w odpowied- nie urządzenia ochronne i sterownicze, co ma bezpośredni w pływ na bezpieczeństwo ich obsługi. Nieprzestrzeganie obowiązujących przepisów z zakresu prawnej ochrony pracy dotyczyło najczęściej: −stosunku pracy – przekazywanie pracownikom błędnej informacji o warunkach zatrudnienia, −urlopów – nieudzielanie pracownikom urlopu wypoczyn - kowego w roku kalendarzowym, w którym nabyli do niego prawo, −czasu pracy – niewłaściwe ewidencjonowanie czasu pracy, nierejestrowanie godzin rozpoczęcia i zakończenia pracy. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 122 ROZDZIAŁ 6 Nieprawidłowości dotyczące zatrudniania osób z nie- pełnosprawnością, skutkujące zastosowaniem środków p rawnych, stwierdzono w 79% kontroli. W zakładach otwartego rynku pracy najczęściej stwierdzano nieprawidłowości z obszaru prawnej ochro- ny pracy dotyczące m.in. stosunku pracy (przekazywania p racownikom błędnej informacji o warunkach zatrud- nienia), czasu pracy (niewłaściwego ewidencjonowania c zasu pracy) oraz urlopów pracowniczych (nieudzielania pracownikom urlopu wypoczynkowego lub urlopu dodat - kowego w roku kalendarzowym, w którym nabyli do nie- go prawo). K ontrole przeprowadzane na wniosek pracodawcy, organizatora, starosty. Inspektorzy pracy przeprowadzili łącznie 643 kon- troli n a wniosek 529 pracodawców . Najwięcej kontroli przeprowadzono u pracodawców otwartego rynku pracy organizujących stanowiska pracy dla osób z niepełnosprawnością – stanowiły one 64% kontro - li. O zwrot kosztów najczęściej ubiegali się pracodaw- cy prowadzący mikro i małe przedsiębiorstwa – do 49 z atrudnionych (65%), z których niemal połowę stano- wiły przedsiębiorstwa mikro – do 9 zatrudnionych. Pro- wadzona przez pracodawców działalność najczęściej z wiązana była z przetwórstwem przemysłowym (26%) oraz handlem i naprawami (14%), a także usługami admi - nistrowania (14%). Zakłady otwartego rynku pracy – kontrole zaplanowane Inspektorzy pracy przeprowadzili 160 kontroli warun- ków pracy osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacz- nego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności w 1 56 zakładach pracy. W skontrolowanych przez inspekto- rów pracy zakładach otwartego rynku pracy zatrudnionych by ło ponad 2,6 tys. pracowników z niepełnosprawnością. Skontrolowano 326 stanowisk, na których zatrudnionych było 384 pracowników z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności. Znaczną większość skontrolowanych zakładów otwartego rynku pracy stanowiły podmioty małe, zatrudniające do 49 pracowników (57%) i średnie – od 50 do 249 pracowników (31%). Przedsiębiorstwa te pro - wadziły najczęściej działalność w zakresie przetwórstwa p rzemysłowego (26%), handlu i napraw (20%) oraz usług administrowania (13%). Prawna ochrona pracy – nieprawidłowości w podziale na obszary zagadnień A B C D 2023 2022 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości stosunek pracy urlopy pracownicze czas pracy wynagrodzenie za pracę zakłady aktywności zawodowej zakłady pracy chronionej A B C D 28 23 1415 14 13 31 31 30 22 25 20 13 8 18 26 Zarządzanie bezpieczeństwem i zdrowiem Zakłady aktywności zawodowej A B 20232022 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości przygotowanie do pracy ocena ryzyka zawodowego zakłady aktywności zawodowej zakłady pracy chronionej A B 23 2222 29 22 32 23 28 Nieprawidłowości w zakładach otwartego rynku pracy w podziale na obszary zagadnień utrudnienia funkcjonowania i miejsca niebezpieczne przygotowanie do pracy obiekty i pomieszczenia pracy wynagrodzenie za pracę urlopy pracownicze ocena ryzyka zawodowego czas pracy 47 46 stosunek pracy odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 29 31 23 22 19 18 14 11 20232022 21 24 15 14 15 14 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 6 123 Kontrole przeprowadzone na wniosek pracodawcy, organizatora, starosty Pracodawca Liczba kontroli / liczba jednostek organizacyjnych Uwagi Ubiegający się o nadanie statusu zakładu pracy chronionej 20 kontroli / 20 podmiotów O nadanie statusu występowali zarówno pracodawcy ubiegający się o ten status po raz pierwszy, jak i ubiegający się o nadanie statusu ponownie (np. w związku ze zmianą lokalizacji siedziby lub jednostek organizacyjnych albo w związku z utratą wcześniej posiadanego statusu) Posiadający status zakładu pracy chro- nionej, tworzący nowe oddziały lub inne jednostki organizacyjne 78 kontroli / 44 podmioty Posiadający status zakładu pracy chro- nionej i organizujący stanowiska pracy dla osób niepełnoprawnych 42 kontrole / 32 podmioty Wszystkie zgłoszone stanowiska zaopiniowano pozytywnie:: – 50 stanowisk dla 396 osób z niepełnosprawnością, w tym 185 osób z niepełnosprawnością w stopniu lekkim – na podstawie art. 26 ust. 6 lub art. 26 e ust. 5 ustawy* w związku z ubieganiem się o dofinansowanie ze środków PFRON Ubiegający się o nadanie statusu zakładu aktywności zawodowej 8 kontroli / 8 podmiotów Posiadający status zakładu aktywności zawodowej, tworzący nowe oddziały lub inne jednostki organizacyjne 21 kontroli / 17 podmiotów Posiadający status zakładu aktywności zawodowej i organizujący stanowiska pracy dla osób niepełnoprawnych 1 kontrola / 1 podmiot Wszystkie zgłoszone stanowiska zaopiniowano negatywnie: – 2 stanowiska pracy dla osób z niepełnosprawnością – na podstawie art. 26 e ust. 5 ustawy* w związku z ubieganiem się o dofinansowanie wyposażenia stanowiska pracy ze środków PFRON Nieposiadający statusu zakładu pracy chronionej i nieubiegający się o jego nadanie, ale organizujący stanowiska pracy dla osób niepełnosprawnych (tzw. otwarty rynek pracy) 473 kontrole / 407 podmiotów Zaopiniowano pozytywnie: – 481 stanowiska dla 493 osób z niepełnosprawnością, w tym 146 osób z niepełnosprawnością w stopniu lekkim, Zaopiniowano negatywnie: – 11 stanowisk dla 10 osób z niepełnosprawnością, w tym 2 ze stopniem lekkim – na podstawie art. 26 e ust. 5 ustawy* w związku z ubieganiem się o dofinansowanie wyposażenia stanowiska pracy ze środków PFRON *ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych Nieprawidłowości w zakładach otwartego rynku pracy organizujących stanowiska pracy z dofinansowaniem PFRON - wg obszarów zagadnień czynniki szkodliwe, niebezpieczne i uciążliwe przygotowanie do pracy obiekty i pomieszczenia pracy urządzenia i instalacje energetyczne stanowiska pracy ocena ryzyka zawodowego czas pracy 32 stosunek pracy odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 2023 2022 23 14 13 12 11 10 6 31 21 12 14 11 9 6 10 Kontrole związane z badaniem skarg osób z niepełnosprawnością W roku 2023 osoby niepełnosprawne zgłosiły 290 skarg na pracodawców, wskazując 678 przedmiotów skargowych. Za zasadne uznano 302 przedmioty skar- gowe, zaś 280 okazało się niezasadnych. Zasadności p ozostałych przedmiotów skarg nie udało się ustalić lub nie wchodziły w zakres działania inspekcji pracy. Ponad połowa skarg składanych przez osoby niepełnosprawne odnosiła się do pracodawców wykonujących działalność wyszczególnioną wg PKD jako usługi administrowania. Były to głównie zakłady średnie i duże (o zatrudnieniu powyżej 50 osób). Pracownicy z niepełnosprawnością najczęściej zgła - szali nieprawidłowości z obszaru prawnej ochrony pracy d otyczące: −wynagrodzenia za pracę (niewypłacenie wynagrodze - nia, niewypłacenie wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych i/lub dodatku do wynagrodzenia z tytułu pracy w nadgodzinach, nieterminowe wypłacenie wyna - grodzenia, wypłacenie wynagrodzenia w wysokości SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 124 ROZDZIAŁ 6 niższej niż to wynika z umowy o pracę, niewypłacenie lub obniżenie ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy), −czasu pracy (zatrudnianie pracowników niepełnospraw - nych w czasie pracy przekraczającym obowiązujący wymiar oraz w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej bez zgody lekarza, nierzetelne prowadzenie ewidencji cza - su pracy), −urlopu wypoczynkowego i dodatkowego. W 134 podmiotach przeprowadzono 164 kontrole zwią- zane z b adaniem skarg osób z niepełnosprawnością. Naruszenia przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnospraw- nych w zakresie szczególnych uprawnień przysługujących osobom niepełnosprawnym stwierdzono w przypadku 75 kontroli. Działalność prewencyjna na rzecz poprawy warun- ków pracy osób z niepełnosprawnością W 2023 r., poza sprawowaniem działalności nadzorczo- -kontrolnej nad warunkami pracy osób z niepełnosprawno- ściami, inspektorzy pracy, jak co roku, czynnie angażowali s ię także w działalność prewencyjną związaną z zatrudnia- niem tych osób. O kręgowe inspektoraty pracy zarówno z własnej ini- cjatywy, jak i na prośbę organizacji zajmujących się akty- wizacją osób z niepełnosprawnością na rynku pracy, p rowadzili szkolenia i webinaria na temat zatrudniania osób niepełnosprawnych, w tym obowiązków pracodawców oraz uprawnień pracowników dla uczniów ośrodków szkolno-wy - chowawczych i szkół średnich, opiekunów osób z niepeł- nosprawnościami oraz dla pracodawców zainteresowanych za trudnianiem osób z niepełnosprawnościami. Na szczególną uwagę zasługuje organizowana cyklicz - nie od ponad dekady przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Bydgoszczy wspólnie z Kujawsko-Pomorskim Oddzia- łem Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepeł- nosprawnych konferencja „Osoba z niepełnosprawnością w z atrudnieniu”. Tegoroczna edycja tego wydarzenia poświę- cona była tematyce pracowników z niepełnosprawnościami i ntelektualnymi. Wnioski Kontrole prowadzone w 2023 r. w zakładach zatrudnia- jących osoby z niepełnosprawnością wykazały, podobnie j ak w latach poprzednich, że naruszenia przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych występowały zdecydowanie rza- dziej niż nieprawidłowości wynikające z ogólnych przepisów p rawa pracy, określonych w ustawie Kodeks pracy oraz przepisach wykonawczych do tej ustaw y. W 2023 r. zauważalny był wzrost trudności pracodawców prowadzących zakłady pracy chronionej z utrzymaniem wła- ściwego stanu technicznego budynków, instalacji oraz użyt- kowanych maszyn i urządzeń. Je dnocześnie, doświadczenia inspektorów pracy z przeprowadzonych kontroli wskazują, że pracownicy z niepełnosprawnościami nie znają swoich praw pracowni - czych wynikających z ich niepełnosprawności – dotyczy to s zczególnie osób o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Pracownicy ci często nie korzystali z przysługujących im uprawnień, np. związanych z uczest - niczeniem w turnusie rehabilitacyjnym. W yniki kontroli zakładów zatrudniających osoby z niepeł- nosprawnością, z uwagi na utrzymujące się nieprawidłowo- ści, wskazują na potrzebę: ●kontynowania kontroli warunków pracy osób z niepełno- sprawnością, zarówno na chronionym jak i na otwartym rynku pracy, ●prowadzenia działań mających na celu podnoszenie świa - domości pracodawców oraz osób z niepełnosprawnością chcących podjąć zatrudnienie, a także uczniów i studen- tów oraz opiekunów osób z niepełnosprawnością na temat zagadnień związanych z zatrudnianiem osób z niepełno- sprawnością, w tym wymagań w odniesieniu do obiektów i pomieszczeń, a także właściwej organizacji stanowisk pracy, ●prowadzenia przez właściwe organy działań mają - cych na celu podnoszenie świadomości pracodawców oraz osób z niepełnosprawnością na temat możliwości i zasad ubiegania się i korzystania z turnusów rehabilitacyjnych, ●wykorzystania prezentowanych wyników kontroli zakła - dów zatrudniających pracowników z niepełnosprawnością przez właściwe organy oraz instytucje zainteresowane poprawą warunków pracy osób z niepełnosprawnością i działające na rzecz rehabilitacji społecznej i aktywizacji zawodowej tych osób. W dalszym ciągu aktualne pozostają propozycje nowe - lizacji przepisów prawa w zakresie dotyczącym zatrud- niania osób z niepełnosprawnością. W 2018 i 2021 roku G łówny Inspektor Pracy wystąpił z wnioskiem legislacyj- nym skierowanym do ówczesnego Ministra Rodziny, Pracy i P olityki Społecznej – o zmianę przepisów ustawy o reha- bilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych , poprzez zmianę odstępstwa od sto- sowania skróconych norm czasu pracy, jak też wpro- wadzenie obowiązku ponownego wystąpienia przez w łaściwy organ do Państwowej Inspekcji Pracy o wydanie opinii każdorazowo w przypadku zmiany osoby niepełno - sprawnej zatrudnionej na refundowanym stanowisku pra- cy. We wniosku legislacyjnym Główny Inspektor Pracy jako p owód zmian wskazał m.in. fakt, że obowiązujący stan praw- ny, w kontekście ochrony zdrowia, dyskryminuje pracowni- ków z niepełnosprawnością zatrudnionych przy pilnowaniu, w s tosunku do pozostałych, z uwagi na możliwość wydłuża- nia ich czasu pracy bez zgody lekarza i samego pracownika n awet do 24 godzin na dobę. Aktualny pozostaje również, wniosek legislacyjny doty - czący potrzeby wprowadzenia w Kodeksie pracy obo- wiązku kierowania pracownika na kontrolne badania l ekarskie po przedstawieniu pracodawcy orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność lub orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność w stopniu wyższym niż dotychczasowy. 7 Zadania w zakresie prawnej ochrony pracy Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 127 7.1.1. Przestrzeganie zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy Diagnoza W 2023 r. inspektorzy pracy skontrolowali 42 205 umów cywilnoprawnych – zakwestionowali 1 903 umowy zawar- te w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy (4 ,5%). Dla porównania, w 2022 r. inspektorzy skontrolowali 46 tys. umów cywilnoprawnych – zakwestionowali 2,2 tys. umów (4,8%), a w 2021 r. na skontrolowanych 37,9 tys. umów zakwestionowali 2,5 tys. umów (6,6%). Jak wskazują powyższe dane, z roku na rok zmniejsza się odsetek kwestionowanych przez inspektorów pracy umów cywilnoprawnych w stosunku do liczby umów podda - nych kontroli. Najwięcej skontrolowanych zostało umów zlecenia – 40 717 (96,5% ogółu skontrolowanych umów cywilnopraw- nych), spośród których zakwestionowano 1 852 umowy (4,5%) . Dla porównania, w 2022 r. skontrolowanych zostało 43,3 tys. umów zlecenia, spośród których zakwestionowano 2,2 tys. umów (5%), a w 2021 r. na 36,4 tys. umów zlecenia zakwestionowano 2,3 tys. umów (6,3%). Najwięcej przypadków zakwestionowania umów cywilno - prawnych jako zawartych w warunkach charakterystycznych d la stosunku pracy stwierdzono w branżach: handlu i napraw (22,2%), usług administrowania (17,1%) oraz przetwórstwa przemysłowego (17%). Przyczyny błędów w wyborze pozapracowniczych form zatrudnienia pozostają zbliżone do tych, które diagnozuje inspekcja pracy i powtarzają się niezmiennie od lat; należy ich upatrywać, podobnie jak w latach poprzednich, głównie w dwóch czynnikach: −niedostatecznej znajomości przepisów prawa regulu - jących dopuszczalność zatrudnienia w ramach umów cywilnoprawnych; −próbie minimalizowania kosztów zatrudniania przez pod - mioty zatrudniające. Przestrzeganie zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy w 2023 r. Wyszczegól- nienie Rodzaj i liczba umów cywilnoprawnych zleceniedzieło pozostałe umowy cywilno- prawne samoza- trudnienie Liczba umów skontrolowa- nych 40 717333422733 Liczba umów zakwestionowa- nych 1 852221811 7. Zadania w zakresie prawnej ochrony pracy 7.1. Kontrola prawidłowości zatrudniania na podstawie umów cywilnoprawnych Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 10 718 kontroli (w 2022 r. – 10 733, a w 2021 r. – 9 491), których celem było eliminowanie przypadków zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy oraz naruszania obowiązku wypłacania osobom przyjmującym zlecenie lub świadczącym usługi na podsta - wie umów, o których mowa w art. 734 i art. 750 Kodek- su cywilnego, wynagrodzenia w wysokości nie niższej niż w ynikająca z wysokości minimalnej stawki godzinowej – zgodnie z przepisami ustawy o minimalnym wynagrodze- niu z a pracę . Przeprowadzone kontrole miały zarówno charakter planowy, jak i związane były z badaniem skarg zgłoszo - nych do Państwowej Inspekcji Pracy, w których poruszano kwestię zawarcia umowy cywilnoprawnej zamiast umowy o pracę oraz nieprawidłowości w zakresie wypłaty mini - malnej stawki godzinowej dla osób świadczących pra- cę na podstawie umów cywilnoprawnych. W ramach prowadzonych kontroli analizą objęto powta- rzalność zawieranych umów cywilnoprawnych, przesłanki z awierania umów innych niż umowa o pracę, a także – jeśli było to uzasadnione – porównywano warunki zatrudnienia i obowiązki pracowników oraz osób wykonujących taką samą pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Inspektorzy pracy, podobnie jak w latach poprzed - nich, prowadzili zarówno analizę treści kontrolowanych umów cywilnoprawnych, jak i faktycznego sposobu ich realizacji przez strony, weryfikując poprawność wyboru pozapracowniczych form zatrudnienia względem wystę - pujących we wzajemnych relacjach cech charakterystycz- nych dla stosunku pracy. K ontrolowane podmioty korzystały z pracy 942,5 tys. osób, z czego 531,8 tys. osób (56,4%) wykonywało pra - cę na podstawie stosunku pracy. Najwięcej kontroli przeprowadzono w zakładach zatrud- niających do 9 oraz od 10 do 49 pracowników (odpowied- nio – 51% oraz 31%). W śród skontrolowanych podmiotów najliczniejszą grupę stanowiły jednostki sektora własności prywatnej (93,6%). Największa liczba skontrolowanych podmiotów prowa - dziła działalność (wg PKD) w zakresie: handlu i napraw – 2 7 31 kontroli (25,5%), przetwórstwa przemysłowego – 1 476 (13,8%), budownictwa – 1 286 (12%) oraz zakwate - rowania i usług gastronomicznych – 1 212 (11,3%). Struktura skontrolowanych w 2023 r. podmiotów ze wzglę- du na wielkość, własność kontrolowanych podmiotów, a także rodzaj prowadzonej działalności, jest zbliżona do lat ubiegłych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 128 ROZDZIAŁ 7 Nadal wiele osób świadomie wybiera pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Są to w szczególności studenci, emeryci i renciści, osoby pozostające w zatrudnieniu w innym podmiocie, a także prowadzący gospodarstwa rolne, którzy w wielu przypadkach nie są zainteresowani zatrudnieniem pra - cowniczym, deklarując przede wszystkim niechęć do opłaca- nia dodatkowo składek na ubezpieczenie społeczne, a także w skazując na większą elastyczność zatrudnienia na podsta- wie umów cywilnoprawnych niż ma to miejsce w przypadku s tosunku pracy. Warto zaznaczyć, że w 2023 r. inspektorzy pracy skie - rowali do właściwych sądów 52 powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy na rzecz 58 osób . W 18 przy- padkach wydano wyrok ustalający istnienie stosunku pracy m iędzy stronami, uwzględniając powództwo inspektora pra- cy; w 4 przypadkach strony zawarły ugodę przed sądem, a w 3 p rzypadkach sąd umorzył postępowanie. Pozosta- łe sprawy zainicjowane powództwami wniesionymi przez i nspektorów pracy pozostają w toku (wg stanu na dzień 18.03.2024 r.). Utrzymująca się od lat tendencja wnoszenia przez inspek - torów pracy stosunkowo niewielkiej liczby powództw o usta- lenie istnienia stosunku pracy wynika głównie z faktu, że ich w noszenie z perspektywy Państwowej Inspekcji Pracy jest uznawane za działanie mało efektywne. Z uzasadnień wyro - ków wynika bowiem, iż decydujący wpływ na oddalenie powództwa ma w szczególności niechęć do zmiany dotych- czasowej podstawy prawnej wykonywania pracy ze stro- ny osób zarobkujących. Osoby zatrudniane na podstawie u mów cywilnoprawnych często nie są zainteresowane pracą stałą, preferują pracę dorywczą w oczekiwaniu na lepsze oferty zatrudnienia, w tym również za granicą. W postępowaniach sądowych pozwany pracodawca zazwyczaj wnosi o oddalenie powództwa, negując zasad - ność twierdzeń powoda, jakoby sposób wykonywania umowy w istocie nie wskazywał na pracownicze cechy zatrudnienia; większość pozwanych powołuje się dodatkowo np. na uzgodnienia stron jeszcze z etapu rekrutacji, na któ - rym wskazywano na przyszłą cywilnoprawną podstawę z atrudnienia, nie sugerując możliwości zawarcia umowy o pracę. Wskazuje się nierzadko również na postanowienia umów, zgodnie z którymi wykonawca bądź zleceniobiorca oświad - cza, że jest w pełni świadomy faktu, iż zawarta umowa nie j est umową o pracę i w związku z tym nie stosuje się do niej przepisów prawa pracy, nie rodzi też ona żadnych skutków w zakresie uprawnień pracowniczych. Ponadto wskazuje się, że powód nie był podporządkowany pozwanemu, nie pozostawał w jego dyspozycji, nie wykonywał poleceń prze - łożonych oraz że miał świadomość zawarcia umowy cywil- noprawnej i na to się godził. W arto pamiętać, że o tym, czy w danym przypadku mamy do czynienia ze stosunkiem pracy, decyduje nie nazwa umowy zawartej między stronami, lecz warun - ki, w jakich praca jest faktycznie świadczona. Wpraw- dzie zatrudnienie w warunkach, o których mowa w art. 22 § 1 K p jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy, to jednak przepis ten nie wprowadził ani domniemania zawarcia umo - wy o pracę, ani fikcji prawnej zawarcia umowy tego rodza- ju – tak w szczególności orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 grudnia 1999 r. (sygn. akt I PKN 432/99), zazna- czając jednocześnie, że przepis ten nie ogranicza woli stron w w yborze podstawy zatrudnienia, lecz stanowi jedynie o znaczeniu nazwy umowy dla jej kwalifikacji prawnej. Powyższy pogląd ugruntowany jest zarówno w doktry - nie, jak i orzecznictwie z zakresu prawa pracy – w wyro- ku z dnia 21 stycznia 2021 r. (sygn. akt III PSKP 3/21) Sąd Najwyższy stwierdził, że stosunek pracy jest częścią szer- szego pojęcia zatrudnienia czy pracy za wynagrodzeniem i z a rt. 22 § 1 i § 1 1 Kp nie wynika domniemanie stosunku pracy w każdej sytuacji, gdy zatrudniony wykonuje osobi- ście pracę zorganizowaną przez zatrudniającego, a nawet p rzy jego kontroli oraz kierownictwie. O wyborze rodzaju podstawy prawnej zatrudnienia decydują zainteresowa - ne strony (art. 353 1 Kc w zw. z art. 300 Kp), kierując się nie tyle przesłanką przedmiotu zobowiązania, ile sposobu jego realizacji (wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 r., I PKN 594/99). Rodzaj pracy, choć jest elementem przedmio - towo istotnym stosunku pracy, samodzielnie nie przesądza o c harakterze stosunku prawnego. Ta sama praca może być wykonywana zarówno w pracowniczych, jak i niepracowni - czych formach zatrudnienia. O tym, czy w danym przypad- ku mimo zawarcia umowy cywilnoprawnej, w rzeczywistości m amy do czynienia ze stosunkiem pracy, decydują warunki w jakich praca jest faktycznie wykonywana, a w szczegól - ności występowanie istotnych cech stosunku pracy, takich jak: podporządkowanie pracownika, obowiązek osobistego świadczenia pracy oraz obciążenie podmiotu zatrudniające - go ryzykiem prowadzenia działalności. Kontrole przeprowadzone w 2023 r. potwierdziły dotych- czasowe spostrzeżenia, że w praktyce najbardziej efek- tywnymi formami działania inspektorów pracy wobec ł amania zakazu zastępowania umów o pracę umowa- mi cywilnoprawnymi, jest kierowanie d o pracodaw- ców poleceń i w ystąpień o zmianę podstawy prawnej świadczenia pracy . Środki te są szybsze i skuteczniej- sze od czasochłonnych postępowań sądowych. Przeważa- jąca część pracodawców dobrowolnie stosuje się do zaleceń i nspektorów pracy, wydawanych zarówno w trakcie pro- wadzonych kontroli (polecenia), jak i po ich zakończeniu ( wnioski w wystąpieniach), co prowadzi do przekształcenia kwestionowanych umów cywilnoprawnych w stosunek pracy, bez wytaczania powództw przed sądem pracy o ustalenie istnienia stosunku pracy. Przyjmuje się jednak, że obecne instrumenty przysługujące inspektorom pracy są niewystar - czające, aby przeciwdziałać zjawisku nadużywania umowy cywilnoprawnej jako podstawy świadczenia pracy. Mają one charakter niewładczy, są czasochłonne i obarczone ryzy - kiem nieuwzględnienia przez sąd w przypadku braku współ- pracy ze strony zainteresowanego pracownika (powództwo o u stalenie istnienia stosunku pracy) albo mają ograniczo- ny zakres oddziaływania (środki prawne w postępowaniu o wykroczenie). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 129 W związku z powyższym zgłaszane są postulaty przy- znania inspektorom pracy kompetencji o charakterze wład- czym do samodzielnego ustalania stosunku pracy. 7.1.2. Wypłata minimalnego wynagrodzenia dla osób pracujących na podstawie umów cywilnoprawnych W 2023 r. kontrolami objęto wypłatę wynagrodzenia w wysokości nie niższej niż wynikająca z wysokości mini- malnej stawki godzinowej na rzecz 40 293 osób pracują- cych na podstawie umów cywilnoprawnych. Nieprawidłowości w stosowaniu przepisów dotyczą- cych wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z m inimalnej stawki godzinowej stwierdzono w trakcie 3 534 kontroli, tj. 33% ogółu przeprowadzonych (w 2022 r. – 30,5%, a w 2021 r. – 28,7%) wobec 3 766 osób na łączną kwotę 21 483 794 zł (w 2022 r. wobec 4,8 tys. osób na łączną kwotę 19,2 mln zł). Ze względu na wysokość kwot wynagrodzenia wypłaconych poniżej stawki minimalnej można stwier- dzić, że największe nieprawidłowości wystąpiły w branżach: p rzetwórstwa przemysłowego (38,1%), usług administrowa- nia (33,5%) oraz działalności profesjonalnej (8,4%). W świetle wyników kontroli przeprowadzonych w latach 2021-2023 można ocenić, że stopień przestrzegania prze - pisów o charakterze formalnym, dotyczących minimalnej stawki godzinowej, jest na zbliżonym poziomie. Większość kontrolowanych prawidłowo stosowała regulacje doty - czące wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, dopełniając zarówno obowiązków o charakterze formalnym w zakre - sie treści umów czy dokumentowania liczby godzin wyko- nywania zlecenia, jak i dokonując wypłaty wynagrodzenia w stosownej wysokości. Wśród przyczyn stwierdzonych naruszeń należy wymienić: −trudności ekonomiczne kontrolowanych podmiotów, nieznajomość obowiązujących przepisów i ich błędna interpretacja; −brak należytej staranności i pomyłki popełniane przez zleceniodawców lub przedstawicieli biur rachunkowo – księgowych rozliczających umowy zlecenia; −lekceważenie przepisów, traktowanie ich jako zbędnej biurokracji; Odsetek nieprawidłowości w stosowaniu przepisów dotyczących wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Niezapewnianie ustalania liczby godzin wykonywania zlecenia lub świadczenia usługi zgodnie z zawartą umową zlecenia (lub informacji zleceniodawcy) i/lub niezapewnianie przedstawiania przez zleceniobiorcę informacji o liczbie godzin wykonywania zlecenia (świadczenia usług), gdy strony nie ustaliły w umowie sposobu ustalania liczby godzin wykonywania zlecenia (naruszenia art. 8b ust. 1-5 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 10,8 10,8 11,4 Ustalanie w umowie terminu wypłaty wynagrodzenia niezapewniającego wypłaty wynagrodzenia w wysokości minimalnej stawki godzinowej co najmniej raz w miesiącu lub wypłacanie wynagrodzenia za wykonywanie zlecenia (świadczenie usług) w terminach niezapewniających wypłaty wynagrodzenia w wysokości minimalnej stawki godzinowej co najmniej raz w miesiącu (naruszenie art. 8a ust. 6 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 10,48,39,0 Ustalenie w umowie wynagrodzenia w sposób niezapewniający przyjmującemu zlecenie lub świadczącemu usługi otrzymania za każdą godzinę wykonania zlecenia lub świadczenia usług wynagrodzenia w wysokości co najmniej minimalnej stawki godzinowej (naruszenie art. 8a ust. 1 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 4,94,75,2 Niewypłacenie zleceniobiorcy wynagrodzenia w wysokości minimalnej stawki godzinowej lub jego zaniżenie (naruszenie art. 8a ust. 2 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 2,52,52,5 Nieprzechowywanie przez podmiot, na rzecz którego wykonywano zlecenie lub świadczono usługi, dokumen- tów określających sposób potwierdzania liczby godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług i/lub doku- mentów potwierdzających liczbę godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług (naruszenie art. 8c ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę) 2,82,32,6 −dążenie zleceniodawców do obniżenia kosztów prowa- dzonej działalności gospodarczej kosztem zlecenio- biorców (np. przez niewykazywanie rzeczywistej liczby godzin wykonywania zlecenia lub świadczenia usług, skut- kujące redukcją wysokości zobowiązań publicznych dzięki nieodprowadzaniu zaliczek na podatek oraz skła- dek na ubezpieczenia społeczne od całości należnego wynagrodzenia); −problemy z prawidłową interpretacją niektórych przepi - sów ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 130 ROZDZIAŁ 7 np. w zakresie wynikającego z art. 8a ust. 6 ustawy obo- wiązku wypłaty wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej co najmniej raz w miesiącu, w przypadku umów zawartych na okres dłuższy niż 1 miesiąc, przy jednoczesnym braku ustawo - wego zobowiązania stron do ustalenia terminu wypłaty, a także wynikającego z art. 8b ustawy sposobu ustalenia liczby godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usługi. Wątpliwości w praktyce rodzi także możliwość dokonywa - nia potrąceń z należnego zleceniobiorcom wynagrodzenia w związku z negatywną oceną jakości wykonanych prac, spóźnieniem się do pracy, karami umownymi, kosztami szkoleń czy badań lekarskich, kosztami mieszkania, sprzą - tania i naprawy mieszkań. Wnioski ●Celowe pozostaje podejmowanie działań o charakterze promocyjnym i prewencyjnym, które będą zmierzały do pro- pagowania form zatrudnienia zgodnych z przepisami prawa oraz warunkami świadczonej pracy, a także do uświado- mienia skutków prawnych zatrudnienia niepracownicze- go zarówno osobom pracującym, jak i zatrudniającym ich przedsiębiorcom. ●Kontynuowanie współpracy inspektorów pracy z innymi organami (w szczególności Zakładem Ubezpieczeń Spo - łecznych oraz Krajową Adminstracją Skarbową ), co jest ważnym elementem działań systemowych na rzecz elimino- wania patologii ze sfery zatrudnienia pozapracowniczego. ●Rozważenie zmian w przepisach Kodeksu pracy w kie- runku wprowadzenia skuteczniejszych narzędzi egze- kwowania zakazu zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi (np. wyposażenie inspektorów pracy w kompetencje o charakterze władczym do samodziel - nego ustalania/potwierdzania istnienia stosunku pra- cy, a także ustawowe uregulowanie wzruszalnego domniemania istnienia stosunku pracy); warto przy tym zauważyć, że Rada EPSCO przyjęła w dniu 11 marca 2024 r. wstępne porozumienie ws. projektu dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform interneto - wych (dyrektywa powinna być jeszcze formalnie przyję- ta). Państwowa Inspekcja Pracy popiera cel dyrektywy, jakim jest poprawa warunków pracy osób wykonujących pracę za pośrednictwem platform cyfrowych zwłasz - cza poprzez wprowadzenie środków ułatwiających pra- widłowe określanie statusu zatrudnienia takich osób (domniemanie prawne z odwróconym ciężarem dowodu). Wprowadzenie mechanizmu domniemania istnienia sto - sunku pracy do krajowego porządku prawnego nie powin- no jednak ograniczać się wyłącznie do tzw. pracowników platformowych, ale powinno obejmować wszystkie osoby wykonujące pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, w przypadku gdy faktyczne warunki wykonywania pra - cy wskazują na umowę o pracę. Z takiej samej ochrony powinni bowiem korzystać wszyscy pracownicy znajdu- jący się w takiej sytuacji, a nie tylko pracownicy wykonu- jący pracę za pośrednictwem cyfrowych platform pracy. ●Rozważenie zmian w ustawie o minimalnym wynagrodze- niu za pracę , w szczególności w zakresie: −ustanowienia obowiązku prowadzenia przez przed- siębiorcę albo inną jednostkę organizacyjną ewiden- cji obejmującej liczbę godzin wykonania zlecenia lub ś wiadczenia usług oraz sankcji wykroczeniowej za nie- dopełnienie tego obowiązku; −wprowadzenia sankcji wykroczeniowej za niedopełnienie obowiązku przewidzianego w art. 8c ustawy przechowy - wania dokumentów określających sposób potwierdza- nia liczby godzin wykonania zlecenia lub świadczenia u sług oraz dokumentów potwierdzających liczbę godzin wykonania zlecenia lub świadczenia usług przez trzy lata od dnia, w którym wynagrodzenie stało się wymagalne; −skorygowania przepisu wykroczeniowego z art. 8e ustawy tak, by z jego treści jednoznacznie wynika - ło, że sankcji podlega zarówno wypłacenie wyna- grodzenia za każdą godzinę wykonania zlecenia lub ś wiadczenia usług w wysokości niższej niż aktualnie obowiązująca minimalna stawka godzinowa, jak i cał - kowite zaniechanie jego wypłacenia. Obecnie przepis ten przewiduje odpowiedzialność przedsiębiorcy lub osoby działającej w jego imieniu jedynie za zaniżenie wynagrodzenia minimalnego, ale nie za jego całkowite niewypłacenie. W efekcie takiej regulacji niektóre sądy w kraju nie traktują niewypłacenia ww. wynagrodze - nia za wykroczenie. 7.2. Wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy Zakres kontroli Podobnie jak w roku poprzednim, w 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili niemal 15,8 tys. kontroli, w trakcie których stwierdzili naruszenia przepisów Kodeksu pra- cy regulujących kwestie wynagrodzeniowe . Kontro- le te przeprowadzono u ponad 14,6 tys. podmiotów. W skazana liczba kontroli dotyczących problematyki przestrzegania przepisów w zakresie wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń obejmuje kontrole prowadzone w ramach: −realizacji tematu: Przestrzeganie przepisów dotyczą- cych czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 Rok Liczba kontroli ogółem Liczba kontroli, w których stwierdzono naruszenia przepi- sów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe Odsetek 202155 84213 510 24,2 202259 57015 84226,6 202361 69515 79725,6 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 131 braku środków finansowych na wypłatę świadczeń należ- nych pracownikom. N ajwięcej kontroli, w trakcie których stwierdzono narusze- nia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie płacowe, i nspektorzy pracy przeprowadzili na terenie województwa śląskiego, wielkopolskiego i mazowieckiego. Informacja na temat uzyskanych efektów w wyniku realizacji wydanych środków prawnych dotyczących wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy zawarta została w części 14 Sprawozdania „Dzia - łalność PIP w ujęciu statystycznym”. świadczeń ze stosunku pracy (2 810 kompleksowych kontroli przestrzegania przepisów dotyczących czasu pra- cy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze sto- sunku pracy w 2 725 podmiotach zatrudniających łącznie ponad 340 tys. osób, w tym 286 tys. pracowników); −interwencji podejmowanych w następstwie skarg; −pozostałych kontroli planowych, w uprzednio wytypowa - nych podmiotach. Diagnoza Na stałym poziomie utrzymuje się odsetek kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodek- su pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe, w stosun- ku do ogółu przeprowadzonych kontroli. D o branż, w których najczęściej ujawniano nieprawi- dłowości, należą: handel i naprawy (24% ogółu ww. kon- troli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów K odeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w 2023 r.), przetwórstwo przemysłowe (16%), budownictwo (13%), transport i gospodarka magazynowa (11%), zakwate - rowanie i usługi gastronomiczne (6%), a także usługi admini- strowania (6%; sekcja ta obejmuje m.in. agencje zatrudnienia i pracy tymczasowej, biura turystyczne, agencje ochrony osób i mienia, firmy zajmujące się sprzątaniem). Co druga kontrola, w trakcie której stwierdzono naru- szenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie w ynagrodzeniowe w 2023 r., została przeprowadzona w pod- miocie zatrudniającym do 9 osób (51% ogółu ww. kontro- li), a pozostałe takie kontrole zrealizowano w podmiotach o z atrudnieniu pomiędzy 10 a 49 osób (30%), od 50 do 249 osób (12%) oraz zatrudniających co najmniej 250 osób (6%). Wyniki kontroli wskazują, iż w dalszym ciągu utrzymuje się zależność: im większy pracodawca, tym mniejsza liczba stwierdzonych naruszeń . Podmioty zatrudniające liczną załogę dysponują zazwyczaj pracownikami, do któ- rych obowiązków należy prawidłowa organizacja czasu pra- cy i dokonywanie rozliczeń, z reguły też posiadają większe r ezerwy budżetowe, z których mogą skorzystać w razie Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 (wg najliczniej reprezentowanych branż) Wybrane sekcje PKD 202120222023 Handel, naprawy3 1643 8063 745 Przetwórstwo przemysłowe2 3152 6152 548 Budownictwo1 6452 0512 121 Transport i gospodarka magazynowa 1 6331 8281 791 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 8971 041983 Usługi administrowania784901913 Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 (wg wielkości zatrudnienia) Zatrudnienie 202120222023 Do 9 osób6 6497 9778 056 10 - 494 3034 8584 806 50 - 2491 6721 9631 946 250 i powyżej8861 044989 Liczba kontroli, w trakcie których stwierdzono naruszenia przepisów Kodeksu pracy regulujących kwestie wynagrodzeniowe w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Śląskie2 1682 6042 414 Wielkopolskie1 4161 6121 709 Mazowieckie1 4521 4251 463 Małopolskie1 0241 3171 216 Dolnośląskie8561 0071 178 Pomorskie9341 0931 176 Łódzkie699885892 Lubelskie710871809 Podkarpackie666777797 Kujawsko-pomorskie666761781 Podlaskie744821766 Zachodniopomorskie604794711 Świętokrzyskie503590553 Warmińsko-mazurskie339427473 Lubuskie332403449 Opolskie397455410 Ogółem kontroli:13 51015 84215 797 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 132 ROZDZIAŁ 7 Wyniki kontroli tematycznych, ściśle ukierunkowa- nych na kompleksowe badanie przestrzegania przepi- sów dotyczących czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i i nnych świadczeń ze stosunku pracy przeprowadzonych w 2023 r. (2 810 kontroli w ramach realizacji tematu: Prze- strzeganie przepisów dotyczących czasu pracy oraz w ypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy ) wykazały, że 41% podmiotów polecających pra- cę w g odzinach nadliczbowych naruszyło obowiązek jej należytego wynagrodzenia, przy czym znacznie czę- ściej odnotowywano w tym zakresie braki (27% ogółu p odmiotów zobowiązanych do wypłaty) niż uchybienia (15%). Wynagrodzenia za godziny nadliczbowe nie wypła - cono 13% pracowników, których dokumentację badano pod kątem realizacji przez pracodawcę obowiązku sto- sownej rekompensaty pracy nadliczbowej, zaś wypłaco- no je nieterminowo bądź zaniżono wysokość należnych k wot w przypadku 8% pracowników. Niemal co drugi pracodawca (47%), na którym ciążył obowiązek wypłaty ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niewykorzystania przez pracownika przysługujące- go mu urlopu wypoczynkowego w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, nie wywiązał się prawidłowo ze swej powinności. W związku z tym 26% spośród ogółu uprawnionych nie otrzymało ww. świadczenia, a 14% otrzymało je po terminie płatności lub w niepełnej wysokości. Nieterminową wypłatę wynagrodzenia odno - towano u 27% badanych pracodawców i dotyczy- ło to niemal co czwartego spośród skontrolowanych na tę o koliczność pracowników (23%). Mniej liczną grupę stano- wili pracodawcy naruszający obowiązek wypłaty dodat- ku do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w porze n ocnej (16% podmiotów zbadanych w tym zakresie), niewy- płacający wynagrodzenia w prawidłowej wysokości (16%) o raz dopuszczający się nieprawidłowości przy wypłacie wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy (13%). Naruszenie nakazu wypłaty wynagrodzenia w kwocie co najmniej równej wysokości minimalnego wynagrodzenia stwierdzono u niespełna 2% skontro - lowanych pracodawców. Analiza decyzji nakazujących pracodawcy wypła- tę należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego ś wiadczenia przysługującego pracownikowi wskazu- je, że największe zaległości względem pracowników s twierdzono u pracodawców należących do branży prze- twórstwa przemysłowego, gdzie wydano 27% wszyst- kich decyzji płacowych (7,9 mln zł), budownictwo (21% w w. decyzji na kwotę 6 mln zł), handel i naprawy (17% decyzji na kwotę 1,8 mln zł) oraz transport i gospodarka magazynowa (14% ogółu decyzji płacowych na łączną kwotę 1,5 mln zł). Średnia kwota należności przypadająca na jednego pracownika wyniosła 3 245 zł, przy czym najwyższe śred - nie kwoty przypadające na jednego pracownika wystąpiły w b ranży informacji i komunikacji (5 742 zł), obsłudze ryn- ku nieruchomości (5 513 zł), opiece zdrowotnej i pomocy s połecznej (5 240 zł) oraz finansach i ubezpieczeniach (5 189 zł). Ponad połowę decyzji płacowych skierowano do praco - dawców zatrudniających od 10 do 49 pracowników (53% d ecyzji płacowych). Branżą, w której stwierdzono najwięcej nieprawidło - wości regulowanych przez inspektorów pracy w drodze wystąpienia, był handel i naprawy, gdzie na 732 prze- prowadzone kontrole skierowano wystąpienia zawie- rające 2 395 wniosków o usunięcie stwierdzonych naruszeń prawa (25% ogółu wydanych wniosków). Dru- gą w kolejności branżą było przetwórstwo przemysło- we, gdzie na 490 przeprowadzonych kontroli wydano Kontrole prowadzone w latach 2022-2023, w których problematyka płacowa była badana w sposób poszerzony - wybrane nieprawidłowości Wyszczególnienie 20222023 Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Wypłata wynagrodzenia w terminie24 2832224 36721 Wypłata wynagrodzenia co najmniej równe- go minimalnemu wynagrodzeniu za pracę 22 690322 9313 Wypłata wynagrodzenia w prawidłowej wysokości 22 3591022 38810 Wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych 8 054307 56827 Dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej 6 254146 12513 Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy8 15879 1738 Ekwiwalent za urlop wypoczynkowy6 367486 41047 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 133 wystąpienia zawierające 1 675 wniosków (18% ogółu wydanych wniosków). Wśród przyczyn stwierdzonych nieprawidłowości dotyczących wynagrodzeń i innych świadczeń wynikają- cych ze stosunku pracy należy wymienić: −najczęściej niezawiniony przez pracodawcę brak środ- ków finansowych (nieuregulowanie należności przez kontrahentów, znacząco niższe przychody wskutek znacznego wzrostu kosztów prowadzenia działalności), który powodował niewypłacenie wynagrodzenia albo opóźnienia w tym zakresie; −celowe działania pracodawców, zmierzające do obniże - nia kosztów funkcjonowania firmy poprzez niewykazy- wanie m.in. pracy w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, co skutkowało brakiem wypłacenia należnego wynagrodzenia wraz z dodatkami bądź zatajenie fak - tycznie wypłacanych świadczeń i nieodprowadzenie należnych podatków oraz składek na ubezpieczenie społeczne (praktyki te potwierdzały informacje uzyska - ne podczas przesłuchania pracowników w charakterze świadków); do tej grupy przyczyn należy zaliczyć rów- nież sytuacje, gdy pracodawca przerzucał ryzyko eko- nomiczne prowadzonej działalności na pracowników, priorytetowo traktując spłatę innych należności niż wynagrodzenia; −nieznajomość przepisów prawa (w zakresie literalnej treści przepisów, jak i wykładni prawa dokonanej przez orzecznictwo, doktrynę prawa pracy), w tym brak zaan - gażowania osób odpowiedzialnych w samokształcenie i podnoszenie kwalifikacji albo rezygnację z korzystania z pomocy profesjonalistów, co skutkowało pomyłkami w zakresie wyliczania i wypłacania świadczeń ze stosun - ku pracy, w szczególności ekwiwalentów za niewykorzy- stany urlop wypoczynkowy, wynagrodzeń urlopowych, wynagrodzenia wraz z dodatkami za pracę w godzinach nadliczbowych, w tym spowodowanych podwójną pracą w dobie pracowniczej; −skomplikowany i niejednoznaczny stan prawny; −brak regulacji prawnych określających obowiązek potwierdzania daty otrzymania wynagrodzenia w przy - padku otrzymywania go do ręki przez pracownika; −pomyłki w wyliczeniach, spowodowane brakiem wiedzy lub staranności albo złą konfiguracją systemów kadro - wo-płacowych, brak odpowiedniej obsady kadrowej (nierzadko jedna osoba, w dodatku posiadająca często powierzchowną wiedzę o niektórych dziedzinach prawa pracy, jest obciążona wieloma zadaniami, którym nie jest w stanie sprostać z braku czasu czy wskutek niedocho - wania należytej staranności); −niewłaściwą komunikację pomiędzy pracodawcą a obsłu- gującym go biurem rachunkowym bądź działem kadr lub płac, zwłaszcza gdy prace są świadczone poza siedzi- bą podmiotu albo gdy firma ma rozbudowaną strukturę, z oddziałami terenowymi lub zagranicznymi; −konflikty na linii pracodawca – pracownik skutkujące wstrzymaniem wypłaty świadczeń. Wnioski Wyniki przeprowadzonych kontroli oraz dokonane na ich podstawie analizy wskazują na zasadność: ●kontynuowania bieżącej działalności kontrolnej w zakresie przestrzegania przez pracodawców przepisów o czasie pracy i o wynagrodzeniach za pracę; ●prowadzenia działań promocyjno-prewencyjnych mają - cych na celu podniesienie poziomu wiedzy wśród praco- dawców w zakresie prawa pracy, zwłaszcza wśród małych podmiotów; ●popularyzacji przepisów prawa pracy wśród przedstawicieli organizacji związkowych, organów samorządu załogi i spo - łecznej inspekcji pracy, jak również biur rachunkowych świadczących usługi kadrowo-płacowe dla pracodawców; ●prowadzenia rekontroli w zakładach pracy, do których zostały skierowane nakazy i wystąpienia (szczególnie u tych pracodawców, którzy nie poinformowali inspektorów pracy o sposobie realizacji wystąpień lub u których stwier - dzono istotne naruszenia przepisów dotyczących czasu pracy i wynagrodzeń). Wymaga podkreślenia, że zagrożenie karą grzyw - ny w drodze mandatu karnego w wysokości od 1 000 zł do 2 000 zł często nie stanowi wystarczającej dolegliwo- ści dla sprawców wykroczeń stypizowanych w art. 282 § 1 p kt 1 Kodeksu pracy. Wciąż aktualne pozostają zgłaszane w latach ubie - głych wnioski legislacyjne, w tym m.in. co do określenia w Kodeksie pracy terminu wypłaty wynagrodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy w razie rozwią - zania umowy o p racę . Ponadto rozważenia wymaga pod- jęcie działań legislacyjnych mających na celu zmianę treści rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagro- dzenia w o kresie niewykonywania pracy oraz wynagro- dzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, o dpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. z 2017 r. poz. 927), z uwagi na konieczność okre- ślenia sposobu obliczenia wynagrodzenia, ustalonego w s tawce miesięcznej w stałej wysokości, za przepra- cowaną część miesiąca, jeżeli nieobecność pracowni- ka w d anym miesiącu wynikała z niezdolności do pracy spowodowanej chorobą, jednak za okres nieobecności pracownik nie otrzymał wynagrodzenia określonego w art. 92 Kodeksu pracy, ani nie przysługiwał mu zasi- łek przewidziany w przepisach o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyń- stwa lub w przepisach o ubezpieczeniu społecznym z tytułu w ypadków przy pracy i chorób zawodowych. Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadcze- niach pieniężnych z u bezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2780) ubez- pieczony pracownik nabywa prawo do zasiłku chorobowego – c o do zasady – po upływie 30 dni nieprzerwanego ubez- pieczenia chorobowego. W przypadku pracownika, który c horuje przed upływem wymaganego okresu wyczekiwania, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 134 ROZDZIAŁ 7 nie nabywa on prawa do wynagrodzenia chorobowego ani zasiłku chorobowego za okres nieobecności w pra- cy, co wyklucza zastosowanie regulacji § 11 ww. rozporzą- dzenia. Z kolei posiłkowe stosowanie w tej sytuacji sposobu o bliczania wynagrodzenia za przepracowaną część miesią- ca określonego w § 12 ww. rozporządzenia jest sprzeczne z j ego literalnym brzmieniem, gdyż przywołany przepis znaj- duje zastosowanie w przypadku, gdy pracownik „był nie- obecny w p racy z innych przyczyn niż niezdolność do pracy spowodowana chorobą” . Interwencji ustawodawcy wymaga również rozstrzy- gnięcie kwestii wynagradzania osób zatrudnionych w n iepełnym wymiarze czasu pracy za pracę ponad- wymiarową (art. 151 § 5 Kodeksu pracy) w kontekście wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 19 października 2023 r. (C-660/20). 7.3. Czas pracy W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 11 2 6 0 kon- troli , w trakcie których stwierdzili naruszenia przepisów prawa pracy dotyczących czasu pracy (w 2022 r. niepra- widłowości w omawianym zakresie stwierdzono łącznie w 1 1,5 tys. kontroli). Wskazana liczba kontroli dotyczących problematyki prze - strzegania przepisów o czasie pracy obejmuje: 9kontrole planowe w ramach poniższych tematów: −„Przestrzeganie przepisów dotyczących czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze sto - sunku pracy” (2 810 kontroli); −„Czas pracy na stacjach paliw” (241 kontroli); −„Czas pracy – drużyn trakcyjnych, drużyn konduktor - skich i obsługi” (53 kontrole); Kontrole prowadzone w latach 2022-2023, w których problematyka czasu pracy była badana w sposób poszerzony - wybrane nieprawidłowości Wyszczególnienie 20222023 Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Liczba kontroli, w trakcie których badano dane zagadnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowość Ewidencja czasu pracy (art. 149 Kp)21 29537,221 69335,7 Ustalenie rozkładu czasu pracy pracownika (art. 129 § 3 Kp) 15 36725,715 88724,5 Poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkła- dzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 14 38121,714 85919,9 Zapewnienie dnia wolnego za pracę w dniu wolnym wyni- kającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 §1, art. 151 3 Kp) 12 18117,012 08613,0 Jednokrotne zatrudnienie w dobie roboczej (nie dotyczy przerywanego systemu czasu pracy oraz rozkładu czasu pracy, o którym mowa w art. 140¹ Kp) 10 84911,111 33911,8 Zapewnienie odpoczynku dobowego (art. 132 i art. 151§2 1 Kp) 14 3655,315 0604,9 Rekompensata pracy w niedzielę, święto innym dniem wolnym lub wynagrodzeniem (art. 151 11 Kp) 7 2756,97 2774,9 Zatrudnianie pracowników w granicach dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu (art. 131 § 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o czasie pracy kie- rowców) 7 4274,17 0584,2 Zapewnienie przynajmniej raz na cztery tygodnie niedzie- li wolnej od pracy (art. 151 12 Kp) 8 3873,38 7283,2 Zapewnienie odpoczynku tygodniowego (art. 133 i art. 151 § 2 1 Kp) 14 4093,315 1143,1 Zatrudnianie pracowników w granicach dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych w roku kalendarzowym (art. 151 § 3 i 4 i art. 20 ust. 3 i 4 ustawy o czasie pracy kierowców) 5 5482,55 2772,8 Przestrzeganie przepisów o pracy w porze nocnej (art. 151 7 Kp) 8 9033,08 8522,6 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 135 −„Egzekwowanie przestrzegania przepisów dotyczą- cych czasu prowadzenia pojazdu, przerw i czasu o dpoczynku (działania w ramach Krajowej Strategii Kontroli) oraz czasu pracy kierowców” (582 kontrole); 9interwencje podejmowane w następstwie skarg; 9pozostałe kontrole planowe w uprzednio wytypowanych podmiotach. 7.3.1. Kompleksowe kontrole czasu pracy Zakres kontroli Kontrolom zostały poddane m.in. zagadnienia dotyczą- ce ewidencji czasu pracy, zapewniania pracownikom odpo- czynku dobowego i tygodniowego, zachowania zasady p rzeciętnie pięciodniowego tygodnia czasu pracy, zapewnia- nia co najmniej raz na 4 tygodnie niedzieli wolnej od pracy, a t akże pracy w godzinach nadliczbowych. W okresie sprawozdawczym inspektorzy pracy przepro - wadzili łącznie 2 810 kontroli kompleksowych czasu pracy u 2 725 pracodawców (1 846 kontroli w 2022 r.). W podmio- tach objętych kontrolą pracę świadczyło łącznie 359,9 tys. o sób, w tym blisko 303 tys. na podstawie stosunku pracy. Zaznaczyć należy, że wskazane liczby kontroli uwzględ - niają zarówno kontrole inicjowane skargami, jak i kontrole podejmowane w ramach ustawowych obowiązków nałożo- nych na Państwową Inspekcję Pracy. W arto nadmienić, że w skargach skierowanych do Pań- stwowej Inspekcji Pracy w 2023 r., które swym przedmiotem o bejmowały naruszenia przepisów o czasie pracy, skar- żący wskazali łącznie 4 024 naruszenia. W trakcie kontroli p otwierdzono zasadność 1 424 zgłoszonych nieprawidłowo- ści (35,4%), zaś 1 477 (36,7%) okazało się bezzasadnymi. W p rzypadku 939 (23,3%) nie udało się ustalić czy wskazana nieprawidłowość wystąpiła, natomiast w odniesieniu do 184 (4,6%) postępowanie kontrolne jest w toku. Kompleksowe kontrole w zakresie czasu pracy w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Nieprawidłowości w zakresie prowa- dzenia ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp) 303147 Nieprawidłowości w zakresie określa- nia systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy, okresów rozliczeniowych czasu pracy (art. 150 § 1 Kp) 243028 Nieprawidłowości dotyczące zapew- nienia przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 § 1 Kp) 192416 Nieprawidłowości w zakresie usta- lenia rozkładu czasu pracy pracow- nika i poinformowania pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 131425 Nieprawidłowa rekompensata za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy ( art. 151 3 Kp) 81125 Nieprawidłowości w zakresie zapew- niania 11-godzinnego odpoczynku dobowego (art. 132 § 1 Kp) 6611 Nieprawidłowości w zakresie zapew- niania 35-godzinnego odpoczynku tygodniowego (art. 133 § 1 Kp) 647 Wybrane naruszenia przepisów o czasie pracy zgłoszone w skargach skierowanych do PIP w 2023 r. Wyszczególnienie Liczba zgłoszonych przedmiotów skarg Liczba przedmiotów skarg zasadnych w całości Nierzetelne prowadzenie ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp)479210 Nieprowadzenie ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp)299134 Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o odpoczynku 11-godzinnym dobowym (art. 132 Kp) 24584 Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o odpoczynku 35-godzinnym tygodniowym (art. 133 § 1 Kp) 10937 Niezapewnienie dnia wolnego w zamian za pracę w dniu wolnym z tytułu pięciodniowego tygodnia pracy (art. 151 3 Kp) 16661 Zatrudnianie pracowników powyżej przeciętnie 5 dni w tygodniu w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 129 § 1 Kp) 13347 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 136 ROZDZIAŁ 7 Diagnoza Kontrole przestrzegania przepisów dotyczących cza- su pracy wykazały, podobnie jak w ubiegłych latach sze- reg nieprawidłowości. Analogicznie jak w 2022 r. najwięcej stwierdzonych uchybień dotyczyło prowadzenia podsta- wowego dokumentu niezbędnego do celów prawidłowego u stalania wynagrodzenia i innych świadczeń związanych z pracą, jakim jest ewidencja czasu pracy. Najczęściej pojawiającą się nieprawidłowością było niezamieszczanie w niej informacji o godzinie rozpoczęcia i zakończenia pracy. Z punktu widzenia inspektora pracy jako organu kontrolne - go brak takich informacji utrudnia rzetelną kontrolę w zakre- sie przestrzegania przepisów o czasie pracy – szczególnie w z akresie zapewnienia wymaganych przepisami odpo- czynków dobowych oraz tygodniowych, a także usta- lenia czy doszło do dwukrotnego zatrudniania w dobie p racowniczej. Ustalenia kontrolne, we wskazanym zakre- sie, oparte są przede wszystkim na analizie dokumentów, w m niejszym stopniu na informacjach uzyskanych od prze- słuchanych świadków czy wynikających z treści przyjmowa- nych w toku kontroli wyjaśnień. W p orównaniu do roku ubiegłego zmniejszył się odsetek kontroli, w których ujawniono nieprawidłowości w realizacji obowiązku określenia w układzie zbiorowym pracy, regu - laminie pracy lub obwieszczeniu systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy i okresów rozliczeniowych . Jednakże, pomimo poprawy, w dalszym ciągu ten odsetek jest niepokojąco wysoki. Dodać przy tym należy, że nierze - telna ewidencja czasu pracy albo jej brak, jak też nieprawi- dłowości w zakresie określania systemów i rozkładów oraz o kresów rozliczeniowych czasu pracy, powodowały konse- kwencje w zakresie wadliwego naliczenia wynagrodzenia i i nnych świadczeń ze stosunku pracy. Zaniepokojenie budzi znaczący wzrost odsetka kon - troli, w których ujawniono nieprawidłowości w sposobie rekompensaty za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pię- ciodniowym tygodniu pracy. Wskazana nieprawidłowość na jczęściej polegała na nieudzieleniu pracownikowi, w ter- minie z nim uzgodnionym, dnia wolnego w zamian za pra- cę w dniu wolnym od pracy i wypłacie wynagrodzenia w raz z dodatkiem za pracę w tym dniu. Z wyjaśnień przed- kładanych w trakcie kontroli wynika, że część pracodaw- ców, jak i pracowników, preferuje właśnie taki sposób ro zliczania pracy przypadającej w dniu wolnym wynika- jącym z rozkładu czasu pracy. Pracodawcy wskazują p rzy tym na trudności w przestrzeganiu regulacji wobec potrzeb produkcyjnych i ekonomicznych. Wskazują rów - nież na oczekiwania załogi na dodatkowe wynagrodze- nie – pracownicy jako korzystniejsze traktują uzyskanie r ekompensaty finansowej. Chcieliby przy tym mieć auto- matycznie prawo do wynagrodzenia powiększonego o 100% dodatek za pracę w dniu wolnym od pracy wyni- kającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięcio- dniowym tygodniu pracy (jak za pracę w godzinach n adliczbowych) bez konieczności udzielania dnia wolnego w zamian za ten dzień. Obecnie taki dodatek im przysłu - guje jedynie wówczas, gdy wskutek braku rekompensaty d ojdzie do przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy. Kolejną poważną grupę nieprawidłowości ujawniono w zakresie zapewniania odpoczynków - dobowego i tygo- dniowego . Zaniepokojenie budzi znaczący, bo niemalże dwukrotny wzrost odsetka pracodawców, którzy nie zapew- nili pracownikom odpowiednich odpoczynków dobowych ( z 5,9% kontroli w roku 2022, do 10,7% w roku 2023) i tygo- dniowych (35 godzinnych – z 3,9% kontroli w 2022 r. do 6,7% w 2023 r.). Analizując wyniki kontroli w zakresie przestrzegania prze - pisów o czasie pracy należy zauważyć, iż stwierdzane przez inspektorów pracy nieprawidłowości co roku powtarzają się, różne jest natomiast ich nasilenie w zależności od sytu - acji gospodarczej i ekonomicznej oraz od sytuacji na rynku pracy. Ujawnione nieprawidłowości w zakresie naruszania przepisów o czasie pracy były, według ustaleń inspektorów pracy, spowodowane m.in. niewłaściwą organizacją pra- cy wynikającą z niewykorzystywania rozwiązań prawnych pozwalających na stosowanie systemów czasu pracy umoż- liwiających efektywną organizację pracy przy jednoczesnym z apewnieniu przestrzegania obowiązujących przepisów pra- wa. Według kontrolujących jest to skutek braku próby zna- lezienia odpowiedniego rozwiązania zgodnego z prawem i w k onsekwencji – naruszania przepisów o czasie pracy. Nie można także wykluczyć celowego działania pracodaw - ców zmierzającego do uzyskania korzyści ekonomicznych poprzez próbę ukrycia faktu wykonywania przez pracowni- ków pracy ponad obowiązujący ich wymiar czasu pracy oraz w d ni wolne od pracy bez stosownej rekompensaty. Wśród przyczyn powstawania ujawnionych nieprawidłowości nale - ży także wskazać błędną interpretację przepisów o czasie pracy, w szczególności w zakresie ustalania systemów i roz- kładów czasu pracy, wynikającą z nieznajomości przepisów p rawa zarówno przez samych pracodawców, pracowników zajmujących się obszarem czasu pracy, jak i przez podmio - ty zewnętrzne specjalizujące się w rozliczaniu czasu pracy. Stopień skomplikowania przepisów o czasie pracy, złożo- ność niektórych regulacji prawa pracy sprawia, że są one m ało zrozumiałe dla ich adresatów, co generuje trudności w stosowaniu ich w praktyce. Wnioski Wyniki kontroli przeprowadzonych w 2023 r., z uwa- gi na odnotowaną liczbę naruszeń przepisów, które w spo- sób bezpośredni i negatywny przekładają się na sytuację p racowników, uzasadniają potrzebę kontynuowania kontroli przestrzegania przepisów w tym zakresie. Zasadne jest także prowadzenie działań prewencyjnych, w szczególno - ści w niewielkich zakładach pracy, gdzie widoczny jest brak f achowej wiedzy. Poradnictwo i działalność prewencyj- no-edukacyjna, które s ą oprócz prowadzenia kontroli i stosowania środków prawnych, istotnym elementem czynności podejmowanych przez inspektorów pracy , SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 137 mają znaczący wpływ na wyeliminowanie tych uchybień, których przyczyną nie są względy ekonomiczne. Ponadto wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdza - ją konieczność wprowadzenia zmian legislacyjnych postulowanych w latach ubiegłych, szczególnie w zakresie obejmującym uregulowanie kwestii dotyczącej rozkładów czasu pracy (tj. możliwości dokonywania zmian, wprowadze - nia terminu informowania pracowników o takich zmianach, j ak również wprowadzenia obowiązku ich przechowywania przez określony czas). W przepisach Kodeksu pracy bardzo niespójnie określo - no mechanizm kompensacji pracy wykonywanej powyżej p rzeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy (obligatoryjny obowiązek oddania dnia wolnego), a pracy wykonywanej w niedziele i święta (wówczas można zapłacić w zamian wynagrodzenie wraz z dodatkiem). Powoduje to, że fak - tycznie praca w niedziele i święta jest słabiej chronio- na o d pracy w innych dniach wolnych . W tym zakresie wskazane jest wprowadzenie nowych i spójnych rozwiązań legislacyjnych. Takie uwagi były zgłaszane nie tylko przez pracodawców, lecz także przez zakładowe organizacje związkowe, których członkowie byli zainteresowani legali - zacją pracy, powyżej przeciętnie pięciodniowego tygodnia p racy w okresie rozliczeniowym, oczywiście w ograniczo- nym zakresie i tylko za zgodą pracownika. Kolejną bolącz- ką jest nagminna praktyka wypłaty wynagrodzenia wraz z d odatkiem 100% za pracę z naruszeniem przeciętnie pię- ciodniowego tygodnia pracy, a nie oddawanie dnia wolne- go, jak to wynika z przepisów prawa, a co jest uzasadniane w nioskami pracowników o tylko taką formą rekompensaty. Również kwestia liczby dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta powinna być jedno- znacznie uregulowana przez ustawodawcę, wobec rozbież- ności w praktyce i orzecznictwie. W arto również zastanowić się nad podniesieniem gór- nej granicy grzywny za popełnienie wykroczeń . Wnio- sek z ubiegłych lat o rozważenie zmiany sposobu ustalania g órnej granicy grzywny za naruszenie przepisów stanowią- cych wykroczenia przeciwko prawom pracownika w dalszym c iągu pozostaje aktualny. Biorąc pod uwagę znaczący wzrost cen w ostatnich kilku latach, mandat (także w górnej grani - cy kwoty maksymalnej) jest dla większości pracodawców mało dotkliwy i nieadekwatny do skali popełnionych wykro- czeń. To powoduje, że niektórym pracodawcom zwyczajnie o płaca się go płacić i dalej naruszać przepisy. Warto zatem rozważyć podniesienie górnej wysokości grzywien nakłada - nych przez inspektorów pracy oraz uzależnienie wysokości tych grzywien od parametrów indywidualnych pracodawcy, takich jak np. wysokość obrotów czy stan zatrudnienia. 7.3.2. Czas pracy na stacjach paliw Zakres kontroli Przedmiotem kontroli było ustalenie stanu przestrzegania przez pracodawców przepisów o czasie pracy, w szczegól- ności w zakresie rzetelności prowadzenia ewidencji czasu p racy, zapewnienia odpoczynków dobowych i tygodniowych, pracy w porze nocnej oraz w niedziele i święta, a także roz - liczania i rekompensowania pracy w godzinach nadliczbo- wych przez pracodawców świadczących usługi sprzedaży p aliw do pojazdów silnikowych na stacjach paliw (PKD 47.3, 47. 3 0 , 47. 3 0 Z ). W okresie sprawozdawczym inspektorzy pracy przepro - wadzili łącznie 241 kontroli u 237 pracodawców. W podmio- tach objętych kontrolą pracę świadczyło łącznie 3 884 osób, w t ym 3 032 pracowników na podstawie stosunku pracy. Diagnoza Największa ilość stwierdzonych nieprawidłowości doty- czyła kwestii związanych z nieprawidłowym i nierzetelnym p rowadzeniem ewidencji czasu pracy oraz nieokreśleniem systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy i okresów rozliczeniowych czasu pracy. W zdecydowanej większości kontroli (47,5%) stwierdzono, że ewidencję czasu pracy pro - wadzono z naruszeniem przepisów rozporządzenia z dnia Nieprawidłowości stwierdzone podczas kontroli czasu pracy na stacjach paliw w 2023 r. Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Nieprawidłowości w zakresie prowadzenia ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp) 50,4 Nieprawidłowości w zakresie ustalania rozkładu czasu pracy pracownika (art. 129 § 3 Kp) 34,1 Dwukrotne zatrudnienie w dobie roboczej (nie dotyczy przerywanego systemu czasu pracy oraz rozkładu czasu pracy, o którym mowa w art. 140¹ Kp) 26,4 Brak lub nieprawidłowe poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 19,0 Niezapewnienie przynajmniej raz na cztery tygodnie niedzieli wolnej od pracy (art. 151 12 Kp) 16,2 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania 11-godzinnego odpoczynku dobowego (art. 132 § 1 Kp) 15,4 Nieprawidłowa rekompensata za pra- cę w dniu wolnym od pracy wynikają- cym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy ( art. 151 3 Kp) 11,7 Zatrudnianie pracowników powyżej górnego limitu godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu (art. 131 § 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców) 7,1 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania 35-godzinnego odpoczynku tygodniowego (art. 133 § 1 Kp) 7,0 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 138 ROZDZIAŁ 7 10 grudnia 2018 r. w sprawie dokumentacji pracowniczej (polegającym przeważnie na prowadzeniu zbiorczych kart czasu pracy dla zatrudnionych pracowników, niewpisywaniu liczby przepracowanych godzin, braku informacji na temat godzin rozpoczęcia i zakończenia pracy, braku zapisywania dni wolnych od pracy, nieodnotowywaniu rzeczywistej ilości przepracowanych godzin pracy, rozbieżności pomiędzy zapi - sami w harmonogramach czasu pracy, a zapisami w kartach e widencji czasu pracy). Wskazane nieprawidłowości ujaw- niono w ewidencji czasu pracy 401 pracowników. Całkowi- ty brak realizacji wskazanego wyżej obowiązku ujawniono w p rzypadku 47 pracowników, w blisko 3% przeprowadzo- nych kontroli. N ależy tutaj zaznaczyć, że nieprawidłowości w prowa- dzeniu ewidencji czasu pracy przekładają się na niepopraw- ne ustalanie wynagrodzenia pracownika i innych świadczeń z wiązanych z pracą. W ramach prowadzonych działań inspektorzy pracy ustalili, że 118 pracownikom pracodawcy nie naliczyli i nie wypłacili należnego wynagrodzenia za pra - cę w godzinach nadliczbowych, zaś 89 pracownikom wyna- grodzenie to zostało naliczone w sposób nieprawidłowy lub t eż nieterminowo wypłacone. Często stwierdzanymi nieprawidłowościami były przy - padki dwukrotnego rozpoczynania pracy w tej samej dobie pracowniczej bez spełnienia warunków dopuszczają- cych wprowadzenie „ruchomego czasu pracy” oraz zatrud- nianie pracowników w rozkładach czasu pracy w sposób n aruszający prawo pracownika do 11-godzinnego nieprze- rwanego odpoczynku dobowego. Naruszenia te ujawniono w o dniesieniu do odpowiednio 110 i 90 pracowników. Liczną grupą nieprawidłowości było również nieprze - strzeganie przez pracodawców zasad dotyczących ustalania rozkładów czasu pracy i informowania o tym pracowni- ków. W opinii kontrolujących, sporządzanie rozkładów cza- su pracy w formie pisemnej lub elektronicznej na okres o bejmujący co najmniej 1 miesiąc oraz informowanie o tych rozkładach pracowników w wymaganym terminie, tj. nie póź - niej niż co najmniej na 1 tydzień przed rozpoczęciem pracy w okresie, na który został sporządzony ten rozkład sprawia trudność pracodawcom z kontrolowanej branży. Przeprowa - dzone kontrole ujawniły, że dla 107 pracowników nie ustalo- no rozkładu czasu pracy, zaś obowiązek informacyjny nie z ostał zrealizowany w stosunku do 84 pracowników. W tych przypadkach inspektorzy często spotykali się z tłumacze - niem pracodawców, że określenie w umowie o pracę wymia- ru czasu pracy, ustalenie w obwieszczeniu bądź regulaminie p racy obowiązującego systemu czasu pracy, bądź też poda- nie w informacji o dodatkowych warunkach zatrudnienia w artości obowiązujących norm dobowej i średniotygodnio- wej wyczerpuje obowiązek poinformowania pracownika o o bowiązującym go rozkładzie. Pracodawcy ci nie mieli świa- domości, że pracownik powinien być formalnie poinformowa- ny na piśmie o obowiązujących go godzinach pracy i dniach w olnych wynikających z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Według niektórych pracodawców ustne prze - kazanie pracownikom informacji o obowiązującym rozkładzie czasu również było spełnieniem ciążącego na nich obowiązku. Pracodawcy tłumaczyli się także tym, że w praktyce godziny wykonywania pracy i tak ulegają zmianom z uwagi na nie - obecność pracowników czy też konieczność wykonywania p racy w godzinach nadliczbowych. Zauważyć także należy, że naruszenie przepisu ar t. 151 12 Kp, gwarantującego pracownikowi pracujące- mu w niedziele prawo do korzystania co najmniej raz na 4 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy , stwierdzo- no w ponad 16% kontroli i dotyczyło 61 pracowników. Z aniepokojenie budzi także odsetek pracodawców (11,7%), którzy w sposób nieprawidłowy rekompensowali pracownikom pracę w dniu wolnym od pracy wynika- jącym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym t ygodniu pracy. Mianowicie, 45 pracownikom nie udzielono dnia wolnego w zamian za pracę w dniu wolnym wynikają - cym z rozkładu czasu pracy. Kolejną nieprawidłowością związaną z naruszeniem przepisów o czasie pracy było naruszenie prawa pracownika do odpoczynku tygodniowego (29 pra- cowników) oraz zatrudnianie pracowników powyżej dopusz- czalnej liczby godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu ( 23 pracowników). Wykonywanie pracy na stacjach benzynowych (które w większości są otwarte 24 godziny na dobę, 7 dni w tygo - dniu) zwykle wiąże się z koniecznością świadczenia pracy t akże w nocy, weekendy i inne dni wolne. Planowanie cza- su pracy przy takiej liczbie godzin jest szczególnie trud- ne ze względu na liczbę pracowników oraz konieczność z achowania norm regulowanych przez Kodeks pracy. Wyniki kontroli u przedsiębiorców prowadzących stacje paliw wska - zują jednak, iż naruszenia przepisów o czasie pracy nie odbiegają zasadniczo od nieprawidłowości stwierdzanych u innych pracodawców. Podobnie jest z przyczynami naru - szeń, jako najistotniejsze można wskazać: −dążenie do obniżania kosztów prowadzenia działalności, minimalizowanie kosztów pracy poprzez zmniejszanie zatrudnienia oraz przyjęcie, jako priorytetowych, działań zmierzających do realizacji celów ekonomicznych z margi - nalnym traktowaniem spraw pracowniczych; −świadome naruszanie obowiązujących przepisów; −niedostateczną znajomość uregulowań dotyczących cza - su pracy bądź ich nieprawidłową interpretację (na co nie- wątpliwie wpływ mają skomplikowane, niejednoznaczne regulacje prawne, wśród nich także należy wskazać roz- wiązania prawne dotyczące organizacji czasu pracy wpro- wadzone w 2020 r. w ramach tzw. tarcz antykryzysowych); −brak należytej staranności przy prowadzeniu dokumentacji z zakresu prawa pracy. Wnioski Wyniki kontroli przeprowadzonych w 2023 r. wskazu- ją na potrzebę dalszego monitorowania przestrzegania p rzepisów o czasie pracy, zwłaszcza w czasie pogarsza- jącej się sytuacji ekonomicznej i trudnej do przewidzenia sytuacji na rynku pracy. Jednakże z uwagi na brak odręb- nych regulacji dotyczących czasu pracy w badanej grupie pracodawców, kontrole przestrzegania przepisów prawa SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 139 pracy przez pracodawców świadczących usługi sprzedaży paliw do pojazdów silnikowych na stacjach paliw będą reali- zowane w ramach kontroli skargowych oraz innych zadań stałych inspekcji. Z tych samych powodów postulaty przed- stawione w rozdziale pt. „Kompleksowe kontrole czasu pra- cy” odnoszą się także do omawianej branży. D ążąc do eliminacji przypadków naruszeń mających swe źródło w niedostatecznej znajomości obowiązujących przepi - sów, ważne jest dalsze – obok działalności kontrolno-nadzor- czej ze strony Państwowej Inspekcji Pracy – upowszechnianie wi edzy o obowiązujących regulacjach prawnych. 7.3.3. Czas pracy drużyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i obsługi Zakres kontroli Celem kontroli była ocena stanu przestrzegania przez pracodawców przepisów o czasie pracy, w szczególności w zakresie rzetelności prowadzenia ewidencji czasu pracy, zapewnienia odpoczynków dobowych i tygodniowych, pracy w porze nocnej oraz w niedziele i święta, a także rozlicza - nia i rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych p rzez pracodawców z sektora obejmującego transport kole- jowy (PKD 49). W okresie sprawozdawczym inspektorzy pra- cy przeprowadzili łącznie 53 kontrole u 48 pracodawców. W podmiotach objętych kontrolą pracę świadczyło łącznie 42,6 tys. osób, w tym 41,7 tys. pracowników na podstawie stosunku pracy. W trakcie kontroli uwaga inspektorów była skupio - na na analizie przestrzegania przez pracodawców przepi- sów o czasie pracy wobec konkretnych grup pracowników, t j. wobec: −pracowników drużyn trakcyjnych, zatrudnionych na stano - wiskach m.in. maszynisty pojazdów trakcyjnych, kierują- cego pojazdem kolejowym w obrębie bocznicy lub stacji. Pracownicy zatrudnieni na pierwszym z wymienionych stanowisk prowadzili pociągi towarowe, natomiast wyko - nujący pracę na drugim stanowisku obsługiwali jedynie lokomotywy manewrowe na terenie bocznic kolejowych użytku niepublicznego. Wymienione stanowiska różniły się rodzajem uprawnień wymaganych do prowadzenia lokomotyw i pociągów, określonych odrębnie w prze - pisach u stawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym ( t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 697) oraz rozporzą- dzenia Ministra infrastruktury z dnia 11 stycznia 202 1 r. w sprawie pracowników zatrudnionych na stanowiskach bezpośrednio związanych z prowadzeniem i bezpie - czeństwem ruchu kolejowego oraz prowadzeniem okre- ślonych rodzajów pojazdów kolejowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 101); −pracowników drużyn konduktorskich, stanowisk pracy związanych z obsługą pasażerów, tj. kierownik pociągu, konduktor, nazywanych także personelem pokładowym; −pracowników obsługi – tj. związanych bezpośrednio z przy - gotowaniem technicznym pojazdów oraz prowadzeniem ruchu kolejowego. Do tej grupy zaliczani byli: dyspozytorzy ruchowi, ustawiacze, manewrowi, rewidenci wagonów, ślu - sarze i mechanicy napraw taboru kolejowego. Szczególną uwagę zwracano na obowiązujące w kontrolowanych podmiotach przepisy wewnątrzzakłado - we, tj. zakładowe układy zbiorowe pracy oraz regulaminy pracy i wynagradzania. W różnym zakresie wprowadzały one korzystniejsze zasady rozliczania czasu pracy, dla wszyst - kich lub części pracowników, niż te wynikające z przepisów powszechnych. Przykładowo niektóre zapisy ww. źródeł prawa gwarantowały pracownikom związanym z prowa - dzeniem ruchu kolejowego minimalne okresy odpoczynków dobowych przedłużone do 12 godzin, prawo do niedzieli wolnej od pracy częściej niż to wynika z przepisów Kodek - su pracy, a także czas wolny po pracy w wymiarze nie krót- szym niż czas trwania pracy łącznie z czasem powrotu po jej za kończeniu. W zakresie zasad naliczania składników wyna- grodzeń za pracę wspomniane regulacje gwarantowały spe- cjalne dodatki, m.in. za pracę w niedzielę lub święto, wyższe d odatki za pracę w porze nocnej lub korzystniejszy sposób naliczania dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych. Wszystkie powyższe elementy jako obowiązujące zgodnie Czas pracy drużyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i obsługi - naruszenia przepisów w 2023 r. Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Zatrudnianie pracowników powyżej górne- go limitu godzin nadliczbowych przeciętnie w tygodniu 43,2 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania odpoczynku tygodniowego 35,8 Niezapewnienie niedzieli wolnej od pracy (zgodnie z art. 151 12 Kp przynajmniej raz na cztery tygodnie albo częściej na podstawie innych źrodeł prawa pracy) 34,0 Nieprawidłowości w zakresie zapewniania odpoczynku dobowego 32,7 Nieprawidłowa rekompensata za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy (art. 151 3 Kp) 23,1 Nieprawidłowości w zakresie prowadzenia ewidencji czasu pracy (art. 149 Kp) 22,6 Brak lub nieprawidłowe poinformowanie pracownika o obowiązującym go rozkładzie czasu pracy (art. 129 § 3 Kp) 19,2 Nieprawidłowości w zakresie ustalania rozkła- du czasu pracy pracownika (art. 129 § 3 Kp) 13,2 Zatrudnianie pracowników powyżej górnego limitu dopuszczalnej liczby godzin nadliczbo- wych w roku kalendarzowym 9,5 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 140 ROZDZIAŁ 7 z przepisami wewnątrzzakładowymi, zostały uwzględnione podczas prowadzonych kontroli. Diagnoza Przeważająca część ujawnionych nieprawidłowo- ści to naruszenia polegające na zatrudnianiu pracowni- ków ponad dopuszczalny limit godzin pracy przeciętnie w tygodniu w przyjętym okresie rozliczeniowym. Nieprawi- dłowość ujawniono w 43,2 % kontroli w odniesieniu do 136 za trudnionych. Powiązane z tym naruszeniem jest inne, także częste, polegające na zatrudnianiu pracowników w dni wolne wynikające z przeciętnie pięciodniowe- go tygodnia pracy, bez zapewnienia w z amian inne- go dnia wolnego . Naruszenie to ujawniono w przypadku 61 pracowników, w ponad 23% przeprowadzonych kontroli. Z ustaleń dokonanych przez inspektorów pracy oraz wyja - śnień składanych przez pracodawców wynika, że przewi- dziana przepisami Kodeksu pracy rekompensata za pracę w d niu wolnym z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia nie jest zgodna z oczekiwaniami części pracowników zain - teresowanych wyłącznie rekompensatą finansową. Podob- nie wypowiadali się pracodawcy. Z wyjaśnień udzielonych p rzez pracodawców wynika, że głównym problemem w pod- miotach prowadzących działalność w zakresie transportu k olejowego jest brak wykwalifikowanej kadry. Skutkiem braków kadrowych są trudności w zapewnieniu prawidłowej organizacji pracy, zwłaszcza w sytuacjach trudnych do prze - widzenia, np. w przypadku nieplanowanej nieobecności pracowników będących członkami drużyn trakcyjnych. Wią- że się to z koniecznością zatrudnienia innych pracowników w g odzinach nadliczbowych, nierzadko także w dniu wol- nym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w prze- ciętnie pięciodniowym tygodniu pracy. Możliwość finansowej r ekompensaty za pracę w tym dniu, zamiast udzielania inne- go dnia wolnego, ułatwiłaby pracodawcom organizację pra- cy w ramach posiadanych zasobów kadrowych. Z auważyć także należy, że naruszenie prawa pracow- nika pracującego w niedzielę do korzystania co najmniej raz na 4 tygodnie (zgodnie z Kodeksem pracy) albo czę- ściej (na podstawie innych źródeł prawa obowiązujących p racodawcę) z niedzieli wolnej od pracy, stwierdzono w ponad 28% kontroli i dotyczyło 468 pracowników. Kolejną nieprawidłowością związaną z naruszeniem przepisów o czasie pracy było naruszenie prawa pracowni - ka do odpoczynku tygodniowego (129 pracowników) oraz odpoczynku dobowego (140 pracowników). Wnioski Według kontrolowanych podmiotów podstawową przyczyną naruszania przepisów o czasie pracy było występowanie na szlaku kolejowym nieprzewidywal - nych sytuacji powodujących przedłużenie faktycznego czasu pracy (wypadków, awarii, czasowego wstrzymania ruchu), na które użytkownicy infrastruktury kolejowej nie mają żadnego wpływu. Natomiast z uwagi na niedobór wykwa - lifikowanych pracowników, pracodawca nie zawsze mógł d okonać podmiany pracowników (np. drużyny trakcyjnej), których rozkładowy czas pracy dobiegał końca. Wskaza - ne wyżej sytuacje, jak również brak możliwości szybkiego z astąpienia pracownika w przypadku choroby czy innej nie dającej się przewidzieć nieobecności w pracy, zmuszają pracodawców do zatrudniania pracowników z naruszeniem prawa do odpoczynku oraz powyżej dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych. Nie bez znaczenia pozostaje przy tym podejście pra- cowników chętnie podejmujących pracę w g odzinach nadliczbowych , zwłaszcza w spółkach, w których na mocy wewnątrzzakładowych źródeł prawa pracy praca ta jest rekompensowana wyższym niż przewidziano w Kodeksie pracy dodatkiem (np. bez względu na to w jakim dniu wystą - piły godziny nadliczbowe dodatek wynosi 100% wynagrodze- nia za każdą godzinę pracy). W kontrolowanych podmiotach z auważalna jest tendencja do finansowego rekompensowa- nia pracy w niedziele i święta oraz inne dni wolne wynikające z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Podkreślenia wymaga także, że stwierdzone narusze - nia wynikały w dużej mierze z nieprzestrzegania przepi- sów wewnątrzzakładowych, korzystniejszych niż regulacje k odeksowe, określających przykładowo: −reguły zaliczania czasu przejazdu maszynisty przed lub po przejęciu pociągu/lokomotywy w charakterze pasa - żera do czasu pracy; −dobowy odpoczynek w wymiarze 12 godzin; −definicję dnia wolnego rozumianego jako 24 godzi - ny po zakończeniu doby pracowniczej; −dopuszczalność pracy tylko w 2 kolejne niedziele; −zakaz pracy w nocy w 2 kolejne dni. Należy zwrócić uwagę, że problematyka czasu pra - cy drużyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i obsługi nie z ostała ukształtowana w sposób szczególny – zasady pla- nowania i rozliczania czasu pracy tej grupy zatrudnionych n ormuje, tak jak w przypadku innych pracowników, Kodeks pracy. Tymczasem przepisy dotyczące innych usług trans - portowych (wyodrębnionych według kryterium środka transportu) zawierają uregulowania uwzględniające specy- fikę zagrożeń, które wiążą się z ich wykonywaniem. W tym m iejscu wypada wskazać przede wszystkim na rozwiązania funkcjonujące jako lex specialis do uregulowań zawartych w Kodeksie pracy w zakresie transportu drogowego ( usta- wa z d nia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 220), która w sposób szczegółowy reguluje czas pracy kierowców wykonujących przewóz dro - gowy, okresy prowadzenia pojazdów, obowiązkowe prze- rwy w prowadzeniu i gwarantowane okresy odpoczynku k ierowców. Innym aktem prawnym o podobnym charakte- rze są przepisy ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. Prawo lotnicze (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2110) czy ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r o pracy na morzu (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2257). Istnienie odrębnych uregulowań odnoszących się do cza- su pracy kierowców w transporcie drogowym, a także pilotów w t ransporcie lotniczym, czy marynarzy na morzu jest uza- sadnione potrzebą indywidualnego podejścia ze strony usta- wodawcy do kwestii czasu pracy osób świadczących usługi o charakterze transportowym. Wykonywanie tych czynności SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 141 wiąże się bowiem ze szczególnym poziomem zagrożeń, któ- re wymagają bardziej rygorystycznego podejścia do kwestii w arunków pracy, w tym czasu pracy i minimalnych okresów odpoczynku, niż to wynika z poziomu ochrony wynikającej z przepisów Kodeksu pracy. Wydaje się, że także problematyka czasu pracy dru- żyn trakcyjnych, drużyn konduktorskich i o bsługi wymaga interwencji ustawodawcy . Zakres przedmiotowy postulowanych rozwiązań prawnych powinien obejmować następujące zagadnienia: ●sprecyzowanie aktywności zaliczanych do czasu pracy; ●określenie maksymalnego dobowego i tygodniowego wymiaru czas pracy; ●określenie maksymalnej długości okresu rozliczeniowego; ●określenie maksymalnego czasu prowadzenia pojazdu trakcyjnego. Jednocześnie, warto dokonać analizy innych źródeł prawa pracy obejmujących wskazane grupy pracowników. Zmiany w przepisach powszechnie obowiązujących jakie miały miejsce od czasu zawarcia układów zbiorowych pra - cy i porozumień zbiorowych, oraz zasada, że ich postano- wienia, jak również postanowienia regulaminów i statutów n ie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych, mogą uzasadniać konieczność podjęcia działań zmierzają - cych do aktualizacji tych źródeł prawa pracy. 7.3.4. Egzekwowanie przestrzegania przepisów dotyczących czasu prowadzenia pojazdu, przerw i czasu odpoczynku (działania w ramach Krajowej Strategii Kontroli) oraz czasu pracy kierowców Zakres kontroli W 2023 r. w ramach realizacji przez inspekcję pracy Kra- jowej Strategii Kontroli przepisów w z akresie czasu jazdy i czasu postoju, obowiązkowych przerw i czasu odpoczyn- ku kierowców na l ata 2023-2024 inspektorzy pracy skon- trolowali tematykę czasu jazdy kierowców, obowiązkowych p rzerw w jeździe i odpoczynków, wynikającą z rozporządze- nia (WE) 561/2006 Parlamentu Europejskiego i R ady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepi- sów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego o raz zmieniające rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98 , jak również uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85 , a także wybrane zagadnienia doty- czące przestrzegania przepisów o czasie pracy kierowców. K ontrole obejmowały swym zakresem zagadnienia doty- czące: przestrzegania dziennego, tygodniowego i dwuty- godniowego limitu czasu jazdy, zapewnienia wymaganej p rzerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz. oraz zapewnienia odpowiedniego odpoczynku dziennego i tygodniowego. Kontrolowano także przestrzega - nie przez pracodawcę przepisów dotyczących: przekracza- nia dopuszczalnego dobowego 10-godzinnego czasu pracy, g dy praca była wykonywana w porze nocnej; przekraczania maksymalnego 48-godzinnego tygodniowego wymiaru cza - su pracy; udzielania przerw w czasie pracy, wynikających z art. 13 ustawy o czasie pracy. W związku z dominującymi kontrolami skargowymi, inspektorzy, oprócz badania wyżej wymienionych zagadnień, analizowali także prawidłowość naliczenia i wypłaty kierowcom wynagrodzenia za pracę oraz pozostałych składników wynagrodzenia. Zgodnie z Krajową Strategią Kontroli na lata 2023-2024, Państwowa Inspekcja Pracy zobowiązała się do skontrolo - wania w okresie dwóch lat 879 066 dni pracy kierowców. W pierwszym roku Strategii kontrole objęły 495 404 dni pra- cy kierowców, co stanowi ponad 56% założonej liczby dni p racy kierowców do skontrolowania w okresie dwuletnim. W okresie od 1.01.2023 r. do 31.12.2023 r. inspektorzy pra - cy przeprowadzili 582 kontrole u 577 pracodawców, na rzecz których świadczyło pracę 36,1 tys. osób, w tym 32,8 tys. pracowników, czynnościami kontrolnymi objęto 3 165 kie- rowców . Podobnie jak w latach ubiegłych, największy odsetek przeprowadzonych kontroli miał miejsce w przed- siębiorstwach, zatrudniających od 10 do 49 osób, w których w 2 023 r. przeprowadzono łącznie 252 kontrole (43% skon- trolowanych zakładów) oraz zatrudniających do 9 osób (203 k ontrole, 35% zakładów). Kontrole w większych (od 50 do 249 pracowników) i dużych zakładach (250 i więcej pracowni - ków) były przeprowadzane zdecydowanie rzadziej, przepro- wadzono w nich odpowiednio 98 kontroli (17%) i 29 kontroli ( 5%). Największą liczbę kontroli przeprowadzono u przed- siębiorców zajmujących się międzynarodowym przewozem r zeczy w celach zarobkowych (ok. 75% ogólnej liczby skon- trolowanych), w tym w przeważającej liczbie – w sektorze p rywatnym (99%). Wśród kontrolowanych najliczniejszą gru- pą były przedsiębiorstwa zajmujące się transportem i gospo- darką magazynową (88% kontrolowanych). Diagnoza Prowadzone kontrole w zakresie czasu pracy kie- rowców, w tym czasu jazdy, obowiązkowych przerw w j eździe i odpoczynków ujawniły łącznie ponad 13,5 tys. Skala naruszeń przepisów rozporządzenia WE nr 561/2006 w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba naruszeń 202120222023 Zapewnienie wymaganej przerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz. 2 9872 5133 459 Zapewnienie odpowiedniego odpo- czynku dziennego 3 0891 7792 706 Przestrzeganie dziennego limitu czasu jazdy 1 3551 1441 434 Przestrzeganie dwutygodniowego limitu czasu jazdy 278248268 Zapewnienie odpowiedniego odpo- czynku tygodniowego 279206252 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 142 ROZDZIAŁ 7 naruszeń objętych taryfikatorem kar, wynikającym z załącz- nika nr 3 do ustawy o transporcie drogowym. Do najczęściej ujawnionych naruszeń w 2023 r. należały: −niezapewnienie wymaganej przerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz. (nieprawidło - wość dotyczyła 35% skontrolowanych kierowców); −niezapewnienie odpoczynku dziennego (32% skontrolowa- nych kierowców); −nieprzestrzeganie dziennego limitu czasu jazdy (22% skon- trolowanych kierowców); −nieprzestrzeganie dwutygodniowego limitu czasu jazdy (6% badanych kierowców); −niezapewnienie odpoczynku tygodniowego (6% badanych kierowców). Porównując do roku ubiegłego, odsetek kierowców, których dotyczyły naruszenia, był bardzo zbliżony lub, jak w przypadku odpoczynku tygodniowego oraz dwutygodnio - wego limitu czasu jazdy, taki sam. Jak podkreślają inspekto- rzy pracy, najczęstszą przyczyną nieprawidłowości jest niski p oziom wiedzy kierowców oraz brak bieżącego nadzoru przedsiębiorców nad ich pracą. W zakresie przepisów ustawy o czasie pracy kierowców, inspektorzy pracy stwierdzili, podobnie jak w latach ubie- głych, najwyższą ilość naruszeń w zakresie przekroczenia 1 0 godzin pracy w dobie, w której wystąpiła praca w porze nocnej. Naruszenia przepisów ustawy o czasie pracy kierowców, wymienionych w załączniku nr 3 do ustawy o transporcie drogowym WyszczególnienieLiczba naruszeńOdsetek Przekroczenie maksymalnego czasu pracy (10 godzin) w przypadku wykonywania pracy w porze nocnej 4 86843,4 Zapewnienie wymaganej przerwy po 6 godzinach pracy kierowcy (art. 13 ustawy o czasie pracy kierowców) 1 73516,7 Przekroczenie dopuszczalnego limitu tygodniowego czasu pracy, przeciętnie 48 godzin łącznie z nadgodzinami w przyjętym okresie rozliczeniowym 2278 Przekroczenie maksymalnego 60-godzinnego tygodniowego wymiaru czasu pracy (art. 12 ust. 2 ustawy o czasie pracy kierowców) 1192,3 Prowadzenie ewidencji czasu pracy dla celów naliczania wynagrodzenia (art. 25 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców) 1711,5 Przyczyny powstania naruszeń, są podobne do tych, które były wskazywane już latach ubiegłych. W 2023 r. do powstania nieprawidłowości przyczyniła się sytuacja geopolityczna. Utrudnienia w ruchu drogowym na wschod - niej granicy Polski bezpośrednio wpłynęły na organizację p rzewozów, przewoźnicy zmierzyli się z dużymi trudno- ściami w planowaniu zadań przewozowych, często byli za skakiwani utrudnieniami w ruchu granicznym. Trwający konflikt zbrojny w Ukrainie wywołał także daleko idące kon - sekwencje w prowadzeniu działalności transportowej, cho- ciażby wzrost kosztów prowadzenia transportu drogowego ( zakupu paliwa, opłat, napraw pojazdów, ciągle rosnące koszty pracownicze), trudności w doborze pracowników, spadek konkurencyjności na europejskim rynku transpor - towym. Na podwyższenie kosztów transportu miała także d uży wpływ zmiana przepisów w zakresie tachografów oraz wynagrodzeń należnych kierowcom, tj. obowiązkowa wymiana na bardziej nowoczesne tachografy, wprowa - dzenie obowiązku wypłaty wynagrodzenia sektorowego w p rzypadku wykonywania przewozów typu cross-trade oraz kabotaż, a także likwidacja możliwości wypłaty kie - rowcom należności z tytułu podróży służbowych, w przy- padku wykonywania przewozów międzynarodowych. N a uwagę zasługuje fakt, że większość naruszeń mia- ła miejsce w przypadku małych przedsiębiorstw o zatrud- nieniu do 9 osób i od 10 do 49 osób. Z uwagi na aspekt e konomiczny, pracodawcy w zakresie dotyczącym czasu pracy nie prowadzili właściwego nadzoru nad wykonywa- niem przez zatrudnionych kierowców zadań przewozowych. P owyższe można tłumaczyć wysokimi kosztami zatrudnie- nia wykwalifikowanego pracownika, posiadającego wiedzę z z akresu szeroko pojętego czasu pracy kierowców, wyso- kimi kosztami zakupu i utrzymania odpowiedniego oprogra- mowania, niezbędnego do rozliczania czasu pracy i analizy n aruszeń, brakiem świadomości w zakresie skali naruszeń oraz konsekwencji nieprzestrzegania przez kierowców prze - pisów. Niejednokrotnie przyczyną powyższych zaniechań pracodawców jest czynnik ekonomiczny. Przedsiębiorcy sku- pieni są na zapewnieniu swojej firmie zleceń, często także s ami angażują się bezpośrednio w wykonywanie przewozów. Zatrudniane przez przedsiębiorców osoby posiadające, a w zasadzie użyczające certyfikatu kompetencji, faktycznie nie pełnią nadzoru nad operacjami transportowymi. Pozytywnym efektem prowadzonych dotychczas kontroli, jest zauważalne podniesienie świadomości małych pracodawców o konieczności prowadzenia ewidencji czasu pracy kierowców . Obowiązek powyższy realizowany jest w większości przypadków poprzez firmy zewnętrzne, zajmujące się profesjonalnie rozliczaniem czasu pracy kierowców. Pracodawcy zwracają także uwagę na zmieniają - ce się przepisy. Brak stabilności w stanie praw- nym powoduje, że nowe rozwiązania prawne u mykają zarówno im, jak i kierowcom i są przyczyną SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 143 powstawania naruszeń. Część pracodawców z róż- nych przyczyn (np. ekonomicznych) nie aktualizuje swojej w iedzy, nie przykłada także wagi do podnoszenia pozio- mu wiedzy zatrudnionych kierowców w zakresie zmie- niających się przepisów dotyczących norm prowadzenia p ojazdu, obowiązkowych przerw w jeździe i odpoczynków ale także obsługi tachografów. Za przykład może tutaj posłużyć konieczność nałożenia wyższej kary na pra - codawcę za brak wydruków z urządzenia rejestrującego p ojazdu i umieszczenie na nim adnotacji usprawiedliwia- jącej zastosowanie odstępstwa przewidzianego w prze- pisach. Rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu Europejskiego, dotyczące czasu jazdy kierowców, obo- wiązkowych przerw w j eździe i odpoczynków , w art. 12 umożliwia kierowcy wskazanie powodów odstępstwa od norm prowadzenia pojazdu, przerw i odpoczynków odręcz - nie na wykresówce urządzenia rejestrującego, na wydru- ku z urządzenia rejestrującego lub na planie pracy, jednak w ymaga wskazania powyższych przyczyn najpóźniej po przybyciu do miejsca docelowego lub odpowiedniego miej - sca postoju. Natomiast z Wytycznej Nr 1 Komisji Europej- skiej wynika, że art. 12 rozporządzenia 561/2006 został w prowadzony, aby umożliwić kierowcom prawidłową reak- cję w sytuacjach niespodziewanego braku możliwości s pełnienia wymogów rozporządzenia w trakcie podróży, tj. w sytuacjach nadzwyczajnych trudności, niezależnych od woli kierowcy oraz ewidentnie nieuniknionych i nieda - jących się przewidzieć, nawet przy zachowaniu najwyższej s taranności, przy czym wskazuje, że jeżeli kierowca zde- cyduje, że konieczne jest odstępstwo od rozporządzenia i ż e nie będzie ono zagrażało bezpieczeństwu drogowe- mu, musi on/ona wskazać odręcznie charakter odstępstwa i jego przyczyny, natychmiast po zatrzymaniu się. Sytuacja ekonomiczna przedsiębiorstw transportowych oraz mała konkurencyjność na rynku, powoduje że część pra - codawców godzi się na wykonywanie przewozów na warun- kach stawianych przez firmy spedycyjne, które bardzo c zęsto nie uwzględniają przepisów ustawy o czasie pracy kierowców , dotyczących czasu pracy i pomijają inne czyn- ności niż kierowanie pojazdem w ustalaniu czasu realizacji zad ania. Dodatkowo pracodawcy wskazują, że wysokie kary umowne za naruszenie warunków realizacji zadań przewozowych, są niejednokrotnie wyższe niż ewentu - alne kary nałożone przez organy kontrolne. Pracodawcy nadal wskazują na duże trudności z dobo- rem pracowników . Z uwagi na utrzymujący się od kilku lat deficyt kierowców na rynku pracy, pracodawcy są zmusze- ni powierzać pracę osobom o małym doświadczeniu i wie- dzy oraz umiejętności, co rodzi skutki zarówno w postaci n aruszeń, jak i skutki finansowe dla firm, związane z napra- wami uszkodzonych przez kierowców pojazdów, karami u mownymi za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zlecenia przewozowego, a także karami transportowymi nakładanymi przez organy kontrolne. Pracodawcy często tolerują kierowców naruszających przepisy, a w konsekwen - cji godzą się na ponoszenie skutków karno-finansowych. B rak pracowników (kierowców) przedsiębiorcy starają się uzupełnić kierowcami innych narodowości (np. filipińskiej, ukraińskiej, białoruskiej), którzy nie posiadają dostatecz - nej wiedzy w zakresie polskiego prawa dotyczącego czasu p racy. W takich przypadkach, do powstawania naruszeń przyczyniają się także bariery językowe. Problem kadrowy rodzi także dalsze skutki, w postaci wygórowanych żądań kierowców w zakresie wysokości wynagrodzenia za pracę, dużej rotacji załogi, a to z kolei wpływa na powstawanie sporów pomiędzy stronami stosunku pracy i skutkuje skar - gami na pracodawców. Konflikty pomiędzy pracodawcami a kierowcami także często są wskazywane przez kontro- lowanych jako przyczyna naruszeń – kierowcy umyślnie n aruszają przepisy (zwłaszcza przed rozwiązaniem umo- wy o pracę), mając świadomość niższych kar przewi- dzianych za naruszenia, w przypadku kontroli na drodze w trakcie której odpowiedzialność ponosi kierowca i praco- dawca (w zależności od rodzaju naruszenia stwierdzonego p rzez np. ITD) lub możliwość uniknięcia kary, w przypadku kontroli w przedsiębiorstwie w wyniku których za naruszenia stwierdzone przez Państwową Inspekcję Pracy odpowiada wyłącznie pracodawca. W województwie zachodniopomorskim nadal występu - je charakterystyczne dla tego terenu zjawisko polegają- ce na działaniu spółek prawa handlowego ze 100% udziałem z agranicznych podmiotów (niemieckich, holenderskich czy duńskich), których działalność przewozowa realizowana jest poza granicami RP i wiąże się z koniecznością dowo - żenia kierowców do miejsca postoju pojazdów na terenie i nnych państw, a co za tym idzie – z naruszeniem przepisów o odpoczynkach. Inspektorzy coraz częściej napotykają utrudnienia w związku z prowadzeniem czynności kontrolnych w spół - kach z ograniczoną odpowiedzialnością, zarządzanych p rzez cudzoziemców (w tym obywateli Ukrainy, Rosji, Bia- łorusi). Dużym utrudnieniem dla organów kontrolnych jest m ożliwość rejestrowania tych spółek pod adresem tzw. biur wirtualnych, co często skutkuje uniemożliwieniem przepro - wadzenia czynności kontrolnych lub znacznym wydłuże- niem czasu kontroli. Konflikt zbrojny za naszą wschodnią g ranicą, częste przebywanie osób zarządzających z Ukrainy na jej terenie i bezpośrednie ich uczestnictwo w działaniach zbrojnych także utrudniają prowadzenie działań kontrolnych. Wnioski Wyniki kontroli przeprowadzonych w 2023 r., z uwa- gi na odnotowaną liczbę naruszeń, które w sposób bezpo- średni i negatywny przekładają się na sytuację pracowników, u zasadniają potrzebę kontynuowania kontroli prze- strzegania przepisów w tym zakresie. Zasadne jest także prowadzenie działań prewencyjnych w obszarze firm transportowych, w szczególności tych niewielkich, gdzie widoczny jest brak fachowej wiedzy. Poradnictwo i działal - ność prewencyjno-edukacyjna, które są oprócz prowadzenia kontroli i stosowania środków prawnych istotnym elementem czynności podejmowanych przez inspektorów pracy, mają znaczący wpływ na wyeliminowanie tych uchybień, których przyczyną nie są względy ekonomiczne. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 144 ROZDZIAŁ 7 Ponadto wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdza- ją konieczność wprowadzenia zmian legislacyjnych postulowanych w latach ubiegłych a także zmian mają- cych na celu doprecyzowanie treści art. 22 ustawy o czasie pracy kierowców . Literalna interpretacja wskazanego przepi- su, z uwagi na konstrukcję i zależności przepisów w tej usta- wie, powoduje że kierowcy wykonujący międzynarodowe p rzewozy drogowe wymienione w art. 22, są w podróży służ- bowej w rozumieniu art. 77 5 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy . Ponadto wykładnia literalna pkt 1a powyższego przepisu wskazywałaby wyłączenie wszyst- kich kierowców pojazdów lub zespołów pojazdów o masie c ałkowitej do 3,5 tony wykorzystywanych do przewozu rze- czy, zarówno w transporcie krajowym i międzynarodowym, z nowych zasad rozliczeń dotyczących wynagrodzenia okre- ślonych w art. 26f tej ustawy a wyjątek określony w kolejnym p unkcie (art. 22 pkt 1b) ustawy mieści się w zbiorze zdefinio- wanym w pkt 1a. W arto także rozważyć modyfikację treści art. 26i ustawy o czasie pracy kierowców , poprzez wskazanie że odstęp- stwo od art. 85 § 1 i 2 ma zastosowanie do wynagrodze- nia za pracę kierowcy wykonującego zadania służbowe w ramach międzynarodowych przewozów drogowych, a nie jak obecnie za pracę kierowcy wykonującego międzynaro - dowe przewozy drogowe. W trakcie czynności kontrolnych pracodawcy, których kierowcy nie byli uznani za pracownika delegowanego (przewozy bilateralne i tranzyt, odstępstwa) w świetle dyrektywy 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług, zgłaszali wyłą - czenie tych osób z postanowień art. 26i ustawy o czasie pracy kierowców , co stawia ich w gorszej sytuacji w zakre- sie regulowania kierowcom należności za wykonaną pracę w s tosunku do pracodawców, których kierowcy uznani są za pracowników delegowanych (wykonujących przewozy kabo - tażowe i cross-trade). Ponadto, wskazany przepis art. 26i przewiduje możliwość zastosowania odstępstwa jedynie w przypadku kierowców, których miesięczny przychód jest wyższy lub niższy niż przeciętne wynagrodzenie. Natomiast w przypadku kierow - ców, których miesięczny przychód jest równy przeciętne- mu wynagrodzeniu, ustawodawca nie dopuścił możliwości z astosowania odstępstwa, co w naszej ocenie nie znajduje uzasadnienia. Mając na uwadze skalę stwierdzonych naruszeń prze - strzegania przepisów dotyczących maksymalnego dobo- wego czasu pracy jeżeli praca wykonywana jest w porze n ocnej oraz funkcję odstraszającą kar, warto zastanowić się nad podwyższeniem wysokości kary za ten rodzaj naruszeń wymienionych w załączniku nr 3 do ustawy o transporcie drogowym . Kolejnym postulatem jest modyfikacja treści rozpo- rządzenia Ministra Rodziny, Pracy i P olityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2018 r. w sprawie dokumentacji pra- cowniczej by karta (lista) wypłaconego wynagrodzenia za pracę i innych świadczeń związanych z pracą oraz wniosek pracownika o wypłatę wynagrodzenia do rąk własnych (§ 6 pkt 3) zawierała także wyszczególnienie poszcze- gólnych składników wynagrodzenia za pracę . Obec- nie pracodawcy na listach płac mogą wykazywać ogólne w ynagrodzenie wypłacone kierowcy bez podania skład- ników wynagrodzenia. W takim przypadku pracownicy n ie uzyskują prawidłowej i pełnej informacji o składnikach swojego wynagrodzenia, utrudniona jest także ich weryfi - kacja (przez pracownika czy inspektora w trakcie czynności kontrolnych). 7.4. Handel – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym przepisów o ograniczeniu handlu 7.4.1. Przestrzeganie przepisów prawa pracy Zakres kontroli W 2023 r. przeprowadzono 71 kompleksowych kon- troli placówek handlowych wielkopowierzchniowych ( o powierzchni sali sprzedaży powyżej 300 m2), w których pracę świadczyło ponad 6,3 tys. osób, z których blisko 99% stanowili pracownicy. W mniejszych sklepach, w których wykonywało pracę ponad 2,3 tys. osób, w tym prawie 19% na innej podstawie niż stosunek pracy, zrealizowano 357 kontroli. Łącznie w placówkach handlowych przeprowadzo - no 428 kontroli. O cenie poddano szereg zagadnień z zakresu prawnej ochrony pracy. Zakres przedmiotowy kontroli objął nawią - zywanie i rozwiązywanie umów o pracę, prowadzenie dokumentacji związanej ze stosunkiem pracy, przestrze- ganie przepisów o czasie pracy i wypłacie wynagrodzeń o raz innych świadczeń ze stosunku pracy. Zbadano także respektowanie przepisów dotyczących udzielania urlopów wypoczynkowych, jak również unormowań dotyczących zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy. W odniesieniu do osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych spraw - dzono, czy otrzymują one minimalną stawkę godzinową p rzewidzianą dla tego typu stosunków umownych. Diagnoza Tak, jak w latach ubiegłych, w roku sprawozdawczym w placówkach wielkopowierzchniowych i mniejszych zbliżo- na była struktura dominujących nieprawidłowości, jednak ich s kala była różna. W dużych sklepach skala uchybień była dużo mniejsza (w niektórych przypadkach nawet dwukrot - nie). W placówkach wielkopowierzchniowych nieprawidło- wości dotyczyły stosunkowo niewielkich grup pracowników ( kilku – kilkunastu w danej placówce), natomiast w małych – nierzadko wszystkich zatrudnionych w sklepie. O ile w większych sklepach częściej stwierdzano nie - prawidłową realizację niektórych obowiązków pracodawcy l ub uprawnień pracownika, o tyle w mniejszych placówkach w dużo większym rozmiarze nie są one respektowane w ogóle. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 145 Przykładowo nieprawidłowe prowadzenie ewidencji cza- su pracy ujawniono w 22,5% placówek wielkopowierzch- niowych i 34,7% małych, zaś nieprowadzenie ewidencji o dpowiednio w 1 sklepie i w 8,2% sklepów. Nierealizowanie przez pracodawców obowiązków uznawanych za formalne (jak prowadzenie dokumenta - cji związanej ze stosunkiem pracy, czy odpowiednia treść r egulaminów pracy i obwieszczeń), powoduje – w wielu przypadkach – brak możliwości dokonania pełnych ustaleń dotyczących faktycznego czasu pracy, a co za tym idzie, i wysokości należnego wynagrodzenia. W obu rodzajach sklepów, tak jak w poprzednich latach sprawozdawczych, nie odnotowano znaczącej skali nie- prawidłowości w z akresie zawierania umów cywilno- prawnych w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę oraz przestrzegania przepisów o minimal- nej stawce godzinowej osób świadczących pracę na pod- stawie umów zlecenia oraz umów o świadczenie usług. W śród niewielkich placówek poddanych kontroli 84% stanowiły podmioty prowadzone przez przedsiębiorców zatrudniających do 9 osób, i – tak jak w poprzednich latach sprawozdawczych – ta grupa pracodawców najczęściej podejmowała próby ograniczania kosztów prowadzonej działalności gospodarczej m.in. poprzez: −zmniejszanie wielkości zatrudnienia, co skutkowało naru - szaniem przepisów o czasie pracy; −rezygnację z usług podmiotów wyspecjalizowanych w prowadzeniu dokumentacji kadrowej i ograniczanie korzystania z obsługi księgowej w zakresie naliczania wynagrodzeń. Nadrzędnym celem kontrolowanych małych przed - siębiorców jest przede wszystkim utrzymanie się w o brocie gospodarczym. Pracodawcy wskazują na wysoką konkurencyjność ze strony dużych sieci handlowych oraz konieczność zapewnienia jak najlepszych cen w swoich placówkach. Pracodawcy podnoszą również kwestie dwu - krotnego wzrostu minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2 023 r. i taki sam wzrost w 2024 r. Wskazują, że obcią- żenia w małych przedsiębiorstwach zdecydowanie zmniej- szają konkurencyjność ich ofert pracy względem sieci h andlowych, co powoduje trudności ze znalezieniem pra- cowników. Przekłada się to na nieprzestrzeganie przepisów p rawa pracy. Jest też grupa przedsiębiorców mająca świadomość obowiązków, które zostały na nich nałożone, ale jednak decydująca się na ich nierealizowanie, ze względu na korzy - ści finansowe. Wobec tej grupy kontrolowanych nawet sto- sowane sankcje nie przynoszą wymiernych efektów. Wnioski Prowadzone od ćwierćwiecza, systematyczne i komplek- sowe kontrole ukierunkowane na ocenę i poprawę stanu p rzestrzegania przepisów prawnej ochrony pracy w skle- pach, przyniosły znaczącą poprawę stanu praworządności w placówkach wielkopowierzchniowych – zwłaszcza doty- czy to sieci długo działających na polskim rynku na pod- stawie wewnętrznej standaryzacji procesów zarządzania Nieprawidłowości z zakresu prawnej ochrony pracy stwierdzone podczas kontroli placówek handlowych w latach 2022-2023 r. Wyszczególnienie Odsetek placówek skontrolowanych w danym zakresie, w których stwierdzono nieprawidłowości placówki wielkopowierzchnioweplacówki małe 2022202320222023 Ekwiwalent za urlop30,027,332,425,0 Udzielanie urlopu wypoczynkowego w roku nabycia do niego prawa 24,626,722,320,8 Prowadzenie akt osobowych20,725,451,658,3 Świadectwa pracy19,318,834,143,2 Udzielanie informacji o niektórych warunkach zatrudnienia 17,924,346,551,1 Prowadzenie ewidencji czasu pracy17,324,042,442,9 Wypłata wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych 15,422,541,637,9 Wypłata dodatkowego wynagrodzenia za pracę w porze nocnej 9,50,015,322,0 Ustalenie rozkładu czasu pracy9,113,936,328,7 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 146 ROZDZIAŁ 7 poszczególnymi aspektami wiążącymi się m.in. z zatrudnia- niem pracowników. W placówkach niesieciowych lub w sie- ciach opartych na polskim kapitale, zwłaszcza działających l okalnie, nieprawidłowości występują w większym nasileniu. Zjawisko to obserwuje się już od wielu lat. Natomiast w przypadku mniejszych sklepów oddziały - wanie inspekcji nie jest tak efektywne, ze względu na zmia- ny właścicielskie i lokalizacyjne, co utrudnia sprawowanie s ystematycznego nadzoru. Ponadto dla małych firm głów- ną trudność stanowi zakres nałożonych obowiązków zwią- zanych z zatrudnianiem pracowników oraz częstotliwość i o bszerność zmian przepisów. 7.4.2. Przestrzeganie przepisów o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni Zakres kontroli Celem kontroli było dokonanie oceny przestrzegania przepisów ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . Podobnie jak w latach ubiegłych podejmowane czynno- ści w większości przypadków miały charakter interwencyj- ny. Realizowano także kontrole planowe, w szczególności w tych placówkach, w których dokonywano kompleksowej oceny stanu przestrzegania przepisów prawa pracy. Dobór sklepów do kontroli wynikał z rozpoznania inspek - torów pracy oraz z przyjętych skarg. W pierwszej kolejności k ontrolowano placówki, w których uprzednio stwierdzono naruszenia przepisów ustawy. W 2023 r. skontrolowano łącznie 1 933 placówki han- dlowe (w tym 114 wielkopowierzchnowych). Dodatkowo inspektorzy pracy, dokonując rozpoznania (przede wszyst- kim na skutek napływających sygnałów), odwiedzili 171 placówek , stwierdzając, że były one – zgodnie z przepisa- mi – zamknięte. Zatem działania kontrolne i rozpoznawcze o bjęły łącznie 2 104 sklepy. Diagnoza Skala naruszania zakazu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czyn- ności związanych z handlem w niedziele, święta, w sobotę p oprzedzającą Święta Wielkanocne bądź w Wigilię Bożego Narodzenia, tak jak w 2022 r. jest wysoka (wyraźnie wyż - sza od notowanej w latach poprzednich). Ujawniono powierzanie pracy w handlu lub czynności związanych z handlem w wyżej wskazane dni 1 223 pracownikom (wobec 1 334 w roku 2022) oraz 428 zatrudnionym na innej podstawie niż stosunek pracy (w 2022 r. – 440), a także 36 osobom świadczącym pra - cę bez żadnej umowy – nielegalnie (w 2022 r. – 36). Ocena przestrzegania ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni w placówkach wielkopowierzchniowych odbyła się na podstawie 114 kon- troli przeprowadzonych w tego typu podmiotach. Odsetek sklepów naruszających zakaz powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czyn - ności związanych z handlem, w tej grupie, wyniósł 64,9%, nieprawidłowości ujawniono w 74 kontrolach (w poprzednim roku sprawozdawczym w 104, co stanowiło 53,6% kontroli). W pozostałych placówkach handlowych skala nieprawidło - wości była wyraźnie mniejsza – przywołanych przepisów n ie przestrzegano w 503 (27,7%) sklepach (wobec ok. 17,4% w 2022 r. – 465 kontroli). W obu grupach sklepów nieprawidłowości dotyczyły przede wszystkim prowadzenia handlu lub wykonywania czynności związanych z handlem przez pracowników lub zatrudnionych w niedziele. Uchybienia te – w odniesie- niu do pracowników – ujawniono w 67,6% placówek wiel- kopowierzchniowych (wobec 54,6% w 2022 r.) oraz 27,8% m niejszych (21% w 2022 r.). W przypadku zatrudnionych nieprawidłowości stwierdzono w ponad 90% (29 na 32 pla - cówki skontrolowane w tym zakresie) sklepów wielkopo- wierzchniowych (56,4% w 2022 r.) i blisko 37% (209 na 567 p oddanych kontroli) małych (przy 28,8% w 2022 r.). Jednak skala zatrudnienia niepracowniczego w obu kontrolowa - nych grupach placówek nie była duża (niespełna 4% osób świadczących pracę w przypadku wielkopowierzchniowych i blisko 11% w mniejszych) i w większości skontrolowanych sklepów pracę świadczyli wyłącznie pracownicy. W związku z tym można stwierdzić, że w przypadku zatrudnionych, sam odsetek naruszających przepisy sklepów nie odzwierciedla rzeczywistej skali problemu. Nieprzestrzeganie zakazu powierzania pracownikom handlu i wykonywania czynności związanych z handlem w święto ujawniono w 13,2% placówek wielkopowierzch- niowych i 9,5% mniejszych (w 2022 r. odpowiednio 8% i 11,2%). Wobec zatrudnionych nieprawidłowości występo- wały jedynie w mniejszych sklepach (27,5%, wobec 20% w 2 022 r.). W dużych sklepach nie stwierdzono również powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub wykonywania czynności związanych z handlem w dniu Naruszanie zakazu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem w latach 2021-2023 202120222023 5,1 20,0 29,8 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 147 24 grudnia lub w sobotę poprzedzającą Święta Wiel- kanocne p o godzinie 14 . Nieprawidłowości tego rodzaju wystąpiły wyłącznie w mniejszych placówkach handlowych, z których 3% powierzało wykonywanie wyżej wskazanych prac pracownikom, a 8,2% – zatrudnionym na innej podsta - wie niż stosunek pracy (w 2022 r. odpowiednio 5% i 8,3%). Wzrost odsetka sklepów nieprzestrzegających zaka- zu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w h andlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem w dni objęte zakazem spowodowany był głów - nie nieprawidłowym korzystaniem na szeroką skalę z dwóch wyłączeń spod zakazu handlu , co szerzej opi- sano poniżej. Powodem było również przeoczenie przez m niejszych przedsiębiorców utraty mocy obowiązywania z dniem 1 sierpnia 2023 r. art. 15i ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapo- bieganiem, przeciwdziałaniem i z walczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych . Przepis ten przewidywał, że w okresie obo- wiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo sta- nu epidemii oraz w okresie 30 dni następujących po ich o dwołaniu zakaz, o którym mowa w art. 5 ustawy o ogra- niczeniu handlu w n iedziele i święta oraz w niektóre inne dni , nie obowiązuje w niedziele w zakresie wykonywania czynności związanych z handlem, polegających na rozła- dowywaniu, przyjmowaniu i ekspozycji towarów pierwszej p otrzeby oraz powierzania pracownikowi lub zatrudnio- nemu wykonywania takich czynności (nie dotyczy to nie- dziel, które przypadają w święto). Począwszy od 1 sierpnia 2 023 r. przedsiębiorcy nie mogli zatem legalnie powierzać pracownikom wspomnianych czynności w niedziele, chy - ba że korzystali z jednego z wyjątków określonych w art. 6 ust. 1 ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . Zarówno w wielkopowierzchniowych, jak i mniejszych pla- cówkach handlowych stwierdzano wielokrotne naruszanie z akazu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni. W 24 kontrolach (wobec 36 w 2022 r.) ujawniono przypad - ki naruszania art. 4 ustawy o ograniczeniu handlu w niedzie- le i ś więta oraz w niektóre inne dni (zakaz nieodpłatnego powierzania wykonywania pracy w handlu lub wykonywania czynności związanych z handlem w placówkach handlowych w niedziele i święta, a także w dniu 24 grudnia i w sobotę bezpośrednio poprzedzającą pierwszy dzień Świąt Wielkiej Nocy). Tak jak w latach poprzednich wynikało to z powierza- nia pracy członkom rodziny innym niż wymienieni art. 6 u st. 4 ustawy (czyli niebędących małżonkiem, dziećmi wła- snymi lub małżonka, dziećmi przysposobionymi, rodzicami, m acochą, ojczymem, rodzeństwem, wnukami, dziadkami). Przedsiębiorcy stosunkowo dobrze znają przepisy obo - wiązujące w zakresie zakazu handlu i korzystają z możliwo- ści, jakie dają wyłączenia spod zakazu handlu, określone w a rt. 6 ustawy, jednakże zdarzały się przypadki niewła- ściwego ich stosowania – w 2023 r. tak samo jak w roku poprzednim, liczne. Już w Sprawozdaniu z działalności Państwowej Inspek - cji Pracy w 2022 r. skonstatowano, że po wejściu w życie z dniem 1 lutego 2022 r. nowelizacji ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni , przed- siębiorcy zaczęli poszukiwać nowych możliwości korzysta- nia z wyłączeń dających możliwość legalnego prowadzenia h andlu w niedziele. W jednej z sieci wielkopowierzchnio- wych ujawniono nieprawidłowe korzystanie z wyłączenia, o k tórym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 20 (w tym przypadku cho- dziło o prowadzenie handlu za pośrednictwem platformy i nternetowej). Do najczęściej wykorzystywanych nieprawidłowo wyjąt - ków należały określone w: −art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy o ograniczeniu handlu w nie- dziele i święta oraz w niektóre inne dni (placówki han- dlowe w zakładach prowadzących działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku) oraz −art. 6 ust. 1 pkt 31 ww. ustawy (placówki handlowe pro - wadzone przez podmioty nabywające towary na terenie rolno-spożywczych rynków hurtowych; w tym przypadku wyjątek dotyczy wyłącznie prowadzenia czynności zwią - zanych z handlem oraz powierzania pracownikowi lub zatrudnionemu wykonywania tych czynności). Drugi spośród wskazanych wyjątków budzi istotne wąt - pliwości, które – jak się wydaje – mogą zostać rozstrzy- gnięte jedynie poprzez zmiany legislacyjne. W aktualnym s tanie prawnym, art. 6 ust. 1 pkt 31 ustawy umożliwia bowiem powierzanie czynności związanych z handlem w niedzielę i święto w placówce handlowej nawet wów - czas, gdy w sklepie nie jest prowadzony handel towa- rami nabytymi na terenie rolno-spożywczych rynków h urtowych, pod warunkiem, że podmiot, który dany sklep prowadzi, nabywa takie towary. Ponadto przepis ten nie zawiera warunku nabycia tychże artykułów w dni objęte zakazem handlu, co prowadzi to sytuacji, w której naby - cie na terenie rolno-spożywczego rynku hurtowego, p rzez podmiot prowadzący placówkę handlową, minimal- nej ilości towarów w dowolnym dniu tygodnia, uprawnia s klep do skorzystania z wyłączenia w niedzielę lub świę- to. W ocenie Państwowej Inspekcji Pracy jest to niezgod- ne z intencjami ustawodawcy wyrażanymi w toku prac l egislacyjnych. Skłonienie przedsiębiorców do zaprzestania korzystania z pierwszego ze wskazanych wyłączeń było o tyle utrud - nione, że orzecznictwo w sprawach o wykroczenia było w zakresie interpretacji wskazanego wyżej przepisu nie- jednolite, a przedsiębiorcy – należący do kilku sieci (w tym f ranczyzowych) dysponowali opiniami prawnymi legitymizu- jącymi ich praktyki. O d początku obowiązywania art. 6 ust. pkt 10 (tj. od 1 marca 2018 r.) inspekcja pracy stała na stano - wisku, że wyjątek spod zakazu handlu, o którym mowa powyżej, dotyczy tych placówek handlowych, które zlo- kalizowane są w zakładach prowadzących działalność w z akresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku. Redakcja przepisu wskazuje bowiem, że sklep powinien stanowić część zakładu, a nie odwrotnie. Taka interpre - tacja prowadziła do zakwestionowania praktyk polegają- cych na organizowaniu w sklepach czytelni, galerii sztuki SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 148 ROZDZIAŁ 7 z interpretacją SN. Orzecznictwo w tym zakresie wciąż wymaga monitorowania. Kontrole respektowania ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni powinny być kontynuowane, w szczególności ze względu na wyraźny wzrost odsetka kontroli, w toku których ujawniono nieprze - strzeganie przepisów. 7.5. Edukacja – przestrzeganie przepisów prawnej ochrony pracy Zakres kontroli Inspektorzy pracy przeprowadzili 103 kontrole na terenie całego kraju (w 2022 r. – 93, w 2021 r. – 84). W skontrolo- wanych podmiotach zatrudnionych było 5,4 tys. osób, w tym b lisko 5,3 tys. na podstawie stosunku pracy. Z ustaleń inspektorów pracy wynika, że podstawową formą nawiązania pracowniczego stosunku pracy w kontro - lowanych podmiotach, są przepisy Kodeksu pracy i ustawy Karta Nauczyciela , ale występują także przypadki zatrud- niania pracowników na podstawie umów cywilnoprawnych. C elem przeprowadzonych kontroli było ustalenie przestrze- gania przez dyrektorów placówek oświatowych przepisów w w. aktów prawnych. Organem prowadzącym dla kontrolowanych szkół był samorząd terytorialny (gminny, powiatowy i wojewódzki) lub osoby fizyczne i prawne (87 kontrole dotyczyły placówek sektora publicznego, a 16 sektora prywatnego). Kontroli zostały poddane wszystkie typy jednostek oświa - towych (przedszkola, szkoły podstawowe, szkoły ponadpod- stawowe, policealne). D ominowały placówki oświatowe o zatrudnie- niu od 10 do 49 pracowników (58 kontroli) i od 50 do 249 p racowników (43 kontrole). czy wypożyczalni sprzętu sportowego. Ze względu na nie- jednolitość orzecznictwa sądowego zapadłego na tle stanów f aktycznych zbliżonych do opisanych powyżej, w 6 sprawach rozstrzygniętych prawomocnie wyrokami uniewinniającymi oraz jednej, w której doszło do prawomocnego umorzenia postępowania, Główny Inspektor Pracy wystąpił do Prokura - tora Generalnego o wniesienie kasacji (w sprawach o wykro- czenia może wnieść ją wyłącznie Prokurator Generalny lub R zecznik praw Obywatelskich). We wszystkich tych spra- wach Prokurator Generalny podzielił stanowisko inspekcji i wniósł ten nadzwyczajny środek zaskarżenia. W roku sprawozdawczym Sąd Najwyższy rozstrzy - gnął 5 kasacji wniesionych przez Prokuratora Generalne- go na wniosek Głównego Inspektora Pracy. Dwie spośród n ich zostały wniesione w 2022 r., a 3 – w 2023 r. Kolejna z wniesionych w 2023 r. kasacji została rozpoznana już w 2024 r. We wszystkich przypadkach Sąd podzielił stanowisko Państwowej Inspekcji Pracy co do sposobu rozumienia art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . W 3 spośród rozstrzygnię- tych spraw Sąd orzekał na rozprawie, natomiast w pozosta- łych – na posiedzeniu bez udziału stron w trybie art. 535 u st. 5 Kodeksu karnego (gdzie przesłanką jest oczywista zasadność kasacji). Wyroki zostały wydane przez różne składy orzeka - jące – we wszystkich przypadkach zaskarżone wyroki s ądu II instancji zostały uchylone i przekazane do ponowne- go rozpoznania. Z daniem Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwo- ści, że zakaz nie obowiązuje w placówkach handlowych z najdujących się „w” zakładach prowadzących działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty i wypoczynku. Sąd nie dostrzega w tym przepisie luki, uznając go za jasny i wystar - czający. Ustawodawca nie zrównał placówki handlowej z z akładem, przez przyimek „w” wyraźnie zaznaczył, że dzia- łalność handlowa musi być prowadzona w ramach innej s połecznie użytecznej działalności. Zatem sklep i dzia- łalność w zakresie kultury, sportu, oświaty i wypoczynku p owinna łączyć określona relacja – sklep i zakład nie mogą być na tym samym poziomie organizacyjnym – działalność placówki handlowej musi zawierać się w ramach zakładu. Ustawienie regałów ze sprzętem sportowym czy książkami nie stwarza takiej relacji, by cały obiekt można było nazwać zakładem, w którego ramach działa placówka handlowa. W związku z powyższym można mówić już o utrwa - lonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego. Sądy okręgo- we dostrzegły już opisane wyroki i uwzględniają je – choć n ie we wszystkich sprawach – w wydawanych orzeczeniach odwoławczych. Wnioski Rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy kasacji wniesio- nych przez Prokuratora Generalnego pozwoliło na ustalenie w łaściwej wykładni art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy o ogranicze- niu handlu w n iedziele i święta oraz w niektóre inne dni , jednak nadal niektóre sądy orzekają w sposób niezgodny Przestrzeganie przepisów prawnej ochrony pracy w jednostkach oświatowych w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości 202120222023 Nawiązanie stosunku pracy z nauczycielem 625965 Wynagradzanie nauczycieli465257 Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych 343640 Ustanie zatrudnienia, świadectwa pracy 333538 Urlopy wypoczynkowe323641 Urlopy dla poratowania zdrowia-34 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 149 Diagnoza Najwięcej nieprawidłowości dotyczyło nawiązania stosunku pracy z nauczycielami , w tym umów o pracę oraz mianowania jako podstawy stosunku pracy. Były one następstwem niepotwierdzania na piśmie rodzaju umowy oraz jej warunków (brak wskazania wymiaru czasu pracy, nieprecyzyjne określenie wynagrodzenia nauczyciela), zawarcia umowy o pracę na czas określony w warunkach, w których winna zostać zawarta umowa o pracę na czas nieokreślony, niepotwierdzenia przekształcenia stosunku pracy nawiązanego na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w stosunek pracy na podstawie mianowa - nia. Kontrole przeprowadzone przez inspektorów pracy u jawniły zawieranie umów cywilnoprawnych przy zachowaniu warunków wykonywania pracy na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem (w 2023 r. stwier - dzono nieprawidłowości w 5 kontrolach, a w 2022 r. w 3 kontrolach). Trzeba podkreślić, że nieprawidłowości te, podobnie jak w latach ubiegłych, dotyczą jedynie jed - nostek oświatowych prowadzonych przez osoby fizyczne i prawne. Z kolei naruszenia przepisów w zakresie wynagradza- nia nauczycieli dotyczyły naliczania i wypłacania wyna- grodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy. Powyższe p rzejawiało się w zaniżaniu wynagrodzenia, nieterminowo- ści wypłaty wynagrodzenia, czy wynagrodzenia za pracę w ramach godzin ponadwymiarowych i godzin doraźnych zastępstw, nieprzyznawaniu lub zaniżaniu dodatków moty - wacyjnych i stażowych. Przeprowadzone kontrole wykazały także znaczną licz- bę nieprawidłowości dotyczących ustania zatrudnienia, w tym treści świadectw pracy wystawianych nauczycielom (38 kontroli). Polegały one m.in. na nieokreśleniu w sposób prawidłowy trybu lub podstawy prawnej ustania stosunku pracy czy okresu wykonywanej pracy oraz wymiaru wyko - rzystanego urlopu wypoczynkowego, a także na niepełnym u zasadnieniu wypowiedzenia złożonego nauczycielowi. Stwierdzone zostały także uchybienia w zakresie urlo- pów wypoczynkowych , w tym urlopów uzupełniających. Przejawiały się one m.in. w braku planów urlopowych dla dyrektorów, wicedyrektorów oraz nauczycieli zatrudnio - nych na stanowiskach kierowniczych, nieterminowym wypłacaniu wynagrodzenia oraz ekwiwalentu za urlop lub zaniżaniu tego wynagrodzenia (ekwiwalentu), w niewyko - rzystaniu przez nauczycieli placówek feryjnych urlopów wypoczynkowych w roku, w którym nabyli prawo do tego urlopu, udzielaniu urlopu uzupełniającego w trakcie trwa - nia ferii letnich lub zimowych. Niewielkie trudności spra- wiało dyrektorom kontrolowanych jednostek oświatowych u dzielanie nauczycielom urlopów dla poratowania zdro- wia (w tym zakresie w 2023 r. stwierdzono nieprawidłowo- ści w 4 kontrolach). P odobnie, jak w poprzednich latach, kontrole wykazały nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania zakładowe- go funduszu świadczeń socjalnych , a dotyczyły one niewłaściwego sposobu naliczania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla nauczycieli, będących emerytami lub rencistami, nieterminowego przekazywa - nia odpisów na odrębny rachunek bankowy zfśs, czy też g romadzeniu danych osobowych, których przechowywa- nie było zbędne do realizacji celów określonych w ustawie o zfśs . Ponadto nieprawidłowości w omawianym zagad- nieniu dotyczyły błędów w treści regulaminów zfśs i zasad p rzyznawania świadczeń. Wnioski Przeprowadzone w placówkach oświatowych kon- trole potwierdziły nieprawidłowości ujawniane w latach p oprzednich. W odniesieniu do zagadnień związanych z zakładowym funduszem świadczeń socjalnych najczę - ściej stwierdzano, iż obowiązujące w szkołach regulaminy przyznawania świadczeń z tego funduszu nie są uzgadnia- ne z organizacjami związkowymi, co prowadzi do przyzna- wania świadczeń bez uzgodnienia z tymi organizacjami. N ależy wskazać, że w wyniku wniosku legislacyj- nego Głównego Inspektora Pracy skierowanego w 2 022 r. do Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższe- go, doprecyzowano art. 53 ustawy Karta Nauczy- ciela i od 1 stycznia 2024 r. odpis na zfśs dla nauczycieli będących emerytami, rencistami lub pobierającymi świad- czenia kompensacyjne jest ustalany jako iloczyn: −planowanej, przeciętnej w danym roku kalendarzowym liczby nauczycieli będących emerytami lub rencistami oraz nauczycieli pobierających nauczycielskie świadcze - nie kompensacyjne, skorygowanej w końcu danego roku kalendarzowego do faktycznej, przeciętnej liczby tych nauczycieli; −42% kwoty bazowej wynikającej z ustawy budżetowej – obowiązującej w dniu 1 stycznia danego roku. Podobnie, jak w latach poprzednich, należy podkreślić pojawiające się wątpliwości dotyczące sposobu rozlicza - nia i wypłacania wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych . Kontrole wykazały bowiem, że roz- liczanie godzin ponadwymiarowych nauczycieli na podsta- wie art. 39 ust. 4 ustawy Karta Nauczyciela w okresach miesięcznych jest praktycznie niewykonalne, gdyż zgodnie z tym przepisem składniki wynagrodzenia, których wyso - kość może być ustalona jedynie na podstawie już wykona- nych prac, wypłaca się miesięcznie lub jednorazowo z dołu w ostatnim dniu miesiąca. W praktyce szkoły najczęściej rozliczają godziny ponadwymiarowe w okresach tygodnio - wych lub wypłacają należności z tego tytułu w następnym miesiącu. Powyższe uzasadnia zmianę regulacji w części dotyczącej okresu rozliczeniowego. Kontrolując zagadnienia związane z nawiązywa - niem umów o pracę z nauczycielami, stwierdzono liczne p rzypadki niepotwierdzania na piśmie rodzaju umowy o pracę oraz nieprawidłowości w treści umów (najczę - ściej był to brak wskazania miejsca wykonywania pra- cy, co w przypadku zespołu szkół ma bardzo istotne z naczenie). Prowadzone czynności kontrolne ujawniły rów- nież naruszenia dotyczące sposobów nawiązania stosun- ku pracy. zamiast mianowania stosowano umowy o pracę. P onadto nawiązywano stosunki pracy na podstawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 150 ROZDZIAŁ 7 umowy o pracę na czas określony z pominięciem ograni- czeń określonych w art. 10 ust. 7 ustawy Karta Nauczy- ciela (skala nieprawidłowości w tym zakresie jest podobna jak w 2022 r.). 7.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania młodocianych, a także wydawanie zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudnia- nia młodocianych Zakres kontroli W 2023 r. przeprowadzono 494 kontrole przestrze- gania przepisów dotyczących zatrudniania młodocia- nych (w 2022 r. – 461 kontroli). Kontrolowani pracodawcy zatrudniali blisko 12,8 tys. pracowników, w tym 12,2 tys. osób na podstawie stosunku pracy, z czego 2 516 stano - wili pracownicy młodociani. Najwięcej kontroli – 64% przeprowadzono u praco- dawców zatrudniających do 9 pracowników (zatrudniali o ni 816 młodocianych) oraz u pracodawców zatrudniają- cych od 10 do 49 pracowników – 28% kontroli (zatrudniali o ni 795 młodocianych). Natomiast największa liczba młodocianych była zatrud - niona, podobnie jak w latach ubiegłych w takich branżach jak: handel i naprawy (672 młodocianych), pozostała działalność usługowa (488 młodocianych), przetwórstwo przemysłowe (953 młodocianych) oraz zakwaterowanie i usługi gastronomiczne (178 młodocianych). U pracodaw - ców prowadzących wyżej wymienione rodzaje działalno- ści inspektorzy przeprowadzili łącznie 430 kontroli (87% w szystkich). Diagnoza Wyniki kontroli pozwalają na stwierdzenie, iż niepra- widłowości w zakresie przestrzegania przepisów prawa p racy przy zatrudnianiu młodocianych, mają charakter powtarzalny. Podobnie, jak w ubiegłych latach, najwięcej nieprawidłowości dotyczyło braku udzielenia informacji przedstawicielom ustawowym młodocianego o ryzy- ku zawodowym oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami , co ujawniono w 345 kontrolach (w 2022 r. – 281 kontroli). Ponadto, pracodawcy naruszają obowiązek prowadze - nia różnego rodzaju ewidencji związanych z zatrud- nianiem pracowników młodocianych . Podczas 187 kontroli (w 2022 r. – 175 kontroli) stwierdzono brak prowa- dzenia ewidencji czasu pracy przy pracach wzbronionych, a dozwolonych w celu odbycia przygotowania zawodowe- go. Nieprowadzenie takiej ewidencji uniemożliwia ocenę s topnia narażenia na występowanie warunków wykony- wania pracy stwarzających największe zagrożenie dla z drowia młodocianych pracowników. Kolejną grupę nieprawidłowości w zakresie zatrud - niania pracowników młodocianych stanowią uchybienia w zakresie opracowywania wykazów stanowisk i rodza- jów prac wzbronionych oraz dozwolonych dla celów p rzygotowania zawodowego . Niedopełnienie obowiąz- ku prowadzenia wykazu prac wzbronionych stwierdzono w 151 kontrolach (w 2022 r. – w 142 kontrolach). W nieco mniejszej liczbie kontroli (143), ujawniono, że pracodaw - cy nie opracowali wykazu prac dozwolonych dla potrzeb odbycia przygotowania zawodowego. Niestety, 141 kontroli (w 2022 r. – 135 kontroli) potwier - dziło niewykonywanie obowiązku właściwego przygo- towania młodocianych d o pracy . Nieprawidłowość polegała na dopuszczeniu pracowników młodocia- nych do pracy bez szkolenia wstępnego w zakresie bez- pieczeństwa i higieny pracy oraz bez wstępnych badań profilaktycznych. Wnioski Jak wykazały kontrole, od lat główną nieprawidłowością przy zatrudnianiu pracowników młodocianych jest nieprze- strzeganie przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. Brak odpowiednich badań lekarskich oraz szkoleń bhp w przypadku młodocianych jest szczególnie niebez - pieczny i w perspektywie długookresowej może powodować ogromne koszty społeczne. Ponadto, pracodawcy nadal mają problemy w sporzą - dzaniu profesjonalnej dokumentacji dotyczącej bezpieczeń- stwa i higieny pracy młodocianych, takiej jak wykaz prac w zbronionych młodocianym czy też ocena ryzyka zawodo- wego na danym stanowisku pracy uwzględniająca warun- ki zatrudnienia takiego pracownika, a także wymaganych ewidencji. Aktualny pozostaje postulat zmiany przepisów art. 201 Kodeksu pracy, dotyczący badań lekar- skich pracowników młodocianych , poprzez dostoso- wanie go do wymogów przepisów Konwencji MOP nr 77 i 78, które stanowią, że młodociany poniżej 18 lat powi- nien podlegać badaniom lekarskim w odstępach nie dłuż- szych niż rok. Zmiana redakcyjna powinna również objąć art. 193 Kodeksu pracy, poprzez określenie formy, w jakiej ewidencja pracowników młodocia - nych m a być prowadzona . Analiza wyników kontroli prowadzi do wniosku, że celo- we jest kontynuowanie kontroli, szczególnie u pracodawców z branż, w których stwierdzono najwięcej nieprawidłowo- ści. Uzasadnione jest też prowadzenie dalszej współpracy z organami i instytucjami zajmującymi się sprawami zatrud- niania młodocianych w celu podnoszenia świadomości prawnej pracodawców i ograniczania liczby naruszeń prawa pracy (kuratoria, szkoły, hufce pracy, urzędy pracy, organiza - cje rzemieślnicze i organy kontroli). Ponadto, niezbędne jest prowadzenie szkoleń z zakresu prawnej ochrony pracy młodocianych, w których uczestniczy - liby pracodawcy, a także prowadzenie współpracy ze szkoła- mi uczącymi młodzież odbywającą przygotowanie zawodowe p olegającej na organizowaniu przy współudziale szkół spo- tkań z uczniami, rodzicami oraz opiekunami uczniów będą- cych pracownikami młodocianymi, celem uświadamiania ich SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 151 o przysługujących uprawnieniach i obowiązkach w zakresie przygotowania zawodowego. Natomiast szeroko zakrojo- na działalność promocyjno-prewencyjna niewątpliwie może p rzyczynić się do poprawy warunków pracy pracowników młodocianych. Wydawanie zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci W 2023 r. do okręgowych inspektoratów pracy wpłynęło 2 689 wniosków o wydanie zezwolenia na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko do ukoń- czenia przez nie 16. roku życia. W porównaniu do lat poprzed- nich nastąpił znaczny wzrost wydanych zezwoleń na pracę d zieci, bowiem w 2022 r. wydano 2 568 zezwoleń, natomiast 2021 r. – 1 773 zezwolenia. Podobnie jak w latach ubiegłych, większość wniosków dotyczyła zamiaru zatrudniania dzieci podczas prób i występów w przedstawieniach teatralnych, operowych, udziału w filmach i reklamach oraz sesjach fotograficz- nych, sporadycznie wydawano zezwolenia na działalność s portową. Po rozpatrzeniu wniosków inspektorzy pracy wydali w trybie art. 304 5 Kodeksu pracy 2 686 decyzji zezwalają- cych n a wykonywanie pracy przez dzieci . Decyzje te były wydawane po przeprowadzeniu kontroli u wnioskodawców i stwierdzeniu, że nie istnieją jakiekolwiek uwarunkowania, które uniemożliwiłyby wydanie decyzji w sprawie zezwole - nia na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych p rzez dziecko. Wydając przedmiotowe decyzje, inspektorzy pracy sformułowali szereg niezbędnych ustaleń wymaga- nych z e względu na dobro dziecka oraz rodzaj, charak- ter albo warunki wykonywania pracy lub innych zajęć z arobkowych przez dzieci , zobowiązując wnioskodawców np. do zapewnienia opieki osoby dorosłej nad dziećmi pod- czas prób i spektakli, przestrzegania dopuszczalnego (okre- ślonego w wydanej decyzji) dobowego wymiaru czasu pracy d ziecka. Nie wszystkie złożone wnioski zawierały niezbędne dokumenty (np. brak orzeczenia lekarskiego o braku prze - ciwwskazań do wykonywania pracy przez dziecko czy brak o pinii poradni psychologiczno-pedagogicznej), toteż inspek- torzy pracy wydali w 2023 r. 3 decyzje odmawiające wydania zezwolenia na pracę dzieci. Informacja na temat uzyskanych efektów w wyniku reali - zacji wydanych zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci zawarta została w części 14 Sprawozdania „Działalność PIP w ujęciu statystycznym”. 7.7. Przestrzeganie przepisów dotyczących pracowniczych planów kapitałowych Zakres kontroli W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała kon- trole dotyczące przestrzegania przepisów o pracowniczych p lanach kapitałowych (PPK). W tym roku, podobnie jak w roku ubiegłym, kontroli podlegały wszystkie podmio - ty zatrudniające, objęte stosowaniem ustawy, bez wzglę- du na stan zatrudnienia czy formę własności. Zakresem k ontroli objęte zostały zagadnienia dotyczące obowiąz- ku zawarcia umowy o zarządzanie i prowadzenie pra- cowniczych planów kapitałowych oraz dokonywania w płat do PPK w wymaganym przepisami terminie. Łącznie przeprowadzono 262 kontrole (w 2022 r.– 267, w 2021 r. – 262), z czego 36 kontroli inicjowanych było skargami pra- cowników (w 2022 r. – 58, w 2021 r. – 62). W skontrolowanych jednostkach pracę świadczyło 74,1 tys. osób, w tym blisko 60 tys. pracowników na podsta - wie stosunku pracy. Najwięcej kontroli przeprowadzono w podmiotach zatrud- niających od 50 do 249 osób – 98 kontroli. Ponadto 76 kontroli p rzeprowadzono w podmiotach zatrudniających od 10 do 49 osób, 57 kontroli – w zakładach powyżej 250 osób oraz 31 kontroli w podmiotach zatrudniających do 9 osób. 47 kontroli dotyczyło sektora publicznego, z czego 4 kontrole przepro - wadzono w jednostkach państwowych, 43 – w jednostkach s amorządowych. Diagnoza Nieprawidłowości stwierdzono u prawie 23% kontrolo- wanych pracodawców, co wskazuje na wzrost w sto- sunku do dwóch ostatnich lat (w 2022 r. – u 16% kontrolowanych pracodawców, w 2021 – u 13,7%). Najwięcej nieprawidłowości ujawniono w zakładach zatrudniających do 9 osób (45% kontrolowanych pracodaw- ców) oraz od 10 do 49 osób (35,5%). N aruszenia przepisów dotyczyły głównie pracodawców z sektora prywatnego (29% kontrolowanych). W sekto - rze publicznym występowały zdecydowanie rzadziej (13% pracodawców). Co do zasady, umowy o zarządzanie PPK, były zawie- rane w określonych przepisami terminach. Stwierdzono 1 4 wykroczeń w zakresie braku umowy o zarządzanie PPK oraz 8 wykroczeń dotyczących uchybienia terminom zawarcia umów o zarządzanie PPK. Jako główną przyczy - nę podawano: przeoczenie terminu przez podmiot zatrud- niający (umowa była zawierana po otrzymaniu od Polskiego F unduszu Rozwoju wezwania do zawarcia tej umowy). Inne przyczyny to brak dostatecznej wiedzy w zakresie nowych obowiązków dotyczących PPK, zwłaszcza w mniejszych podmiotach zatrudniających. W odniesieniu do zawierania umów o prowadzenie PPK w imieniu i na rzecz osoby zatrudnionej inspektorzy pracy stwierdzili 25 wykroczeń, w tym 17 dotyczyło nie- zawarcia umowy, a pozostałe zawarcia umowy po termi- nie. Często nieterminowe zawarcie umów o prowadzenie P PK dotyczyło poszczególnych pracowników, np. nowo zatrudnionych. Wśród przyczyn tej nieprawidłowości wska - zywano: niewywiązanie się z obowiązków wskazanych w umowie o współpracy przez wynajęte zewnętrzne biuro SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 152 ROZDZIAŁ 7 rachunkowe, brak dostatecznej wiedzy służb pracowni- czych, błędy interpretacyjne obowiązujących przepisów p rawa. Najwięcej, bo 52 wykroczenia stwierdzono w zakre- sie dokonywania wpłat do PPK , w tym: −28 wykroczeń w zakresie niedokonania wpłaty do PPK; −2 wykroczenia dotyczące zaniżenia kwoty należnej; −22 wykroczenia dotyczyły nieterminowego przekazania środków do PPK. Wskazywane przez pracodawców przyczyny wyżej wymienionych uchybień to: pomyłka przy wpisywaniu kwoty przelewu wpłaty do PPK, brak środków finanso - wych na dokonanie wpłat, błędy w funkcjonowaniu pro- gramów kadrowo-płacowych, niewłaściwe oznaczenie pr zekazywanych kwot, co skutkowało zwrotem przekaza- nych środków. P onadto część nieprawidłowości związana była z ponownym autozapisem do PPK, który miał miej - sce od 1 marca 2023 r. Ponowny autozapis dotyczył osób, które złożyły deklarację o rezygnacji z dokonywania wpłat do PPK. W ramach autozapisu mogły one pozostać w PPK (pracodawca zapisywał je automatycznie) lub złożyć ponowną rezygnację z oszczędzania w programie. Wyniki kontroli prowadzonych w 2023 r. pokazu - ją, iż pracodawcy w większości przypadków wywiązu- ją się z n ałożonych na nich obowiązków wynikających z ustawy o PPK. Dotyczy to zwłaszcza dużych zakładów pracy, które jako pierwsze zobowiązane były do wdro- żenia PPK. Zazwyczaj w takich podmiotach w ramach k omórki kadrowo-płacowej wyznaczani są pracownicy, którzy zajmują się wyłącznie obsługą PPK. Nieprawidło - wości, jeśli występują, dotyczą głównie małych zakładów, zatrudniających do 25 pracowników, gdzie nie ma fachowej obsługi. Jednakże pomimo występujących nieprawidło - wości nie możemy mówić o ich dużej skali, czy rażących naruszeniach. Niedokonanie wpłaty na PPK lub nieterminowe przekazywanie środków na PPK, było najczęściej stwierdzaną nieprawidłowością . Przyczyną ww. naru- szeń były problemy finansowe pracodawców. P onadto analiza wyników kontroli wykazała, że zarów- no pracodawcy, jak i pracownicy nadal podchodzą nie- ufnie do zaproponowanej przez Państwo możliwości o szczędzania, stąd masowe składanie deklaracji o rezy- gnacji z udziału w PPK czy brak chęci dokonywania wpłat d odatkowych. Podnoszona jest kwestia braku rzetelnej Skargi dotyczące nieprzestrzegania przepisów ustawy o pracowniczych planach kapitałowych Przedmiot skargi Liczba skarg Zasadność skarg Zasadne Zasadne częściowo Bez- zasadne Niemożliwe do ustalenia W toku Nieprawidłowości dot. dokonywania wpłat do PPK8244-10235 Nieprawidłowości dot. zawierania umowy o zarządzanie PPK 2510-591 Niezawarcie umowy o prowadzenie PPK w imieniu i na rzecz osoby zatrudnionej 3825-742 Niezgłoszenie bądź zgłoszenie nieprawdziwych danych wymaganych ustawą o PPK 111-73- informacji na temat zalet i ewentualnych wad wprowadzo- nego programu. W z wiązku z ujawnieniem 99 wykroczeń inspekto- rzy pracy nałożyli łącznie 72 mandaty na kwotę blisko 1 06 tys. zł, zastosowali 27 środków oddziaływania wycho- wawczego, w 2 przypadkach skierowali wnioski do sądu. W 2 023 r. inspektorzy pracy zbadali 156 skarg z zakre- su przestrzegania przepisów ustawy o pracowniczych pla- nach kapitałowych , w których zgłoszono 182 problemy. Wnioski Najważniejsze wnioski po kontrolach prowadzonych w 2023 r. dotyczących przestrzegania przepisów ustawy o pracowniczych planach kapitałowych : −dalsze prowadzenie kontroli z ukierunkowaniem na podmioty zatrudniające powyżej 250 osób, z uwagi na obowiązywanie przepisów ustawy o pracowniczych planach kapitałowych do tej grupy od 2019 r.; −rozważenie kwestii zmiany przepisów art. 106 i 108 usta- wy o PP K w części dotyczącej sposobu oznaczenia górnej granicy kary (kwotowe określenie górnej granicy kary); −rozważenie wprowadzenia w ustawie o Państwowej Inspek- cji Pracy regulacji dającej inspektorowi możliwość obligowa- nia podmiotu kontrolowanego do wykonywania obowiązków wynikających z ustawy o PPK i umów o zarządzanie PPK oraz dokonywania wpłat do PPK, w przypadku, gdy kontrola wykaże w tym zakresie nieprawidłowości, poprzez stosowa - nie środków prawnych w formie wystąpień lub poleceń. Brak możliwości wydawania środków prawnych, w przypadku naruszenia przepisów ustawy o PPK, oznacza w niektórych przypadkach brak jakiejkolwiek reakcji ze strony inspektora pracy w związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami; SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 153 −współpraca z organami Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych lub Krajowej Administracji Skarbowej w zakresie posiadanych informacji na temat liczby osób podlegających obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego i rentowego. Informacje pozyskane od organów administracji skarbo - wej mogłyby ułatwić ustalenie bądź potwierdzenie faktu czy dana osoba została uprawniona do złożenia dekla- racji o obniżeniu wysokości wpłaty do 0,5% wynagro- dzenia otrzymywanego z różnych źródeł podlegających opodatkowaniu. 7.8. Emerytury pomostowe Zakres kontroli Podstawą działania organów Państwowej Inspekcji Pracy w ramach przedmiotowej problematyki jest art. 10 ust. 1 pkt 9a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwo- wej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 97), który wśród zadań organu wymienia kontrolę wykazu stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warun - kach lub o szczególnym charakterze, oraz kontrolę ewi- dencji pracowników wykonujących prace w szczególnych w arunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 41 ust. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emerytu- rach pomostowych . W przypadku nieumieszczenia stanowi- ska pracy, na którym pracownik wykonuje pracę, w wykazie, o k tórym mowa w art. 41 ust. 4 pkt 1, lub nieumieszczenia pracownika w ewidencji, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2, pracownikowi przysługuje skarga do Państwowej Inspek - cji Pracy. Skarga traktowana jest jak wniosek o wszczęcie p ostępowania kontrolnego i administracyjnego. W 2023 r. do okręgowych inspektoratów pracy wpłynęły łącznie 62 wnioski o umieszczenie stanowiska w wykazie, 21 wniosków o umieszczenie pracownika w ewidencji i 1 wniosek dotyczący wpisu do wykazu i ewidencji. Głównym celem prowadzonych przez inspektorów pra- cy czynności kontrolnych było ustalenie, czy faktycznie w ykonywane przez pracowników prace są pracami prowa- dzonymi w szczególnych warunkach lub pracami o szczegól- nym charakterze, wymienionymi w ustawie o emeryturach pomostowych . Wynikiem kontroli przeprowadzanych przez inspektorów pracy są decyzje administracyjne, adekwat- ne do poczynionych ustaleń. W 2 023 r. w związku ze złożonymi przez pracowni- ków wnioskami w sprawie umieszczenia stanowiska pra- cy w wykazie stanowisk pracy, na których są wykonywane p race w szczególnych warunkach lub o szczególnym cha- rakterze, lub w sprawie o umieszczenie pracownika w ewi- dencji pracowników wykonujących prace w szczególnych w arunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidywany obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych, inspektorzy pracy przeprowadzili 19 kontroli w 18 podmiotach. Większość kontroli związa- na była z nieumieszczeniem przez pracodawcę stanowiska p racy w wykazie. Kontrole przeprowadzono głównie w podmiotach średnich i dużych, zatrudniających ponad 49 pracowni - ków (16 podmiotów). Działalność skontrolowanych firm z wiązana była najczęściej z przetwórstwem przemysło- wym (8 podmiotów) i wytwarzaniem energii (4 podmioty). B yły to zarówno firmy z sektora prywatnego, jak i z sektora publicznego. Diagnoza Przeprowadzane przez inspektorów pracy kontrole czę- ściej związane były z nieumieszczeniem przez pracodawcę s tanowiska pracy w wykazie. Inspektorzy pracy po przepro- wadzeniu kontroli wydali 9 decyzji nakazujących umiesz- czenie stanowiska pracy w w ykazie . Kontrole dotyczyły najczęściej prac określonych w załączniku nr 2 do ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych tj. prac o szczególnym charakterze, m.in. prac kierowców pojazdów uprzywilejowanych. W roku sprawozdawczym, w sprawach o emerytury pomostowe inspektorzy pracy wydali łącznie 22 decyzje dotyczące wykazu i 16 dotyczących ewidencji . Od decyzji inspektora pracy nakazującej lub odmawia- jącej nakazania umieszczenia stanowiska w wykazie lub p racownika w ewidencji lub umarzającej postępowanie wniesiono w 8 przypadkach odwołania do organu II instan - cji; w 6 przypadkach utrzymano decyzję inspektora pracy w mocy a w 1 przypadku uchylono decyzję odmawiającą umieszczenia pracownika w ewidencji. W przypadku skarg, w wyniku których nie prowadzono czynności kontrolnych, inspektorzy pracy wydali 19 posta - nowień odmawiających wszczęcia postępowania z uwa- gi na wniesienie skargi przez podmiot niebędący stroną. W 4 p rzypadkach wniesiono zażalenie do organu II instan- cji, który w 3 przypadkach utrzymał w mocy postanowienie i nspektora pracy, a w 1 przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W 3 przypadkach wniesiono skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego (2 skargi wniesione przez praco - dawcę, 1 przez pracownika), który w 1 przypadku uchylił z askarżone przez pracownika postanowienie. W przypadku skarg złożonych przez pracodawcę – jedną sąd oddalił zaś druga nie została rozstrzygnięta do końca 2023 r. Wnioski Kontrole przeprowadzone na wniosek pracowników przez inspektorów pracy przyczyniły się do umieszcze- nia stanowisk pracy w prowadzonych przez pracodawców w ykazach stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym cha - rakterze oraz do podniesienia świadomości pracodaw- ców na temat obowiązków wynikających z ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Wzrost świadomości pracodawców i pracowni- ków na temat obowiązków i uprawnień wynikających z p rzepisów prawa może zostać zapewniony dzięki prowa- dzeniu działań i rozwijaniu przedsięwzięć edukacyjno-infor- macyjnych związanych z emeryturami pomostowymi, w tym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 154 ROZDZIAŁ 7 upowszechnianie rozwiązań przewidzianych ww. ustawą oraz kryteriów kwalifikowania poszczególnych prac do prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakte - rze. Państwowa Inspekcja Pracy będzie także reagowa- ła na ewentualne zmiany legislacyjne w tym obszarze, u względniając je w planowanych i realizowanych działa- niach kontrolnych i prewencyjno-promocyjnych. Szcze- gółowa ocena nowej regulacji przedstawiona została w rozdziale 12. Sprawozdania. 7.9. Praca zdalna Przestrzeganie przepisów prawa przy zatrudnianiu pracowników w formie zdalnej Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 325 kon- troli w 321 podmiotach, w tym 294 kontrole planowe i 31 – w następstwie zgłoszonych skarg. Kontrole były Zatrudnianie pracowników w formie zdalnej w 2023 r. – Liczba kontroli wg PKD (wybrane sekcje) handel, naprawy działalność profesjonalna 3 547 73 68 27 21 73 33 30 przetwórstwo przemysłowe informacja i komunikacja pozostałe administracja publiczna nanse i ubezpieczenia powyżej 250 pracowników do 9 pracowników od 10 do 49 pracowników od 50 do 249 pracowników 38 107 55 125 Praca zdalna - ogółem 325 kontroli Zatrudnianie pracowników w formie zdalnej w 2023 r. – Liczba kontroli wg wielkości zakładu pracy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 155 realizowane zarówno u pracodawców działających w sek- torze publicznym (60 kontroli), jak i prywatnym (264 kontro- le; 1 kontrola – własność nieokreślona). Biorąc pod uwagę b ranżę, w której działa dany podmiot – najwięcej kontroli przeprowadzono u pracodawców prowadzących działal - ność w obszarze przetwórstwa przemysłowego (22%) oraz informacji i komunikacji (21%). Najwięcej kontroli dotyczących wykonywania pracy zdal - nej inspektorzy pracy przeprowadzili w podmiotach zatrud- niających 250 i więcej pracowników (125 kontroli) oraz p odmiotach zatrudniających od 50 do 249 pracowników (107 kontroli). Diagnoza Najczęściej wykorzystywaną formą pracy zdalnej w kontrolowanych podmiotach była praca zdalna częścio- wa (w 66% zakładów). Zwykle u pracodawców występowa- ły jednocześnie różne formy wykonywania pracy zdalnej ( w tym praca zdalna okazjonalna). Zasady wykonywania pracy zdalnej najczęściej określa - no w regulaminach (58% skontrolowanych podmiotów), rza- dziej w porozumieniach ze związkami zawodowymi (16%) lub w p orozumieniach zawartych z pracownikami (18%). W toku kontroli inspektorzy pracy ustalili, iż w 55 podmiotach nie określono w ogóle zasad pracy zdalnej w ww. dokumentach, mimo że była ona wykonywana (należy zauważyć, że w tej gru - pie są również pracodawcy, u których występowała wyłącz- nie praca zdalna okazjonalna, która nie wymaga określania za sad w porozumieniu bądź regulaminie). Niemal w 61% kontroli dotyczących zatrudniania pra- cowników w formie zdalnej stwierdzono nieprawidłowo- ści skutkujące wydaniem środków prawnych przez i nspektorów pracy. Najwięcej uchybień i nieprawidłowości dotyczyło kwestii określania zasad wykonywania pracy zdalnej w regu- laminach i porozumieniach oraz obowiązków informacyj- nych (46,6% kontroli); wymagań z zakresu bezpieczeństwa i h igieny pracy dotyczących pracy zdalnej (38,0%), a także organizacji pracy zdalnej (19,4%). W szczególności nieprawidłowości dotyczyły: −braku określenia lub nieprawidłowego określenia zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu albo w regulaminie; −braku konsultacji lub nieprawidłowego skonsulto - wania regulaminu pracy zdalnej z przedstawicielami pracowników; −nieuwzględnienia w treści porozumienia/regulaminu wszystkich informacji wymaganych przepisem art. 67 20 § 6 Kp (np. grupy lub grup pracowników, którzy mogą być objęci pracą zdalną; zasad pokrywania przez pracodawcę kosztów, ustalania ekwiwalentu pieniężnego lub ryczałtu, o których mowa w art. 67 24 Kp); −braku wypłaty (bądź wypłaty w nieprawidłowej wysoko- ści) ekwiwalentu albo ryczałtu w związku z wykorzysty- waniem przez pracowników własnych narzędzi pracy i materiałów; −niepokrywania kosztów energii elektrycznej oraz usług telekomunikacyjnych niezbędnych do wykonywania pracy zdalnej; −braku lub niekompletnej informacji o dodatkowych warun - kach zatrudnienia; −braku dokonania oceny ryzyka zawodowego dla pracy zdalnej; −nieuwzględnienia w ocenie ryzyka zawodowego przy wykonywaniu pracy zdalnej wpływu tej pracy na wzrok, układ mięśniowo-szkieletowy oraz uwarunkowań psycho - społecznych tej pracy (analiza ryzyka zawodowego nie- dostosowana do charakteru wykonywanej pracy zdalnej); −nieopracowania informacji zawierającej zasady bezpiecz- nego i higienicznego wykonywania pracy zdalnej; −nieodebrania oświadczeń pracowników – przed dopusz- czeniem do pracy zdalnej – o zapoznaniu z oceną ryzyka zawodowego, informacją zawierającą zasady bhp oraz zobowiązywania do przestrzegania zawartych w nich zasad; nieprzekazania przez pracownika oświadczenia zawierającego potwierdzenie, że na stanowisku pracy zdalnej w miejscu wskazanym przez pracownika i uzgod - nionym z pracodawcą są zapewnione bezpieczne i higie- niczne warunki tej pracy; −niezamieszczenia w części „B” akt osobowych pracow- ników wykonujących pracę zdalną dokumentów dotyczą- cych pracy zdalnej. W p rzypadku badania kwestii pracy zdalnej wyko- nywanej n a polecenie pracodawcy inspektorzy pra- cy wykazali natomiast 5 nieprawidłowości (12 podmiotów s kontrolowanych w tym zakresie). Dotyczyły one braku oświadczenia pracownika, że posiada warunki lokalowe i techniczne do wykonywania pracy zdalnej, nieuwzględnie - nia w treści polecenia informacji wynikających z art. 67 20 § 6 pkt 2-8 Kp oraz nieokreślenia zasad pracy zdalnej w polece- niu wykonywania takiej pracy. W 2023 r. zgłoszono do Państwowej Inspekcji Pracy 79 skarg z zakresu pracy zdalnej. Odnosiły się przede wszystkim do: odmowy udzielenia pracy zdalnej pracowniko- wi należącemu do grupy uprzywilejowanej na mocy art. 67 19 § 6 Kp, nieustalenia zasad wykonywania pracy zdalnej (w porozumieniu, regulaminie bądź z pracownikiem), treści regulaminu pracy zdalnej, niewypłacania lub nieprawidłowe - go wypłacania ryczałtu celem pokrycia kosztów związanych z wykonywaniem pracy zdalnej, nieuwzględnienia wniosku o wykonywanie pracy w formie zdalnej, obniżenia pracow - nikowi wymiaru pracy zdalnej okazjonalnej, dyskryminacji pracowników wykonujących pracę zdalną. Należy zauwa- żyć, że liczba skarg dotyczących naruszeń w zakresie pracy z dalnej stanowi znikomy odsetek ogółu skarg pracowniczych rozpatrywanych corocznie przez inspekcję pracy. Ponadto warto zaznaczyć, że tylko 16 skarg uznano za zasadne. Wnioski W świetle obserwacji inspektorów pracy i przeprowadzo- nych kontroli praca zdalna występowała częściej w śred- nich i dużych podmiotach, zatrudniających co najmniej 50 p racowników. Pracodawcy ci zatrudniają profesjonalne SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 156 ROZDZIAŁ 7 służby kadrowe, które uczestniczą w szkoleniach mają- cych na celu nabycie/uaktualnienie wiedzy z zakresu pra- wa pracy oraz korzystają z usług wyspecjalizowanych firm z ewnętrznych, co pozwala im na szybsze wdrażanie nowych uregulowań. Liczba pracowników wykonujących pracę w for - mie zdalnej różniła się w zależności od przedsiębiorstwa i profilu prowadzonej działalności. W niektórych firmach praca taka dotyczyła niewielkiego odsetka zatrudnionych pracowników, natomiast w innych – obejmowała większość zatrudnionych osób. Zarówno pracodawcy, jak i inspektorzy pracy wskazywa - li na podobne przyczyny ujawnionych nieprawidłowości, tj.: −nieznajomość przepisów prawa w zakresie pracy zdalnej; −nieczytelność wprowadzonych do Kodeksu pracy przepisów dotyczących pracy zdalnej (liczne odesła - nia do innych przepisów), szczegółowość przepisów i ich znaczne skomplikowanie; −krótki okres obowiązywania przepisów (wątpliwości inter - pretacyjne dotyczące stosowania przepisów o pracy Zatrudnianie pracowników w formie zdalnej w 2023 r. – naruszenia przepisów Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu/regulaminie/ porozumieniu zawartym z pracownikiem/obowiązki informacyjne Odsetek podmiotów, w których stwierdzono nieprawidłowości Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu z działającymi u pracodawcy organizacja- mi związkowymi/w regulaminie wobec braku uzgodnień z organizacjami związkowymi (art. 67 20 § 1-3 Kp) 20 Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w regulaminie po konsultacji z przedstawicielami pracow- ników wyłonionymi w trybie przyjętym u danego pracodawcy, jeżeli u pracodawcy nie działają zakłado- we organizacje związkowe (art. 67 20 § 4 Kp) 26 Uwzględnienie w treści porozumienia/regulaminu wszystkich informacji wynikających z art. 67 20 § 6 Kp 19 Określenie zasad wykonywania pracy zdalnej w porozumieniu zawartym z pracownikiem (art. 67 20 § 5 Kp) 27 Uwzględnienie w treści porozumienia zawartego z pracownikiem informacji wynikających z art. 67 20 § 6 pkt 2-8 Kp 26 Rozszerzenie zakresu informacji o warunkach zatrudnienia wydanej na podstawie art. 29 § 3 Kp, dla pracowników, z którymi uzgodniono wykonywanie pracy zdalnej przy zawieraniu umowy o pracę (art. 67 21 § 1 Kp) 34 Przekazanie pracownikowi, z którym uzgodniono wykonywanie pracy zdalnej w trakcie zatrudnienia albo wydano polecenie pracy zdalnej, informacji określonej w art. 67 21 § 1 Kp, najpóźniej w dniu rozpoczęcia przez niego wykonywania pracy zdalnej (art. 67 21 § 2 Kp) 37 Organizacja pracy zdalnej Wypłata ekwiwalentu albo ryczałtu w związku z wykorzystywaniem przez pracowników własnych narzę- dzi pracy i materiałów (art.67 24 § 2-4 Kp) 16 Zapewnienie pracownikom wykonującym pracę zdalną instalacji, serwisu, konserwacji narzędzi pracy lub pokrywanie kosztów z tym związanych 6 Pokrywanie kosztów energii elektrycznej oraz usług telekomunikacyjnych niezbędnych do wykonywania pracy zdalnej (art. 67 24 § 1 pkt 2 Kp) 18 Zagadnienia z zakresu bhp Ocena ryzyka zawodowego pracy zdalnej21 Opracowanie informacji zawierającej zasady bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy zdalnej19 Uwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego wpływu pracy zdalnej na wzrok, układ mięśniowo-szkiele- towy oraz uwarunkowań psychospołecznych 17 Oświadczenie pracownika o zapewnieniu na stanowisku pracy zdalnej bezpiecznych i higienicznych warunków pracy 17 Oświadczenie pracownika o zapoznaniu się z oceną ryzyka zawodowego i informacją zawierającą zasa- dy bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy zdalnej 15 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 157 zdalnej, brak jednolitej wykładni oraz stanowisk urzędo- wych w kwestiach budzących wątpliwości); −przerzucenie na pracodawcę konieczności wprowadzenia istotnych uregulowań w zakresie pracy zdalnej w porozu - mieniach/ regulaminach. Reasumując należy stwierdzić, że wyniki kontro- li z za kresu przestrzegania przepisów prawa przy zatrudnianiu pracowników w formie zdalnej nie wska- zują n a rażące zaniedbania . U części kontrolowanych pracodawców nie ujawniono uchybień w zakresie przestrze- gania przepisów o pracy zdalnej. Nie zaobserwowano rów- nież w postępowaniu pracodawców praktyk, które miałyby sł użyć obejściu obowiązujących przepisów. Mniejsze trudno- ści z przestrzeganiem przepisów dotyczących pracy zdalnej s twierdzano w średnich i dużych podmiotach. Zazwyczaj u takich pracodawców komórki kadrowo – płacowe mają wystarczającą wiedzę i umiejętności, aby prawidłowo imple - mentować nowe regulacje, a występujące nieprawidłowo- ści są mniej istotne. Większe zaniedbania, dotyczące w szczególności braku ustalenia zasad pracy zdal- nej w r egulaminie lub porozumieniu występowały u małych pracodawców . Brak znajomości bądź niezrozu- mienie przepisów dotyczących zagadnień z zakresu pracy z dalnej zgłaszały podczas kontroli w szczególności mikro- i małe podmioty. Praca zdalna ma liczne zalety, ale także wiążą się z nią określone problemy. Z jednej strony pracodawcy i pracowni - cy zyskali bowiem możliwość elastycznego ukształtowania s posobu wykonywania pracy zwiększającego efektywność całej organizacji czy powodującego oszczędność czasu i pieniędzy, a także możliwość lepszego zachowania równo - wagi między pracą a życiem osobistym. Z drugiej zaś strony p raca taka niesie za sobą zagrożenia w postaci np. zaburzeń zdrowotnych o podłożu psychicznym, spowodowanych m.in. brakiem kontaktu ze współpracownikami. Ponadto wyko - nywanie pracy z wykorzystaniem środków bezpośredniego p orozumiewania się na odległość, postęp technologiczny, zdalne świadczenie pracy np. z miejsca zamieszkania, mogą wpływać na zacieranie się granicy pomiędzy życiem prywatnym a zawodowym pracownika. Stąd pojawiająca się także na forum europejskim potrzeba wprowadzenia regulacji gwarantujących pracownikom cyfrowe odłą- czenie się o d pracy (prawo do bycia offline) . Przeprowadzone kontrole przyczyniły się do zweryfiko- wania postępowania pracodawców i przestrzegania przez n ich przepisów dotyczących pracy zdalnej, co wpłynę- ło na prawidłowe jej zorganizowanie i wykonywanie pracy z dalnej zgodnie z wymogami bhp. Działania informacyjne dotyczące pracy zdalnej Postęp technologiczny i przeobrażenia w funkcjonowaniu rynku pracy po pandemii COVID-19 spowodowały, że pra- ca zdalna cieszyła się coraz większym zainteresowaniem i s tała się coraz bardziej popularna i akceptowalna zarówno wśród pracodawców, jak i pracowników. Świadczenie pracy w tej formule stało się na tyle powszechne, że ustawodawca uznał, że dotychczasowe regulacje, wynikające z ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związa- nych z z apobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych , są niewystarczające i niezbęd- ne jest wprowadzenie sprecyzowanej regulacji dotyczącej p racy zdalnej. Efektem tych działań było wejście w życie z dniem 7 kwietnia 2023 r. nowych przepisów wprowadzają - cych do Kodeksu pracy definicję pracy zdalnej. Tym samym trafiła ona na stałe do systemu prawnego, jako jedna z form świadczenia pracy. Funkcjonowanie nowych regulacji spo - wodowało, że pracodawcy stanęli przed wyzwaniem prawi- dłowego wdrożenia pracy zdalnej, zapewnienia właściwych w arunków i bezpieczeństwa pracy poza siedzibą firmy oraz efektywnego zarządzania zespołami pracowników, nato - miast pracownicy chcieli dowiedzieć się, jakie mają prawa i obowiązki w przypadku pracy zdalnej. Wychodząc naprze- ciw oczekiwaniom pracodawców i pracowników, w 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy wdrożyła program „Działania informacyjne dotyczące pracy zdalnej”. Celem programu było przybliżenie nowych przepisów dotyczących pracy zdal - nej, związanych zarówno z obowiązującymi w tym zakresie p rocedurami, jak i wymaganiami dotyczącymi warunków bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii. Okrę - gowe inspektoraty pracy w całej Polsce podjęły szereg działań mających na celu zwiększenie świadomości wśród pracowników i pracodawców nt. wprowadzenia nowych przepisów dotyczących pracy zdalnej , inicjując przedsięwzięcia o charakterze szkoleniowym oraz informa- cyjno-popularyzatorskim. Realizacja programu przybierała r óżne formy – przede wszystkim były to szkolenia dla wybra- nych grup pracowników i pracodawców, a także konferencje, s ympozja czy targi pracy. Często podczas tych wydarzeń organizowano stoiska promocyjne, na których udzielano porad prawnych oraz przekazywano materiały informacyjne. W ramach realizacji tematu oraz działań informacyjno-edu - kacyjnych dotyczących pracy zdalnej, w 2023 r. przeprowa- dzono 95 szkoleń, prelekcji, warsztatów szkoleniowych adresowanych dla różnych grup docelowych, w tym związ- ków zawodowych, pracodawców i pracowników. Podczas s potkań omawiane były m.in. nowe przepisy. Eksperci okrę- gowych inspektoratów pracy wyjaśniali definicję i zasady p racy zdalnej, omawiali prawa i obowiązki pracowników oraz pracodawców w kontekście jej wykonywania, kwestie doty - czące ustalania czasu pracy, wynagrodzenia oraz ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, a także warunki lokalowe i techniczne w miejscu wykonywania przez pra - cownika pracy zdalnej. Łącznie w powyższych szkoleniach udział wzięło 1 399 przedstawicieli pracodawców, 987 pracowników oraz 386 pracowników służby bhp, a tak- że 323 społecznych inspektorów pracy . Wśród podejmowanych inicjatyw warto wymienić Ogól- nopolską Konferencję Naukową pt. „Praca zdalna – podstawowe wyzwania dla stron stosunku pracy” . Wydarzenie to miało miejsce 16 czerwca 2023 r. na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku i uzyskało patronat hono - rowy Głównego Inspektora Pracy oraz Rektora Uniwersytetu SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 158 ROZDZIAŁ 7 w Białymstoku. Konferencję zorganizował Okręgowy Inspekto- rat Pracy w Białymstoku wspólnie z Wydziałem Prawa Uniwer- sytetu w Białymstoku. Spotkanie składało się z dwóch części: r eferatów oraz panelu dyskusyjnego z udziałem komentato- rów i ekspertów. Podczas konferencji podkreślono, że kom- pleksowe uregulowanie pracy zdalnej w Kodeksie pracy jest w artością dodaną, ale konieczne będą obserwacja i analiza funkcjonowania tych przepisów w praktyce oraz podejmowa - nie działań na podstawie zgromadzonych doświadczeń. Problematyka pracy zdalnej była również podnoszo- na podczas licznych webinariów, m.in. nadinspektor pracy w Bydgoszczy przeprowadziła cykl webinariów poświęco- nych problematyce zmian w prawie pracy w 2023 r. W tym miejscu na uwagę zasługuje również webinarium ,,Praca zdalna od nowa” zorganizowane na platformie TEAMS przez OIP Poznań przy współpracy z Instytutem Inżynierii Bezpie - czeństwa i Jakości, Zakładem Zastosowań Ergonomii Poli- techniki Poznańskiej, podczas którego omówione zostały m .in. zmiany w Kodeksie pracy ze szczególnym uwzględnie- niem pracy zdalnej, zasady bhp i ergonomii przy wykonywa- niu pracy przy komputerze. Formuła spotkania przewidywała r ównież czas na pytania i odpowiedzi. Udział wzięło około 200 osób, a nagranie z wydarzenia zostało udostępnio - ne na stronie internetowej z możliwością jego ponownego odtworzenia. W całym 2023 r. zorganizowano 90 wyda- rzeń p opularyzujących tematykę pracy zdalnej. Działania w zakresie pracy zdalnej zostały również rozpropagowane dzięki współpracy z mediami lokalny - mi, rozgłośniami radiowymi, poprzez strony internetowe OIP, a także za pośrednictwem platformy Twitter (obecnie X). Na stronach internetowych OIP były umieszczane arty- kuły, w których przedstawiano, jak powinna zostać wdrożo- na praca zdalna w świetle nowych regulacji, jakie obowiązki d la pracodawców i pracowników wynikają z nowych zasad oraz prezentowano rekomendacje najlepszych prak - tyk. Rozmowy i dyskusje radiowe były doskonałą oka- zją do tego, aby przybliżyć słuchaczom praktyczne aspekty n owych regulacji. Na przykład 24 sierpnia 2023 r. ekspertka z Okręgowego Inspektoratu Pracy w Kielcach wzięła udział w audycji na żywo w Polskim Radiu 4 na temat pracy zdal - nej i hybrydowej młodych pracowników. Poruszono wiele p roblemów związanych z wykonywaniem pracy zdalnej m.in. obowiązki pracodawcy i pracownika oraz dobre praktyki informacyjne i edukacyjne związane z realizacją pracy zdal - nej. Słuchacze zwracali uwagę na to, że ciągła praca zdalna m oże być kłopotliwa dla pracowników. Dotyczyło to przede Ogólnopolska Konferencja Naukowa Webinarium ,,Praca zdalna od nowa” TVP3 Opole – „Zmiany z duchem czasu. Praca zdalna w kodeksowych ramach” Targi pracy na Politechnice Śląskiej w Gliwicach – porady prawne SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 7 159 wszystkim umiejętności godzenia obowiązków zawodo- wych i domowych. Słuchacze podkreślali, że istotą pra- cy zdalnej jest dobra komunikacja, zaufanie w zespole i poczucie, że choć pracują na odległość, to zawsze mogą liczyć na wsparcie przełożonych i kolegów. Przedstawiciel Okręgowego Inspektoratu Pracy w Opolu przybliżał widzom stacji telewizyjnych i słuchaczom radiowym zagadnienia związane z pracą zdalną. Wystąpił on m.in. na antenie TVP3 Opole w materiale zatytułowanym „Zmiany z duchem czasu. Praca zdalna w kodeksowych ramach”. Inspektorzy Okręgowego Inspektoratu Pracy w Bydgosz - czy odpowiadali natomiast na pytania związane z pracą zdal- ną w programie „3Mamy Lato” na antenie TVP3 Bydgoszcz. W z wiązku z dużym zapotrzebowaniem na wiedzę doty- czącą interpretacji oraz zasad stosowania wprowadzonych z mian, Państwowa Inspekcja Pracy przygotowała bazę naj- częstszych pytań i od powiedzi, która służy pracodawcom i pracownikom. Dotyczy ona m.in. obowiązków stron stosun- ku pracy przy organizacji pracy zdalnej, zasad kontroli miej- sca pracy i postępowania po wystąpieniu wypadku, oceny r yzyka zawodowego czy ograniczeń w zakresie wykonywa- nia obowiązków przez pracownika poza domyślnym miej- scem określonym przez pracodawcę. Tematyka ta wzbudziła d uże zainteresowanie, co było widoczne w czasie udzielania porad podczas targów i innych imprez wystawienniczych, a także porad osobistych udzielanych w siedzibach okręgo - wych inspektoratów pracy i oddziałach. P odczas licznych targów, konferencji, seminariów czy nawet pikników rodzinnych i dożynek organizowanych w 2023 r. możliwe było uzyskanie bezpłatnej ulotki Państwo - wej Inspekcji Pracy „Praca zdalna”. R ealizując założenia tematu, okręgowe inspektoraty pra- cy ściśle współpracowały m.in. z: urzędami wojewódzkimi, u czelniami wyższymi, instytucjami, organizacjami pracowni- czymi, Stowarzyszeniami Pracowników Służby BHP, urzęda- mi pracy oraz związkami zawodowymi. W iedza dotycząca nowych rozwiązań prawnych w tym zakresie stopniowo staje się powszechna, więc założony cel programu został osiągnięty. Okładka ulotki Państwowej Inspekcji Pracy „Praca zdalna” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 160 ROZDZIAŁ 7 8 Zadania w zakresie legalności zatrudnienia Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 163 8. Zadania w zakresie legalności zatrudnienia 8.1. Legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich Zakres kontroli W roku 2023 inspektorzy pracy przeprowadzili prawie 20,8 tys. kontroli (w 2022 r. – prawie 19,3 tys.), podczas których badali legalność zatrudnienia i innej pracy zarob- kowej obywateli polskich. Skontrolowano prawie 20,0 tys. podmiotów (w 2022 r. – 18,4 tys.) obejmując kontrolą ponad 12 0 tys. osób. Kontrole ukierunkowane były na ujawnianie przypadków: 9powierzania pracownikom pracy bez zawarcia umowy o pracę w formie pisemnej lub bez potwierdzenia warunków umowy o pracę na piśmie w wymaganym terminie; 9niedopełnienia obowiązku dokonania zgłoszenia osób pra - cujących do ubezpieczenia społecznego (w sytuacjach, w których jest to wymagane); 9podjęcia przez bezrobotnego zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności bez powiadomienia o tym wła - ściwego powiatowego urzędu pracy. Nielegalne zatrudnienie i nielegalna inna praca zarobkowa w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo Liczba osób objętych kontrolą Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową 202120222023202120222023 Dolnośląskie4 9728 2879 2633699641 010 Kujawsko-pomorskie5 7747 0855 918581835679 Lubelskie8 08111 3277 510428755897 Lubuskie2 6715 5056243328746647 Łódzkie4 9927 9537 1355541 067894 Małopolskie6 4537 7097 8041 6092 0671 673 Mazowieckie2 5574 4485 040389848857 Opolskie1 9504 3023 977229780682 Podkarpackie5 2066 9077 682527767753 Podlaskie6 3767 4287 687478602525 Pomorskie7 6539 7768 758436880838 Śląskie9 09819 15619 0941 8563 4533 047 Świętokrzyskie3 9574 8834 046624709637 Warmińsko-mazurskie1 9912 5682 660333370354 Wielkopolskie5 39010 04712 13574815671438 Zachodniopomorskie3 5115 2665 096471936807 Ogółem80 632122 647120 0489 96017 34615 738 Kontrolowano także realizację obowiązków dotyczących: 9opłacania składek na Fundusz Pracy; 9zatrudniania i wypłacania wynagrodzeń pracownikom uchylającym się od wykonania obowiązku alimentacyjnego (dłużnicy alimentacyjni). Kontrole miały na celu również ujawnianie przypadków, w których od kwot faktycznie wypłaconego wynagrodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy nie zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne oraz zaliczka na poda - tek dochodowy, tzw. wypłat pod stołem. Diagnoza Inspektorzy pracy skontrolowali legalność zatrud- nienia ponad 120,0 tys. osób (w 2022 r. – 122,6 tys.). W stosunku do 15,7 tys. osób stwierdzono nielegalne zatrudnienie lub nielegalną inną pracę zarobkową (w 2022 r. – 17,3 tys. osób uznano za wykonujące pracę nielegalnie). Największy odsetek osób poddanych kontroli w danym województwie, w stosunku do których stwierdzono nielegal - ne zatrudnienie lub nielegalną inną pracę zarobkową, wyka- zano w województwach: małopolskim – 21,4% przypadków, p orównywalnie w województwach opolskim – 17,1% i mazo- wieckim – 17,0%, a następnie śląskim – 16,0%, zachodnio- pomorskim – 15,8% i świętokrzyskim – 15,7%. N a 20,8 tys. przeprowadzonych kontroli, w b li s ko 7,4 tys. (35,5%) stwierdzono nieprawidłowości dotyczące: −braku albo nieterminowego potwierdzenia na piśmie rodza- ju i warunków zawartej z pracownikiem umowy o pra- cę – 2 185 przypadków, co stanowi 2,4% osób, których SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 164 ROZDZIAŁ 8 legalność zatrudnienia w tym zakresie była weryfikowana w toku kontroli, −braku albo nieterminowego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zarówno pracowników, jak i osób świad - czących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, – 14 076 przypadków, tj. 11,7% ogółu osób objętych kon- trolą w tym zakresie, −niezawiadomienia przez bezrobotnych powiatowego urzę- du pracy o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności – 152 przypadki, tj. 2,0% osób objętych kontrolą w zakresie badanego zagadnienia. Najwyższy odsetek osób nielegalnie świadczących pra - cę odnotowano w podmiotach zatrudniających do 9 osób, tj. 15,8% ogółu skontrolowanych osób oraz w podmiotach zatrudniających od 10 do 49 osób – 11,9%. W 2023 r. w zakresie realizacji obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy , terminowości wykonania tego obowiązku oraz prawidłowości zgłoszenia danych mających wpływ na wymiar tych składek inspektorzy pra - cy stwierdzili nieprawidłowości w blisko 4,2 tys. kontro- li na prawie 14,0 tys. przeprowadzonych, tj. 30,0% ogółu k ontroli w tym zakresie. Najwięcej nieprawidłowości doty- czyło opłacania składek na Fundusz Pracy w wymaganym t erminie. Na prawie 14,0 tys. kontroli przeprowadzonych w tym zakresie, nieprawidłowości stwierdzono podczas 3,6 tys. kontroli. Odnosiły się one do prawie 25,7 tys. osób. Natomiast podczas 1,3 tys. kontroli ujawniono brak opłacenia składki na Fundusz Pracy (na prawie 14,0 tys. kontroli w tym zakresie i w stosunku do 11,5 tys. osób). Łączna kwota nieopłaconych składek to ponad 13 mln zł. W 2023 r. inspektorzy pracy kontrolowali również zagad- nienia dotyczące deklarowania właściwym organom ś wiadczeń ze stosunku pracy, tj. kwoty faktycznie wypłaco- ne, od których nie zostały odprowadzone składki do ZUS i z aliczka na podatek dochodowy. Na blisko 5 tys. kontroli i prawie 44,3 tys. zbadanych osób w tym zakresie nieprawi - dłowości stwierdzono podczas 257 kontroli, a łączna kwota ujawnionych świadczeń to prawie 2,2 mln zł. W następstwie prowadzonych czynności kontrolnych z zakresu legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej inspektorzy pracy kierowali do właściwych urzędów i orga - nów administracji państwowej oraz samorządu terytorialne- go powiadomienia o wynikach kontroli przeprowadzonej samodzielnie przez Państwową Inspekcję Pracy dotyczą- cych legalności zatrudnienia, w tym do Zakładu Ubezpieczeń S połecznych – 1 033, naczelników urzędów celno-skarbo- wych – 419, starostów, prezydentów miast – 176, powiato- wych urzędów pracy – 119. P onadto w ramach współpracy z innymi służba- mi krajowymi inspektorzy pracy realizowali także kontro- le w zakresie legalności zatrudnienia na wniosek organu w spółdziałającego lub kontrole wspólne. Wnioski w tych sprawach kierowały najczęściej: Zakład Ubezpieczeń Spo - łecznych – 305, urzędy celno-skarbowe – 239, powiatowe urzędy pracy – 89, policja – 62. Łącznie w 2023 r. inspek- torzy pracy w ramach współdziałania przeprowadzili 2 919 k ontroli, w tym 188 kontroli wspólnych i 916 kontroli na wnio- sek organu współdziałającego. Wnioski Przyczyny powierzania i wykonywania nielegalnej pra- cy są praktycznie niezmienne od lat z niewielkimi modyfika- cjami spowodowanymi bieżącą sytuacją polityczną (konflikt z brojny w Ukrainie) czy ekonomiczną (wysoka inflacja). Liczba osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową w latach 2021-2023 (wg wybranych sekcji PKD) Odsetek osób nielegalnie zatrudnionych lub wykonujących nielegalnie inną pracę zarobkową w latach 2021-2023 (wg wielkości zatrudnienia) 18,3 15,3 15,8 11,5 7,9 8,0 13,2 8,4 6,2 11,9 9,6 6,9 2022 2021 2023 250 osób i powyżej do 9 osób od 10 do 49 osób od 50 do 249 osób 4 064 2 463 403 264 531 przetwórstwo przemysłowe handel i naprawy usługi administrowania i działalność wspierająca (w tym agencje pracy tymczasowej) budownictwo zakwaterowanie i usługi gastronomiczne transport i gospodarka magazynowa pozostała działalność usługowa działalność profesjonalna 4 383 368 2 679 2 743 2 426 1 835 1 773 1 225 1 207 1 038 741 651 551 535 347 291 opieka zdrowotna i pomoc społeczna edukacja 2 390 1 664 1 432 1 073 683 207 391 840 1 055 2022 2021 2023 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 165 Po stronie powierzających pracę problematycz- ne są wysokie koszty zatrudnienia, rosnąca inflacja, jak również podwyżki płacy minimalnej . Powyższe skutkuje tym, że koszty prowadzenia działalności i zatrudniania pra- cowników są bardzo wysokie, co prowadzi do poszukiwania m etod na ich obniżenie celem zarówno zwiększenia zysków, jak i możliwości bycia bardziej konkurencyjnym w branży, w której dany podmiot funkcjonuje. Konkurencja dotyczy również innych podmiotów powierzających pracę nierejestro - waną (utrzymanie się na rynku, pozyskanie zlecenia, kiedy g łównym kryterium wyboru oferty jest cena usługi). Działania takie są umyślnym postępowaniem przedsię - biorców, a wśród najczęściej stosowanych metod mają- cych na celu obniżenie kosztów prowadzenia działalności i zatrudnienia należy wskazać: nielegalne powierzenie pra- cy, która w przypadku kontroli Państwowej Inspekcji Pracy d eklarowana jest jako praca powierzona ustnie w ramach umowy cywilnoprawnej (bez zgłoszenia do ubezpie- czeń społecznych, gdyż 7-dniowy termin na realizację t ego obowizku jeszcze nie minął), bądź legalizowanie pracy po rozpoczęciu kontroli przez PIP, zatrudnianie pra- cowników w niepełnym wymiarze czasu pracy, podczas gdy p racownik faktycznie wykonuje pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, czy ewidencjonowanie czasu pracy w dwóch równoległych dokumentach, jednym „wzorcowym” bez wyka - zywania rzeczywistego czasu pracy, tj. bez godzin nadlicz- bowych, prowadzonym na wypadek ewentualnej kontroli oraz d rugim „rzeczywistym”, w którym wykazuje się faktyczny czas pracy, na podstawie którego następuje rozliczenie się z pracobiorcą. Powyższe prowadzi do niewykazywania, bądź zaniżenia składek do ZUS, zaliczek na podatek dochodowy wynikających m.in. z różnicy pomiędzy kwotą zadeklarowaną a kwotą faktycznie wypłaconą, jak również nieponoszeniem, bądź przesunięciem w czasie kosztów związanych z zatrud - nieniem pracownika, m.in. takich jak badania lekarskie, szko- lenia bhp, czy związane z uprawnieniami pracowniczymi, n p. urlopy. Ponadto pracodawcy nielegalne działania w zakresie powierzenia pracy tłumaczą również dużym formalizmem związanym z zatrudnianiem pracowników, a w związku z tym koniecznością ponoszenia dodatkowych kosztów wynikają- cych z zatrudnienia pracownika. Nie bez znaczenia, zdaniem powierzających pracę, jest również nastawienie pracobiorców do samej pracy, ich nie - rzetelność, która przejawia się niepodjęciem pracy, bądź jej szybkim porzuceniem, w sytuacji gdy pracodawcy ponie- śli już koszty związane z zatrudnianiem (badania lekarskie, s zkolenia bhp), co generuje straty. Nieformalne powierza- nie pracy na próbę nadal jest stosowane przez podmioty powierzające pracę, czy to w celu sprawdzenia przydatności danej osoby do wykonywania pracy, czy to w obawie przed niestawieniem się danej osoby do pracy. W przypadku pracobiorców, powodów, dla których decy - dują się oni na nielegalne świadczenie pracy, jest więcej i jest to uzależnione od wielu czynników. Jednakże dwa główne nurty są niezmienne. Pierwszy to w różnym stopniu przymus ekonomiczny – trudna sytuacja finansowa pra- cobiorców, drugi to chęć ukrycia dochodów. W pierwszym przypadku należy wskazać na brak możliwości znalezienia legalnej pracy w miejscu zamieszkania i brak możliwości migracji zarobkowej. Są to sytuacje, w których pracobiorca w wielu przypadkach albo przyjmuje ofertę nielegalnej pracy, albo pozostaje bez pracy i możliwości zarobkowania, bądź wykonuje pracę w zaniżonym w umowie wymiarze czasu pracy niż faktycznie wykonywanym, z zadeklarowanym niż - szym wynagrodzeniem niż faktycznie wypłacane lub na pod- stawie umowy niezgodnej z charakterem świadczonej pracy i sposobem jej wykonywania. Pracobiorcy podejmują niele- galną pracę również z uwagi na możliwość uzyskania znacz- nie wyższego wynagrodzenia, niż gdyby pracowali legalnie ( niewystarczające dochody z legalnej pracy, możliwość uzy- skania w danej chwili większego wynagrodzenia netto), czy t eż z uwagi na niskie wykształcenie i kwalifikacje, bądź ich brak i w związku z tym trudności ze znalezieniem legalnej pracy. Pracodawcy wówczas oferują pracę nielegalną, bez jakiejkolwiek umowy za najniższe wynagrodzenie. Druga grupa pracobiorców wykonujących nielegal - nie pracę, to osoby, które nie są zainteresowanie legalną pracą i w pełni świadomie i celowo decydują się na takie jej wykonywanie. Kieruje nimi chęć ukrycia dochodów, gdyż ich ujawnienie wiązałoby się z utratą różnego rodzaju świadczeń, w szczególności zasiłków z pomo - cy społecznej, dotacji do mieszkania, zapomóg itp., czy też ze względu na ciążące na nich różnego rodzaju zobowią- zania (alimenty, tytuły egzekucyjne). P onadto należy wskazać na grupę osób (głównie mło- dych), które nie są zainteresowane legalną pracą, ponieważ w ich przekonaniu wysokość składek odprowadza- nych do ZUS z legalnego wynagrodzenia nie będzie miała p rzełożenia na ich przyszłe świadczenia emerytalne. Również wysoce niepokojącym stale utrzymującym się zjawiskiem jest akceptacja społeczna dla pracy niere- jestrowanej . Przy niektórych rodzajach prac (proste pra- ce dorywcze, prace krótkoterminowe, sprzątanie i opieka w mieszkaniach prywatnych) istnieje wyższy poziom akcep- tacji społecznej dla pracy wykonywanej nielegalnie. Również n iepokojące jest przyzwolenie współpracowników na pracę innych bez zawarcia jakiejkolwiek umowy, w tzw. szarej stre - fie, traktujących ten proceder jako sytuację zwyczajną, niebu- dzącą zastrzeżeń. Z powyższego wynika, że w Polsce nadal p anuje przyzwolenie na nielegalną pracę i tak długo będą funkcjonowały podmioty oferujące nielegalną pracę i niele - galny proceder będzie trwał, jak długo znajdą się na rynku osoby, które przyjmą ofertę pracy nierejestrowanej. Ponadto inspektorzy pracy realizujący kontrole legalno - ści zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich w codziennej pracy napotykają na szereg trudności, które jeżeli nie uniemożliwiają, to w znacznym stopniu utrud- niają prowadzenie kontroli , takich jak: niedotrzymywanie terminów realizacji żądań okazania dokumentów i informa- cji związanych z kontrolą lub/i nieokazywanie wszystkich d okumentów objętych kontrolą w wyznaczonych terminach, funkcjonowanie biur wirtualnych pod adresem siedziby firmy, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 166 ROZDZIAŁ 8 przy jednoczesnym braku upoważnienia osób działających w biurze do reprezentowania podmiotu, a nawet do odbioru pism urzędowych, np. upoważnienia do kontroli, czy żądania okazania dokumentów, niezgłaszanie się wzywanych osób w wyznaczonym przez inspektora pracy terminie, celem przesłuchania w charakterze świadka, czy też brak możli - wości rozpoczęcia kontroli związany z brakiem lub nieaktu- alnym adresem wskazanym w rejestrze CEiDG lub KRS jako s iedziba firmy. Nierzadko pod adresem wskazanym w reje- strach przedsiębiorców, jak wskazują inspektorzy pracy, z najdował się dom lub mieszkanie prywatne, w którym niko- go nie zastano, a miejsce nie posiadało oznaczeń, szyldów l ub innych informacji dotyczących firmy. Rozwiązania umożli- wiające rejestrowanie działalności gospodarczej pod prywat- nym adresem zamieszkania przedsiębiorcy (ww. mieszkanie w b udynku wielorodzinnym albo dom na prywatnej posesji) dodatkowo bez obowiązku wskazania elektronicznego adre - su do doręczeń nie sprzyjają pracy inspektorów, gdyż powo- dują trudność w identyfikacji i dotarciu do tych podmiotów. Je dnakże największym problemem w pracy inspektora prowadzącego kontrole w zakresie legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich jest brak sku- tecznych narzędzi d o walki z pracą nierejestrowaną . Należy tu wskazać zarówno te o charakterze technicznym, jak i obowiązujące uregulowania prawne, przy czym podkre - ślić należy, że nie są to trudności powstałe w ostatnim cza- sie, ale bariery, które niemalże na trwałe wpisują się w pracę i nspektora. Zaliczyć do nich należy przede wszystkim: −7-dniowy termin na zgłoszenie pracobiorcy do ubezpieczeń społecznych; −brak obowiązku zawierania umów cywilnoprawnych w celu świadczenia pracy w formie pisemnej (w przypadku cudzo - ziemców taki obowiązek istnieje); −brak dostępu do baz danych innych służb i rejestrów w trybie on-line, w szczególności Zakładu Ubezpieczeń Społeczych, który umożliwiłby weryfikację zgłosze - nia do ubezpieczeń społecznych pracobiorcy w trakcie pro- wadzonej kontroli. D o powyższego zespołu trzech elementów dołączyć powinny również zbyt niskie sankcje za nielegalne zatrud- nienie i brak ich uzależnienia od liczby osób świadczących n ielegalnie pracę. Dwa pierwsze elementy przy braku współpracy pracobiorcy z inspektorem pracy przekreślają szan - sę na skuteczną walkę z nielegalnym zatrudnieniem, w s zczególności w sytuacji porozumienia się pracodaw- cy z pracobiorcą. Połączenie braku obowiązku zawierania u mów cywilnoprawnych w celu świadczenia pracy w formie pisemnej przy jednoczesnym 7-dniowym terminie na zgło - szenie pracobiorcy do ubezpieczeń społecznych, skutkuje tym, że bardzo łatwe jest funkcjonowanie nieuczciwych pod- miotów na rynku pracy, co przejawia się w występowaniu p rzypadków, w których zarówno pracodawcy, jak i pracobior- cy oświadczają, że zawarta została ustna umowa zlecenia, a 7 -dniowy termin na zgłoszenie pracobiorcy do ubezpie- czenia społecznego jeszcze nie minął. Uniemożliwia to jaką- kolwiek skuteczną reakcję inspektora pracy. Wprowadzenie o bowiązku zawierania każdego rodzaju umowy w formie pisemnej przed dopuszczeniem pracobiorcy do pracy przy jednoczesnym obowiązku zgłoszenia każdej osoby świadczą - cej pracę do ubezpieczeń społecznych przed dopuszczeniem j ej do pracy, z pewnością byłoby kamieniem milowym w wal- ce z nielegalną pracą. W walce tej kluczowa jest możliwość z weryfikowania na miejscu, tj. w trakcie prowadzonych czyn- ności kontrolnych, czy dana osoba legalnie wykonuje pracę. O becnie samo zweryfikowanie podstawowych dokumentów przez inspektora pracy – przy braku obowiązku przechowy - wania umów o pracę, umów cywilnoprawnych (w przypadku zawarcia ich w formie pisemnej), w miejscu świadczenia pra- cy przez pracobiorców i braku dostępu on-line do baz danych Z akładu Ubezpieczeń Społecznych w celu zweryfikowania czy dokonano zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych – stawia podmioty powierzające pracę w dość komfortowej sytuacji, gdyż nieuczciwie powierzający pracę dostają czas na przygotowanie takich dokumentów i ogranicza ich jedynie 7-dniowy termin zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych . Należy podkreślić, że inne służby, takie jak np. Straż Graniczna, czy Policja korzystają z mobilnych urzą- dzeń z dostępem do baz danych. Wyposażenie inspektorów pracy w mobilne urządzenia z dostępem do baz danych on-line z jednoczesnym obowiązkiem zgłoszenia każdego pracobiorcy do ubez- pieczeń społecznych przed dopuszczeniem do pracy w znacznej mierze ogranicza możliwość nielegalnego wykonywania pracy. Inspektor pracy, wchodząc na kon - trolę na miejscu mógłby sprawdzić, czy dana osoba świadcząca pracę została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych, a brak takiego zgłoszenia byłby równo - znaczny z nielegalnym zatrudnieniem lub nielegalną inną pracą zarobkową. Uzupełnieniem powyższego (co wynika z definicji niele- galnego zatrudnienia lub nielegalnej innej pracy zarobkowej) w inno być również umożliwienie inspektorom pracy dostępu on-line do baz danych powiatowego urzędu pracy zawiera - jących informacje o osobach zarejestrowanych w ewidencji osób bezrobotnych. Powyższe rozwiązanie znacznie uspraw- niłoby postępowanie wyjaśniające w zakresie badania kwestii w ypełniania obowiązku informowania właściwego powia- towego urzędu pracy przez bezrobotnych o fakcie podjęcia za trudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności. Narzędziem pomocnym w eliminowaniu nadużyć w sto - sunku do podmiotów powierzających nielegalnie pracę win- ny być kary adekwatne do skali i rodzaju naruszeń, uzależnione od liczby osób świadczących nielegal- nie pracę w k ontrolowanym podmiocie . Obecnie kary nakładane przez inspektorów pracy za tego typu naru- szenia nie są ani odstraszające, ani dolegliwe i dla pod- miotów, które świadomie i celowo naruszają prawo, nie s tanowią bariery przed stosowaniem niedozwolonych praktyk w przyszłości. Dla przedsiębiorców świadomie naruszających przepisy w zakresie legalności zatrudnie - nia potencjalne korzyści ekonomiczne wynikające z faktu SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 167 powierzania pracy na czarno są dużo większe niż ewentual- ne kary, nakładane zarówno przez organy kontroli, jak i przez s ądy, w szczególności gdy jest to działanie na dużą skalę i dotyczy dużej liczby osób nielegalnie wykonujących pra - cę. Uzależnienie wysokości nakładanych kar od liczby osób nielegalnie świadczących pracę, może nie we wszystkich przypadkach, ale zapewne przyczyniłoby się do tego, że pro - ceder ten stałby się nieopłacalny. Ponadto wśród konsekwencji wyciąganych w stosun- ku do nieuczciwych pracodawców, oprócz kar pienięż- nych wskazane byłoby stosowanie innych bardziej d otkliwych sankcji, takich jak: zwrot wszelkiego rodza- ju otrzymanych od państwa funduszy, dotacji, ulg podatkowych, zakaz składania ofert przy zamó- wieniach publicznych, brak możliwości występo- wania o stażystów itp. Poza wysokością nakładanych kar równie istotna jest nieuchronność poniesienia odpowiedzialności za nielegalne zatrudnienie lub nielegalną inną pracą zarobkową, co wią - że się z poszerzeniem katalogu podmiotów kontrolowanych przez Państwową Inspekcję Pracy, chociażby o podmioty, które w dniu rozpoczęcia kontroli nie powierzają już pracy innym osobom fizycznym, ale czyniły to w przeszłości. Inspektorzy pracy podnoszą również, że na korzyść nie - uczciwych pracodawców działają krótkie terminy przedaw- nienia wykroczeń, co przy skutecznym unikaniu kontroli przez p racodawców, czy celowym jej przedłużaniu może skutko- wać uniknięciem poniesienia odpowiedzialności. Ponadto b rak możliwości wykorzystania podczas kontroli informacji uzyskanych przed formalnym jej rozpoczęciem, np. w drodze wstępnego jawnego rozpoznania czy poprzez sporządzenie dokumentacji fotograficznej, wskazującej na fakt wykonywa - nia pracy w danym miejscu przed dniem kontroli, z pewnością d ziała na korzyść takich pracodawców. Na długość czynności kontrolnych wpływa brak kon - centracji na podstawowych jej elementach, tj. możliwo- ści szybkiego skontrolowania zawartej z pracobiorcą u mowy i zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych. Zakres kontroli obejmuje również dodatkowe aspekty, tj. opła - canie składek na Fundusz Pracy, płacenie pod stołem, czy dłużników alimentacyjnych. Niejednokrotnie podczas ich realizacji inspektorzy pracy napotykają na dodatkowe komplikacje. W przypadku kontroli prawidłowości i termi - nowości opłacania składek na Fundusz Pracy, należy wska- zać, że całe zaplecze techniczne znajduje się w posiadaniu Z akładu Ubezpieczeń Społecznych. Inspekcja pracy wska- zywała już na zasadność przekazania do ZUS kompetencji w z akresie kontroli obowiązku opłacania składek na Fundusz Pracy. Obecnie Fundusz Pracy wykazywany jest w deklaracji ZUS w jednej pozycji razem z Funduszem Solidarnościowym i opłacany jest jednym przelewem razem ze wszystkimi skład - kami na ubezpieczenia społeczne. Przy obecnych uprawnie- niach inspektorów pracy i braku dostępu on-line do danych Z akładu Ubezpieczeń Społecznych bardzo trudno jest ustalić kwotę należnej składki na Fundusz Pracy za dany miesiąc. Dlatego też zasadne jest przekazanie nadzoru i kontroli opłacania składek na Fundusz Pracy do ZUS , który dys- ponuje wszelkimi danymi w tym zakresie i z urzędu mógłby w yegzekwować należne składki oraz wszczynać postępowa- nia wykroczeniowe. Z głaszane w latach ubiegłych postulaty wprowadzenia wymienionych poniżej zmian w pełni pozostają aktualne w bie- żącym roku sprawozdawczym i bez dokonania kluczowych k orekt w obowiązujących przepisach prawa, a w zasadzie dostosowania przepisów do realiów rynku pracy, w tym tak - że wyposażenia inspektorów pracy w narzędzia umożliwiają- ce im sprawne prowadzenie czynności kontrolnych w obszarze l egalności zatrudnienia, zapewne będą aktualne w następnych latach sprawozdawczych. Do postulatów urzędu należą: ●wprowadzenie obowiązku zgłoszenia do ZUS każdej pra - cującej osoby fizycznej przed jej dopuszczeniem do pracy; ●wprowadzenie obowiązku zawierania umów cywilnopraw- nych w celu wykonywania pracy zarobkowej w formie pisemnej przed dopuszczeniem do pracy z określeniem warunków jej wykonywania; ●zmodyfikowanie obowiązującego systemu sankcji za nie - legalne powierzanie pracy poprzez ustalenie wysokości kar na poziomie zniechęcającym do naruszania przepi- sów i uzależnienie jej od liczby osób pracujących nielegal- nie z jednoczesnym podwyższeniem składki na Fundusz Pracy (adekwatnie jak w przypadku podwyższenia skła- dek na ubezpieczenie wypadkowe w przypadku naruszeń prawa z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy) wobec tych podmiotów, w których kontrola wykazała nielegal - ne zatrudnienie lub nielegalne powierzenie innej pracy zarobkowej; ●udostępnienie inspektorom pracy bezpośredniego (on-line) dostępu do baz danych Zakładu Ubezpieczeń Społecz - nych w zakresie potwierdzenia zgłoszenia do ubezpieczeń, np. poprzez wprowadzenie rozwiązań elektronicznych (np. social ID card), umożliwiających weryfikację statusu ubezpieczeniowego danej osoby, poprzez kod QR odczy - tywany z karty, którą każdy pracobiorca winien mieć przy sobie w chwili kontroli; ●zbudowanie algorytmów szacowania ryzyka pracy niere - jestrowanej na podstawie danych o przedsiębiorcach, któ- rymi dysponują inne służby (ZUS, organy skarbowe, etc) np. w ramach współpracy ustanowionych tzw. oficerów łącznikowych tych instytucji, których miejsca pracy zloka - lizowane zostałyby w jednostkach PIP; ●zmiana definicji nielegalnego zatrudnienia i nielegalnej innej pracy zarobkowej poprzez uwzględnienie w niej także innych okoliczności związanych z pracą nierejestrowaną (wypłata wynagrodzenia poniżej wynagrodzenia minimal - nego, lub minimalnej stawki godzinowej przy umowach zlecenia, zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach właściwych dla stosunku pracy, zaniżenie w treści umowy wymiaru czasu pracy, wypłacanie wynagrodzenia poza ofi - cjalnym obiegiem); ●umożliwienie inspektorom pracy prowadzenia tzw. wstęp- nych czynności rozpoznawczych na etapie poprzedzającym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 168 ROZDZIAŁ 8 formalne wszczęcie kontroli, które miałyby na celu usta- lenie stanu faktycznego w zakresie lokalizacji podmio- tu, prowadzonej działalności oraz godzin jego pracy wraz z możliwością udokumentowania tych czynności i prawem do wykorzystania tych dowodów w postępowaniu kontrolnym; ●rozszerzenie katalogu podmiotów do kontroli także o byłych pracodawców, z możliwością badania kwestii związa - nych z zatrudnieniem za okres nieprzedawnionych rosz- czeń ze stosunku pracy; ●wprowadzenie obowiązku przechowywania dokumen- tacji pracownika w zakresie zawartej umowy i zgłosze- nia do ubezpieczeń społecznych w miejscu wykonywania przez niego pracy, ewentualnie obowiązku posiadania przy sobie umowy przez osobę świadczącą pracę. Jako rozwiązanie kluczowe dla eliminowania szarej strefy w zatrudnieniu pozostaje stworzenie narzędzi o charakte- rze systemowym, stworzenie kompleksowej strategii z walczania pracy nierejestrowanej , w której realizację zaangażowane będą różne instytucje, ale także partnerzy społeczni i organizacje trzeciego sektora. Jednocześnie nie- zbędne jest budowanie określonej kultury pracy, promowanie w łaściwych postaw, w celu zwiększenia zaufania w relacjach: pracownik – przedsiębiorca – państwo i jego instytucje tak, aby funkcjonowanie w szarej strefie i praca na czarno prze - stały być postrzegane jako niezbędna konieczność albo p rzejaw zaradności i sprytu, a stały się czymś nagannym i procesem, w eliminowanie którego winni być zaangażowani wszyscy uczestnicy rynku pracy. 8.2. Legalność zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 9 138 kon- troli legalności zatrudnienia i wykonywania pracy przez cudzoziemców. Sprawdzono legalność powierzenia Cudzoziemcy objęci kontrolą w 2023 r. (wg województw) od 1 000 do 1 999 od 2 000 do 2 999 3 000 i powyżej zachodnio- pomorskie kujawsko- pomorskie warmińsko- mazurskie pomorskie podlaskie mazowieckie lubelskie lubuskie dolnośląskie opolskie śląskie małopolskie podkarpackie świętokrzyskie łódzkie wielkopolskie 2 179 1 421 883 5 076 2 162 4 047 1 329 2 181 4 153 1 503 3 869 2 599 1 053 969 2 353 3 626 do 999 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 169 pracy 39,4 tys. cudzoziemcom, w tym 8,4 tys. (21%) wykonującym pracę na podstawie oświadczenia o powie- rzeniu pracy cudzoziemcowi, 0,6 tys. (1,5%) pracują- cym na podstawie zezwolenia na pracę sezonową oraz 1 5,3 tys. (39%), dla których złożono powiadomienia o pod- jęciu pracy do powiatowego urzędu pracy. Kontrolą objęto obywateli 121 państw, w tym 96 państw trzecich, tj. państw spoza obszaru UE/EOG i Szwajcarii. Podobnie jak w latach poprzednich, najlicz - niejszą grupę objętych kontrolą cudzoziemców stanowili obywatele Ukrainy – 29,6 tys., tj. 75,6% sprawdzonych cudzoziemców z państw trzecich (w 2022 r. – 33 tys. – 82%). W dalszej kolejności kontrolą objęto obywateli Bia - łorusi (3 800 – 9,7%), Gruzji (1 057 – 2,7%), Filipin (539 – 1 ,4%) i Indii (513 – 1,3%). Kontrole legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba kontroli ogółem 6 4188 8959 138 Liczba wszystkich cudzoziem- ców objętych kontrolą 29 75440 74839 403 Liczba objętych kontrolą oby- wateli państw trzecich 29 51340 36139 164 – w tym obywateli Ukrainy23 52532 99629 610 Cudzoziemcy nielegalnie wykonujący pracę w 2023 r. 4 747 581 336 129 122 115 642 Ukraina Białoruś Gruzja Filipiny Indonezja Indie pozostałe (51 państw) W 2023 r. najwięcej cudzoziemców, których legalność zatrudnienia była weryfikowana, świadczyło pracę w woje- wództwach: pomorskim – 5,1 tys., dolnośląskim – 4,2 tys., m azowieckim – 4,0 tys., śląskim – 3,9 tys. i wielkopolskim – 3,6 tys. Kontrolowani cudzoziemcy najczęściej wykonywali pra - cę w następujących sekcjach gospodarki: budownictwie i p rzetwórstwie przemysłowym – po 21%, usługach admi- nistrowania i działalności wspierającej (w tym agencjach z atrudnienia i agencjach ochrony mienia) – 16% oraz trans- porcie i gospodarce magazynowej – 12%. Diagnoza W 2023 r. powierzenie cudzoziemcowi nielegalnego wykonywania pracy stwierdzono w czasie 2 699 kontroli, tj. w trakcie 30% kontroli prowadzonych w zakresie legal- ności zatrudnienia cudzoziemców. Wykazano powierzenie nielegalnej pracy 6 667 cudzoziemcom z 57 państw, co stanowi 17% obję- tych kontrolą cudzoziemców z państw trzecich ( w 2022 r. było to 5 183 cudzoziemców – 12,8%). W przypadku cudzoziemców wykonujących pra- cę na podstawie oświadczenia o powierzeniu pracy c udzoziemcowi odsetek nielegalnie zatrudnionych obco- krajowców wyniósł 15,6%, w grupie pracujących na podsta- wie zezwolenia na pracę sezonową – 4,2%, a dla których SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 170 ROZDZIAŁ 8 złożono powiadomienie o podjęciu pracy do powiatowego urzędu pracy – 13,3%. Najliczniejszą grupę cudzoziemców nielegalnie zatrudnionych stanowili obywatele Ukrainy – 4 742 osób, tj. 16% obywateli tego państwa objętych kontrolą (w 2022 r. – 16%), co stanowi 71% ogółu cudzoziemców, któ- rym powierzono nielegalne wykonywanie pracy. W dalszej kolejności wykazano nielegalne zatrudnienie obywateli: Białorusi (581 cudzoziemców), Gruzji (336), Filipin (129), Indonezji (122), Indii (115) i Mołdawii (100). W toku kontroli legalności zatrudnienia cudzoziemców inspektorzy pracy najczęściej stwierdzali brak wymaga- nego zezwolenia n a pracę (w 64% ujawnionych przy- padków powierzenia nielegalnej pracy cudzoziemcom, w 2 022 r. – w 55%). Takie sytuacje występują, gdy cudzo- ziemiec świadczył pracę, nie posiadając odpowiedniego z ezwolenia na pracę lub niezgodnie z warunkami określo- nymi w oświadczeniu o powierzeniu wykonywania pracy ( np. w zakresie rodzaju umowy, wymiaru czasu pracy lub liczby godzin, niezapewnienia cudzoziemcowi wynagrodze - nia lub wypłacenia wynagrodzenia niższego niż zawarte Odsetek cudzoziemców z krajów trzecich, którym powierzono nielegalną pracę w latach 2021-2023 2021 2023 2022 odsetek kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości cudzoziemcy ogółem cudzoziemcy z oświadczeniami o powierzeniu pracy cudzoziemcy z zezwoleniami na pracę sezonową cudzoziemcy z powiadomieniami o podjęciu pracy 16,8 17,6 6,5 0 12,8 14,9 3,8 6,5 17 15,6 4,2 6,5 Liczba cudzoziemców nielegalnie wykonujących pracę w latach 2021-2023 (wg wybranych obywatelstw) Państwo 202120222023 Objęci kontrolą Nielegalna praca Objęci kontrolą Nielegalna praca Objęci kontrolą Nielegalna praca Ukraina23 5253 75432 9963 94329 6104 747 Białoruś2 3904272 9794583 800581 Gruzja8142041 1142731 057336 Filipiny1877224862539129 Indonezja154758251239122 Indie2393028122513115 Mołdawia34373465131424100 Uzbekistan46111261624477 Rosja250313133725751 Kolumbia6128661615447 Bangladesz21929204624939 Azerbejdżan852872810835 Turkmenistan14-2439831 Wietnam1281788617530 Republika Korei8713821013428 Kirgistan1331436525 Tadżykistan1012364622 Turcja11241681435121 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 171 w treści oświadczenia). W odniesieniu do obywateli Ukra- iny ma to miejsce również w przypadku braku powiado- mienia przez podmiot powierzający pracę – w terminie 14 d ni od dnia podjęcia pracy przez obywatela Ukrainy – powia- towego urzędu pracy bądź powierzania obywatelowi Ukra- iny pracy w wymiarze czasu pracy niższym niż wskazany w p owiadomieniu lub liczbie godzin mniejszej niż wskaza- na w powiadomieniu oraz za wynagrodzeniem niższym niż u stalone według stawki określonej w powiadomieniu. Pozytywną tendencją jest utrzymujący się spadek liczby pracujących cudzoziemców, którzy nielegalnie przebywa - li na terytorium Polski. N ajwiększy odsetek nielegalnie pracujących cudzoziem- ców w stosunku do ogólnej liczby obcokrajowców objętych k ontrolą stwierdzono w województwach: podlaskim (22%), lubuskim (21%), mazowieckim i kujawsko-pomorskim (po 19%) oraz opolskim i dolnośląskim (po 18%). Największą liczbę cudzoziemców, którym została powie - rzona nielegalna praca, wykazano w podmiotach prowa- dzących działalność w: budownictwie (22% nielegalnie za trudnionych), usługach administrowania i działalności wspierającej, obejmującej również agencje pracy tymcza - sowej (20%) oraz w transporcie i gospodarce magazynowej, a także w przetwórstwie przemysłowym (12%). Niezależnie od legalności zatrudnienia i wykony - wania pracy przez cudzoziemców, inspektorzy pracy kontrolują przestrzeganie praw pracowniczych obcokra- jowców. W 2023 r. niepokoi wzrost liczby ujawnianych nieprawidłowości. Stwierdzono nieprzestrzeganie prze- pisów dotyczących technicznego bezpieczeństwa pracy w odniesieniu do 30% badanych cudzoziemców (w 2022 r. – 27,7%). W zakresie prawnej ochrony pracy wykazano narusze- nia przepisów prawa wobec 11,8% badanych obcokrajowców ( w 2022 r. – 6,4%). Ujawnione w toku kontroli nieprawidłowo- ści dotyczyły: −braku lub nieprawidłowego wypłacenia wynagrodzenia oraz innych świadczeń związanych z pracą – 2 842 przy - padki, tj. 17,5% badanych cudzoziemców (w 2022 r. – 2 504; 9,5%); −niezgodności zastosowania umowy cywilnoprawnej z warunkami świadczenia pracy – 181 przypadków, tj. 5% ogółu badanych cudzoziemców (w 2022 r. – 518; 3,2%). Ponadto stwierdzono brak lub nieterminowe zgłosze - nie do ubezpieczeń społecznych – 2 197 przypadków, tj. 25,6% kontrolowanych cudzoziemców (w 2022 r. – 2 514; 14%). Realizując zadania związane z kontrolą legalności zatrudnienia cudzoziemców, Państwowa Inspekcja Pracy współpracuje z innymi organami i właściwymi służ- bami , w szczególności ze Strażą Graniczną, wojewodami, powiatowymi urzędami pracy oraz Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. W roku sprawozdawczym w ramach działań obejmu - jących legalność zatrudnienia cudzoziemców inspekto- rzy pracy przeprowadzili 136 wspólnych kontroli ze Strażą Legalność zatrudnienia cudzoziemców w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Brak wymaganego zezwolenia na pracę 2 5482 8524 282 Powierzenie pracy na innym stanowisku lub na innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę 1 9021 9521 697 Brak wymaganych umów o pracę lub umów cywilno- prawnych 1 000836793 Podstawa pobytu na tery- torium RP nieuprawniająca do wykonywania pracy 305154 Nielegalny pobyt na terytorium RP 20169 Liczba cudzoziemców nielegalnie wykonujących pracę w latach 2021-2023 (wg wybranych sekcji PKD) Wyszczególnienie202120222023 Budownictwo 9941 3711 496 Usługi administrowania i dzia- łalność wspierająca (w tym agencje pracy tymczasowej) 1 7121 4781 303 Transport i gospodarka maga- zynowa 445381820 Przetwórstwo przemysłowe779593796 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 364426709 Handel i naprawy276325622 Pozostała działalność usługowa 39166217 Działalność profesjonalna121172200 Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 499477 Edukacja13652 Rolnictwo, leśnictwo, łowiec- two 673246 Obsługa rynku nieruchomości322342 Informacja i komunikacja282932 Kultura, rozrywka i rekreacja212028 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 172 ROZDZIAŁ 8 Województwo 2021 2022 2023 Liczba kontroli Liczba cudzoziemców objętych kon - trolą Liczba cudzoziem - ców, którym powierzono nielegalną pracę Liczba kontroli Liczba cudzoziemców objętych kon - trolą Liczba cudzoziem - ców, którym powierzono nielegalną pracę Liczba kontroli Liczba cudzoziemców objętych kon - trolą Liczba cudzoziem - ców, którym powierzono nielegalną pracę Dolnośląskie 512 2 767 858 736 3 399 459 915 4 153 751 Kujawsko-pomorskie 289 1 474 230 323 1 655 176 303 1 421 266 Lubelskie 243 1 043 123 428 1 935 107 315 1 329 118 Lubuskie 236 1 170 97 347 1 639 123 368 2 181 455 Łódzkie 382 1 595 218 638 2 769 336 605 2 353 413 Małopolskie 525 2 459 343 632 2 794 247 638 2 599 449 Mazowieckie 720 2 774 393 832 3 215 451 972 4 047 766 Opolskie 256 1 152 108 393 1 838 164 359 1 503 276 Podkarpackie 209 847 37 345 1 434 81 303 1 053 138 Podlaskie 307 1 613 390 390 2 048 427 442 2 162 470 Pomorskie 651 3 478 578 955 4 522 545 997 5 076 612 Śląskie 666 2 864 449 978 4 229 842 1 006 3 869 685 Świętokrzyskie 138 563 57 247 1 066 172 245 969 146 Warmińsko-mazurskie 156 700 131 244 1 132 139 244 883 137 Wielkopolskie 616 3 180 657 798 4 208 516 868 3 626 622 Zachodniopomorskie 474 2 075 289 609 2 865 398 558 2 179 368 Ogółem 6 380 29 754 4 958 8 895 40 748 5 183 9 138 39 403 6 672 Uwaga! W przypadku kilku kontroli podmiotu w danym roku cudzoziemcy zostali uwzględnieni w statystykach obejmujących każdą z tych kontroli Liczba ujawnionych cudzoziemców, którym powierzono nielegalne wykonywanie pracy w latach 2021-2023 (wg województw) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 173 Graniczną oraz 55 kontroli na wniosek tej formacji. Do Stra- ży Granicznej skierowano 1 186 powiadomień o ujawnionych p rzez PIP przypadkach nielegalnego wykonywania pracy przez cudzoziemców. W 2023 r. współpraca z wojewodami obejmowała skie- rowanie do tych organów 1 251 powiadomień dotyczących w szczególności przypadków nielegalnego zatrudnienia cudzoziemców. Przeprowadzono także 57 kontroli na wnio - sek urzędów wojewódzkich. Wnioski W 2023 r. na polskim rynku pracy obserwujemy współistnienie dwóch systemów legalizacji pracy cudzo- ziemców. Pierwszy obejmuje cudzoziemców zatrud- nianych zgodnie z ogólnymi zasadami uregulowanymi w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach ryn- ku pracy , w tym na podstawie zezwoleń na pracę, oświadczeń o powierzeniu wykonywania pracy cudzo- ziemcowi. Drugi, dedykowany obywatelom Ukrainy, w ynika ze specjalnej ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na teryto- rium tego państwa . Rozwiązanie przyjęte w ustawie specjalnej pozwala na bardzo szybką i prostą legali- zację pracy obywatela Ukrainy poprzez złożenie przez p racodawcę, za pośrednictwem strony internetowej: praca.gov.pl, powiadomienia o podjęciu pracy przez cudzoziemca. Takie powiadomienie nie jest procedowa - ne przez organy administracji, jest jedynie potwierdze- niem podjęcia pracy przez obywatela Ukrainy. W z wiązku z obowiązywaniem nowych przepisów w stosunku do obywateli Ukrainy odnotowujemy zaprze - stanie przez pracodawców korzystania z obowiązujących równolegle, znacznie bardziej skomplikowanych procedur, tzn. z możliwości powierzania pracy takim cudzoziem - com na podstawie oświadczeń lub zezwoleń na pracę. Inspektorzy pracy zwracają jednak uwagę, że maksy- malnie uproszczony sposób legalizacji pracy obywa- teli Ukrainy wiąże się z potencjalnymi zagrożeniami . Składanie przez pracodawcę powiadomienia po rozpoczę- ciu pracy przez cudzoziemca (odwrotnie niż w przypadku Cudzoziemcy nielegalnie wykonujący pracę w 2023 r. (wg województw) od 200 do 499 od 500 do 699 700 i powyżej zachodnio- pomorskie kujawsko- pomorskie warmińsko- mazurskie pomorskie podlaskie mazowieckie lubelskie lubuskie opolskie śląskie małopolskie podkarpackie świętokrzyskie łódzkie wielkopolskie 368 266 137 612 470 766 118 455 751 276 685 449 138 146 413 622 do 199 dolnośląskie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 174 ROZDZIAŁ 8 innych dokumentów legalizujących ich pracę) może sprzy- jać nielegalnemu zatrudnieniu obywateli Ukrainy. Zda- rzają się przypadki, gdy nieuczciwi pracodawcy oczekują o d cudzoziemców nieodpłatnej pracy podczas nieformal- nego (bezumownego) okresu próbnego. W tym okresie s ą oni pozbawieni nie tylko należnego im wynagrodzenia za pracę, ale także dostępu do ubezpieczenia zdrowot - nego i systemu zabezpieczenia społecznego, mającego kluczowe znaczenie w razie wystąpienia wypadku przy pra- cy. W takich sytuacjach, gdy inspektorzy pracy ujawniają w t oku kontroli obywateli Ukrainy, którzy już świadczą pra- cę, są informowani, że jest to dopiero pierwszy dzień pra- cy obcokrajowców, a zatem nie upłynęły jeszcze terminy n a zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego i dokonanie powiadomienia. Skutkiem kontroli jest wtedy legalizacja zatrudnienia cudzoziemców, do której mogłoby nie dojść, gdyby nie czynności kontrolne prowadzone przez inspek - torów pracy. K olejnym zjawiskiem pojawiającym się w kontekście powiadomień kierowanych do powiatowego urzędu pracy jest zaniżanie liczby godzin pracy lub wymiaru czasu pracy w stosunku do pracy faktycznej realizowanej przez cudzoziemca. W myśl obecnych regulacji, podmiot powie- rzający pracę obywatelowi Ukrainy może dowolnie podwyż- szać wskazany w powiadomieniu wymiar czasu pracy lub l iczbę godzin pracy cudzoziemca (np. na 13 godzin pracy), odpowiednio zwiększając jego wynagrodzenie. W konse - kwencji obywatel Ukrainy nigdy nie ma pewności, ile godzin będzie w danym miesiącu pracował, a tym samym jakie uzyska wynagrodzenie. Problemy z zakresu wskazywania wymiaru czasu pracy lub liczby godzin pracy w dokumentach lega - lizujących zatrudnienie cudzoziemców pojawiają się t akże w pierwotnym systemie dopuszczającym obco- krajowców do polskiego rynku pracy, tj. przy zezwo- leniach na pracę, oświadczeniach o powierzeniu p racy, zezwoleniach na pobyt czasowy i pracę. Doty- czą one przekraczania lub niewypracowania przez c udzoziemców liczby godzin w miesiącu lub tygodniu w stosunku do warunków określonych w dokumentach legalizujących pracę, w szczególności gdy została zawar - ta z cudzoziemcem umowa cywilnoprawna. Inspektor p racy nie ma możliwości zweryfikowania liczby faktycz- nych godzin pracy w sytuacji, gdy podmiot nie prowadzi e widencji godzin wykonywania zlecenia lub świadczenia usługi dla cudzoziemców – zwracamy uwagę, że przepisy narzucają ten obowiązek, ale jego niewykonanie nie jest objęte sankcją wykroczeniową. W zakresie umów o dzie - ło – przepisy w ogóle nie nakładają obowiązku prowadze- nia dokumentacji potwierdzającej liczbę godzin osobom w ykonującym pracę na podstawie umów o dzieło. W sytu- acji, gdy kontrola dotyczy cudzoziemca nieświadczą- cego już pracy, a którego nie można przesłuchać z uwagi na brak jego aktualnego adresu pobytu, inspek- tor pracy w praktyce nie ma możliwości zweryfikowania, c zy cudzoziemiec wykonywał pracę zgodną z warunkami wskazanymi w oświadczeniu lub zezwoleniu na pracę. Doświadczenia kontrolne pokazują, że nasila się zja - wisko obchodzenia przepisów dotyczących obowiązku uzyskiwania zezwoleń na pracę dla cudzoziemców w sytuacjach nazywanych potocznie „spółką ukraiń- ską”. Wykorzystywane są w tym celu przepisy Kodeksu s półek handlowych, tj. możliwość wykonywania przez obcokrajowców powtarzających się świadczeń niepienięż - nych na rzecz spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółek akcyjnych, które nie wymagają uzyskania zezwolenia na pracę. Kolejnym zjawiskiem jest coraz częstsze powo- ływanie się przez cudzoziemców na przepisy o tzw. działalności nieewidencjonowanej . Osoby pro- wadzące taką działalność nie muszą zgłaszać się jako p rzedsiębiorca do Centralnej Ewidencji i Informacji o Dzia- łalności Gospodarczej (CEIDG), nie podlegają również o bowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Kwestią problematyczną jest sposób weryfikacji spełniania warun - ków prowadzenia działalności nieewidencjonowanej, która może służyć jedynie obejściu przepisów prawa w zakresie legalizacji pracy cudzoziemca. Na polskim rynku pracy dalej obserwujemy podmioty, w szczególności działające jako outsourcerzy lub agen - cje zatrudnienia rejestrujące swoją siedzibę na terenie w ojewództw, w których spodziewają się szybwciej uzy- skać właściwe dokumenty legalizujące pobyt i pracę c udzoziemców. Podmioty te mogą i często kierują obco- krajowców do pracy w zakładach pracy zlokalizowa- nych w innym województwie. Taka praktyka znacznie u trudnia i wydłuża czas trwania kontroli, gdyż wymaga przeprowadzenia czynności kontrolnych nawet na tere - nie kilku okręgowych inspektoratów pracy. W zakresie outsourcingu, gdzie częstym zjawiskiem jest tworzenie tzw. łańcuchów podwykonawców, obejmujących nawet kil - ka podmiotów prowadzących działalność w różnych miej- scowościach, do których kierowani są cudzoziemcy, takie dz iałanie prowadzi także do rozmycia odpowiedzialno- ści w z akresie legalności zatrudnienia cudzoziem- ców oraz przestrzegania prawa pracy . Przeszkodą w skutecznym realizowaniu kontroli jest wskazywanie przez podmioty zatrudniające cudzoziem- ców tzw. biura wirtualnego lub skrzynki pocztowej jako adresu siedziby lub miejsca prowadzenia działalności. Inspektorzy pracy sygnalizują, że występują przypadki, gdy przedstawiciele tych podmiotów obiecują pomoc cudzo - ziemcom przy legalizacji pobytu lub pracy (również odpłat- ną), ale później nie wypłacają należnego wynagrodzenia l ub nie zapewniają żadnej pracy. Działania kontrolne wobec takich podmiotów są utrudnione z uwagi na brak kontaktu osób ich reprezentujących lub zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej. Kolejnym utrudnieniem w szybkim i efektywnym pro - wadzeniu czynności kontrolnych jest brak informacji o pracodawcy użytkowniku w treści powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy. Przy kontrolach krzyżowych – które zgodnie z naszymi procedurami prowa - dzone są co do zasady równolegle w agencji zatrudnienia SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 175 i u pracodawcy użytkownika – inspektor pracy musi rozpo- cząć postępowanie najpierw w agencji pracy tymczasowej, a d opiero po uzyskaniu od tego podmiotu informacji o pra- codawcach użytkownikach, zaplanować kolejne kontrole w t ych podmiotach. Na bazie doświadczeń nabytych od czasu wprowadze - nia przepisów szczególnych regulujących pracę obywateli Ukrainy, wskazujemy że warto rozważyć ich noweliza- cję służącą zapewnieniu najlepszej ochrony tej gru- pie cudzoziemców na polskim rynku pracy: ●skrócenie 14-dniowego terminu na złożenie powiado- mienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy; ●wprowadzenie przepisów ustalających minimalny wymiar czasu pracy oraz minimalną liczbę godzin pracy, którą podmiot zatrudniający miałby obowiązek zagwarantować cudzoziemcowi, przy czym wspomnia - ne minimum musiałoby zostać ukształtowane co naj- mniej na poziomie zapewniającym pokrycie kosztów utrzymania cudzoziemca w okresie pobytu na teryto- rium Polski; ●dodanie w treści powiadomienia o podjęciu pracy przez obywatela Ukrainy informacji o pracodawcy użytkowniku. Ponadto w celu wzmocnienia ochrony praw wszyst- kich cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce oraz zwiększenia skuteczności działań kontrolnych wnosimy o: ●wprowadzenie obowiązku dokonania zgłasza - nia do ubezpieczenia społecznego (ZUS) każdej pracu- jącej osoby (w tym cudzoziemca) przed dopuszczeniem jej do pracy, nie zaś w terminie 7 dni, jak stanowią aktualnie obowiązujące przepisy oraz dodanie warunku niezgłoszenia obcokrajowca do ubezpieczenia społecz - nego do ustawowej definicji powierzenia cudzoziemcowi nielegalnego wykonywania pracy (art. 2 ust. 1 pkt 22a ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy ) – kontrola legalności zatrudnienia polegałaby wtedy na ustaleniu danych osób wykonujących w danym momencie pracę, oraz sprawdzeniu czy osoby te przed jej rozpoczęciem zostały zgłoszone do ZUS, zaś brak takiego zgłoszenia byłby równoznaczny z powierzeniem cudzoziemcowi nielegalnego wykonywania pracy; ●nowelizację ustawy o promocji zatrudnienia i instytu- cjach rynku pracy poprzez dodanie przepisów, które przewidywałyby możliwość odmowy wydania zezwole- nia na pracę oraz wpisania oświadczenia do ewidencji w sytuacji, gdy podmiot powierzający pracę cudzoziem- cowi utrudnia kontrolę inspekcji pracy; ●wprowadzenie regulacji prawnych obejmujących obo- wiązkiem posiadania zezwolenia na pracę cudzo- ziemców w sytuacjach nazywanych potocznie „spółką ukraińską”, tj. w przypadku wykonywania przez obco- krajowców powtarzających się świadczeń niepienięż- nych na rzecz spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółek akcyjnych na podstawie Kodeksu spółek handlowych; ●umożliwienie inspektorom pracy wykorzystywania w toku kontroli materiałów (np. zdjęć, nagrań) zgromadzonych przed faktycznym rozpoczęciem kontroli; ●zapewnienie Państwowej Inspekcji Pracy bezpośred - niego dostępu do pozostających w zasobach Zakładu Ubezpieczeń Społecznych danych dotyczących zgło- szenia pracobiorców do ubezpieczeń społecznych z użyciem narzędzi komunikacji elektronicznej oraz baz danych i rejestrów, w których zawarte są informacje o wjeździe cudzoziemca na terytorium RP oraz udziela - nych decyzjach pobytowych; ●podwyższenie kwoty grzywien za nielegalne powierzenie pracy nakładanych w drodze mandatów karnych i zmia - nę sposobu ustalania ich wysokości (za każdą osobę, której powierzono nielegalnie pracę przy jednoczesnym ustaleniu górnej maksymalnej wysokości sankcji), a tak - że zastosowanie innych sankcji o charakterze niepie- niężnym, które z powodzeniem funkcjonują w innych krajach Unii Europejskiej, okazując się niejednokrotnie bardziej dotkliwą karą niż nawet wysoka grzywna, np. zwrot otrzymanych od państwa różnych form dofinan - sowania (funduszy, dotacji, ulg podatkowych), zakaz składania ofert przy zamówieniach publicznych, wielolet- ni zakaz zatrudniania cudzoziemców, czy ograniczenie możliwości uzyskania dofinansowania nowych stanowisk pracy w szczególności dla osób niepełnosprawnych; ●zobowiązanie podmiotu powierzającego pracę cudzo - ziemcowi do przedstawienia mu dokumentów zwią- zanych z podjęciem i wykonywaniem pracy w języku dla niego zrozumiałym (np. instrukcji bhp, informacji o warunkach zatrudnienia, regulaminu pracy itp.); ●wprowadzenie przepisów ograniczających zatrudnia - nie cudzoziemców tylko do umów o pracę oraz umów cywilnoprawnych, do których stosuje się obowią- zek ubezpieczenia społecznego, w tym wypadkowe- go, co się wiąże z wyłączeniem możliwości zatrudniania cudzoziemców na podstawie umów o dzieło; ●wymianę informacji pomiędzy organami nadzoru i kon - troli do celów analizy ryzyka oraz koordynację wspól- nych działań mających na celu rozwiązanie problemu nielegalnego zatrudniania i wyzysku obywateli państw trzecich, przestępstw związanych z handlem ludźmi, oszustw podatkowych oraz praw pracowników. 8.3. Świadczenie usług agencji zatrudnienia oraz powierzanie i wykonywanie pracy tymczasowej Problematykę świadczenia usług agencji zatrudnienia, w tym pracy tymczasowej, przedstawiono na podstawie wyników kontroli obejmujących przestrzeganie przepisów ustaw: 9 o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, regulujących świadczenie usług pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego, poradnictwa zawodowego pra - cy tymczasowej; 9 o zatrudnianiu pracowników tymczasowych, zarówno przez agencje pracy tymczasowej, jak i pracodawców użytkowników, także w zakresie stosowania outsourcingu, leasingu czy innych form powierzania pracy, pod kątem SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 176 ROZDZIAŁ 8 ujawniania przypadków wynajmu pracowników z narusze- niem przepisów o pracy tymczasowej. Przestrzeganie przez agencje zatrudnienia prze- pisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 513 kontroli w 492 podmiotach (w 2022 r. 530 kontroli w 494 podmio- tach), obejmujących w szczególności badanie dopełnienia o bowiązków: dokonania wpisu do rejestru agencji zatrud- nienia działalności, której prowadzenie jest uzależnio- ne od uzyskania wpisu do tego rejestru oraz prowadzenia a gencji zatrudnienia zgodnie z warunkami określonymi w ustawie. Wskazana liczba kontroli dotycząca problematyki prze - strzegania przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy uwzględnia kontrole realizo- wane w ra mach : 9 działań planowych, w tym w agencjach zatrudnienia, które nie były kontrolowane w latach 2020-2022; 9interwencji podejmowanych na podstawie skarg; 9 monitoringu mediów prowadzonego pod kątem ujawnia- nia przypadków naruszenia zasad prowadzenia agencji zatrudnienia. D ziałania PIP dotyczyły zarówno podmiotów prowadzo- nych przez krajowe osoby fizyczne i prawne, jak i przez obywateli tzw. państw trzecich. W okresie sprawozdawczym czynności kontrolne obję- ły przede wszystkim podmioty świadczące dwa rodzaje u sług, tj. pracy tymczasowej (69%) oraz pośrednictwa pracy , w tym polegającego na kierowaniu osób do pra- cy z a granicą u pracodawców zagranicznych oraz kie- rowaniu cudzoziemców n a teren RP do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w podmiotach z siedzibą na teryto- rium Polski. Kontrole agencji zatrudnienia (wg rodzaju świadczonych usług) Rodzaj działalności Liczba kontroli Praca tymczasowa 361 Pośrednictwo pracy, w tym:191 - kierowanie osób do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych 54 - kierowanie cudzoziemców na teren RP51 Doradztwo personalne112 Poradnictwo zawodowe113 Kontrole agencji zatrudnienia w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba kontroli Liczba podmiotów świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Liczba kontroli Liczba podmiotów świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Liczba kontroli Liczba podmiotów świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Dolnośląskie512462583 Kujawsko-pomorskie20420-191 Lubelskie162211193 Lubuskie12-101123 Łódzkie32137-322 Małopolskie36133230- Mazowieckie4366097118 Opolskie29634330- Podkarpackie18-20117- Podlaskie16131-12- Pomorskie433453487 Śląskie7311769818 Świętokrzyskie112171101 Warmińsko- -mazurskie 133132115 Wielkopolskie525443424 Zachodnio-pomorskie302232211 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 177 W okresie sprawozdawczym przeważały kontrole prowa- dzone w agencjach zatrudniających do 9 pracowników (32%) o raz od 50 do 249 pracowników (26%). Z kolei w agencjach zatrudniających od 10 do 49 pracowników przeprowadzo - no 24% kontroli, zaś najmniej (18%) w dużych agencjach o zatrudnieniu powyżej 250 pracowników. Największą liczbę kontroli zrealizowano na terenie woje- wództw: ś ląskiego (81 kontroli) , mazowieckiego (71) oraz dolnośląskiego (58). Diagnoza Nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania agencji zatrudnienia wykazano w 329 kontrolach (64%); w 2022 r. w 358 kontrolach (67,5%). Nielegalne świadczenie usług agencji zatrudnienia, tj. bez wymaganego certyfikatu marszałka województwa, potwierdzającego wpis do rejestru podmiotów prowadzących agencje zatrudnienia ujawniono w 56 podmiotach (11% skontrolowanych przedsiębiorstw) , co oznacza wzrost liczby tego rodzaju nieprawidłowośc i w porównaniu do lat ubiegłych (w 2022 r. ujawniono 39 takich podmiotów – 7,9% skontrolowanych przedsiębiorstw, w 2021 r. ujawniono 49 takich podmiotów, tj. 10,2% objętych kontrolą). Nielegal - ne świadczenie usług agencji zatrudnienia dotyczyło pracy tymczasowe j (44) oraz pośrednictwa pracy (17, w tym 2 w zakresie kierowania cudzoziemców do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów prowadzących dzia - łalność na terytorium RP oraz 3 w zakresie kierowania osób do pracy za granicą), doradztwa personalnego (7) i porad- nictwa zawodowego (6). W ramach czynności kontrolnych ujawniano podmioty świadczące nielegalnie jedną lub wię- cej usług wymagających certyfikatu agencji zatrudnienia. Świadczenie usług agencji zatrudnienia przez niecer- tyfikowane firmy w 2023 r. obejmowało sytuacje, w których podmioty: 9 nie posiadały certyfikatu o dokonaniu wpisu podmio- tu do rejestru uprawniającego do świadczenia usług agencji zatrudnienia, także przez podmioty świadczące usługi outsourcingu/leasingu będącego w praktyce pra- cą tymczasową ; 9kontynuowały działalność agencji zatrudnienia pomi- mo utraty certyfikatu i wykreślenia z rejestru agencji zatrudnienia. O dnotowywano sytuacje, w których agencje zatrudnie- nia dokonywały rezygnacji z prowadzenia działalno- ści regulowanej , celem świadczenia usług outsourcingu, poszerzając zakres prowadzonej działalności gospodarczej (PKD) o rodzaje działalności prowadzonej przez podmioty współpracujące. W obszarze prowadzenia działalności regulowanej obserwowane są również przypadki pozyskiwania wpi - su do rejestru agencji zatrudnienia przez podmioty świad- czące usługi np. w sektorze opieki pomimo że często nie prowadzą one faktycznej działalności opar- tej n a pośrednictwie pracy lub pracy tymczasowej, a delegują osoby do pracy za granicą w ramach zawartych z nimi umów cywilnoprawnych (umowy zlece- nia). Przedmiot tych umów stanowi wykonywanie pracy ( najczęściej u niemieckiej rodziny), polegającej na spra- wowaniu opieki domowej nad osobami starszymi lub c horymi. Do najważniejszych przyczyn zjawiska nielegalnego prowadzenia usług , zarówno w ocenie inspektorów pracy, jak i samych podmiotów prowadzących agencje zatrudnie- nia, należy zaliczyć: − warunki konieczne do spełnienia przez podmiot ubie- gający się o wpis do rejestru, jak też przez prowadzący działalność agencji zatrudnienia, w tym nieposiadanie zaległości z tytułu podatków czy składek na ubez - pieczenia społeczne, niekaralność za przestępstwa lub wykroczenia określone w art. 121-121b ustawy, a także dobra kondycja finansowa podmiotu, w stosun- ku do którego nie może być otwarta likwidacja ani ogło- szona upadłość; − ograniczenia i obowiązki wynikające z przepisów regulu- jących pracę tymczasową; Podmioty świadczące nielegalnie usługi agencji zatrudnienia w latach 2021-2023 (wg rodzaju usług) Wyszczególnienie 202120222023 Ogółem Świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Ogółem Świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Ogółem Świadczących nielegalnie usługi agencji zatrudnienia Liczba skontrolowanych podmiotów: 480494943949256 W tym świadczących: - wyłącznie usługi pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego lub poradnictwa zawodowego 22215254613112 - usługi agencji pracy tymcza- sowej 258342403336144 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 178 ROZDZIAŁ 8 −brak sankcji przewidzianych dla podmiotów korzysta- jących z usług outsourcingu , będących w praktyce pra- cą tymczasową; − niedostateczną znajomość przepisów prawa regulu- jących działalność agencji zatrudnienia, ale także celo- we działania przedsiębiorców , którzy wpisują swoją działalność w ogólne ryzyko prowadzonej działalności gospodarczej. Najwięcej podmiotów, w których stwierdzono nielegalne świadczenie usług agencji zatrudnienia ujawniono w woje - wództwach: mazowieckim (18) oraz śląskim (8). W 2023 r. do najczęściej stwierdzanych uchybień zaliczyć można: −niezamieszczanie w dokumentach, ogłoszeniach i ofer - tach numeru wpisu do rejestru oraz niewskazywa- nie, że określona propozycja pracy stanowi ofertę pracy tymczasowej – 103 agencje (w 2022 r. – 121 agencji ); −nieprzestrzeganie obowiązku przedstawienia mar- szałkowi województwa corocznej, pełnej informa- cji o działalności agencji zatrudnienia – 99 agencji (w 2022 r. – 93 agencje); −niedopełnienie obowiązku poinformowania marszał- ka województwa o zmianie danych, zawieszeniu albo wznowieniu działalności gospodarczej w 31 agencjach (w 2022 r. – 39 agencji); −naruszenie obowiązku posiadania lokalu, w któ- rym są świadczone usługi agencji zatrudnienia – 35 agen- cji (w 2022 r. – 24 agencje); − nieprzestrzeganie zasady równego traktowania i nie- dyskryminacji w stosunku do osób, dla których agencje poszukiwały zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej – w 4 agencjach. Naruszenie zakazu dyskryminacji doty- czyło oferty pracy zawierającej kryteria dyskryminujące kandydatów ze względu na płeć, wiek i narodowość; −pobieranie niezgodnych z prawem opłat od osób, dla których agencje poszukiwały zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wykazano w 2 kontrolach. W toku kontroli szczególną uwagę zwracano na egze- kwowanie przepisów dotyczących kierowania osób do pra- cy za granicą u pracodawców zagranicznych. W 2023 r., s pośród skontrolowanych agencji, 54 podmiotów świad- czyło usługę pośrednictwa pracy polegającą na kie- rowaniu osób d o pracy za granicą . W roku sprawozdawczym w 26 podmiotach stwier- dzono naruszenia związane z kierowaniem osób do pra- cy za granicą, w szczególności: − w 18 agencjach ujawniono uchybienia w zakresie zawierania pisemnych umów z osobami kierowa- nymi do pracy za granicą u pracodawców zagranicz- nych, w tym w 9 agencjach nie dopełniono obowiązku zawarcia pisemnej umowy z osobą kierowaną do pra- cy za granicą; − w 13 agencjach stwierdzono nieprzestrzeganie prze- pisów dotyczących zawierania pisemnych umów z pracodawcami zagranicznymi , do których kierowa- no osoby do pracy za granicą, z czego w 3 agencjach nie dopełniono obowiązku zawarcia pisemnej umowy z pracodawcą zagranicznym; −naruszenie obowiązku przekazania osobom kierowa - nym do pracy za granicą albo do pracy tymczaso- wej do podmiotu działającego poza terytorium RP, pisemnej informacji o kosztach, opłatach i innych należnościach związanych z kierowaniem do pracy oraz podjęciem i wykonywaniem pracy za granicą 11 agencji (w 2022 r. – 17 agencji); − 9 agencji nie prowadziło wykazów osób kierowa- nych do pracy za granicą lub prowadziły je nierzetelnie; − w 7 agencjach ujawniono nieprawidłowości dotyczące prowadzonych wykazów podmiotów, do których kiero- wane były osoby do pracy za granicą. W 2 023 r. spośród skontrolowanych agencji 51 pod- miotów świadczyło usługę pośrednictwa pracy polegającą na kierowaniu osób, w tym także cudzoziem- ców, do pracy w podmiotach prowadzących działal- ność na terytorium Polski. Nieprawidłowości dotyczące kierowania cudzoziemców z państw spoza UE do zatrud- nienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów pro- wadzących działalność na terytorium RP wykazano w 20 podmiotach świadczących usługi w tym zakresie, w szczególności: − 5 agencji nie zawarło pisemnych umów z cudzo- ziemcami kierowanymi do podmiotów prowadzących działalność na terytorium RP, a w 7 agencjach umo- wy te nie spełniały wymogów przewidzianych w przepi- sach prawa; −w 8 agencjach nie był przestrzegany obowiązek przed- stawienia cudzoziemcowi, przed podpisaniem umowy, jej pisemnego tłumaczenia na język zrozumiały dla cudzoziemca, a w 2 agencjach stwierdzono uchybienia w tym zakresie; − 5 agencji nie przekazywało cudzoziemcom oraz pod- miotom, do których agencja kieruje cudzoziemców, pisemnych informacji m.in. o zasadach dotyczących wjazdu, pobytu i pracy cudzoziemców na terytorium RP, a w 5 stwierdzono uchybienia w tym zakresie; −w 7 agencjach nie prowadzono wykazów cudzoziemców kierowanych do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz wykazów podmiotów, do których kierowano cudzo - ziemców, a w 2 agencjach wykazy te były prowadzone nierzetelnie. W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 86 kontroli w 86 podmiotach (w 2022 r. – 87 kontroli, w 2021 r. – 74 kontrole) prowadzonych w Polsce przez cudzoziemców spoza UE. Większość kontroli dotyczyła podmiotów prowadzo - nych przez obywateli Ukrainy. Wśród kontrolowanych agencji prowadzonych przez cudzoziemców spoza UE, którzy zarejestrowali działal - ność gospodarczą na terenie RP, zdecydowana większość SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 179 świadczyła usługi pracy tymczasowej, ale także usługi outsourcingowe. Zazwyczaj w strukturze zatrud- nienia przeważali lub występowali wyłącznie cudzoziemcy. S pośród 56 podmiotów świadczących nielegal- nie usługi agencji zatrudnienia, w 14 przypadkach (w 2022 r. w 12 na 39 wszystkich ujawnionych przypadków), podmioty te były prowadzone przez cudzoziemców spoza UE (Ukraina – 9, Bangladesz – 2, Indie – 2, Armenia – 1). Z uzyskiwanych w toku kontroli informacji wynika, że po przyjeździe do Polski agencje kompleksowo zajmują się cudzoziemcami, którzy bardzo często nie władają w ogóle językiem polskim, organizując ich odbiór wraz z transpor - tem do miejsc zakwaterowania bądź wykonywania pra- cy, a także pomoc w załatwieniu formalności związanych z l egalizacją zarówno pobytu, jak i pracy. Kontrolując agencje prowadzone przez cudzoziemców spoza UE, szczególną uwagę zwracano na kwestie pobie - rania opłat od cudzoziemców rekrutowanych poza terenem R P. Prowadzenie działalności agencji zatrudnienia pod adresem wirtualnego biura, także przez cudzoziem- ców, wyklucza lub znacznie ogranicza kontrolującym m ożliwość nawiązania kontaktu osobistego czy też telefonicznego z osobą upoważnioną do reprezentacji podmiotu zgodnie z wpisem do rejestru przedsiębiorców KRS. Inspektorzy pracy uzyskiwali np. informację, że członkowie zarządu przebywają za gra- nicą. Z tych powodów skuteczność kontroli, w szcze- gólności pod kątem zastosowania odpowiedzialności w ykroczeniowej, była ograniczona. W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy w 85 przypad- kach powiadomiła marszałków województw lub dyrek- torów wojewódzkich urzędów pracy o naruszeniach w arunków prowadzenia agencji zatrudnienia. W następ- stwie powiadomień skierowanych przez inspektorów p racy w roku sprawozdawczym 17 agencji zatrud- nienia zostało wykreślonych z rejestru podmiotów prowadzących agencje zatrudnienia, a 16 wykreśleń dokonano w następstwie powiadomień z lat 2021- 2022. Łącznie z Krajowego Rejestru Agencji Zatrudnie - nia w 2023 r. wykreślono 33 agencje (w 2022 r. – 35 agencji). Wnioski Wyniki kontroli wskazują, że zarówno skala, jak i rodzaj ujawnionych nieprawidłowości, utrzymują się na pozio- mie zbliżonym d o ubiegłego roku (zarejestrowano niewielki spadek nieprawidłowości) , przy czym należy zwrócić uwagę, że ujawniono większą liczbę podmiotów świadczących usługi agencji zatrudnienia bez wyma- ganego wpisu d o rejestru . Za aktualne należy uznać wnioski prezentowane w Sprawozdaniach z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w latach ubiegłych, w szczególności wskazane jest: ● ustanowienie obligatoryjnego warunku uzyska- nia wpisu do rejestru KRAZ w postaci obowiązku odbycia przez osoby zamierzające prowadzić agencję zatrudnienia oraz personel przewidziany do obsługi klientów – szkolenia (kursu) w zakresie warunków świadczenia usług agencji zatrudnienia objętych certyfikatem oraz zapewnienie możliwości korzysta- nia ze szkoleń, aktualizujących i utrwalających wiedzę z tego zakresu; ●zagwarantowanie podmiotom – już na etapie rejestra- cji działalności gospodarczej w CEIDG lub KRS – uzyskania informacji, że wskazany rodzaj działalności stanowi działalność regulowaną, wymagającą wpi- su do rejestru agencji zatrudnienia; ● poszerzenie katalogu warunków koniecznych, jakie musi spełnić podmiot zamierzający prowadzić agencję zatrudnienia o niekaralność za wykroczenia przeciw- ko prawom pracowników tymczasowych (określonych w art. 27a ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych ) – tak jak w przypadku naruszenia warunków prowadzenia agencji zatrudnienia określonych w ustawie o promocji zatrudnienia i insty- tucjach rynku pracy ). Rozwiązanie to umożliwi marszał- kowi województwa odmowę dokonania wpisu takiego podmiotu do rejestru agencji zatrudnienia lub wykreśle- nie z tego rejestru ; Liczba agencji zatrudnienia prowadzonych przez cudzoziemców spoza UE w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Liczba agencji zatrudnienia 202120222023 Albania -1- Armenia--1 Bangladesz--2 Białoruś443 Chiny--1 Filipiny--1 Indie1-2 Indonezja--1 Izrael--1 Mołdawia-2- Nepal--1 Pakistan--1 Republika Korei673 Rosja1-- Tadżykistan-1- Turcja--1 Ukraina606968 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 180 ROZDZIAŁ 8 ●zdefiniowanie wymagań, jakim powinien odpowiadać lokal , w którym są świadczone usługi lub ustanowienie regulacji prawnych wykluczających albo ograniczają- cych dopuszczalność rejestrowania agencji zatrud- nienia pod adresem „wirtualnego biura” oraz uznanie niemożliwości przeprowadzenia kontroli przez inspek- tora pracy jako okoliczności zobowiązującej marszałka województwa do wykreślenia agencji z rejestru. Zda- niem inspektorów pracy powyższa regulacja powinna być powiązana z wprowadzeniem obowiązku powiadamia- nia, na etapie dokonywania wpisu do KRAZ, marszałka województwa o miejscu przechowywania dokumen- tacji związanej z prowadzeniem agencji zatrudnienia, w tym dokumentacji kadrowo-płacowej pracowników tymczasowych, co umożliwi efektywne planowanie postę - powań kontrolnych oraz wyeliminowanie celowych dzia- łań przedsiębiorców nastawionych na wydłużenie lub utrudnienie czynności kontrolnych; ● poszerzenie katalogu podmiotów podlegających kontroli inspekcji pracy poprzez uwzględnienie w nim osób fizycznych, niebędących przedsiębiorcami, a świadczącymi nielegalne usługi pośrednictwa pracy , celem zagwarantowania organom Państwowej Inspekcji Pracy możliwości kompleksowego eliminowania zjawiska nielegalnych usług agencji zatrudnienia. W zakresie odpowiedzialności wykroczeniowej za naruszenie przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz skutecznych narzędzi jej egzekwowania rozważenia wymagają propozycje: ● wprowadzenia sankcji za popełnienie wykroczenia w związku ze zjawiskiem nieaktualizowania danych adresowych przez działające agencje zatrudnienia, polegającym na niedopełnieniu obowiązku poinformo- wania marszałka województwa o zmianie adresu sie- dziby podmiotu oraz adresów lokali lub zmianie rodzaju świadczonych usług w terminie 14 dni od dnia ich powstania; ●wdrożenia systemu polegającego na nakładaniu kar administracyjnych za naruszenia przepisów o pro- wadzeniu agencji zatrudnienia (w szczególności wobec cudzoziemców świadczących takie usłu- gi – osoby te często nie przebywają na terytorium Pol- ski, co znacznie utrudnia lub uniemożliwia zastosowanie postępowania wykroczeniowego), a także wprowadzenie obowiązku wskazywania przez podmioty prowadzo- ne przez cudzoziemców i rejestrujące działalność regulowaną – osoby przebywającej na terytorium RP , działającej w imieniu pracodawcy i upoważnio- nej do jego reprezentowania, w tym wobec organów kon- troli inspekcji pracy; ● uznania za wykroczenie nieprowadzenia wykazu podmiotów , do których są kierowane osoby do pracy za granicą, oraz wykazu osób kie- rowanych do pracy za granicą – analogicznie jak w przypadku wykonywania usługi pośrednictwa pracy w zakresie kierowania cudzoziemców do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów prowadzących działalność na terytorium RP; ●wprowadzenia możliwości nakładania grzywien w postępowaniu mandatowym z tytułu wykro- czeń przewidzianych w ustawie o promocji zatrud- nienia i instytucjach rynku pracy , co wiązałoby się jednocześnie z koniecznością podwyższenia górnej granicy grzywny w postępowaniu mandatowym prze - widzianej w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia. Wprowadzenie wyższej dopuszczal- nej wysokości grzywny w postępowaniu mandato- wym spowodowałoby stosowanie tego postępowania, zwłaszcza w oczywistych przypadkach (np. po przyzna- niu się do popełnienia wykroczenia) oraz ograniczyłoby konieczność przeprowadzania często długotrwałego postępowania wyjaśniającego, celem skierowania wnio - sku o ukaranie do sądu. Odnośnie do działalności podmiotów w branży opiekuńczej , pozyskujących certyfikaty o dokonaniu wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, pomimo nieświad- czenia tych usług w praktyce, proponowanym rozwią- zaniem jest wprowadzenie odpowiednich uregulowań p rawnych, które z jednej strony określałyby standardy świadczenia tego typu usług i dawałyby możliwość ich wykonywania wyłącznie przez wyselekcjonowane podmioty , spełniające określone wymagania, a z dru- giej strony zapewniających osobom, którym te podmioty p owierzają pracę nie tylko za granicą, ale także na rynku krajowym, należytą ochronę prawną. Jako celowe należy również wskazać kontynuowa- nie działań na rzecz eliminowania negatywnych zjawisk z wiązanych ze świadczeniem usług agencji zatrudnienia, w tym: ● monitorowanie rynku agencji zatrudnienia, zwłasz- cza w obszarze nielegalnego prowadzenia usług pracy tymczasowej i pośrednictwa pracy, w szczególności pole- gającego na kierowaniu cudzoziemców do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej do podmiotów prowadzących działalność na terytorium RP; ● współpracę Państwowej Inspekcji Pracy z organa- mi odpowiedzialnymi za legalizację pobytu i pracy cudzoziemców oraz instytucjami kontrolnymi, w szcze- gólności w zakresie powiadamiania o przypadkach naruszenia przepisów regulujących działalność agencji zatrudnienia oraz zasad zatrudniania pracowników tym - czasowych, w tym informowania o sytuacjach wskazują- cych na obchodzenie przepisów prawa. Powierzanie i wykonywanie pracy tymczasowej Zakres kontroli W 2023 r. inspektorzy pracy przeprowadzili 247 kon- troli w a gencjach pracy tymczasowej w 230 podmiotach (w 2022 r. – 267, w 2021 r. – 267) w zakresie przestrze- gania przez te agencje przepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych , jak SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 181 również Kodeksu pracy i przepisów wykonawczych, wyda- nych na jego podstawie. W s kontrolowanych agencjach świadczyło pracę 85,4 tys. osób , w tym prawie 38,1 tys. (44%) na podstawie stosunku pracy (w 2022 r. – 58%, w 2021 r. – 39%). Najczęściej kontrolowano agencje pracy tymczasowej zatrudniające od 50 do 249 pracowników (33%) oraz 250 osób i powyżej (26%). Z kolei w podmiotach zatrudnia - jących od 10 do 49 pracowników przeprowadzono 25% k ontroli. Najwięcej skontrolowanych agencji prowadziło działal - ność na terenie województw: dolnośląskiego (30), śląskie- go (29) oraz łódzkiego (28). Diagnoza W większości kontrolowanych agencji przeważającą formę powierzania pracy tymczasowej stanowiły umowy cywilnoprawne . Nieprawidłowości stwierdzono w 96,1% podmiotów objętych kontrolą (w 2022 r. – 97%, w 2021 r. – 94%), w tym w 63% podmiotów dotyczyły one nieprzestrzegania przepi - sów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych. W zakresie egzekwowania przepisów o zatrudnianiu pracowników tymczasowych stwierdzone nieprawidłowo- ści dotyczyły zarówno procesu nawiązywania stosun- ku pracy tymczasowej , jak i przebiegu takiej pracy. W szczególności stwierdzono w: − 16 agencjach – nieprawidłowości w zakresie zawierania umów o pracę tymczasową, dotyczące 17 pracowników tymczasowych; − 15 agencjach – naruszenia przepisów polegają- ce na zawieraniu umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy, dotyczące 97 osób; − 36 agencjach – uchybienia dotyczące wypłaty wynagro- dzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy wobec 94 pracowników; − 38 agencjach – uchybienia dotyczące wypłacenia wynagrodzenia osobom wykonującym pracę tymcza- sową na podstawie umów prawa cywilnego wobec 181 osób; Kontrole agencji pracy tymczasowej w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości Ogółem Narusze- nia ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych Ogółem Narusze- nia ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych Ogółem Narusze- nia ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych Dolnośląskie282521262522302918 Kujawsko-po- morskie 109788512128 Lubelskie10107553888 Lubuskie553221431 Łódzkie211913252417282820 Małopolskie1515611105993 Mazowieckie1162282316181813 Opolskie171613181817212118 Podkarpackie765775643 Podlaskie13121119191413129 Pomorskie25241327241423207 Śląskie373732292923292920 Świętokrzyskie652998766 Warmińsko-ma- zurskie 666444321 Wielkopolskie353523313122252524 Zachodnio-po- morskie 212119181714111111 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 182 ROZDZIAŁ 8 −22 agencjach – nieprzestrzeganie przepisów w zakresie udzielania pracownikom tymczasowym urlopów wypo- czynkowych, ustalania wynagrodzenia za czas urlopu lub wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop w stosunku do 31 osób; − 21 agencjach – naruszenia przepisów związanych z wydawaniem świadectw pracy pracownikom tymczaso- wym, dotyczące 40 pracowników; − 17 agencjach – nieprawidłowości dotyczące przepro- wadzania profilaktycznych badań lekarskich wobec 56 pracowników. P onadto stwierdzono w: − 48 agencjach – niedopełnienie obowiązków w zakre- sie uzgodnienia z pracodawcą użytkownikiem na piśmie przez agencję pracy tymczasowej warunków zatrudnienia pracowników tymczasowych (nieprawidłowości te doty - czyły 70 osób), a w przypadku 20 agencji stwierdzono brak uzgodnień zasad współpracy oraz warunków pracy tymczasowej pomiędzy agencją i pracodawcą użytkowni - kiem (nieprawidłowości te dotyczyły 42 osób); − 17 agencjach – brak zawiadomienia na piśmie (112 osób) o warunkach zatrudnienia wynikających z uzgodnień pomiędzy agencją a pracodawcą użytkownikiem przed zawarciem umowy, a w przypadku 14 agencji stwierdzono uchybienia w zakresie udzielenia pracownikowi tymcza- sowemu informacji o uzgodnieniach z pracodawcą użyt- kownikiem (77 osób); − 14 agencjach – brak przekazania (66 pracownikom tymczasowym) w postaci papierowej lub elektronicznej wymaganych informacji umożliwiających bezpośredni kontakt z przedstawicielami agencji, a w 11 agencjach stwierdzono uchybienia w zakresie przekazania pełnej informacji lub w terminie późniejszym niż 7 dni od dnia zawarcia umowy o pracę (37 osób); − 7 agencjach – skierowanie (łącznie 43 osób) do wykony- wania prac niezgodnych z definicją pracy tymczasowej zawartą w art. 2 pkt 3 ustawy o zatrudnianiu pracowni- ków tymczasowych ; − 2 agencjach – skierowanie (wbrew obowiązującym przepisom) osób świadczących pracę tymczaso- wą do wykonywania na rzecz pracodawcy użytkownika pracy szczególnie niebezpiecznej (110 osób); − 49 agencjach – uchybienia w zakresie wydawania zaświadczeń potwierdzających okres wykonywania pracy tymczasowej na rzecz danego pracodawcy użyt - kownika osobom skierowanym do wykonywania takiej pracy na podstawie umowy prawa cywilnego (nieprawi- dłowości te dotyczyły 388 osób). W 2023 r. naruszenie maksymalnego okresu wyko- nywania pracy tymczasowej dla danego pracodawcy użytkownika stwierdzono w 10 agencjach (4,3% skontro- lowanych podmiotów), łącznie w stosunku do 111 osó b (w 2022 r. – w 18 agencjach – 7,5% skontrolowanych pod- miotów w odniesieniu do 123 osób, w 2021 r. – w 15 agen- cjach – 5,8% w odniesieniu do 87 osób). W z akresie stosowania przepisów ustawy o zatrudnia- niu pracowników tymczasowych dominującą nieprawidło- wością pozostaje brak uzgodnień zasad współpracy oraz warunków pracy tymczasowej pomiędzy agen- cją i p racodawcą użytkownikiem, a także naruszenia Agencje pracy tymczasowej – naruszenia przepisów w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Odsetek kontroli, podczas których stwierdzono naruszenie przepisów 202120222023 Brak uzgodnienia zasad współpracy oraz warunków pracy tymczasowej pomiędzy agencją i pracodawcą użytkownikiem oraz niedopełnienie obowiązków w tym zakresie 31,131,826,7 Brak zawiadomienia osoby, której ma być powierzona praca tymczasowa, o treści uzgodnień między agencją i pracodawcą użytkownikiem, dotyczących warunków wykonywania pracy lub niewłaściwe zawiadomienie 10,518,06,8 Nieprawidłowości dotyczące wydawania osobom skierowanym do wykonywania pracy tymcza- sowej na podstawie umowy prawa cywilnego zaświadczeń potwierdzających okres wykonywania takiej pracy na rzecz danego pracodawcy użytkownika 24,719,519,8 Niedopełnienie obowiązku przekazania pracownikom tymczasowym informacji umożliwiających im bezpośredni kontakt z przedstawicielami agencji 6,78,65,6 Nieprawidłowości w zakresie wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy (z wyjątkiem należności związanych z urlopami wypoczynkowymi) 5,614,614,5 Naruszenia przepisów dotyczących urlopów wypoczynkowych12,48,28,9 Zawieranie umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy8,26,06,0 Nieprawidłowości dotyczące wydawania świadectw pracy 4,910,58,5 Naruszenia przepisów w zakresie zawierania umów o pracę tymczasową8,610,86,4 Brak profilaktycznych badań lekarskich pracowników tymczasowych lub nieterminowo przepro- wadzone badania 9,410,16,8 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 183 procedur z tym związanych, w tym zastępowanie for- my pisemnej uzgodnień dokonywanych między agencją a pracodawcą użytkownikiem formą elektroniczną. Nie- wykonanie w całości lub w części obowiązku przeprowa- dzenia uzgodnień utrudnia wykonywanie zadań przez agencje i pracodawców użytkowników, w tym umożliwie- nie agencji prawidłowego zawarcia umowy, stanowiącej p odstawę wykonywania pracy tymczasowej. Ponadto w skontrolowanych agencjach stwierdzano, że nie zawsze egzekwowały one od pracodawców użytkowników obo - wiązek przekazania informacji o wewnętrznych regu- lacjach dotyczących wynagradzania obowiązujących u danego pracodawcy użytkownika, a także realizowały możliwość uzyskania do wglądu tych regulacji, celem usta - lenia prawidłowego i niedyskryminującego poziomu wyna- grodzenia pracownika tymczasowego. K ontrolujący zauważają, że w sektorze pracy tymczaso- wej, stwierdzanym nieprawidłowościom towarzyszą nega- tywne zjawiska związane z omijaniem obowiązujących przepisów prawa, w tym: − nadużywanie umów cywilnoprawnych, zawieranych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pra- cy powinny być zawarte umowy o pracę; −wykorzystywanie pracy tymczasowej jako stałego ele- mentu organizacji pracy bez względu na ustawowe prze- słanki jej stosowania, określone w art. 2 pkt 3 ustawy; − nielegalne świadczenie usług agencji pracy tymcza- sowej, w tym outsourcingu będącego w praktyce pracą tymczasową; − zjawisko przekazywania cudzoziemców przez pod- mioty powierzające pracę cudzoziemcom, także agencje pracy tymczasowej, z wykorzystaniem usług outsourcingu (podmioty często są usytuowane na terenie całej Polski, a podmiot końcowy nie jest zorientowany, kto faktycznie jest pracodawcą dla osób skierowanych do pracy). Na wysokim poziomie utrzymuje się liczba osób, którym agencje pracy tymczasowej powierzają pracę tymczaso - wą na podstawie umów cywilnoprawnych. W roku spra- wozdawczym agencje pracy tymczasowej w większości k orzystały z takich umów. Kontrolujący stwierdzili, że w wielu podmiotach pracę tymczasową wykonywały osoby zatrudnione wyłącz- nie n a podstawie umowy zlecenia . Wśród części przedsiębiorców panuje przekonanie, że wypłacenie osobom wykonującym pracę tymczaso- wą na podstawie umów prawa cywilnego, w tym cudzo- ziemcom, wynagrodzenia w wysokości minimalnej s tawki godzinowej, legalizuje ten stosunek prawny, bez względu na charakter wykonywanej pracy. Jako identyfikowane, najistotniejsze przyczyny naduży- wania umów cywilnoprawnych w ramach pracy tymcza- sowej należy wymienić: −dążenie uczestników rynku pracy: agencji oraz praco- dawców użytkowników do obniżenia kosztów oraz odpowiedzialności związanej z zatrudnieniem na podsta- wie stosunku pracy; − brak obowiązku dostosowania warunków wynagradza- nia osób świadczących pracę na podstawie umów cywil- noprawnych do warunków, które pracodawca użytkownik stosuje wobec własnych pracowników, tj. osób zatrudnio- nych w ramach stosunku pracy – obowiązujące przepisy nakazują traktowanie pracowników tymczasowych nie mniej korzystnie w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia niż pracowników zatrudnionych przez praco - dawcę użytkownika na takim samym lub podobnym sta- nowisku pracy, nie obejmuje to jednak osób świadczących pracę tymczasową na podstawie umów cywilnoprawnych; − brak odpowiedzialności agencji zatrudnienia, a także pracodawcy użytkownika, w szczególności w przypadku nieprzestrzegania maksymalnych okresów wykonywania pracy tymczasowej czy zakazu powierzania w ramach pracy tymczasowej prac szczególnie niebezpiecznych w stosunku do osób zatrudnionych na podstawie umów prawa cywilnego – przepisy karne ustawy odnoszą się jedynie do pracowników tymczasowych. W ocenie kontrolujących, wykorzystywanie umów prawa cywilnego przez agencje zatrudnienia w celu kierowania ich do wykonywania pracy tymczasowej na rzecz pracodaw - cy użytkownika jest trudne do pogodzenia ze specyfiką pracy tymczasowej . W definicji pracodawcy użytkownika akcentuje się element podporządkowania pracownika pracodawcy, który jest charakterystyczny dla stosunku pracy i zasadniczo nie występuje w umowach cywilnoprawnych. Model pracy tymczasowej stosowany na polskim rynku wskazuje, że praca tymczasowa nie spełnia swojego usta - wowego celu i w wielu przypadkach wykorzystywana jest jako stały element organizacji pracy, bez uwzględnie- nia jej ustawowych przesłanek. Sama ustawa o zatrudnia- niu pracowników tymczasowych nie przewiduje żadnych sankcji za powierzanie pracy tymczasowej w sytuacji, gdy nie są spełnione wymogi wynikające z jej definicji. Problematyka stosowania outsourcingu, będą- cego w p raktyce pracą tymczasową , dotyczy także podmiotów posiadających certyfikat o dokonaniu wpisu podmiotu do rejestru, uprawniającego do świadczenia usług pracy tymczasowej. Wówczas poza kierowaniem pracowników tymczasowych do wykonywania pracy tym - czasowej na rzecz i pod kierownictwem pracodawcy u żytkownika, świadczą one również usługi w ramach out- sourcingu. W większości przypadków podmioty te pozosta- ją świadome różnic pomiędzy jednym a drugim rodzajem u sług i w zakresie outsourcingu wprowadzają rozwiąza- nia organizacyjne, mające na celu wykazanie, że pod- miot nie dostarcza pracowników celem wykonania pracy, a świadczy usługę outsourcingu (wydzielenie w zakładach linii produkcyjnej, na której wykonują pracę tylko osoby skierowane w ramach usługi outsourcingu, wyznaczenie koordynatora nadzorującego pracę tych osób). Wyniki kontroli, przeprowadzonych w podmiotach korzystających SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 184 ROZDZIAŁ 8 z takich usług potwierdzają jednak, że usługi te polega- ły jedynie na wynajmie osób do pracy – przedmiotem u sług była praca ludzka, a nadzór nad osobami wykonu- jącymi te usługi sprawował podmiot odbierający usługi. Z godnie z prawem podmiot taki powinien albo być bez- pośrednim pracodawcą tych osób albo korzystać z ich pracy w ramach współpracy z agencją pracy tymczasowej . W obszarze świadczenia usług pracy tymczaso- wej uwagę zwraca także zjawisko przekazywania cudzoziemców przez kolejne firmy uczestniczące w procesie rekrutacji oraz powierzenia wykonywania pra- cy. Proceder ten polega na udostępnianiu osób do pra- cy, na podstawie umów zawieranych pomiędzy kolejnymi, p owiązanymi ze sobą spółkami, prowadzonymi najczęściej przez cudzoziemców. Wyniki kontroli wskazują, że zanim cudzoziemiec trafi do docelowego zakładu produkcyjnego jest przekazywany przez kolejne podmioty, działające czę - sto w różnych województwach. W efekcie, ustalenie stanu f aktycznego w zakresie np. obowiązku wypłaty za rzeczy- wistą liczbę godzin pracy, jest bardzo utrudnione. Proceder t en nasuwa podejrzenie o nadużycia w sferze prawa podat- kowego, co z kolei stanowi podstawę do powiadamiania o rganów administracji skarbowej. Wnioski Uwzględniając wyniki przeprowadzonych kontroli za zasadne należy uznać wprowadzenie zmian w prawie, ukierunkowanych na wyeliminowanie negatywnych zjawisk na rynku pracy tymczasowej, poprzez wprowadzenie: ● obowiązku przekazywania pełnego tekstu wewnętrz- nych regulacji dotyczących wynagradzania obowiązują- cych u pracodawcy użytkownika; ● uprawnienia umożliwiającego faktyczną kontrolę warunków pracy przez agencje pracy tymczasowej, w szczególności pod kątem zgodności zawartych umów z rzeczywistym sposobem wykonywania pracy, a jedno- cześnie ocenę przestrzegania przez pracodawcę użyt- kownika innych obowiązków, w tym respektowanie zakazu powierzania wykonywania prac niebezpiecznych; ● odpowiedzialności pracodawcy użytkownika – w przy- padku stwierdzenia powierzania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy; ● wykluczenia możliwości powierzania pracy tymczaso- wej na podstawie umów cywilnoprawnych ; ● sankcji z tytułu niepotwierdzenia pracownikowi tymczaso- wemu w formie pisemnej rodzaju zawartej umowy o pracę i jej warunków – Kodeks pracy w art. 281 § 1 pkt 2 przewi- duje odpowiedzialność z tytułu niepotwierdzenia na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę przed dopusz- czeniem go do pracy , co rodzi wątpliwości w stosowaniu postępowania wykroczeniowego przez inspektora pracy; ● ustanowienia domniemania istnienia stosunku pracy, w szczególności pomiędzy osobą świadczącą pracę a pra- codawcą użytkownikiem w sytuacjach gdy: −powierzenie pracy następuje niezgodnie z definicją pracy tymczasowej – z wykorzystaniem kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie ustale - nia rzeczywistego pracodawcy (płatnika składek), −doszło do przekroczenia maksymalnego okresu wyko- nywania pracy tymczasowej; ● doprecyzowania przepisów ustawy o zatrudnianiu pra- cowników tymczasowych , w tym: −pojęcia „pozostawania w dyspozycji pracodawcy użyt- kownika” poprzez wyraźne zaakcentowanie, że przy n abywaniu przez pracownika tymczasowego upraw- nień urlopowych należy wiązać je z okresem skiero- wania pracownika tymczasowego do pracodawcy u żytkownika w celu wykonywania umówionej pra- cy na jego rzecz, z uwzględnieniem praktycznych a spektów wykonywania pracy u pracodawcy użytkow- nika jak nieusprawiedliwione nieobecności w pracy czy p rawo do urlopu bezpłatnego, −sposobu obliczania maksymalnych okresów wykony - wania pracy tymczasowej, −sposobu obliczania ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy w odniesieniu do pracowników, któ - rym nie zostało wypłacane wynagrodzenie w okresie przyjmowanym do ustalenia ekwiwalentu, gdyż pobie- rali w tym czasie świadczenie na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpiecze- nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa ; ●rozszerzenia obowiązkowych uzgodnień, o których mowa w art. 9 ust. 1 ustawy o zatrudnianiu pracowników tym- czasowych , między pracodawcą użytkownikiem a agencją pracy tymczasowej o wskazanie rodzaju umowy, na pod- stawie której praca ma być świadczona. W 2023 r., zgodnie z obowiązującą metodyką, realizo- wano kontrole także u pracodawców użytkowników korzy- stających z usług, obejmujące zakresem kontroli tych samych pracowników tymczasowych lub osoby zwią- zane z a gencją stosunkiem cywilnoprawnym i weryfi- kację dokonanych ustaleń u kontrolowanych pracodawców u żytkowników. Przeprowadzono 247 kontroli u 235 pracodawców użytkowników (w 2022 r. – 233 kontrole, w 2021 r. – 253 kontrole). Najwięcej kontroli przeprowadzono w podmiotach o zatrudnieniu powyżej 250 pracowników (35,2%), od 50 do 249 osób (32,8% kontroli) i od 10 do 49 (23%). Pracownicy tymczasowi najczęściej wykonywali pracę u pracodawców użytkowników należących do sektora pry- watnego – 230 podmiotów (97,8% skontrolowanych) , wśród których zdecydowanie dominowała własność prywat- na krajowa (118 podmiotów – 50,2%). W podmiotach o wła- sności prywatnej krajowej pracę świadczyło 24,2 tys. osób ( 30,2% pracowników tymczasowych zatrudnionych w sekto- rze prywatnym). Natomiast u skontrolowanych 79 zagranicz- nych pracodawców użytkowników pracę wykonywało ponad 3 7 tys. osób (46,4%). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 185 Kontrole pracodawców użytkowników w latach 2021-2023 (wg wybranych sekcji PKD) Sekcja PKD 202120222023 Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące pracowników tymczasowych Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące pracowników tymczasowych Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwierdzono nieprawidłowości dotyczące pracowników tymczasowych Przetwórstwo przemysłowe 15510812485154103 Handel i naprawy312034223019 Budownictwo87129108 Transport i gospodarka magazynowa 15626182111 Usługi administrowania141211796 Zakwaterowanie i usługi gastronomiczne 747353 Działalność profesjonalna44852- Kontrole pracodawców użytkowników w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwier- dzono nieprawidło- wości dotyczące pracowników tym- czasowych Liczba kontroli Liczba kontro- li, w których stwier- dzono nieprawidło- wości dotyczące pracowników tym- czasowych Liczba kontroli Liczba kontroli, w których stwier- dzono nieprawidło- wości dotyczące pracowników tym- czasowych Dolnośląskie262327202820 Kujawsko-pomorskie10694125 Lubelskie879688 Lubuskie52618- Łódzkie251917141713 Małopolskie145147148 Mazowieckie2072592611 Opolskie12101171310 Podkarpackie12886109 Podlaskie434376 Pomorskie33141782410 Śląskie352733263325 Świętokrzyskie558765 Warmińsko- -mazurskie 778797 Wielkopolskie252325232217 Zachodnio-pomorskie1210128107 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 186 ROZDZIAŁ 8 Pracodawcy użytkownicy prowadzili działalność gospo- darczą głównie w pięciu sekcjach gospodarki narodowej: przetwórstwie przemysłowym (63% objętych kontro- lą) , handlu i naprawach (12%), transporcie i gospodarce magazynowej (8%), budownictwie (4,1%) oraz usługach administrowania (3,7%). Najwięcej podmiotów objętych kontrolami działa - ło na terenie województwa śląskiego (33), dolnośląskiego (28) oraz mazowieckiego (26). Diagnoza Naruszenia przepisów o zatrudnianiu pracowników tymczasowych , w tym unormowań dotyczących bezpie- czeństwa i higieny pracy, stwierdzono podczas 65,2% kon- troli (w 2022 r. – 67,0%, w 2021 r. – 69,6%). Ujawniono, m.in. że: −45 pracodawców użytkowników – nie dopełniło obo- wiązków w zakresie uzgodnień z agencją pracy tymcza- sowej na piśmie warunków zatrudnienia pracowników tymczasowych (nieprawidłowości dotyczyły 65 osób), a w przypadku 22 pracodawców użytkowników stwierdzo- no niedokonanie tych uzgodnień (28 osób); − 47 podmiotów – nie dopełniło obowiązków informacyj- nych, dotyczących m.in. przekazania agencji pracy tym- czasowej pisemnej informacji o wynagrodzeniu za pracę, której wykonywanie miało być powierzone pracownikowi tymczasowemu oraz o warunkach wykonywania pracy tymczasowej w aspekcie bezpieczeństwa i higieny pracy (nieprawidłowości dotyczyły 63 osób); − 67 podmiotów – nie przestrzegało obowiązku prowadzenia ewidencji osób wykonujących pracę tymczasową na pod- stawie umowy o pracę oraz umowy prawa cywilnego (nieprawidłowości dotyczyły 609 osób); − 23 pracodawców użytkowników – naruszyło przepisy o czasie pracy względem 74 pracowników tymczasowych; − 12 pracodawców użytkowników – naruszyło przepisy doty- czące maksymalnego okresu korzystania z pracy tej samej osoby wykonującej pracę tymczasową (nieprawidłowości dotyczyły 41 osób); − 11 pracodawców użytkowników – traktowało pracowni- ków tymczasowych mniej korzystnie w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia niż własnych pra- cowników zatrudnionych na takim samym lub podobnym stanowisku pracy (nieprawidłowości dotyczyły 55 osób); − 9 podmiotów – nie przestrzegało zakazu powierzania pra- cownikowi tymczasowemu określonej pracy (33 osób), w tym 4 podmioty – nie przestrzegały zakazu powierzania pracy szczególnie niebezpiecznej osobom wykonującym pracę tymczasową (21 osób); − 6 podmiotów – nie informowało reprezentatywnych orga- nizacji związkowych o zamiarze powierzenia wykony- wania pracy tymczasowej pracownikowi agencji pracy tymczasowej; − 5 podmiotów – powierzało pracę tymczasową niezgodnie z ustawową definicją takiej pracy (nieprawidłowości doty- czyły 89 osób). P onadto w 51 podmiotach (21,7% objętych kontrolą) wykazano nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy w stosunku do pracowników tymczaso- wych. Najczęściej stwierdzano naruszanie przez praco- dawców użytkowników obowiązków w zakresie: −szkoleń w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy – w 23 podmiotach; Pracodawcy użytkownicy - naruszenia przepisów w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Odsetek kontroli, w których stwierdzono naruszenie przepisów 202120222023 Nieuzgodnienie oraz niedopeł- nienie obowiązków dotyczących zasad współpracy oraz warun- ków pracy tymczasowej pomię- dzy pracodawcą użytkownikiem i agencją zatrudnienia 51,429,227,1 Niedopełnienie obowiązków informacyjnych wobec agencji zatrudnienia (art. 9 ust. 2 ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych) 40,319,319,0 Brak ewidencji osób wykonu- jących pracę tymczasową na podstawie umowy o pracę oraz umowy prawa cywilnego lub nie- właściwe prowadzenie ewidencji 28,122,327,1 Nieprzestrzeganie przepisów o czasie pracy 25,79,99,3 Niezapewnienie pra- cownikom odpowiednich szkoleń w dziedzinie bezpie- czeństwa i higieny pracy 17,09,49,3 Niedostarczenie pracownikom tymczasowym odzieży, obuwia roboczego lub środków ochrony indywidualnej 12,613,316,2 Nieprzeprowadzenie lub niewła- ściwe przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego 13,08,19,3 Traktowanie pracowników tymczasowych w sposób mniej korzystny w porównaniu z pra- cownikami zatrudnionymi przez pracodawcę użytkownika 11,13,94,4 Nieprzekazywanie organiza- cjom związkowym informacji o zamiarze powierzenia pracy tymczasowej 3,23,42,4 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 187 −przeprowadzenia oceny ryzyka zawodowego oraz infor- mowania o nim pracowników – w 23 podmiotach; −dostarczenia pracownikom tymczasowym odzieży i obu- wia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej – w 40 podmiotach. W 2023 r. wśród stwierdzanych nieprawidłowości domi- nowały: niedopełnienie obowiązków związanych z uzgod- nieniem z ag encją pracy tymczasowej na piśmie praw i obowiązków agencji pracy tymczasowej i pracodawcy użytkownika , spowodowane głównie dążeniem do uproszczenia procedur związanych z zatrud- nieniem tymczasowym oraz nieprowadzenie ewidencji osób wykonujących pracę tymczasową . Ponadto pra- codawcy użytkownicy często nie wywiązywali się z obo- wiązków informacyjnych wobec agencji zatrudnienia oraz nieprawidłowo realizowali obowiązki z zakresu bez- pieczeństwa i higieny pracy. Z kolei niewywiązywanie s ię przez pracodawców użytkowników z obowiązków informacyjnych wobec agencji zatrudnienia, w tym poin - formowania na piśmie o wynagrodzeniu za pracę, której wykonywanie ma być powierzone pracownikowi tymcza- sowemu, oraz o wewnętrznych regulacjach dotyczących w ynagradzania obowiązujących u danego pracodawcy użytkownika, skutkowało naruszeniem zakazu mniej korzystnego traktowania pracowników tymczaso- wych w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia niż własnych pracowników pracodawcy użyt- kownika. Kontrolujący wskazywali sytuacje, w których pr acodawcy użytkownicy unikali przedstawienia agencji pracy tymczasowej regulaminów wynagradzania, a agen - cja, obawiając się utraty klienta, nie egzekwowała możli- wości otrzymania do wglądu treści tej regulacji. N iezmienne pozostają przyczyny stwierdzanych naru- szeń, wśród których, poza niedostateczną znajomością przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tym- czasowych, n ależy wymienić dążenie pracodawców użytkowników do obniżenia kosztów prowadzonej dzia- łalności gospodarczej. W 2023 r. należy wskazać utrzymywanie się charaktery- stycznych tendencji, zarówno dla agencji pracy tymczaso- wej, jak i pracodawców użytkowników, w tym: 9 korzystania z outsourcingu będącego w praktyce pracą tymczasową, wynikającego głównie z braku konieczności wykonywania obowiązków ciążących na pracodawcach użytkownikach zgodnie z przepisami ustawy o zatrudnia- niu pracowników tymczasowych ; 9 nadużywania umów cywilnoprawnych, czyli zawiera- nych w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 powin- ny być zawarte umowy o pracę; 9stosowania przez pracodawców użytkowników pracy tymczasowej jako stałego elementu organizacji pracy, pomimo braku ustawowych przesłanek jej wykonywania. W dalszym ciągu pracodawcy użytkownicy korzysta - ją z pracy tymczasowej cudzoziemców, wśród których przeważającą liczbę stanowią obywatele Ukrainy, wyko- nujących pracę tymczasową najczęściej na podstawie za trudnienia cywilnoprawnego. Korzystanie przez pracodawców z usług outsourcingu, oferowanego przez firmy zewnętrzne: agencje zatrudnienia lub przez podmioty nieposiadające wpisu do rejestru agen - cji zatrudnienia, nadal pozostaje jednym z największych w yzwań z obszaru zatrudnienia tymczasowego. W ocenie inspektorów pracy, podmioty korzystające z usług agen - cji lub firm outsourcingowych decydują o korzystaniu z outsourcingu . W przypadku ujawnienia wadliwego jego stosowania nie grożą żadne konsekwencje wykro- czeniowe. Efektem tych praktyk jest zastępowanie pracy tymczasowej outsourcingiem . W ocenie inspektorów zjawisko to stanowi celowe działanie i nie wynika z braku wiedzy. Uzasadnieniu stosowania outsourcingu służy m.in. ustanawianie koordynatorów mających pozorować nadzór ze strony podmiotu oferującego outsourcing, którzy de facto nie mają kompetencji kierowniczych i jedynie przekazują polecenia wydawane przez pra - cowników pracodawcy użytkownika lub pełnią rolę tłu- maczy, czy też wydzielanie procesu produkcyjnego, pomimo że rodzaj prowadzonej działalności oraz stan- dardy jakościowe i organizacyjne na to nie pozwalają. Z arówno w przypadku outsourcingu opartego na udo- stępnianiu pracowników, jak i świadczenia usług pracy tymczasowej, wspólnym problemem pozostaje stosowa- nie umów cywilnoprawnych w w arunkach charakte- rystycznych dla stosunku pracy , w których powinna być zawarta umowa o pracę. Zdaniem kontrolujących, naduży- waniu umów cywilnoprawnych jako podstawy wykonywania p racy tymczasowej również sprzyja brak odpowiedzialno- ści pracodawcy użytkownika w przypadku korzystania z pracy tymczasowej na podstawie umowy cywilnopraw- nej w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy . W dalszym ciągu na polskim rynku pracy obecny jest model wykorzystywania przez pracodawców użytkowników pracy tymczasowej jako elementu stałej organizacji pra- cy . Wówczas zmiana pracownika tymczasowego następuje jedynie z uwagi na upływ dopuszczalnego okresu wyko- nywania pracy tymczasowej. Taka praca często stosowa- na jest niezależnie od tego, czy są spełnione jej ustawowe p rzesłanki, warunkujące tymczasowy charakter oraz czy istnieje zapotrzebowanie na pracę stałą. Pracodawcy wskazują na istniejące zapotrzebowanie na pracowników i trudności w pozyskiwaniu personelu w ramach samodzielnie przeprowadzanej rekrutacji, jednakże często stosują pracę tymczasową jako tańszą alternatywę dla pracowników własnych , w szczegól- ności stosują zatrudnienie cywilnoprawne w ramach p racy tymczasowej, zastępując tą formą tradycyjne zatrudnienie. Zjawisko to zaprzecza idei pracy tymcza - sowej, której celem powinno być tymczasowe uzupeł- nienie kadr pracodawcy użytkownika. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 188 ROZDZIAŁ 8 Wnioski W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy ponowiła wniosek w sprawie zmiany przepisów ustawy o zatrud- nianiu pracowników tymczasowych , która miałaby polegać na wprowadzeniu odpowiedzialności z tytułu wykroczenia , ponoszonej przez osoby fizyczne dzia- łające w imieniu podmiotów świadczących usługi udo- stępniania lub wynajmu pracowników oraz podmiotów korzystających z takich usług , w tym outsourcingu, wykonywanych w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej. To reakcja na pogląd, że nie ma pod - staw do wydania zezwolenia na pracę oraz zezwole- nia na pobyt czasowy i pracę w przypadku cudzoziemca, k tóry ma zostać udostępniony jako pracownik w ramach tzw. outsourcingu pracowniczego. Rozwiązanie takie umożliwiłoby organom Państwowej Inspekcji Pracy sto- sowanie sankcji wobec pracodawców użytkowników korzystających z usługi outsourcingu poprzez obcho- dzenie przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych . Wyniki przeprowadzonych kontroli potwierdzają konieczność wprowadzenia zmian w przepisach ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych, z zastrze- żeniem ich kompleksowego charakteru, z uwagi na ryzyko k ontynuacji zastępowania pracy tymczasowej outso- urcingiem . Ze względu na decydującą rolę, jaką pełni pracodawca użytkownik w wyborze formy korzystania z zewnętrznego personelu, niezbędne jest zwiększenie jego odpowiedzialności wykroczeniowej z tytułu : ●powierzania pracy tymczasowej na podstawie umowy cywilnoprawnej w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy ; ●stosowania pracy tymczasowej w przypadku nie- spełnienia przesłanek zawartych w definicji pracy tymczasowej; ● nieprzekazania agencji lub przekazania niepełnych informacji o przebiegu pracy tymczasowej (np. ewi- dencji czasu pracy, ewidencji liczby godzin wykonania zlecenia), mających wpływ na wysokość wynagrodze- nia za pracę pracownika tymczasowego, w konsekwen- cji prowadzących do niewypłacenia lub zaniżenia wynagrodzenia wypłaconego przez agencję pracowni- kowi tymczasowemu; ● nieprowadzenia ewidencji liczby godzin wykonania umowy zlecenia zawartej z osobą świadczącą pracę tymczasową; ●dopuszczenia do wykonywania pracy tymczasowej osoby skierowanej przez podmiot niebędący agencją zatrudnienia , a także ●z art. 27, 27a i 27b ustawy o zatrudnianiu pracowni- ków tymczasowych – przez zapewnienie możliwości nakładania grzywny również w przypadku stwierdzenia wskazanych w tych przepisach nieprawidłowości wobec osób wykonujących pracę tymczasową na podsta- wie umów cywilnoprawnych , a nie tylko w stosun- ku do pracowników tymczasowych. Je dnocześnie zasadne jest rozszerzenie obowiązków pracodawcy użytkownika poprzez: ●nałożenie na pracodawcę użytkownika obowiązku prze - kazywania agencji oceny ryzyka zawodowego oraz rejestru pomiarów czynników szkodliwych; ●wprowadzenie obowiązku przekazywania pracow- nikom tymczasowym do wiadomości, oprócz treści uzgodnień dokonanych między agencją a pracodawcą użytkownikiem, także regulaminów pracy i regulami- nów wynagradzania obowiązujących u pracodawcy użytkownika oraz oceny ryzyka zawodowego, prze- prowadzonej przez pracodawcę użytkownika na stano- wisku pracy, na którym ma wykonywać pracę pracownik tymczasowy w celu zwiększenia świadomości pracow- ników tymczasowych w kwestii ciążących na nich obo- wiązków, przysługujących im uprawnień oraz warunków pracy; ●wprowadzenie obowiązku przekazania agencji pracy tymczasowej pełnego tekstu wewnętrznych regulacji dotyczących wynagradzania obowiązujących u dane- go pracodawcy użytkownika – obecnie treść tych regu- lacji przekazywana jest jedynie na wniosek agencji pracy tymczasowej; ●dopuszczenie możliwości dokonywania uzgodnień pomię - dzy agencją pracy tymczasowej a pracodawcą użyt- kownikiem w formie elektronicznej – z jednoczesnym określeniem obowiązku archiwizowania dokumentów elektronicznych lub ustalenie odpowiedzialności pra- codawcy użytkownika za niedokonanie na piśmie tych uzgodnień ; ●wprowadzenie odpowiedzialności wykroczeniowej agencji zatrudnienia, oprócz obecnie istniejącej odpowiedzialno - ści pracodawcy użytkownika, za niewypełnianie innych uzgodnionych obowiązków, co umożliwiałoby m.in. postawienie zarzutu agencji zatrudnienia, która wbrew wcześniejszym uzgodnieniom, stosuje wobec osób kie - rowanych do pracy tymczasowej umowy cywilnoprawne w miejsce umów o pracę. Stosowanie praktyk związanych z korzystaniem z konstrukcji „outsourcingu/leasingu pracowniczego” W roku sprawozdawczym kontynuowano badanie zja- wisk omijania i naruszania przepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymcza- sowych poprzez stosowanie outsourcingu, w odnie- sieniu do podmiotów oferujących tę usługę, jak i z niej ko rzystających. Zakres kontroli W 2023 r. w ramach badania naruszeń prawa polegających na omijaniu przepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymcza- sowych przeprowadzono 203 kontrole w 200 podmio- tach (w 2022 r. – 147 kontroli, w 2021 r. – 152 kontrole). Wśród podmiotów objętych kontrolą znajdowały się agen- cje zatrudnienia świadczące usługi outsourcingu, jak SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 189 i podmioty nieposiadające wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, a także podmioty korzystające z usług outsourcingu. Kontrolami objęto: 9 45 agencji zatrudnienia, z czego 39 świadczyło usłu- gę pracy tymczasowej, a 6 – usługi pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego, poradnictwa zawodowego; 9 66 podmiotów nieposiadających wpisu do Krajowe- go Rejestru Agencji Zatrudnienia, które oferowały usługi outsourcingu; 9 92 podmioty korzystające z usług outsourcingu. Pracę w kontrolowanych podmiotach świadczyło ponad 75,5 tys. osób, w tym ponad 47 tys. na podstawie stosunku pracy (62,4%). Najczęściej kontrolowano podmioty zatrudniające od 50 do 249 pracowników – 72 kontrole (35,4% wszyst- kich przeprowadzonych), w dalszej kolejności podmioty o z atrudnieniu 250 i powyżej – 60 kontroli (29,5%) oraz od 10 do 49 osób – 46 kontroli (22,6%). Wśród kontrolowanych podmiotów oferujących usłu - gi outsourcingu i nieposiadających wpisu do Krajowe- go Rejestru Agencji Zatrudnienia dominowały podmioty św iadczące usługi administrowania (23 kontrole) oraz z branży przetwórstwa przemysłowego (22 kontrole), natomiast w przypadku podmiotów korzystających z usług outsourcingu znaczącą liczbę kontroli (63) zrealizowano w podmiotach prowadzących działalność w branży prze- twórstwa przemysłowego . Najwięcej kontroli dotyczących obchodzenia przepi- sów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych poprzez oferowanie usług noszących cechy pracy tymczaso- wej odnotowano w województwach: śląskim (27 kontroli), dol- nośląskim (26 kontroli) oraz mazowieckim i pomorskim: po 21 k ontroli. Diagnoza W 2023 r. usługi outsourcingu będące w praktyce pracą tymczasową stwierdzono w ramach 88 kontroli – 43,3% (w 2022 r. – 47% ogółu przeprowadzonych, w 2021 r. – 45%), z czego: − 49 kontroli przeprowadzono w podmiotach świadczących usługi outsourcingu w stosunku do 1 917 osób; − 39 kontroli przeprowadzono w podmiotach korzystających z usług outsourcingu w stosunku do 1 601 osób. W 2023 r. w 15 podmiotach (w 2022 r. – 10 podmiotach) świadczących usługi outsourcingu, które w wyniku dokonanych przez inspektorów pracy ustaleń zostały uznane za podmioty faktycznie świadczące usługi pracy tymczasowej, stwierdzo - no brak wpisu do KRAZ, uprawniającego do świadczenia u sług pracy tymczasowej, co skutkowało zastosowaniem odpowiedzialności wykroczeniowej. Wśród kontrolowanych podmiotów świadczących usłu- gi outsourcingu , podobnie jak w roku ubiegłym, przewa- żały podmioty nieposiadające wpisu do rejestru agencji zatrudnienia. W podmiotach świadczących usługi outsourcingu, będą - cych także agencjami zatrudnienia, stwierdzano praktyki: −dokonywania wykreślenia podmiotu z rejestru podmiotów prowadzących działalność agencji zatrudnienia – na wła - sny wniosek – celem prowadzenia wyłącznie działalności outsourcingowej; −tworzenia, poza prowadzoną już działalnością regu - lowaną, polegającą na świadczeniu usług agencji pracy tymczasowej, odrębnych podmiotów wyspecjali- zowanych w świadczeniu usług wyłącznie o charakterze outsorcingowym; −uzyskiwania wpisu do rejestru agencji zatrudnienia przez podmioty świadczące usługi outsourcingowe wyłącznie w celu wyeliminowania odpowiedzialności za prowadze - nie agencji bez dokonania takiego wpisu (faktyczne nie- świadczenie usług agencji zatrudnienia); −wskazywania w KRS lub CEiDG działalności produkcyjnej lub usługowej celem wykazania prowadzenia wyspecjali - zowanej działalności. Mechanizm outsourcingu stosowany jest zarówno przez agencje pracy tymczasowej, jak i przez podmio- ty nieposiadające wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, t zw. firmy outsourcingowe, w tym prowadzone przez cudzo- ziemców i powierzające im pracę z reguły w oparciu o u mowy cywilnoprawne. Do najważniejszych przyczyn rozpowszechniania się tego zjawiska, zarówno w ocenie inspektorów pracy, jak i kontrolowanych, należą: − unikanie obowiązków i ograniczeń charaktery- stycznych dla pracy tymczasowej , w tym prze- strzegania zakazu powierzania wykonywania na rzecz pracodawcy użytkownika pracy szczególnie niebez- piecznej czy maksymalnych okresów wykonywania pracy tymczasowej, jak również obowiązku równego traktowania – w zakresie warunków pracy i innych warunków zatrudnienia – pracowników tymczasowych w stosunku do pracowników własnych pracodawcy użytkownika; − elastyczność kadrowa – zapewnienie zewnętrznego personelu umożliwia utrzymanie bezpiecznego dla firmy poziomu zatrudnienia, wynikającego z bieżącej kondycji firmy, a także ograniczenie formalności oraz ryzyka, jakie wiążą się z zatrudnieniem etatowym; − łatwiejszy i szybszy proces organizowania świadczenia usług w porównaniu do współpracy w ramach usługi pra- cy tymczasowej; −wymuszanie na agencjach zatrudnienia warunków współpracy ekonomicznie korzystnych dla inso- urcera, których przyjęcie przez agencję, bez wzglę- du na rzeczywisty sposób organizacji i wykonywania pracy, uzasadnia znaczna konkurencja wśród agen- cji zatrudnienia oraz podmiotów oferujących usługi outsourcingu; − niedobór pracowników – uzupełnianie braków kadro- wych poprzez współpracę z firmami outsourcingowymi, oferującymi udostępnianie cudzoziemców – podmiot korzy- stający z outsourcingu nie jest zobligowany do dokonania SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 190 ROZDZIAŁ 8 formalności związanych z legalizacją pracy cudzoziem- ców zatrudnianych przez inne podmioty. K westionowane przez inspektorów pracy przypad- ki świadczenia outsourcingu wskazują, że rzeczywistą usługę stanowiło udostępnienie osób do pracy, któ- ra, na gruncie obowiązujących przepisów, była faktycznie p racą tymczasową. Z kolei faktyczny cel podmiotów zle- cających usługi outsourcingu stanowiło pozyskanie pra- cowników , a nie konkretnej usługi. Wówczas sposób i organizacja pracy pozostają cha- rakterystyczne dla pracy tymczasowej, w szczególności nadzór nad osobami wykonującymi pracę jest spra- wowany przez rzekomego odbiorcę usługi outsourcingu ( który jest faktycznie pracodawcą użytkownikiem), a nie przez podmiot (agencję) wykonującą tę usługę, co sta - nowi okoliczność wykluczającą istnienie outsourcingu. Pozwala to uniknąć wszelkich obowiązków i ogra- niczeń , jakie nakładają na agencję i pracodawcę użyt- kownika przepisy ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych , pozbawiając osoby wykonujące pracę tymczasową ochrony wynikającej ze wspomnianych regulacji prawnych, co naraża je na wyzysk. Sprzyja temu również oferowanie rekrutowanym cudzoziemcom umów cywilnoprawnych zamiast zatrudnienia na pod - stawie stosunku pracy. Kontrole często ujawniają tak- że powierzanie im pracy nielegalnie w zakresie godzin ś wiadczonych czynności i wysokości wypłaconego wynagrodzenia. Nieuczciwe praktyki, w wyniku których docho- dzi do zastępowania pracy tymczasowej outsour- cingiem dotyczą, co należy podkreślić, nie tylko obywateli polskich, ale w coraz większym stopniu także cudzoziemców, pozyskiwanych z różnych kie- runków geograficznych, którzy nie znają wystarczająco pr zepisów prawa polskiego. Nieprawidłowości w tym obszarze pojawiają się już na etapie pozyskiwania osób do pracy. Z doświad- czeń inspektorów pracy wynika, że w wielu przypadkach r ekrutacja obcokrajowców odbywa się co prawda pod szyldem formalnie zarejestrowanej agencji pracy tym - czasowej, jednak kandydaci są rekrutowani do innych celów, tzn. udostępniania pracowników/osób w ramach usługi outsourcingu. Na taki zamiar agencji wskazuje m.in. niepodawanie pracodawcy użytkownika we wnio- sku o wydanie zezwolenia na pracę. Obecne regulacje prawne nie pozwalają na zastoso- wanie jakichkolwiek sankcji w odniesieniu do agen- cji zatrudnienia , a także wobec podmiotów korzystających z udostępniania pracowników w ramach niewłaściwego outsourcingu (faktycznych pracodawców użytkowników). Obchodzenie przepi - sów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczaso- wych s kutkuje zastosowaniem odpowiedzialności wykroczeniowej jedynie w stosunku do podmiotów nie posiadających statusu agencji pracy tymczasowej i tyl- ko ze względu na brak wymaganego wpisu do rejestru a gencji zatrudnienia. Inspekcja pracy, wychodząc naprzeciw zmia- nom na rynku pracy i stosowanym praktykom zastępo- wania pracy tymczasowej outsourcingiem, na przestrzeni o statnich lat wprowadziła stałe zadanie kontrolne oraz udoskonaliła metodykę kontroli służących bada- niu outsourcingu pracowniczego oraz stosowania i nnych form powierzania pracy w celu obchodzenia przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tym- czasowych , jak również korzystania z takich usług. Celem ustalenia obejścia przepisów, często koniecz- ne jest przeprowadzenie kilku kontroli podmiotów współpracujących ze sobą i wykazanie ich powiązań (prawnych, organizacyjnych i finansowych) oraz form zatrudnienia. W przypadku podmiotów prowadzących działalność na terenie różnych województw, niezbęd - ne jest przeprowadzenie krzyżowych kontroli przez i nspektorów pracy z kilku okręgowych inspektoratów pracy, co jest w praktyce bardzo trudne i wydłuża czas trwania kontroli. Podmioty objęte kontrolą niejednokrotnie udostępnia- ją osoby do pracy z wykorzystaniem wielopozio- mowych struktur (udział w procederze kilku podmiotów). W kontrolowanych zakładach spotyka się nawet kilka firm outsourcingowych, co wymaga prze - prowadzenia analogicznej liczby kontroli. Wnioski Biorąc pod uwagę narastające zjawisko wykorzysty- wania modelu kierowania pracowników do pracy na rzecz i p od kierownictwem innego podmiotu, z pominięciem regulacji prawnych dotyczących pracy tymczasowej, Państwowa Inspekcja Pracy w 2023 r. ponownie wystą - piła do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z wnioskiem legislacyjnym w sprawie zmiany prze- pisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymcza- sowych , która miałaby polegać na wprowadzeniu odpowiedzialności z tytułu wykroczenia, ponoszo- nej przez osoby fizyczne działające w imieniu podmio- tów świadczących usługi udostępniania lub wynajmu p racowników oraz podmiotów korzystających z takich usług, w tym outsourcingu, wykonywanych w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej. We wniosku podkreślono nierówną konkurencję firm oferujących tzw. outsourcing pracowniczy i agencji zatrudnienia, które świadczą usługi pracy tymczasowej, a także nieuzasad- nione różnice w k westii odpowiedzialności w związ- ku z obchodzeniem przepisów dotyczących zatrudniania p racowników tymczasowych. Poza rozszerzeniem odpo- wiedzialności wykroczeniowej, w przypadku stosowania wa dliwego outsourcingu (popełnienia wykroczenia w tym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 191 zakresie) zaproponowano również ustanowienie dodat- kowej sankcji dla nieuczciwych agencji zatrudnienia w postaci utraty wpisu do rejestru agencji zatrudnie- nia , jak również odmowy dokonania takiego wpisu dla nowych podmiotów. Poza wprowadzeniem zmian legislacyjnych, eliminu - jących obchodzenie przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych poprzez ustalenie odpo- wiedzialności wykroczeniowej z tytułu wykorzysty- wania outsourcingu do powierzania pracy w warunkach c harakterystycznych dla pracy tymczasowej i korzystania z takich usług, aktualne pozostają postulaty zminimalizo - wania atrakcyjności ekonomicznej nieprawidłowego out- sourcingu w zestawieniu z kosztami pracy tymczasowej p oprzez: ●wprowadzenie zmian przepisów prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i prawa pracy, które wpłynęły - by pozytywnie na rynek pracy i spowodowały wyelimino- wanie na szerszą skalę przyczyn tego zjawiska; ●kontynuowanie współpracy PIP w obszarze nad- używania tej formy zatrudnienia z właściwymi orga- nami podatkowymi oraz do spraw zabezpieczenia społecznego, a także z organami odpowiedzialny- mi za wydawanie dokumentów legalizujących zatrudnie- nie cudzoziemców; ● wprowadzenie regulacji w kierunku wyłączenia z outsourcingu głównej działalności podmiotu korzystającego z usług outsourcera – w związku z coraz częstszym zastępowaniem pracy tymczasowej outso - urcingiem odnośnie głównego przedmiotu działalności insourcerów. 8.4. Delegowanie pracowników w ramach świadczenia usług Państwowa Inspekcja Pracy, realizując zadania okre- ślone w ustawie z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług , pełni rolę właściwego organu na terytorium RP w zakresie udziela- nia informacji o warunkach zatrudnienia oraz ich stosowa- nia do pracownika delegowanego na terytorium RP oraz w spółpracy z właściwymi organami innych państw człon- kowskich dotyczącej delegowania pracowników oraz z walczania nadużyć lub reagowania na przypadki niele- galnej działalności związanych z delegowaniem pracow- ników. Kooperacja z organami właściwymi innych państw c złonkowskich UE/EOG realizowana jest za pośrednic- twem Elektronicznego Systemu Wymiany Informa- cji n a Rynku Wewnętrznym (IMI) , w którym Państwowa Inspekcja Pracy pełni funkcję polskiej instytucji łączniko- wej (liaison off ce). Równocześnie zadania Państwowej Inspekcji Pracy obejmują prowadzenie czynności kontrolnych w zakresie delegowania pracowników z terytorium RP przez przed - siębiorstwa zarejestrowane w Polsce oraz delegowania p racowników na terytorium Polski przez przedsiębiorstwa zagraniczne z państw członkowskich UE/EOG lub Szwaj- carii oraz państw trzecich. Delegowanie pracowników z terytorium RP w ramach świadczenia usług Państwowa Inspekcja Pracy w 2023 r. wymienia- ła z zagranicznymi organami właściwymi informacje z o bszaru delegowania pracowników w 597 sprawach (w 2022 r. – 619). W 568 przypadkach stroną inicjującą były instytucje zagraniczne. Współpraca objęła łącznie 19 krajów, w tym 16 państw członkowskich UE oraz Nor - wegię, Islandię i Liechtenstein. W 29 sprawach to PIP Liczba spraw objętych współpracą w systemie IMI w 2023 r. Państwo Liczba spraw ogółem Sprawy z inicjatywy UE/EOG Sprawy wysłane przez PIP Belgia2152132 Austria154154- Francja4545- Niemcy43367 Holandia29263 Litwa16151 Luksemburg77- Czechy77- Włochy55- Szwecja88- Łotwa66- Słowacja44- Rumunia33- Norwegia88- Islandia22- Dania1212- Hiszpania44- Słowenia13310 Portugalia2-2 Malta1-1 Cypr1-1 Estonia12102 Ogółem59756829 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 192 ROZDZIAŁ 8 kierowała zapytania do właściwych urzędów z 9 państw członkowskich. We współpracy realizowanej z wykorzystaniem systemu IMI – modułu delegowania pracowników – wykorzystywano następujące typy wniosków: −PW Delegowanie pracowników – wniosek o informacje dotyczące delegowania – 355 wniosków; −Jednolity dokument – wniosek o egzekucję kary lub grzywny – 53 wnioski; −Jednolity dokument – wniosek dotyczący powiadomienia o decyzji – 45 wniosków; −PW wniosek w trybie pilnym dotyczący prowadzenia dzia - łalności – 39 wniosków. Wnioski o powiadomienie o decyzji w sprawie nałoże- nia administracyjnej kary pieniężnej lub grzywny admi- nistracyjnej skierowane zostały do nas z następujących p aństw: 39 wniosków z Austrii, 3 wnioski z Rumunii, Liczba wniosków IMI skierowanych do PIP w 2023 r. – ze względu na typ wniosku pozostałe wnioski IMI skierowane do PIP w 2023 r. wnioski o informacje dotyczące delegowania wnioski o wysłanie usługodawcy dokumentów wnioski dotyczące zdrowia i bezpieczeństwa wnioski o informacje dotyczące warunków pracy poinformowanie o możliwych nieprawidłowościach wnioski w trybie pilnym dotyczące prowadzenia działalności wnioski o egzekucję kary lub grzywny powiadomienia o decyzji 355 213 53 45 39 35 18 12 11 2 wnioski ze Słowacji, 1 wniosek z Włoch, natomiast wnioski o egzekucję kar administracyjnych i grzywien administra- cyjnych nałożonych przez zagraniczne instytucje na polskie p odmioty delegujące pracowników do pracy na ich teryto- rium wpłynęły do PIP z Austrii – 47 wniosków, z Luksem- burga – 5 i 1 wniosek z Belgii. K ierowane przez zagraniczne organy kontrolne do inspek- cji pracy powiadomienia o decyzji w sprawie nałożenia adm inistracyjnej kary pieniężnej lub grzywny oraz wnioski o egzekucję takich kar i grzywien były skutkiem nadużyć przepisów o delegowaniu pracowników państw przyjmu- jących przez zarejestrowane w Polsce podmioty. Narusze- nia dotyczyły w głównej mierze: nieokazania wymaganych d okumentów organom kontroli lub nieprzechowywania tych dokumentów w określonym miejscu na terenie państwa przyjmującego, niezapewnienia odpowiedniego wynagro - dzenia za pracę i innych świadczeń związanych z pracą z godnie z prawodawstwem państwa przyjmującego, niepo- wiadomienia właściwych organów o fakcie delegowania pra- cowników, niedostarczenia tłumaczenia dokumentów oraz n ieprzestrzegania przepisów prawa w zakresie zatrudniania pracowników tymczasowych. W 2023 r., podobnie jak w latach ubiegłych, postę - powania kontrolne oraz działania pozakrontrolne i nspektorów pracy dotyczące delegowania pracowni- ków z terytorium RP prowadzone były przede wszyst- kim w następstwie wniosków przekazanych do urzędu w ramach wymiany informacji za pośrednictwem syste- mu IMI (80% spraw). W p ozostałych przypadkach (20%) podstawą podję- cia czynności kontrolnych i pozakontrolnych były skargi p racowników delegowanych (14% spraw), powiadomienia z innych organów lub własne ustalenia inspektorów pracy, którzy mieli uzasadnione podejrzenia, że polskie przed - siębiorstwa nie przestrzegają przepisów prawa państwa o ddelegowania. Ogółem w 2023 r. przeprowadzonych zostało 268 kontroli dotyczących delegowania pracowników z tery- torium RP do pracy w innych państwach członkowskich ( w 2022 r. – 230). Ponadto w 68 przypadkach ustaleń dokonywano w trybie pozakontrolnym (w 2022 r. – 44), z uwagi na brak faktycznej możliwości przeprowadzenia czynności kontrolnych lub z uwagi na status podmiotu, któ - ry będąc przedsiębiorcą niepowierzającym pracy innym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 193 osobom fizycznym, nie podlegał kontroli Państwowej Inspekcji Pracy. Największa liczba kontroli została zrealizowana w woje - wództwach: mazowieckim (48 kontroli), małopolskim (28) i lubelskim (24). Zakres przedmiotowy kontroli w większości spraw wyni- kał z treści otrzymanych wniosków o dokonanie ustaleń d otyczących: −przedsiębiorstw delegujących w zakresie m.in.: prowa - dzenia w Polsce rzeczywistej i znaczącej działalności zgodnie z prawem oraz opłacania składek na ubezpie- czenia społeczne; −pracowników delegowanych w zakresie m.in.: podsta- wy świadczenia pracy, zwyczajowego wykonywania pracy w Polsce, zgłoszenia do ubezpieczenia spo- łecznego, wydania zaświadczenia o ustawodawstwie dotyczącym zabezpieczenia społecznego, mającym zastosowanie do osoby uprawnionej (PD A1), legalności pobytu i zatrudnienia obywateli państw trzecich, czasu pracy oraz wynagrodzenia za pracę i innego świadczenia związanego z pracą otrzymywanego w okresie delego - wania, poddania pracowników delegowanych badaniom lekarskim oraz zapewnienia im przeszkolenia w dziedzi- nie bezpieczeństwa i higieny pracy. Kontrole prowadzone w następstwie skarg pracow- ników polskich firm delegowanych do pracy za granicą d otyczyły głównie kwestii wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń związanych z pracą, czasu pracy, wymaganych przerw od pracy, tj. warunków zatrudnienia należnych oso - bom delegowanym poza RP na gruncie regulacji państw p rzyjmujących. Działania PIP służyły pozyskaniu informacji i dokumen - tów oraz dokonaniu ustaleń na potrzeby zagranicznych Liczba kontroli delegowania pracowników z RP w 2023 r. (wg województw) od 10 do 19 od 20 do 39 40 i powyżej zachodnio- pomorskie kujawsko- pomorskie warmińsko- mazurskie pomorskie podlaskie mazowieckie lubelskie lubuskie dolnośląskie opolskie śląskie małopolskie podkarpackie świętokrzyskie łódzkie wielkopolskie 5 13 8 21 10 48 24 11 23 10 13 28 20 7 10 17 do 9 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 194 ROZDZIAŁ 8 służb kontrolnych, co wynika z braku możliwości wydawa- nia środków prawnych i sankcji za nieprzestrzeganie prze- pisów innego niż polskie ustawodawstwo pracy. C zynnościami kontrolnymi w 2023 r. były najczęściej objęte polskie przedsiębiorstwa, które prowadziły działal - ność w następujących sektorach gospodarki: −budownictwie – 61% kontroli, −usługach administrowania (w tym pracy tymczasowej) – 12%, −przetwórstwie przemysłowym – 9%, −transporcie i gospodarce magazynowej – 9%. W roku sprawozdawczym działania kontrolne obję - ły około 2,2 tys. osób delegowanych z Polski (w 2022 r. w odniesieniu do 2,3 tys.). Kontrole dotyczyły osób delegowanych głównie do: Belgii – 1 155 osób, Nie - miec – 393, Holandii – 314. Ponad połowa przeprowadzonych kontroli dotyczących delegowania pracowników z terytorium RP (51%) dotyczy - ła cudzoziemców skierowanych przez polskich przedsię- biorców do pracy za granicą. W roku sprawozdawczym z ostało przeprowadzonych 137 kontroli, w toku których dokonywano ustaleń dotyczących cudzoziemców kierowa- nych do wykonywania pracy w innych państwach człon- kowskich UE (w 2022 r. – 126 kontroli). W 23 przypadkach ustaleń dokonano w trybie pozakontrolnym. Cudzoziemcy delegowani z polskich firm celem świad - czenia usług poza RP stanowili 68% wszystkich osób objętych czynnościami PIP w tym obszarze zagadnień (znacznie rzadziej niż obywatele Polscy). 1 435 osób (66% tej grupy) stanowili cudzoziemcy będący obywatelami tzw. państw trzecich, głównie: Ukrainy, Białorusi i Gruzji. Zjawisko, które w ostatnich latach jest obserwowa - ne na poziomie całej UE, polegające na wzmożonym kie- rowaniu do pracy za granicę obywateli państw trzecich, d otyczy również przedsiębiorstw z siedzibą zarejestrowa- ną na terytorium Polski. K ontrole, w których objęto badaniem prawidłowość delego- wania pracowników z Polski wykazały, że ogółem 457 osób ( w 2022 r. – 361), w tym 310 cudzoziemców (w 2022 r. – 235) nie spełniało warunków do uznania za pracownika delegowa - nego z Polski, jednakże ostateczna decyzja w tym zakresie zawsze należy do organów państwa przyjmującego. Czynności kontrolne obejmujące swoim zakresem kwestie delegowania pracowników z Polski, realizowane w roku sprawozdawczym, potwierdziły trend obserwowa - ny od kilku lat, polegający na pozornym delegowaniu Cudzoziemcy objęci kontrolą dotyczącą delegowania z terytorium Polski (wg obywatelstwa) białoruskie ukraińskie uzbeckie rosyjskie mołdawskie lipińskie gruzińskie tureckie 819 376 181 21 24 31 34 53 18 Objęci kontrolą cudzoziemcy delegowani na terytorium wybranych państw członkowskich w latach 2022-2023 Przyjmujące państwo członkowskie Liczba cudzoziemców objętych kontrolą Liczba osób, których nie można uznać za pracownika delegowanego 20222023 20222023 Belgia9731 152144256 Niemcy463932765 Holandia1973141431 Austria59125121 Francja2954412 Norwegia430-14 Łotwa420-9 Czechy118161013 Litwa2471361 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 195 obywateli państw trzecich przez polskie przedsię- biorstwa d o innych państw członkowskich UE . W toku kontroli ujawniono, że polskie przedsiębiorstwa kierujące cudzoziemców za granicę niejednokrotnie nie prowadzą rzeczywistej działalności na terytorium Polski. Tego typu model działalności ma na celu uzyskanie dokumentów lega - lizujących pracę cudzoziemców w Polsce, które są prze- pustką do świadczenia usług na rynku wspólnotowym. C zęsto osoby zarządzające spółkami zarejestrowanymi w Polsce lub wspólnicy tych spółek również są cudzoziem - cami – obywatelami państw trzecich, z którymi kontakt jest utrudniony lub jest niemożliwy, a spółki rejestrowa- ne są w tzw. biurach wirtualnych i często są przedsiębior- stwami „skrzynkami pocztowymi”, tzw. letterbox company. N adużycia ujawnione w ramach kontroli przeprowadzo- nych w roku sprawozdawczym w zakresie delegowania p racowników z terytorium RP są tożsame z uchybieniami stwierdzanymi w latach ubiegłych. Stwierdzone nieprawi - dłowości głównie dotyczyły: −stosowania instytucji podróży służbowych w celu obejścia przepisów państwa przyjmującego w zakresie wynagro - dzenia za pracę w okresie oddelegowania; −ustalania wynagrodzenia za pracę w okresie oddelegowa- nia w wysokości niższej niż wynagrodzenie obowiązujące zgodnie z przepisami kraju przyjmującego; −niestosowania pisemnego potwierdzenia zmiany warun - ków zatrudnienia – porozumień zmieniających bądź wypowiedzeń zmieniających. Pomimo aktualizacji od dnia 24 kwietnia 2023 r. przepi - sów Kodeksu pracy oraz ustawy o delegowaniu pracow- ników w ramach świadczenia usług w zakresie informacji dodatkowej dla pracowników delegowanych o warunkach zatrudnienia w okresie oddelegowania kontrole ujawni - ły, że takie informacje nie były przekazywane pracownikom delegowanym. Rozpatrywane w roku sprawozdawczym skargi pra- cowników delegowanych oraz osób wykonujących p racę na podstawie umów zlecenia dotyczyły przede wszystkim niewypłacenia w ogóle lub zaniżenia wynagro- dzenia za pracę. Należy wskazać, że skargi pracowników w z akresie świadczeń należnych im za okres oddelegowa- nia nie podlegają rozpatrzeniu przez inspektorów pracy. W spominany już problem wynagradzania pracowników dietami z tytułu podróży służbowych, bądź ustalanie wyna - grodzenia na poziomie polskiego wynagrodzenia minimal- nego przy jednoczesnym wypłacaniu niezdefiniowanego ś wiadczenia będącego wyrównaniem do wynagrodzenia należnego zgodnie z przepisami kraju przyjmującego bądź zaniżanie wynagrodzenia za pracę za granicą uregulowa - nego przepisami kraju obcego powoduje, że choć w toku k ontroli potwierdza się niewypełnianie przez pracodaw- cę jego podstawowych obowiązków wobec pracowników d elegowanych inspektorowi pracy pozostaje jedynie poin- formowanie skarżącego o konieczności złożenia wobec p racodawcy pozwu o zapłatę do właściwego sądu. W roku 2023 r. nasiliło się zjawisko obserwowane od kil - ku lat związane z fikcyjnym delegowaniem z Polski, które w dużej mierze dotyczy cudzoziemców z państw trzecich. Pod pozorem delegowania transferowani byli cudzoziem - cy do pracy w państwach, w których legalizacja ich pracy jest znacznie utrudniona. Równocześnie, choć w mniej- szym stopniu, problematyka pozornego delegowania doty- czy również obywateli polskich. O bserwowane działania polskich przedsiębiorców w celu obejścia przepisów polegały m.in. na wprowadza - niu do treści zawieranych umów nieprawdziwych informa- cji o świadczeniu pracy na terenie Polski oraz fałszowaniu e widencji czasu pracy bądź takim jej prowadzeniu, aby nie- możliwe było ustalenie, czy praca w Polsce jest faktycznie ś wiadczona. Niektórzy przedsiębiorcy zawierali pozorne (bądź prawdziwe, jednak jednostkowe i o bardzo niewiel - kim zakresie) kontrakty na świadczenie usług w Polsce (nierzadko z podmiotami powiązanymi) oraz fakturowali je, by uprawdopodobnić prowadzenie działalności w kraju. Działania takie prowadzone były przez podmioty nie - spełniające kryteriów delegowania, czyli tam, gdzie nie by łoby możliwe utrzymanie dla osób wysyłanych za grani- cę ustawodawstwa polskiego w zakresie zabezpieczenia s połecznego. Uwzględniając owe pozorne czynno- ści wykonywane n a terenie kraju, osoba kierowana staje się pracownikiem świadczącym pracę w kilku krajach jednocześnie , co pozwala na odprowadzanie skła- dek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie a rt. 13 r ozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego . Stwierdzana podczas kontroli pozorność delegowania, która jednak nie narusza polskich przepisów prawa pracy, zostaje przez inspektorów pracy zgłoszona do ZUS w przy - padku, gdy delegowanym pracownikom zostało wydane z aświadczenie A1. W przypadku cudzoziemców, którzy faktycznie nie świadczą pracy na terenie Polski, a wykonu - ją ją wyłącznie za granicą na podstawie wydanych w Pol- sce dokumentów zezwoleniowych, zgłoszenia takie kieruje s ię do właściwych organów, które dokumenty te wydały. Kontrole przeprowadzone w roku sprawozdawczym wskazują, że pozorne delegowanie dotyczy przede wszystkim obywateli następujących państw trzecich: Ukrainy, Białorusi i Gruzji . Czynności kontrolne w 2023 r., tak samo jak w latach ubie- głych, w zakresie kierowania osób za granicę w sektorze o pieki domowej, potwierdziły już wielokrotnie wskazywane działania polskich przedsiębiorców polegające na wykorzy - stywaniu instytucji delegowania, celem obejścia przepisów prawa państwa przyjmującego. Kierowanie zleceniobior- ców do świadczenia usług opiekuńczych nad osobami n iepełnosprawnymi i/lub starszymi nie jest delegowaniem pracowników w ramach świadczenia usług. Działalność polskich przedsiębiorstw świadczących usługi w sektorze opieki domowej, w niektórych przypadkach posiadających wpis do Krajowego Rejestru Agencji Zatrudnienia, sprowa - dza się do zawierania z osobami świadczącymi opiekę równolegle dwóch umów zlecenia , jednej na świadcze- nie usług opiekuńczych za granicą oraz drugiej na realizację SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 196 ROZDZIAŁ 8 działań marketingowych, promocyjnych lub rekrutacyjnych w Polsce. Działania kontrolne potwierdzają, że usługi obję- te drugą umową nie były w ogóle świadczone lub miały c harakter marginalny, a zawieranie dwóch umów zlece- nia, w tym jednej na świadczenie działań w Polsce służy w yłącznie uzyskaniu zaświadczenia o ustawodawstwie właściwym mającym zastosowanie do osoby uprawnionej A1 dla osób wykonujących pracę najemną w dwóch lub więcej państwach członkowskich (art. 13.1 rozporządze- nia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia spo- łecznego ) w celu uniknięcia opłacania składek na ubez- pieczenie społeczne w państwie, gdzie praca faktycznie by ła wykonywana. Tego typu działania obserwowane były głównie w stosunku do osób kierowanych do świadczenia usług opiekuńczych w Niemczech. Ponadto w branży opiekuńczej nie występują (albo występują w niewielkim stopniu) umowy o pracę, a pol - skie regulacje prawne dotyczące minimalnego wynagro- dzenia za pracę dla zleceniobiorców świadczących u sługi opiekuńcze wraz z zamieszkaniem z podopiecz- nym nie dają możliwości inspektorom pracy prowadze- nia kontroli w tym zakresie. Wykonywanie pracy poza t erytorium Polski, w przypadku kierowania do pracy za gra- nicą cudzoziemców uniemożliwia przeprowadzenie kon- troli w zakresie legalności zatrudnienia cudzoziemców, g dyż praca nie jest wykonywana w Polsce. Ograniczenia, jakie wynikają z polskich przepisów prawa, pozbawiają osoby świadczące usługi opiekuńcze poza granicami Pol - ski należytej ochrony prawnej. Wnioski W 2023 r. pozytywnie należy ocenić międzynarodo- wą współpracę Państwowej Inspekcji Pracy z właściwy- mi organami państw członkowskich, przede wszystkim d otyczącą wymiany informacji w ramach systemu IMI. Prace grupy roboczej w ramach programu IMI-PROVE organizowane przez Europejski Urząd ds. Pracy (ELA) oraz Komisję Europejską rozpoczęte w ubiegłym roku i mające na celu poprawę wykorzystania modułów systemu IMI nadal trwają, a postulaty od lat formuło - wane przez urząd zostały przedstawione i mogą być u względnione. Aktualny pozostaje formułowany już w latach ubiegłych wniosek, dotyczący podjęcia działań w celu zdefinio- wania pojęcia podróży służbowej poprzez określenie maksymalnego okresu jej trwania oraz wyraźne odróż- nienie podróży służbowej od delegowania pracowników w ramach świadczenia usług. Pracodawcy celowo defi- niują stałe świadczenie pracy za granicą jako podróż s łużbową. Jedynie wyraźne wskazanie przesłanek, któ- re pozwolą na zakwalifikowanie konkretnego stanu fak- tycznego jako oddelegowania bądź podróży służbowej p rzyniosłoby możliwość regulowania sytuacji, w których pracodawca obniża koszty działalności poprzez uszczu - plenie przyszłych świadczeń należnych pracownikowi oraz obniżenie danin publicznoprawnych. Brak kontaktu z osobami reprezentującymi przedsiębior - stwo obniża efektywność postępowania kontrolnego. Jak było już wskazywane w latach poprzednich należałoby roz- ważyć możliwość wprowadzenia rozwiązań, które unie- możliwiłyby dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa w P olsce w sytuacji potwierdzonego braku lub mar- ginalnej działalności w k raju , przy jednoczesnym braku faktycznej siedziby na terytorium Polski oraz braku kontaktu i nieudostępnieniu dokumentów wymaganych przez organy kontroli. Możliwe wydaje się wdrożenie takiego postępo - wania administracyjnego, które prowadziłoby do nałoże- nia dotkliwej kary na przedsiębiorcę unikającego kontaktu z inspektorem pracy. Rozwiązanie to mogłoby w sposób znaczny (bądź nawet całkowity) wyeliminować problem nie - skutecznych działań organów PIP. Rokrocznie wskazywana jest konieczność rozważe- nia zmian legislacyjnych umożliwiających stosowanie kar w postępowaniu administracyjnym w miejsce (bądź dodatkowo) obecnie funkcjonującego postępo- wania wykroczeniowego. Brak możliwości prowadzenia p ostępowania wykroczeniowego wobec osób nieprzeby- wających na terytorium Polski i nieposiadających w kraju a dresu dla doręczeń powoduje, że wprowadzone do usta- wy o delegowaniu pracowników przepisy umożliwiające karanie za nieprzestrzeganie tej ustawy są w rzeczywi- stości trudne do stosowania. Wprowadzenie kar admi- nistracyjnych pozwoliłoby na wykorzystanie systemu I MI do transgranicznej egzekucji kar. W związku ze zwiększoną obecnością na rynku euro - pejskim usług cudzoziemców z tzw. państw trzecich, w tym także tych, których nie można uznać za rzeczywiście dele- gowanych (którzy przed skierowaniem do pracy za grani- cą nigdy nie wykonywali pracy w państwie wysyłającym, a k tórym wyłącznie zalegalizowano pracę w Polsce w celu transferu do państw UE) zasadne jest wypracowanie narzędzi współpracy międzynarodowej w celu pozy- skania informacji zwrotnej o przypadkach, gdy instytucje w kraju oddelegowania uznają, że delegowanie ma cha- rakter pozorny , a pracownik nie może być uznany za dele- gowanego w rozumieniu postanowień dyrektywy 96/71/WE. O koliczność ta powinna stanowić przesłankę do uchylenia wydanych w Polsce dokumentów legalizujących zatrudnie - nie cudzoziemca w Polsce i przeszkodę w rejestrowaniu nowych zezwoleń na pracę (oświadczeń o powierzeniu pra- cy cudzoziemcowi, powiadomień w serwisie praca.gov.pl) d la kolejnych grup cudzoziemców. Informacja zwrotna o stwierdzonych naruszeniach w obszarze warunków zatrudnienia osób delegowa - nych do pracy tymczasowej za granicą, przez agencję z atrudnienia z siedzibą w Polsce, m.in. w zakresie wyna- grodzeń za pracę, winna stanowić jedną z przesłanek uchy- lenia certyfikatu na świadczenie usług pracy tymczasowej, a t akże podstawę odmowy przez marszałka województwa wpisania przedsiębiorcy do rejestru podmiotów świadczą - cych te usługi przez osobę ukaraną przez zagraniczne służby za niedopełnienie wymogów związanych z kierowa- niem osób do pracy za granicą. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 197 okresu stosowania minimalnych warunków zatrudnie- nia (notyfikacja faktu delegowania osoby na terytorium RP); 9udzielanie informacji o warunkach zatrudnienia oraz o zakresie ich stosowania do pracownika delegowane - go na terytorium Polski; 9prowadzenie i aktualizację informacji na oficjalnej, krajo- wej stronie internetowej dotyczącej delegowania pracow- ników do Polski; Delegowanie pracowników na terytorium RP w ramach świadczenia usług Zadania Państwowej Inspekcji Pracy w obszarze dele- gowania pracowników na terytorium RP obejmują m.in.: 9przyjmowanie oświadczeń o delegowaniu pracow- nika na terytorium Polski, zawiadomień o zmianie oświadczenia o delegowaniu pracownika do Polski oraz umotywowanych powiadomień o przedłużeniu Oświadczenia pracodawców zagranicznych o delegowaniu pracowników na terytorium RP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 Ogółem w tym: z państw UE/EOG lub Szwajcarii Ogółem w tym: z państw UE/EOG lub Szwajcarii Ogółem w tym: z państw UE/EOG lub Szwajcarii Liczba przesłanych oświad- czeń o delegowaniu na tery- torium RP 14 7206 76920 6569 48517 06111 771 Liczba podmiotów zagranicz- nych delegujących pracowni- ków na terytorium RP 1 5724132 0081 5372 0771 782 Liczba państw, z których delegowano pracowników na terytorium RP 502657256628 Liczba pracowników delego- wanych na terytorium RP 30 64918 93643 84718 29630 61019 480 Cudzoziemcy delegowani do czasowego wykonywania pracy w Polsce w latach 2021-2023 (wg państw siedziby pracodawcy) Państwo delegujące pracowników 202120222023 Niemcy7 330 9 22410 866 Ukraina14 13516 1355 974 Białoruś2 1133 0402 056 Włochy1 2351 4591 730 Austria6088161 427 Bułgaria1423 7231 049 Republika Korei1 821 2 800959 Hiszpania264312849 Czechy402854840 Wielka Brytania111333635 Stany Zjednoczone Ameryki323668533 Chiny319648485 Indie98800296 Słowacja170347263 Pozostałe kraje11 0292 6882 648 9kontrole przestrzegania przez pracodawców zagranicz- nych przepisów prawa o delegowaniu pracowników, w tym także dotyczących warunków ich zatrudnienia. W 2 023 r. Państwowa Inspekcja Pracy przyjęła 17 061 oświadczeń pracodawcy delegującego pracownika do Pol- ski, 991 zawiadomień o zmianie danych objętych złożonym o świadczeniem oraz 17 umotywowanych powiadomień. Oświadczenia zostały złożone przez 2 077 zagranicz- nych pracodawców delegujących pracowników do Polski pochodzących z 66 państw, którzy zgłosili fakt delegowa- nia 30 610 pracowników. Spadek liczby oświadczeń o delegowaniu składanych do inspekcji pracy w 2023 r. wynika m.in. z wdrożenia odrębnych rozwiązań notyfikacyjnych na poziomie UE dedykowanych dla sektora transportu drogowego (zgło - szenia przewozów realizowanych przez kierowców z UE d okonuje się za pomocą interfejsu publicznego połączo- nego z systemem IMI, a kierowców z państw trzecich – za pomocą odrębnego formularza elektronicznego udostępnionego w serwisie biznes.gov.pl., poprzez który zgłasza się fakt delegowania do Państwowej Inspekcji Pracy). W 2023 r. najwięcej pracowników delegowa - nych do Polski pochodziło z Niemiec (10 866 pracowni- ków), Ukrainy (5 974) i Białorusi (2 056). Znaczący spadek p racowników delegowanych z terytorium Ukrainy do Polski SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 198 ROZDZIAŁ 8 jest najprawdopodobniej skutkiem wojny na terytorium Ukrainy, trwającej nieprzerwanie od 2022 r., ale również wejściem w życie odrębnych przepisów dotyczących dele - gowania w sektorze transportu drogowego, w tym obejmu- jących zgłaszanie wykonania na terytorium RP określonych o peracji transportowych w ramach umów łączących prze- woźnika z polskim kontrahentem. N ajwięcej pracowników delegowanych do Polski w roku sprawozdawczym wykonywało pracę w województwach: dolnośląskim (6 142), mazowieckim (4 663) i śląskim (3 856). Pracodawca zagraniczny, delegując pracownika do Polski, ma obowiązek złożenia oświadczenia do PIP najpóźniej w dniu rozpoczęcia świadczenia usługi na terytorium Polski, a w sytuacji zaistnienia zmiany infor - macji zawartych w oświadczeniu nie później niż w terminie 7 dni roboczych od dnia zaistnienia zmiany. Przeprowa- dzone w roku sprawozdawczym kontrole ujawniły niepra- widłowości związane z przestrzeganiem tych obowiązków p rzez pracodawców zagranicznych. Brak uregulowań prawnych w sytuacji braku wypełnienia wybranych pól oświadczenia sygnalizowany jest od począt - ku nałożenia obowiązku składania oświadczeń przez pra- codawców zagranicznych. Zdarzały się sytuacje, w których w o świadczeniu nie wskazano: osoby pośredniczącej w kontaktach z PIP czy danych kontaktowych do tej oso - by, miejsca faktycznego wykonywania pracy pracowników delegowanych na terenie Polski, miejsca przechowywa- nia dokumentów. Powyższe braki w znacznym stopniu Delegowanie do czasowego wykonywania pracy w Polsce w latach 2021-2023 (wg województw) Województwo 202120222023 Liczba podmiotów delegują- cych* Liczba pracowników delegowanych Liczba podmiotów delegują- cych* Liczba pracowników delegowanych Liczba podmiotów delegują- cych* Liczba pracowników delegowanych Dolnośląskie3787 7615019 0964416 142 Mazowieckie4353 1226705 2317364 663 Śląskie3393 7474324 9194213 856 Wielkopolskie2792 4023503 9623642 803 Małopolskie1842 7582823 8582752 322 Zachodniopomorskie1402 4911632 9211642 243 Łódzkie2113 0342443 7442282 082 Pomorskie1611 2802001 6302101 578 Lubuskie212665149856142919 Warmińsko- -mazurskie 828169192593762 Opolskie1096241523 508144692 Podkarpackie88406133503144690 Kujawsko-pomorskie1126291901 092165678 Świętokrzyskie553496654175597 Podlaskie594447227966315 Lubelskie521215878278224 Brak wskazanego województwa ----3044 *Liczba podmiotów delegujących wg województw z zastrzeżeniem, że jeden podmiot mógł delegować pracowników do wielu województw Naruszenia przepisów dotyczących składanych do PIP dokumentów o delegowaniu pracownika na terytorium RP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Niezłożenie oświadczenia o delegowaniu pracownika na terytorium RP 888 Niezawiadomienie o zmianie danych objętych oświadczeniem 101013 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 199 utrudniają przeprowadzenie czynności kontrolnych, a usta- wa o delegowaniu pracownikó w nie reguluje trybu postę- powania w takiej sytuacji. W 2 023 r. w związku z działalnością poradniczą inspek- cji zostało udzielonych ogółem 1 879 porad telefonicznych, pisemnych oraz ustnych z zakresu delegowania pracowni- ków, w tym 840 porad dotyczyło delegowania pracowni- ków na terytorium RP. W ramach kontroli zagranicznych p racodawców delegujących pracowników do Polski inspek- torzy pracy udzielili ogółem 293 porad. W r oku sprawozdawczym przeprowadzono ogółem 94 kontrole dotyczące delegowania pracowników na tery- torium RP (w 2022 r. – 83), a w 6 przypadkach inspek- torzy pracy dokonali ustaleń w trybie pozakontrolnym, z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia czynności kontrolnych. Kontrolą objęto 494 pracowników delegowanych (w 2022 r. – 289), w tym 390 cudzoziemców będących w większości obywatelami państw trzecich (w 2022 r. – 188) przede wszystkim pochodzących z Ukrainy i z Turcji. W roku sprawozdawczym kontrolą objęto 150 obywa - teli Ukrainy, w tym 143 pracowników delegowanych przez p racodawców z siedzibą w Ukrainie, 6 pracowników przez pracodawców z siedzibą na Słowacji oraz 1 pracownika z podmiotu z siedzibą w Niemczech. Wśród cudzoziemców, którzy objęci zostali kontrolą wskazać należy obywateli Turcji (84 osoby, których pracodawcami były tureckie podmioty), obywateli Niemiec (47 osób, w tym 46 osób delegowanych przez podmioty niemieckie oraz 1 osoba przez podmiot holenderski) oraz obywateli Republiki Korei (46 osób delego - wanych przez podmioty z siedzibą na terenie tego państwa). Kontroli delegowania pracowników do Polski najwięcej przeprowadzono w województwach: dolnośląskim – 16 kon - troli, mazowieckim – 11, śląskim i pomorskim – po 9. Sektory gospodarki, w których przedsiębiorstwa zagra- niczne wykonywały usługi na terytorium Polski to przede w szystkim: −budownictwo – 31% kontroli; −przetwórstwo przemysłowe – 27%; −działalność nieokreślona – 12%; −usługi administrowania (w tym praca tymczasowa) – 9%. W ramach kontroli pracodawców zagranicznych ujawnio - no naruszenia przepisów w 75% przeprowadzonych kontroli ( w 2022 r. – 59%). Kontrole wykazały naruszenia m.in. przepisów usta- wy o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług związane z przestrzeganiem obowiązków nałożonych przez tę ustawę na pracodawców zagranicznych, zapew- nianiem pracownikom delegowanym do Polski warunków z atrudnienia nie mniej korzystnych niż wynikające z przepi- sów Kodeksu pracy. Nieprawidłowości dotyczyły m.in.: −wyznaczenia osoby upoważnionej do pośredniczenia w kontaktach z Państwową Inspekcją Pracy – 34 kontrole; −niezłożenia do inspekcji pracy oświadczenia o delegowa - niu pracowników najpóźniej w dniu rozpoczęcia świadcze- nia usługi – 30 kontroli; Liczba pracowników delegowanych na terytorium RP objętych kontrolą w 2023 r. (wg państwa oddelegowania) Państwo oddelegowania2023 Ukraina 143 Turcja84 Niemcy53 Republika Korei46 Białoruś40 Chiny26 Gruzja13 Austria12 Włochy12 Portugalia12 Japonia10 Wielka Brytania8 Czechy7 Słowacja7 Pozostałe kraje21 Ogółem494 Kontrole delegowania pracowników na terytorium RP w 2023 r. 494 94 Liczba wszystkich cudzoziemców objętych kontrolą, w tym: Liczba obywateli państw trzecich Liczba kontroli ogółem 390 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 200 ROZDZIAŁ 8 −bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie dopuszcze- nia pracowników delegowanych do wykonywania pracy: bez szkoleń bhp – 25 kontroli, bez badań lekarskich – 21 kontroli; −przechowywania na terytorium Polski dokumentów – 24 kontrole; −wynagrodzenia wraz z dodatkiem za pracę w godzinach nadliczbowych – 20 kontroli; −czasu pracy m.in. w zakresie pracy w godzinach nadlicz - bowych – 18 kontroli; −czasu pracy m.in. w zakresie niezapewnienia przecięt- nie pięciodniowego tygodnia pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, niezapewnienia odpoczynku dobowego, nierzetelnego prowadzenia ewidencji czasu pracy – 14 kontroli; −urlopu wypoczynkowego – 11 kontroli; −udostępniania dokumentów – 11 kontroli; −zawiadomienia inspekcji o każdej zmianie informacji zawartych w oświadczeniu – 10 kontroli; −tłumaczenia dokumentów na język polski – 7 kontroli; −bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie braku oce - ny ryzyka zawodowego – 6 kontroli, braku wyznaczenia koordynatora bhp – 2 kontrole; −prawidłowości delegowania pracowników na terytorium RP – 5 kontroli. Przeprowadzone kontrole obejmujące cudzoziemców delegowanych do Polski z państw trzecich ujawniły przy - padki nielegalnego powierzenia im wykonywania pra- cy w Polsce, które polegało na dopuszczeniu do pracy c udzoziemców bez wymaganego zezwolenia na pracę lub niezapewnieniu im warunków pracy określonych w zezwo - leniu na pracę. W ramach przeprowadzonych kontroli delegowa- nia pracowników do Polski inspektorzy pracy stwierdzili 5 przypadków pozornego delegowania. Zjawisko fik- cyjnego delegowania ujawniane jest w ramach kontroli ro krocznie. Stwierdzane przypadki dotyczyły cudzoziem- ców, obywateli państw trzecich kierowanych do Polski p rzez podmioty zarejestrowane na terytorium Ukrainy. Pozorność delegowania obserwowana była w ramach procederu tzw. wielopoziomowego transferu, celem udostępniania pracowników przy zastosowaniu skom - plikowanych łańcuchów podwykonawczych lub przy w ykorzystaniu mechanizmu outsourcingu, gdzie nad- zór i kontrola nad takim pracownikiem realizowana b yła przez podmiot polski. Jednocześnie stwierdzane były przypadki, w których cudzoziemcy wykonywali przed okresem fikcyjnego delegowania pracę na rzecz przedsiębiorstwa z siedzibą na terytorium RP lub dla przedsiębiorstw powiązanych kapitałowo, również jako pracownicy tymczasowi. Rekrutacja cudzoziemców odbywała się w Polsce, wcześniej rejestrowano dla tych obywateli państw trzecich dokumenty legalizujące ich pracę jako pracowników niedelegowanych, co potwier - dza pozorność procesu delegowania i wykorzystanie tej k onstrukcji jedynie dla formalnego przyporządkowania osób do zagranicznego podmiotu. Kontrole związane z delegowaniem cudzoziem - ców do Polski ujawniają problem związany z legalizacją p racy cudzoziemców, którzy uznani zostali w toku czynno- ści kontrolnych za pozornie delegowanych do pracy w Pol- sce. Podważenie ich statusu pracownika delegowanego p owoduje, że cudzoziemcy ci nie powinni być dopuszcze- ni do polskiego rynku pracy na podstawie zezwoleń typu C , D i E. Dla tych cudzoziemców niemożliwe jest natomiast wydanie zezwolenia na pracę typu A, gdyż ich pracodawcą pozostaje podmiot zagraniczny, nie mający siedziby w Pol - sce. Problem ten dotyczy m.in. delegowania na terytorium P olski przez podmioty, które nie prowadzą za granicą żad- nej operacyjnej działalności, często są utworzone wyłącz- nie dla korzyści związanych ze zmniejszeniem obciążeń p ubliczno-prawnych związanych z zatrudnieniem, a osoby, z którymi formalnie nawiązują stosunek pracy, rekrutowa - ne są na terytorium Polski. W takich przypadkach zachodzi poważna wątpliwość dotycząca rzeczywistego pracodaw- cy, którym pozostaje de facto ten polski podmiot, który korzysta finalnie z ich pracy. Postępowania kontrolne przeprowadzone w 2023 r. ujaw - niły 122 popełnione wykroczenia, które obejmowały naruszenia przepisów ustawy o delegowaniu pracow- ników w ramach świadczenia usług – 61 wykroczeń, warunków zatrudnienia nie mniej korzystnych niż wynika- jące z przepisów Kodeksu pracy – 33 wykroczenia (w tym d otyczące bezpieczeństwa i higieny pracy – 15 wykro- czeń, czasu pracy – 14 wykroczeń). Ponadto wobec pra- codawców zagranicznych przeprowadzono postępowanie w ykroczeniowe w związku z utrudnieniem działalności organu Państwowej Inspekcji Pracy – 3 wykroczenia oraz Wykroczenia popełnione przez pracodawców delegujących pracowników na terytorium RP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba popełnionych wykroczeń5957122 Liczba wniosków o ukaranie do sądu 1-6 Liczba nałożonych grzywien w drodze mandatu karnego 151735 Łączna kwota grzywien (w tys. zł)19,326,247,5 Liczba zastosowanych środków oddziaływania wychowawczego 141219 Liczba wydanych środków prawnychw ramach kontroli delegowania pracowników na terytorium RP w 2023 r. Wyszczególnienie2023 Wnioski w wystąpieniach 230 Decyzje bhp: 37 w tym decyzje ustne 27 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 8 201 niewykonania w wyznaczonym terminie podlegającego wykonaniu nakazu organu inspekcji. Czynności kontrolne w roku sprawozdawczym wykazały również w 10 przypad - kach nielegalne zatrudnienie delegowanych cudzoziemców z państw trzecich. Wnioski Działania kontrolno-nadzorcze organów PIP w roku 2023 po raz kolejny uwidoczniły nieprzestrzeganie przepi- sów o delegowaniu pracowników do Polski głównie przez p odmioty spoza Unii Europejskiej. Mając na względzie obserwowany od lat i ujaw - niany w toku czynności kontrolnych proceder fikcyj- nego delegowania cudzoziemców do Polski oraz fakt, iż w takich przypadkach zachodzi poważna wątpli- wość dotycząca rzeczywistego pracodawcy, którym jest w łaściwie podmiot polski, który faktycznie korzysta z pra- cy tych cudzoziemców, w ocenie urzędu powstaje luka, k tórą należałoby wypełnić poprzez przyjęcie określonych rozwiązań legislacyjnych, umożliwiających uregu- lowanie statusu prawnego tej kategorii obywateli p aństw trzecich . Doświadczenia kontrolne inspektorów pracy wskazują, że powyższe praktyki dotyczą przede wszystkim podmiotów zarejestrowanych na terytorium Ukrainy . Zastanawiający jest również fakt, iż proceder ten funkcjonuje pomimo ograniczeń z przepływem osób związanych z trwającą wojną w Ukrainie, a spółki zare - jestrowane na terytorium Ukrainy kierują cudzoziemców, wykorzystując strukturę delegowania, do wykonywania pracy w Polsce. Proceder w naszej ocenie jest niedozwo - lony, gdyż obywatele Ukrainy rekrutowani są na terytorium Polski, a ich pozorny transfer rzekomo z podmiotów spo- za RP stanowi mechanizm służący obniżeniu należności p ubliczno-prawnych, tj. składek na ubezpieczenia społecz- ne i podatków, które odprowadzane są w państwie wysy- łającym. Ponadto istnieje podejrzenie, że wykorzystywany j est import usług w celu zastosowania neutralnego podat- k u VAT. P ożądane wydaje się podjęcie kroków legislacyjnych, pozwalających na wdrożenie takich rozwiązań prawnych, które umożliwiłyby całkowite wyeliminowanie z polskiej rzeczywistości gospodarczej świadczenia usług poprzez pozorne delegowanie przez sztucznie utworzone podmioty zagraniczne , gdzie korzystanie z delegowa- nia ma na celu wyłącznie osiągnięcie korzyści związa- nych ze zmniejszeniem obciążeń publiczno-prawnych oraz u trudnianie czynności kontrolnych poprzez tworzenie stanu faktycznego utrudniającego ustalenie rzeczywistych praco - dawców i rzeczywistych usługodawców. Rozwiązania takie powinny mieć charakter systemowy i powinny być skierowane na wszystkie obszary, w których obchodzone jest prawo w tym procederze, a więc kwestie pozornego delegowania, pozornego outsourcingu i pozor - nego łańcuchowego podwykonawstwa pomiędzy podmio- tami powiązanymi kapitałowo i/lub osobowo. W celu przeciwdziałania wykorzystaniu mecha- nizmu delegowania i tworzenia wielopoziomowych s truktur podwykonawczych wydaje się zasadne wprowa- dzenie zmian legislacyjnych, które już w procesie wyda- wania zezwoleń na pracę właściwych dla delegowania u możliwią weryfikację, czy podmiot który ubiega się o wydanie takiego zezwolenia, prowadzi rzeczywistą dzia - łalność gospodarczą w stopniu znaczącym, czy pracownik przed wydaniem zezwolenia wykonywał faktycznie pra- cę za granicą na rzecz macierzystego pracodawcy spoza R P. Równocześnie nałożenie odpowiedzialności na pod- mioty p olskie , które de facto ostatecznie korzystają z efektów pracy cudzoziemców poprzez zobowiązanie tych podmiotów do zatrudnienia tych cudzoziemców spowodowa - łoby, że wybieraliby oni sprawdzone podmioty do współpra- cy przy realizacji usług. U jawnienie przypadków pozornego delegowania powin- no stanowić przesłankę do odmowy wydania nowych z ezwoleń na pracę dla zagranicznego podmiotu. Zasadna wydaje się rewizja umowy między Polską a Ukrainą o zabezpieczeniu społecznym , która daje podmiotom fałszywie działającym na Ukrainie możliwość obchodzenia polskich przepisów o zabezpie - czeniu społecznym. Ponadto należy ustalić jasne zasady postępowania wykroczeniowego prowadzonego wobec pracodawców zagranicznych. Po raz kolejny należy zwrócić uwa- gę na brak możliwości pociągnięcia do odpowie- dzialności w po stępowaniu wykroczeniowym osób odpowiedzialnych za nieprawidłowości penalizowane w tej ustawie . Niezbędne wydaje się dążenie do zmian legislacyjnych umożliwiających stosowanie kar w postępowaniu administra - cyjnym w miejsce (bądź dodatkowo) obecnie funkcjonujące- go postępowania wykroczeniowego, tak jak ma to miejsce w przypadku delegowania kierowców w transporcie między- narodowym. Brak możliwości prowadzenia postępowania w ykroczeniowego wobec osób nieprzebywających na tery- torium Polski i nieposiadających w kraju adresu dla dorę- czeń powoduje, że wprowadzone do ustawy o delegowaniu pracowników przepisy umożliwiające karanie za nieprze- strzeganie tej ustawy są w rzeczywistości przepisami m artwymi. Wprowadzenie kar administracyjnych pozwoliło- by na wykorzystanie instytucji łącznikowej w transgranicz- nej egzekucji kar. W ciąż aktualne pozostają wnioski formułowane w latach ubiegłych, dotyczące: ●ścisłego współdziałania z instytucjami krajowymi, zwłasz - cza ZUS, organami podatkowymi oraz urzędami woje- wódzkimi w celu wyeliminowania zjawiska pozornego delegowania; ●współpracy z wojewodami w zakresie wymiany danych dotyczących wydanych zezwoleń na pracę typu C, D, E celem sprawniejszego planowania działań kontrolnych; ●działań mających na celu kooperację z instytucja - mi państw trzecich w sprawie wymiany informacji SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 202 ROZDZIAŁ 8 niezbędnych do ustalenia prawidłowości delegowania pracowników do Polski oraz prowadzenia znaczącej, rze- czywistej działalności gospodarczej przez podmiot zagra- niczny w państwie trzecim; ●działań informacyjno-edukacyjnych związanych z warun- kami pracy w Polsce dla pracowników delegowanych oraz obowiązków pracodawców zagranicznych; ●współpracy z instytucjami europejskimi, w szczególno - ści z Europejskim Urzędem ds. Pracy (ELA), promowa- nia wspólnych i uzgodnionych kontroli, wymiany wiedzy, doświadczenia i dobrych praktyk dotyczących delegowa- nia pracowników; ●zmian legislacyjnych związanych ze składaniem oświad- czeń o delegowaniu pracownika do Polski, zawiadomień o zmianie oświadczenia oraz umotywowanego powia- domienia, tak aby odbywało się to wyłącznie w postaci elektronicznej. Przedstawiciel Państwowej Inspekcji Pra- cy uczestniczy w działaniach grupy roboczej przy Komi- sji Europejskiej związanych z pracami nad wspólnym e-formularzem oświadczenia o delegowaniu. 9 Poradnictwo prawne i techniczne Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 9 205 Podmioty zgłaszające się po porady w latach 2021-2023* Podmioty202120222023 Pracownicy (w tym byli pracownicy oraz niepełnosprawni) 238 583280 575304 724 Pracodawcy119 849149 707151 587 Cudzoziemcy8 87711 43014 106 Związki zawodowe2 3961 9321 881 Inne28 13332 62639 856 * z wyłączeniem porad udzielonych podczas kontroli 9. Porady prawne i techniczne W 2023 r. udzielono w okręgowych inspektoratach pra- cy i ich oddziałach oraz w Głównym Inspektoracie Pracy ł ącznie 868,1 tys. porad prawnych i technicznych, z czego podczas czynności kontrolnych 356 tys. porad, zawierających 185,9 tys. porad technicznych, 170,1 tys. porad prawnych, w tym 39,4 tys. porad z zakresu legalności zatrudnienia. W 2023 r., w porównaniu do 2022 r., nastąpił wzrost ogólnej liczby porad udzielanych zarówno podczas prowadzonych kontroli, jak i w siedzibach jednostek organi- zacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy o ponad 15%, nato- miast w stosunku do roku 2021 o ponad 33%. W celu uzyskania porady pytający najczęściej kontakto- wali się z jednostkami organizacyjnymi Państwowej Inspek- cji Pracy telefonicznie (77,4%) oraz osobiście (19,4%); z nacznie rzadziej pisemnie (2%) czy za pośrednictwem poczty elektronicznej (1,2%). Analizując kwestię podmiotów zwracających się do Pań - stwowej Inspekcji Pracy celem uzyskania pomocy prawnej, w 2 023 r. niezmiennie najliczniejszą grupę stanowili pracownicy (w tym byli pracownicy i pracownicy z niepeł- nosprawnością). Obejmowali oni prawie 60% ogółu pod- miotów, którym udzielono porady. Kolejną, co do wielkości, l iczną grupę korzystających z porad stanowili pracodawcy – prawie 30% ogólnej liczby porad. Z poradnictwa prawnego PIP korzystali też cudzoziemcy, związki zawodowe, osoby ubiegające się o zatrudnienie, organy samorządu teryto - rialnego, społeczni inspektorzy pracy, rolnicy i inni. Należy z aznaczyć, że w stosunku do lat 2022 i 2021 spadła jedy- nie liczba porad udzielanych organizacjom związkowym, co m oże wynikać z faktu posiadania własnej obsługi prawnej oraz świadomości, że interesująca ich tematyka ma najczę - ściej charakter sporny i jako taka podlega rozstrzygnięciu przez sądy. Ponadto, wiele wątpliwości poruszanych przez związki zawodowe jest wyjaśnianych na bieżąco w ramach szkoleń organizowanych przez okręgowe inspektoraty pra - cy dla przedstawicieli organizacji związkowych. Liczba udzielonych porad w latach 2021-2023 w 2022 r. - 749 943 w 2023 r. - 868 121 Poza siedzibą OIP (podczas czynności kontrolnych) Główny Inspektorat Pracy Okręgowe Inspektoraty Pracy w 2021 r. - 648 949 251 874 273 673 224 396 193 008 251 111 204 830 307 742204 412 355 967 Odnosząc się do tematyki udzielonych porad – podob- nie jak w latach ubiegłych – najwięcej porad dotyczyło nawiązania i rozwiązania stosunku pracy , wynagrodze- nia za pracę i innych świadczeń pieniężnych, czasu pracy, u rlopów pracowniczych, uprawnień pracowników związa- nych z rodzicielstwem czy zagadnień legalności zatrudnie- nia cudzoziemców i obywateli polskich. W z wiązku ze zniesieniem od 1 lipca 2023 r. stanu zagrożenia epidemicznego liczba porad prawnych w tym zakresie mocno spadła i dotyczyła głównie kierowania pracowników na zaległe urlopy wypoczynkowe, sposobów doręczania oświadczeń o rozwiązaniu umowy o pracę, a także przeprowadzania badań profilaktycznych i szkoleń okresowych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 206 ROZDZIAŁ 9 Forma udzielonych porad w latach 2021-2023 Jak wskazano wyżej, porady prawne z zakresu stosunku pracy niezmiennie od wielu lat dotyczyły przede wszystkim rozwiązywania stosunku pracy (w każdym trybie przewi- dzianym Kodeksem pracy) i uprawień pracowników w razie n ieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę. W zakresie problematyki stosunku pracy pojawiła się zauważalna tendencja zmiany kierunkowej porad- nictwa prawnego z p oradnictwa skoncentrowanego głównie na ochronie dotychczasowego zatrudnienia pracownika na tendencję przeciwną – jak najszybsze - go rozwiązania przez pracownika dotychczasowego st osunku pracy z powodu zmiany pracodawcy. Ponadto, wielu pracodawców korzystających z porad wskazywało na problem porzucania pracy przez pracowników. Jak w latach ubiegłych, pojawiały się pytania dotyczące prawidłowości zapisów w świadectwach pracy i możliwości prostowania ich treści, jak również zastępowania umów o pracę umo - wami cywilnoprawnymi w warunkach wskazujących na 396 412 393 433 353 046 10 276 13 595 10 799 99 292 65 631 30 477 6 174 3 156 3 530 telefoniczna pisemna e-mail osobista Porada 2023 2022 2021 2023 2022 2021 2023 2022 2021 2023 2022 2021 Tematyka porad w latach 2021-2023* Tematyka porad202120222023 Stosunek pracy134 368146 455150 216 Wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia 62 65171 77475 490 Czas pracy37 91151 56247 579 Urlopy pracownicze31 84635 97236 794 Uprawnienia pracowników związane z rodziciel- stwem 16 51917 29823 792 Legalność zatrudnienia13 60015 21014 212 Inne100 943137 937164 071 * z wyłączeniem porad udzielonych podczas kontroli SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 9 207 Porady dotyczące mobbingu w latach 2021-2023 2021 r.2023 r. 2022 r. 2 806 3 547 2 284 istnienie stosunku pracy. Ponadto, wiele wątpliwości wciąż budzi kwestia ochrony przed wypowiedzeniem stosunku pracy, zwłaszcza w kontekście tzw. ochrony przedeme - rytalnej. Pytania z tego zakresu dotyczyły również zmian wprowadzonych od 26 kwietnia 2023 r., w szczególności nowej informacji o warunkach zatrudnienia. Wiele pytań kierowanych do Państwowej Inspekcji Pracy dotyczyło pracy zdalnej . Do marca 2020 r. pra- ca zdalna była zjawiskiem marginalnym, dopiero pandemia C ovid-19 okazała się punktem zwrotnym, który wpłynął na stosowany przez część pracodawców model pracy zdal - nej. Po nowelizacji przepisów Kodeksu pracy w roku 2023 praca zdalna stała się nową normą w rzeczywistości zawo- dowej. Wiele podmiotów pracuje obecnie w tym systemie b ez większych zakłóceń. W roku 2023 w związku z wpro- wadzeniem przepisów dotyczących pracy zdalnej udzielo- no łącznie 2 472 porad. Zapytania kierowane do jednostek o rganizacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy dotyczyły m.in. możliwości odmowy przez pracodawcę pracy zdalnej, zasad pokrywania kosztów i ustalania ryczałtu lub ekwi - walentu wypłacanego jako zwrot nakładu pieniężnego, k tóry ponosi pracownik pracujący zdalnie, kontroli przez pracodawcę pracownika wykonującego pracę zdalną, konieczności regulacji w przepisach wewnątrzzakładowych możliwości korzystania z pracy zdalnej okazjonalnej. Kiero - wane pytania dotyczyły również zmian wprowadzanych do r egulaminu pracy w związku z wprowadzeniem przez pra- codawcę pracy zdalnej. W k westii wynagrodzenia za pracę najwięcej pytań i wątpliwości dotyczyło niewypłacania wynagrodzenia oraz innych świadczeń pieniężnych w terminie lub ich bezpod - stawnego zaniżania. Bardzo dużo pytań dotyczyło sposobu dochodzenia niewypłaconego bądź zaniżonego wynagro- dzenia za pracę i innych świadczeń pieniężnych, w szcze- gólności możliwości wyegzekwowania ich przez inspektora p racy w postępowaniu kontrolnym. Podobnie jak w roku ubiegłym część pytań dotyczyła podwyżki wynagrodzenia pracowników zatrudnionych w placówkach medycznych. Ponadto, pytano o kwestie wynagrodzeń kierowców po wprowadzeniu Pakietu Mobilności. Relatywnie dużo porad dotyczyło kwestii minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz stawki minimalnego wynagrodzenia zleceniobiorców. Jak co roku część zapytań, kierowana z jednostek sek - tora publicznego, dotyczyła nabycia prawa i zasad nalicza- nia dodatkowego wynagrodzenia rocznego na podstawie ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wyna- grodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej . Pracownicy pytali także o możliwość i zasady korzysta- nia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. W iększość porad z zakresu czasu pracy dotyczy- ła prawidłowości sporządzania rozkładów czasu pracy i d okonywania w nich zmian oraz niezgodności ewidencji czasu pracy z godzinami faktycznie przepracowanymi, pra - cy w godzinach nadliczbowych oraz sposobu ich rekom- pensowania przez pracodawcę. Dodatkowo, duża liczba p ytań dotyczyła przedłużonego okresu rozliczeniowego, stosowania równoważnego systemu czasu pracy oraz ruchomego rozkładu czasu pracy. Wątpliwości pracowników nieustannie budzą zasady rozliczania czasu pracy w trakcie podróży służbowej oraz zasady odbywania przez pracowników szkoleń w dni wol - ne od pracy. Część pytań dotyczyła czasu pracy kierowców o raz pracowników medycznych. Pytania pracowników i pracodawców w zakresie urlo- pów wypoczynkowych dotyczyły przede wszystkim przysługującego pracownikowi wymiaru urlopu, zwłaszcza osobom zatrudnionym w niepełnym wymiarze czasu pra - cy oraz w sytuacjach związanych np. ze zmianą wymiaru etatu lub zmianą pracodawcy w ciągu roku. Wiele wątpliwo- ści dotyczyło udzielania urlopu zaległego, w szczególności t erminu udzielenia takiego urlopu oraz możliwości jedno- stronnego wyznaczania przez pracodawcę terminu wyko- rzystania zaległego i bieżącego urlopu wypoczynkowego. W p rzypadku pytań związanych z uprawnieniami pra- cowników – rodziców w dalszym ciągu zauważalny jest w zrost liczby porad dotyczących ochrony stosunku pracy w czasie ciąży oraz w trakcie korzystania z urlopu macie - rzyńskiego, rodzicielskiego, wychowawczego. Wciąż licznie pojawiały się pytania związane z rezygnacją z urlopu rodzi- cielskiego i możliwością wykorzystania go w późniejszym t erminie. Wielu pracowników było zainteresowanych możli- wością podjęcia pracy w trakcie urlopu rodzicielskiego oraz o bniżeniem wymiaru czasu pracy na podstawie art. 186 7 Kodeksu pracy i związanej z tym ochrony stosunku pracy. Pytania z tego zakresu związane były w znacznej mierze ze zmianami wprowadzonymi od 26 kwietnia 2023 r., m.in. odnośnie wykorzystywania urlopu rodzicielskiego przez pracownika – ojca dziecka. W roku 2023 wzrosła ponownie liczba porad z zakresu mobbingu . W dalszym ciągu najczęstszym zagadnieniem poruszanym przez pracowników była moż- liwość oceny tego, czy zjawiska, które miały miejsce w danym zakładzie pracy mają znamiona mobbingu oraz doboru środków dowodowych w postępowaniu sądowym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 208 ROZDZIAŁ 9 w tym zakresie. Porady dotyczyły także wprowadzenia przez pracodawcę procedur antymobbingowych oraz ogól- nych kwestii dochodzenia przez osoby mobbingowane p raw przed sądem pracy. Porady w zakresie technicznego bezpieczeństwa pracy , podobnie jak w latach ubiegłych, dotyczyły przede wszystkim wypadków przy pracy, w szczególności nieuzna- wania danego zdarzenia za wypadek przy pracy, procedury p ostępowania powypadkowego, sporządzania protokołu powypadkowego. Ponadto, przedmiotem zainteresowa - nia pytających były kwestie związane z przygotowaniem do pracy, stosowaniem środków ochrony indywidualnej, przyznawaniem odzieży i obuwia roboczego, temperaturą w pomieszczeniach pracy, tworzeniem i wykonywaniem zadań służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz badania - mi i szkoleniami w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. W 2 023 r. ponownie zanotowano duży wzrost licz- by porad prawnych udzielanych cudzoziemcom, głów- nie z Ukrainy. Spowodowane to było niewątpliwie wojną w U krainie, a w konsekwencji dalszym napływem pracow- ników ukraińskich do Polski. Najczęściej zadawane przez c udzoziemców pytania dotyczyły legalnego wykonywa- nia pracy po przekroczeniu granicy z Polską, kart pobytu i z ezwoleń na pracę oraz niewypłaconego wynagrodzenia za pracę. Należy podkreślić, że działalność prospołeczna reali- zowana przez Państwową Inspekcję Pracy w z akresie bezpłatnego poradnictwa prawnego wywiera pozy- tywny wpływ n a przestrzeganie przepisów prawa pracy . Świadomość prawna, zarówno pracodawców, jak i pracowników, co do ich obowiązków jak i przysługujących im praw ma ogromne znaczenie w zapewnieniu praworząd - ności. Rola instytucji organizujących wsparcie prawne jest znacząca, dlatego działalność Państwowej Inspekcji Pra- cy w zakresie bezpłatnego poradnictwa prawnego, infor- macyjna i wydawnicza, cieszy się ogromną popularnością zaró wno wśród pracowników jak i pracodawców. Co istotne, pomoc prawna udzielana w jednostkach organizacyjnych naszego urzędu kształtuje postrzeganie Państwowej Inspekcji Pracy jako instytucji, która w sposób właściwy pełni swoją misję. Należy wskazać na systematyczny wzrost liczby porad prawnych i technicznych zarówno podczas prowa- dzonych kontroli, jak i w siedzibach jednostek organizacyj- nych Państwowej Inspekcji Pracy. W stosunku do roku 2022 n astąpił wzrost ogólnej liczby porad o ponad 15%, w szcze- gólności w zakresie poradnictwa osobistego i telefonicz- nego oraz podczas kontroli. We wszystkich jednostkach o rganizacyjnych Państwowej Inspekcji Pracy udzielane są również porady pisemne, jednak zdecydowanie najwięcej porad jest udzielanych w formie telefonicznej. Należy zaznaczyć, że stale zwiększa się liczba innych form pomocy – udzielanie porad prawnych odbywa się również podczas wydarzeń typu szkolenia, kampanie, programy i działania prewencyjne oraz promocyjne . Przedstawiciele PIP biorą udział w programach telewizyj- nych, radiowych i punktach konsultacyjnych, poświęconych za gadnieniom prawnej ochrony pracy. Pracownicy Inspekcji Pracy przygotowują także materiały edukacyjne w postaci krótkich filmików instruktażowych z zakresu prawa pracy, które są umieszczane na stronie internetowej naszego urzędu oraz w serwisie YouTube na kanale Państwowej Inspekcji Pracy. Urząd dysponuje sprzętem technicznym przeznaczonym do realizacji nagrań wideo i podcastów, dzięki czemu możliwe jest prowadzenie dzia - łań edukacyjnych w sieci na dużą skalę. To odpowiedź na w yraźne zapotrzebowanie na treści eksperckie pochodzą- ce z wiarygodnego źródła. Tendencja do szukania informa- cji w Internecie widoczna jest szczególnie w sytuacji zmian p rzepisów czy wejścia nowego prawa. Przykładem mogą być regulacje dotyczące pracy zdalnej, które weszły w życie z dniem 7 kwietnia 2023 r. Tłumaczący je film pt. „Nowe przepisy – praca zdalna” odnotował 2,6 tys. wyświetleń. Na ten temat wypowiedziała się także Główny Inspektor Pracy, Katarzyna Łażewska-Hrycko w nagraniu pt. „Główny Inspek - tor Pracy na temat pracy zdalnej”. Nagranie to powstało z m yślą o udostępnieniu dziennikarzom telewizyjnym goto- wej wypowiedzi do publikacji w materiale newsowym. Zainte- resowanie budziły także inne nowelizacje przepisów: „Nowe u rlopy pracownicze – co trzeba wiedzieć?” odnotowały 3,2 tys. wyświetleń, a „Nowe przepisy – kontrola trzeźwości pra- cowników”, 2,2 tys. Poruszane przez naszych ekspertów k westie dotyczą informacji istotnych zarówno dla pracodaw- ców, jak i pracowników (np. „Rozwiązanie umowy bez wypo- wiedzenia przez pracownika”, 2,5 tys. wyświetleń), w tym o sób z niepełnosprawnościami (np. „Dodatkowe uprawnie- nia pracownika niepełnosprawnego”, 2,2 tys. wyświetleń). N agrania powstały także z myślą o prowadzonej przez urząd filmiki instruktażowe dostępne na stronie internetowej urzędu oraz w serwisie YouTube na kanale PIP SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 9 209 kampanii „Legitna praca”. W 2023 r. zostało zrealizowano 5 filmów: „Czy 17-latkowi dorabiającemu w wakacje przysłu- guje urlop?”, „Ile godzin dziennie może pracować 16-latek?”, „ Czy 15-latek może pracować w wakacje?” (materiał uzyskał najwięcej wyświetleń, 959), „Jakie wynagrodzenie przysługu - je osobie pracującej na podstawie umowy zlecenia?”, „Jakie wynagrodzenie przysługuje osobie pracującej na podstawie umowy o pracę?”. Łącznie w 2023 r. wyemitowano 19 mate- riałów wideo . Przyjęta formuła opiera się na udzieleniu odpowiedzi na konkretne pytania dotyczące tytułowego zagadnienia. Z kolei opublikowane podcasty są aranżowa- nymi scenkami sytuacyjnymi, w których ktoś prosi o poradę, n p. księgowa dzwoni do urzędu z zapytaniem o rozliczenie pracy w sobotę („Rozmowy o prawie pracy. Praca w sobotę”, 593 wyświetlenia). Wraz z nagraniem „Urlop wychowawczy. Rozmowy o prawie pracy” daje to liczbę dwóch wyemitowa - nych podcastów w 2023 r. Działania w ramach tych formatów b ędą kontynuowane w kolejnych latach. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 210 ROZDZIAŁ 9 10 Działalność prewencyjna oraz promocja ochrony zdrowia Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 213 dla nauczyciela wraz z materiałem multimedialnym, który został opracowany przez Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy, a także własne publikacje edukacyjne takie jak: „Pracownik młodociany”, „Prawo pracy. Pierwsze kroki” czy „Bezpiecznie od startu”. W roku spra - wozdawczym zajęcia z uczniami prowadziło w I półroczu 2023 r. 1 447 nauczycieli z 515 placówek oświatowych oraz w II półroczu ponad 700 dydaktyków z 324 szkół ponadpodstawowych . Liczba uczniów, którzy uczestniczyli w zajęciach prowadzonych samodzielnie przez nauczycieli przeszkolonych przez Państwową Inspekcję Pracy, wyniosła w 2023 r. blisko 70 tys., natomiast w spotkaniach z pracow- nikami Państwowej Inspekcji Pracy wzięło udział ponad 20 tys. uczniów . W programie uczestniczą nie tylko szkoły branżowe, ale coraz częściej placówki oświatowe o profilu ogólnokształcącym, jak również ośrodki szkolno-wychowaw - cze zajmujące się młodzieżą niepełnosprawną oraz placów- ki specjalne dla tzw. trudnej młodzieży. W 2023 r. program realizowany był również na uczelniach wyższych. W spotka- niach ekspertów inspekcji ze studentami oraz w zajęciach p rowadzonych przez wykładowców akademickich uczestni- czyło ponad 700 studentów. Okręgowe inspektoraty pracy coraz częściej korzy- stają z możliwości przeprowadzania szkoleń w formie on-line za pośrednictwem np. platformy MS Teams. Wyko- rzystując nowoczesne narzędzia popularyzacji ochrony p racy, Państwowa Inspekcja Pracy dociera do szkół, które dotychczas uczestniczyły w programie w niewielkim stopniu. Kontakt on-line oraz bezpośredni, wzajemnie się uzupełnia - jąc, w sposób istotny wpływają na popularyzację programu w d anej szkole. Z formy tej coraz częściej i chętniej korzysta- ją nauczyciele. W c ałym 2023 r. przeprowadzono również 1 316 dzia- łań popularyzujących tematykę kampanii „Legitna praca”, którymi objęto 8 478 osób, w tym m.in. 2 358 studentów, 2 611 uczniów, 367 pracowników, 193 pracodawców i 448 nauczycieli. W ramach tych działań np. OIP w Olsztynie zorganizo- wał, we współpracy z olsztyńskim oddziałem Zakładu Ubez- pieczeń Społecznych oraz Izbą Administracji Skarbowej 10. Działalność prewencyjna oraz promocja ochrony zdrowia 10.1. Kampania „Legitna praca” Państwowa Inspekcja Pracy od 2022 r. realizuje trzylet- nią ogólnopolską kampanię informacyjno-edukacyjną „Legitna praca” , skierowaną do osób w wieku 14-24 lata, które są w trakcie edukacji lub podejmują pierwszą pracę. Zadaniem przedsięwzięcia jest: − upowszechnianie wiedzy o przepisach prawa pracy doty- czących zatrudniania, − kształtowanie świadomości zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy, − informowanie o możliwościach skorzystania z pomocy merytorycznej udzielanej przez Państwową Inspekcję Pra- cy przy eliminowaniu nieprawidłowości w zatrudnieniu, − tworzenie kultury bezpieczeństwa wśród młodych pra- cowników poprzez kreowanie postaw i wartości związa- nych z eliminowaniem ryzyka zawodowego. W 2023 r. w okręgowych inspektoratach pracy w całym kraju zorganizowano 573 szkolenia, w trakcie któ- rych przeszkolono ponad 29 tysięcy osób, w tym m.in. 23 615 u czniów, 4 023 studentów, 621 nauczycieli, 382 młodocia- nych zatrudnionych w celu przygotowania zawodowego i 119 p racodawców. Jako przykłady działalności szkoleniowej można wskazać: −cykl szkoleń zorganizowanych przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim, Aka - demii Górniczo-Hutniczej oraz Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie. Tematyką spotkań było prawo pracy, zmiany przepisów prawa pracy oraz praca zdalna, −inspektorzy pracy OIP w Lublinie przeprowadzili prelekcje dla uczniów szkół podstawowych w Łaszczowie, Babicach i Podhorcach. Zajęcia prowadzone były wśród uczniów ósmych klas. Celem spotkań było przybliżenie młodzieży zagadnień związanych z prawem pracy, w tym bezpieczeń - stwa i higieny pracy, a także kwestii zatrudniania pracow- ników młodocianych oraz wykonywania przez nich prac lekkich. E lementem kampanii jest również, realizowany przez PIP od lat, program edukacyjny „Kultura bezpieczeństwa”. Partnerami programu są: licea, technika, szkoły branżowe, szkoły wyższe i Ochotnicze Hufce Pracy. Realizację progra - mu zaczynamy od szkoleń dla nauczycieli zainteresowa- nych prowadzeniem zajęć z młodzieżą. Państwowa Inspekcja P racy, poza aktualną wiedzą z zakresu prawnej ochrony pracy i bhp, przekazuje im pomoce dydaktyczne: poradnik Dzień otwarty OIP w Rzeszowie Logo kampanii SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 214 ROZDZIAŁ 10 praktyk. W miejscowościach turystycznych na terenie Warmii i Mazur pojawiły się stoiska, przy których można było skorzystać z pomocy ekspertów PIP. W roku sprawoz - dawczym do akcji dołączył również Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Olsztynie, Krajowa Administracja Skarbowa oraz Komenda Wojewódzka Ochotniczych Huf - ców Pracy w Olsztynie. Tematyka kampanii promowana była również w mediach lokalnych. W 2023 r. ukazało się 318 informacji w telewi- zji, radiu, prasie i I nternecie . Jako przykład działań reali- zowanych z mediami można wskazać: −wywiady, których udzielił specjalista z OIP w Zielonej Górze dla Radia Zielona Góra oraz TVP Gorzów Wielko - polski. Podczas tych wywiadów omówiono rodzaje form zatrudnienia, ograniczenia wynikające z obowiązków przy zatrudnianiu pracowników młodocianych oraz regulacje prawne dotyczące wynagrodzenia, w Olsztynie, webinar „Zatrudniasz w wakacje? Zatrudniaj zgodnie z prawem”, podczas którego omawiano obowiązki pracodawcy związane z zatrudnianiem w wakacje. W roku sprawozdawczym tematyka kampanii była pro - mowana na 9 konferencjach i seminariach, których organizatorem lub uczestnikiem była Państwowa Inspekcja Pracy. Przykładem takiej inicjatywy było zorganizowanie przez OIP w Zielonej Górze konferencji pt. „Pracownik młodociany na rynku pracy”. Partnerem wydarzenia były Ochotnicze Hufce Pracy. W 2023 r. w całej Polsce Państwowa Inspekcja Pracy zorganizowała 145 stoisk i punktów informacyjnych, np.: −pracownicy OIP w Rzeszowie uczestniczyli w XIV edy- cji Uniwersyteckich Targów Pracy. Dużym zaintereso- waniem cieszyły się porady prawne dotyczące stosunku pracy oraz umów cywilnoprawnych, a także w szerszym ujęciu tematyka legalnego zatrudniania pracowników, −ekspertów OIP w Katowicach można było spotkać m.in. na Targach Edukacji i Pracy zorganizowanych przez Powiatowy Urząd Pracy w Jastrzębiu-Zdroju w Zespole Szkół nr 2 im. Wojciecha Korfantego, na Targach Bez - pieczeństwa, Higieny Pracy i Ochrony Przeciwpożarowej w Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Kato- wicach, podczas 29 edycji Inżynierskich Targów Pracy, Przedsiębiorczości, Technologii i Dostępności oraz Tar- gów Pracy zorganizowanych przez Politechnikę Śląską w Gliwicach. W r amach „akcji letniej” organizowano również stoiska informacyjne w miejscach wzmożonego ruchu turystycz - nego oraz miejscowościach wypoczynkowych. Celem t ego zadania było rozpowszechnianie informacji na temat powierzania pracy sezonowej, zatrudnienia młodocia - nych, legalności zatrudnienia, zawierania umów o pracę, a także kwestii dotyczących wynagrodzenia za pracę. OIP w Olsztynie po raz trzeci prowadził akcję informacyj- ną promowaną pn. „Patent n a pierwszą pracę” . Warto dodać, że ta lokalna inicjatywa została doceniona przez Europejski Urząd ds. Pracy (European Labour Autho- rity), który w 2 023 r. przyznał za powyższe przed- sięwzięcie świadectwo uznania w kate gorii dobrych Stoisko OIP Olsztyn w Węgorzewie podczas akcji letniej Informacje zamieszczone na stronie Radia Zachód przez OIP w Zielonej Górze SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 215 −w rozgłośniach: „Twoje Radio. Tylko Przeboje” ze Star- gardu, Radio „Super Fm” ze Szczecina, Radio Koszalin, Radio Szczecin, Radio Plus zostały wyemitowane audy- cje poruszające zagadnienia dot. zatrudniania młodzie- ży w sezonie wakacyjnym oraz przybliżano słuchaczom kampanię „Legitna praca”, − Okręgowy Inspektorat Pracy w Poznaniu zamieszczał wszelkie informacje związane z inicjatywami inspekto- ratu na stronie internetowej urzędu oraz na profilu OIP w serwisie X, − Okręgowy Inspektorat Pracy w Katowicach zorgani- zował akcję informacyjną w 30 tzw. infokioskach zlo- kalizowanych w centrach przesiadkowych i węzłach komunikacyjnych w Katowicach w okresie lipiec-wrzesień 2023 r. Ci ekawą inicjatywą była również, zorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Opolu wspólnie z ZUS, deba- ta oksfordzka „Legalnie zatrudniam, legalnie pracuję. D ziałalność gospodarcza, czy praca na etacie” . Młodzież szkolna debatowała na temat form zatrudnienia, przekonując publiczność oraz jury, która opcja zatrudnienia jest korzyst - niejsza. Zgodnie z regulaminem debaty wszyscy mówcy Artykuł w „Kurierze Szczecińskim” o kampanii „Legitna praca” i warsztatach dla młodzieży OIP w Szczecinie Zaproszenie na spotkanie z inspektorem OIP zamieszczone w mediach społecznościowych Grafika informacyjna dyżuru telefonicznego wyświetlana w infokioskach w Katowicach Reklama debaty oksfordzkiej „Legalnie zatrudniam, legalnie pracuję. Działalność gospodarcza, czy praca na etacie” zorganizowana przez OIP Opole SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 216 ROZDZIAŁ 10 mieli do dyspozycji 4 minuty na wygłoszenie swojego prze- mówienia. Każda drużyna mogła trzy razy użyć formuły „ad v ocem” – krótkiego kontr wystąpienia, którego celem było zdynamizowanie przebiegu debaty oraz dostarczenie obu drużynom narzędzia do taktycznego jej rozgrywania. Rela - cja z przeprowadzanego wydarzenia została opublikowana w mediach. Działania prowadzone w okręgowych inspektoratach pracy wsparte zostały kampanią medialną. Od paździer- nika do listopada 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy zre- alizowała w ramach kampanii „Legitna praca” działania p romocyjne w Internecie. Przez 35 dni w serwisach inter- netowych emitowane były krótkie filmy informacyjne oraz b anery reklamowe. Dzięki przeprowadzonej analizie grupy docelowej, dobo- rze mediów oraz dostosowaniu przekazu do odbiorców w t oku kampanii uzyskano 1,44 mln pełnych 30-sekundo- wych obejrzeń reklam w serwisie YouTube, 2,06 mln w yświetleń na TikToku, 1,23 mln wyświetleń na Instagra- mie oraz 55,5 tys. kliknięć w bannery emitowane w sieci r eklamowej Google, przekierowujące na stronę kampanii. Uczniowie i studenci są również grupami, które regular- nie korzystają ze środków komunikacji miejskiej takich, jak: a utobusy, tramwaje, miejska kolej dojazdowa oraz metro. Mając to na uwadze, Państwowa Inspekcja Pracy reali - zowała działania reklamowe w komunikacji miejskiej, korzystając z ekranów LCD. Od listopada do grudnia 2023 r. przez 28 dni w 1 897 pojazdach w 16 wojewódz- twach, 45 miastach – m.in. były to: Białystok, Trójmiasto, G orzów Wlkp., Górny Śląsk (aglomeracja), Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Wrocław, Warszawa – emitowane były rotacyjnie 3 spoty informacyjne (animacje) 30 s. Jednocześnie w 931 pojazdach eksponowano plakaty z kodem QR, pozwalają- cym szybko wejść na stronę internetową kampanii. T reści zamieszczone na stronie internetowej kampanii www.prawawpracy.pl zostały przygotowane w nowo- czesnej, intuicyjnej i przejrzystej formule, która pozwala m łodym ludziom szybko zapoznać się z prezentowany- mi materiałami. Informacje są konkretne, zawierają jasny i b ezpośredni przekaz. Znajdziemy tu m.in. treści mery- toryczne w formie listy pytań i odpowiedzi dotyczących za gadnień związanych z zatrudnianiem młodych osób, infografiki oraz krótkie filmy zawierające porady prawne dla młodych pracowników wchodzących na rynek pracy. Bio - rąc pod uwagę, że młodzież do komunikacji i zdobywania Screen reklamy w serwisie YouTube Screen reklamy w serwisie TikTok Screen reklamy w serwisie Instagram SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 217 Spoty reklamowe i plakaty w komunikacji miejskiej W trakcie działań związanych z kampanią „Pracuję legalnie” wykorzystano blisko 18 tysięcy drukowanych egzemplarzy wydawnictw Państwowej Inspekcji Pracy, które były też dostępne w formie elektronicznej. Osiągnięcie zamierzonych celów kampanii „Legitna praca” jest także związane z zaangażowaniem partne- rów Państwowej Inspekcji Pracy – instytucji powszechnie cenionych i cieszących się autorytetem, zwłaszcza wśród młodych pracowników i zatrudniających ich pracodawców. Udział instytucji partnerskich wzmacnia przekaz kampa - nii i przyczynia się do lepszego upowszechnienia wśród j ej adresatów informacji z obszaru prawa pracy i bhp. W realizację kampanii włączył się m.in. Związek Harcer- stwa Polskiego . Przykładem może być wspólny webinar poświęcony problemom młodych ludzi na rynku pracy, który odbył się w czerwcu 2023 r. (link: https://zhp.pl/wydarzenia/ na-co-zwrocic-uwage-podejmujac-pierwsza-sezonowa-pra - ce-webinar). Pracownicy okręgowych inspektoratów pracy b rali także udział w ogólnopolskich imprezach organizowa- nych przez ZHP np. zlot harcerski „Wędrownicza Watra”, któ- ry odbył się w sierpniu 2023 r. w Czernicy czy Konferencja instruktorska „Harcerz na rynku pracy. To się opłaca”, która odbyła się w listopadzie 2023 r. w Warszawie. Ta k że Naczelna Organizacja Techniczna wspiera kam- panię „Legitna praca”. Współpraca ta związana jest z reali- zacją Programu „Bezpieczne Praktyki i Środowisko”, którego p ierwsza edycja miała miejsce w 2003 r. W 2021 r. aktyw- ność NOT została rozszerzona i skierowana do młodych p racowników – osób, które już zakończyły swoją edukację. Zajęcia prowadzone były w formie warsztatów, spotkań i prelekcji. W ostatnich latach szeroko wykorzystywana była Screeny filmów z krótkimi poradami prawnymi informacji wykorzystuje przede wszystkim smartfony, stro- na internetowa została zaprojektowana zgodnie z podej- ściem „mobile first”. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 218 ROZDZIAŁ 10 formuła zdalna. Wszyscy uczestnicy otrzymywali certyfikat potwierdzający udział, a rejestracja odbywała się za pośred- nictwem platformy internetowej. Przeszkolono w ten sposób p onad 11 000 uczestników. Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy reklamuje kam- panię na swoich kanałach komunikacji elektronicznej oraz u dostępnia do wykorzystania Interaktywne Kompendium Szkoleniowe pod nazwą „ Doktor Neon”. Wszyscy partnerzy zamieszczają na swoich stronach internetowych banner kampanii przekierowujący użytkowni - ka na stronę internetową kampanii www.prawawpracy.pl. Państwowa Inspekcja Pracy od lat prowadzi działania edukacyjne skierowane do dzieci i młodzieży. Przygotowa - nie młodych ludzi do wejścia na rynek pracy ze znajomością przysługujących im praw i świadomością występowania zagrożeń zawodowych w środowisku pracy to jeden z prio - rytetów PIP. Ważne jest, aby od początku swojej kariery zawodowej byli oni zatrudnieni zgodnie z prawem oraz w bez- piecznych i higienicznych warunkach. Podczas podejmo- wanych działań adresaci kampanii informowani są również o tym, że w razie problemów i wątpliwości mogą liczyć na pro- fesjonalną pomoc Państwowej Inspekcji Pracy. D okładane są wszelkie starania, żeby oszczędzić mło- dym pracownikom niepotrzebnych stresów związanych z p ułapkami rynku pracy. Edukacja młodych ludzi realizo- wana konsekwentnie i systemowo, co w opinii urzędu, bez w ątpienia w dłuższym okresie przyniesie pozytywne skutki dla rynku pracy w Polsce. Przełoży się na budowanie spo - łeczeństwa obywatelskiego – świadomych pracodawców i pracowników. 10.2. Programy prewencyjne i edukacyjno- informacyjne Państwowej Inspekcji Pracy 10.2.1. Program prewencyjny „Efektywne zarządzanie ryzykiem zawodowym” Popularyzacja prawidłowej oceny ryzyka zawodowe- go jako kluczowego elementu zarządzania bezpieczeń- stwem w pracy i prewencji wypadkowej, to podstawowe z ałożenie realizowanego przez PIP programu „Efektyw- ne zarządzanie ryzykiem zawodowym”. Rok 2023 był p ierwszym stabilnym rokiem dla firm od czasu pan- demii COVID-19. To sprawiło, że pracodawcy chętniej a ngażowali się w inne działania, niezwiązane wprost z funkcjonowaniem zakładów. Realizując kolejną edycję programu inspektorzy do udziału w programie zaprasza - li małe i średnie przedsiębiorstwa różnych branż, w tym p racodawców, u których w ostatnich latach miały miejsce wypadki, a którzy nie uczestniczyli ostatnio w programach prewencyjnych Państwowej Inspekcji Pracy. Dodatkowo w celu powiększenia zasięgu i frekwencji programu, zapro - szenia zostały skierowanie do zewnętrznych instytucji/ o rganizacji współpracujących z okręgowymi inspektorata- mi pracy, m.in. urzędów pracy, izb gospodarczych, izb rze- mieślniczych, społecznych inspektorów pracy, związków p racodawców, które przekazywały i rozsyłały otrzymane zaproszenia w ramach wewnętrznych baz danych do pra - cowników i pracodawców. Dobór zakładów pracy do programu prewencyjne- go został dokonany na podstawie danych z Państwowej In spekcji Pracy oraz z bazy wypadkowej ZUS IWA za 2022 r. W 2023 r. do pracodawców skierowano łącznie 1 966 zaproszeń . Szkolenia miały charakter indywidualny (w sie- dzibach firm na prośbę pracodawców), stacjonarny w sie- dzibach OIP oraz on-line. W 78 szkoleniach wzięło udział b lisko 1 300 osób. Zaproszenia do programu były dystrybuowane z wyko- rzystaniem różnych dróg dotarcia do pracodawców np. p rzez inspektorów pracy, on-line, listownie, udostęp- niane w instytucjach i przez partnerów społecznych, Interaktywne kompendium CIOP-PIB dla młodzieży „Doktor Neon” Plakat do szkolenia hybrydowego w ramach tematu: Efektywne Zarządzanie Ryzykiem Zawodowym” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 219 w komunikatach na stronach internetowych i portalach społecznościowych. Program cieszył się dużym zaintere- sowaniem, chęć przystąpienia do niego zadeklarowało 495 pracodawców – podpisując kartę zgłoszenia oraz akcep- tując warunki udziału. Realizację programu prewencyjnego o parto na szkoleniach pracodawców. W ich trakcie przed- stawiano obowiązujące przepisy, na podstawie których p rzeprowadza się ocenę ryzyka zawodowego oraz dobre praktyki, które mogą ułatwić zapewnienie bezpieczeństwa pracownikom. Podczas szkoleń omawiano również m.in. założenia programu, zasady szacowania ryzyka zawodo - wego, identyfikację zagrożeń w zakładzie pracy, dokumen- towanie wyników oceny, podejmowanie działań na rzecz e liminacji lub ograniczenia ryzyka zawodowego, a tak- że prawidłową analizę, ustalanie przyczyn i okoliczności w ypadków przy pracy oraz ich eliminowanie. Uczestnicy byli informowani o tym, że udział w programie jest dobro - wolny i nieodpłatny, a także o możliwości przeprowadzenia ewentualnego audytu kontrolnego. W trakcie szkoleń rozdysponowano publikacje Pań- stwowej Inspekcji Pracy wraz z materiałami pomocni- czymi do samokształcenia dla pracodawców. Ogółem w ydano ponad 6 000 egzemplarzy publikacji w formie broszur i ulotek. Materiały szkoleniowe były przekazy- wane pracodawcom również za pośrednictwem pocz- ty tradycyjnej oraz udostępniane on-line. Największym z ainteresowaniem cieszyły się „Użytkowanie maszyn. Minimalne wymagania dotyczące bhp” oraz „Efektywne zarządzanie ryzykiem zawodowym” – publikacja bardzo pomocna w identyfikacji ryzyka. Uczestnicy programu mogli ponadto korzystać z konsultacji udzielanych przez inspektorów pracy, którzy służąc posiadaną wiedzą i doświadczeniem pomagali w rozwiązywaniu konkretnych problemów. Pracodawcy biorący udział w programie prewencyj - nym zgodnie z jego założeniami po odbyciu szkolenia m ieli do dyspozycji ustalony przedział czasowy w jakim mieli możliwość zweryfikowania dotychczas podejmo - wanych działań, związanych z zarządzaniem ryzykiem zawodowym w przedsiębiorstwie oraz dokonania anali- zy stanu faktycznego na terenie zakładów pracy. Ocenie p odlegały zarówno prawna ochrona pracy, jak i technicz- ne bezpieczeństwo pracy. Następnie, ich zadaniem było w prowadzenie działań korygujących w oraz usunięcie ewentualnych nieprawidłowości. W celu sprawdzenia pod - jętych działań naprawczych inspektorzy pracy przepro- wadzili 349 kontroli na podstawie których, po ustaleniu stanu faktycznego, potwierdzonego protokołem kontro- li wydano 284 pozytywne opinie. Pracodawcy, którzy ukończyli program prewencyjny z wynikiem pozytywnym, otrzymali „Zaświadczenia o ukończeniu programu”. Zale - dwie 19% z kontrolowanych firm wymagało od pracodaw- ców wdrażania dalszych działań korygujących. I nspektorzy pracy w trakcie kontroli sprawdzających, szczególną uwagę zwracali na: −identyfikację i uwzględnianie zagrożeń w ocenie ryzy- ka zawodowego występującego na poszczególnych stanowiskach, −spójność określania i wdrażania środków profilaktycznych wynikających z oceny ryzyka zawodowego oraz wyposa - żenia w środki ochrony zbiorowej i indywidualnej. D zięki udziałowi w szkoleniach i przeprowadzeniu działań dostosowawczych pracodawcy wprowadzili zmia - ny dotyczące m.in.: ponownej oceny ryzyka zawodowe- go na stanowiskach pracy, weryfikacji istniejącej oceny r yzyka zawodowego i modernizacji stanowisk pracy. Wśród działań korygujących zrealizowanych przez wła - ścicieli zakładów można wskazać m.in. modernizację par- ku maszynowego w firmie zajmującej się konstrukcjami i p okryciami dachowymi. Wyposażenie zakładu w nowy trak taśmowy TTH-50 oraz zakup centra obróbczego do hali produkcyjnej więźb dachowych, pozwoliły na ograniczenie obciążenia fizycznego pracowników przy ręcznych pra - cach transportowych, jak również obniżenie narażenia p racowników na czynniki szkodliwe – hałas i zapylenie. Kolejnym przykładem jest drukarnia, w której pracodawca opracował ocenę ryzyka w narażeniu na czynniki chemicz - ne dla stanowisk pracy maszynisty offsetowego, introli- gatora, pracownika pomocniczego poligrafii, operatora D TP oraz udostępnił pracownikom instrukcję w zakresie magazynowania i postępowania w sytuacjach awaryjnych dla substancji szkodliwych, drażniących, uczulających i niebezpiecznych dla środowiska oraz drugą instrukcję w zakresie magazynowania i postępowania w sytuacjach Uroczyste podsumowanie programu prewencyjnego – OIP w Kielcach Warsztaty i konsultacje dla uczestników programu – OIP w Rzeszowie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 220 ROZDZIAŁ 10 awaryjnych dla substancji skrajnie łatwopalnych i palnych. Ponadto pracodawca na podstawie kart charakterysty- ki przygotował instrukcje organizacji bezpiecznej pracy p rzy stosowaniu substancji i preparatów niebezpiecznych stosowanych w zakładzie. Instrukcje zostały opracowane oddzielnie dla każdego czynnika chemicznego i zawie - rały podstawowe informacje o przeznaczeniu substancji, s posobie stosowania, przechowywania i magazynowa- nia oraz o wymaganych środkach ochrony indywidualnej p rzedstawionych za pomocą piktogramów. Inny pracodaw- ca uczestniczący w programie prewencyjnym w 2023 r., p rzeprowadził szereg działań organizacyjno–technicznych, żeby poprawić warunki pracy. Na przykład kupiono trzy żurawie obrotowe stacjonarne, wózek widłowy oraz ortezy lędźwiowo–krzyżowe, celem minimalizacji ryzyka obciąże - nia układu mięśniowo–szkieletowego pracowników. Nato- miast w domu opieki, działającym na terenie województwa św iętokrzyskiego, pracownikom działu gospodarczego zapewniono odzież chemoodporną i osłonę twarzy chro - niącą przed rozbryzgiem cieczy. Następnym przykładem jest przedsiębiorstwo komunalne, w którym zaktualizo- wano dokumenty oceny ryzyka zawodowego odnoszące s ię do stanowisk pracy, na których w latach 2020–2022 doszło do wypadków przy pracy. Okręgowe inspektoraty pracy aktywnie promowały pro - gram w całej Polsce i zachęcały pracodawców do udziału. W t rakcie targów i konferencji organizowane były stacjonar- ne stoiska, przy których inspektorzy pracy udzielali porad, s zerzyli wiedzę dotyczącą oceny ryzyka zawodowego, udzielali zainteresowanym informacji dotyczących zarzą - dzania bezpieczeństwem w pracy i prewencji wypadkowej, wskazywali negatywne skutki i konsekwencje braku lub nieprawidłowo przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowe - go oraz przekazywali materiały edukacyjne i promocyjne. Okręgowe inspektoraty pracy utrzymują stałe kontak- ty z regionalnymi i lokalnymi mediami. W 2023 r. w tele- wizji, radiu, prasie i Internecie ukazało się 38 publikacji, komunikatów dotyczących oceny ryzyka zawodowego, m.in. w „Kurierze Szczecińskim”, portalu „iswinoujscie.pl”, w dwumiesięczniku „Jedność” oraz na portalu Radia Szcze - cin, na antenie radia „Rodzina”. R ealizacja programu w 2023 r. pokazała, że popularyza- cja zagadnień związanych z ryzykiem zawodowym jest nie- zwykle potrzebna. Warto upowszechnić tę tematykę wśród w łaścicieli zakładów, w szczególności tych, u których były wypadki przy pracy. Ocena ryzyka zawodowego to pod - stawowe narzędzie, które ma na celu ocenę procesu pracy i pozwala w profesjonalny sposób wykryć zagrożenia dla zdrowia pracujących oraz podejmować odpowiednie działa - nia korygujące i zapobiegawcze. Niestety nadal wielu praco- dawców, a także część osób wykonujących zadania służby b hp, nie w pełni rozumie znaczenie oceny ryzyka zawodowe- go i traktuje ją jako niepotrzebny obowiązek. Dlatego nadal je st potrzebne budowanie świadomości znaczenia prawidło- wej oceny ryzyka zawodowego jako kluczowego elementu zar ządzania bezpieczeństwem pracy i prewencji wypadko- wej. W związku z tym działania prewencyjne, wspierające m erytorycznie firmy w zakresie zarządzania bezpieczeń- stwem pracy, w szczególności te propagujące ocenę ryzyka z awodowego, powinny być kontynuowane, a grono ich adre- satów w miarę możliwości poszerzane. 10.2.2. Program prewencyjny „Zdobądź Dyplom PIP” Program „Zdobądź Dyplom PIP”, który powstał w 2000 r. – to najstarszy prewencyjny projekt adresowa- ny do mikroprzedsiębiorstw. W fi rmach zatrudniających od 1 do 9 pracowników stwier- dza się najwięcej nieprawidłowości w obszarze bezpieczeń- stwa i higieny pracy, a wiedza mikropracodawców z zakresu p rawnej i technicznej ochrony pracy okazuje się niewystar- czająca. Mają oni istotne problemy z identyfikacją zagrożeń z awodowych i doborem efektywnych środków przeciwdzia- łania takim zagrożeniom, tym bardziej, że mikroprzedsię- biorstwa najczęściej nie współpracują z wykwalifikowanymi sł użbami bhp. Program „Zdobądź Dyplom PIP” jest prowadzony na zasa - dzie samodzielnej kontroli warunków pracy przez pracodaw- cę – po specjalistycznym przygotowaniu (przeszkoleniu) p rzez inspektora pracy i w oparciu o przygotowaną przez PIP listę kontrolną. Dzięki temu pracodawcy zdobywają praktyczne umiejętności w zakresie oceny warunków pracy w zakładzie i skutecznego przeciwdziałania występującym w nim zagrożeniom. Są oni angażowani w działania pre - wencyjne w sposób, który przynosi największe i najtrwalsze efekty. Udział pracodawcy w programie rozpoczyna specja- listyczne szkolenie, na którym omawiane są cele i założenia p rogramu. Uczestnikom szkolenia przekazywana jest wie - dza na temat obowiązujących standardów bezpiecznej pracy. Pracodawcy lub ich przedstawiciele są ponadto informowa- ni, że udział w programie jest dobrowolny, pomoc ze strony i nspektorów pracy nieodpłatna, a także o tym, w jakim cza- sie mają dostosować zakład do obowiązujących przepisów. D owiadują się też o przewidywanym terminie przeprowadze- nia audytu sprawdzającego. P racodawcy otrzymują bezpłatne materiały pomocnicze, umożliwiające identyfikację nieprawidłowości i zagrożeń w zakładach pracy oraz zaplanowanie i wdrożenie adekwat - nych działań naprawczych. Kluczowe znaczenie ma lista Banner programu „Zdobądź Dyplom PIP” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 221 kontrolna z komentarzem, stanowiąca zbiór uporządko- wanych i pogrupowanych problemowo pytań, związanych z różnymi zagadnieniami dotyczącymi bezpieczeństwa pracy. Odpowiedzi na te pytania pozwalają na samodziel - ną identyfikację występujących w przedsiębiorstwie nie- prawidłowości i zagrożeń, a także na uzyskanie wiedzy d otyczącej działań, które należy podjąć, aby te zagroże- nia wyeliminować i doprowadzić firmę do stanu zgodności z obowiązującymi przepisami. Listę pytań uzupełniają prak- tyczne wskazówki i komentarze, oparte na przepisach prawa p racy. Realizacja drugiego etapu programu „Zdobądź Dyplom PIP” ma miejsce w zakładach pracy. Pracodaw - cy, którzy zdecydowali się na przystąpienie do programu, p rzeprowadzają w zakładach samokontrolę warunków pra- cy, po czym planują działania naprawcze, a następnie usu- wają stwierdzone nieprawidłowości. Co ważne, mogą przy Zaproszenie na szkolenie hybrydowe dla pracodawców (Okręgowy Inspektorat Pracy w Szczecinie) Szkolenie stacjonarne w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Opolu, 25 maja 2023 r. Szkolenie stacjonarne w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Rzeszowie, 30 marca 2023 r. „Dostosuj swój zakład do obowiązującego prawa pracy. Lista kontrolna z komentarzem” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 222 ROZDZIAŁ 10 tym korzystać z bezpłatnego doradztwa i specjalistycznej pomocy inspektorów pracy. Działania naprawcze, podejmowane przez małe zakła - dy uczestniczące w programie w 2023 r., obejmowa- ły najczęściej czynności o charakterze porządkującym ( np. zakładanie lub porządkowanie teczek akt osobowych, udostępnianie pracownikom aktualnych instrukcji bhp), działania związane z poprawą komfortu i bezpieczeństwa pracy pracowników (np. poprawa oświetlenia, oznakowanie w trwały sposób miejsc niebezpiecznych, tj. progów w przej - ściach komunikacyjnych) i bardziej systemowe, związane z aktualizacją oceny ryzyka zawodowego w zakładzie lub przeprowadzeniem i udokumentowaniem oceny ryzyka oraz zapoznaniem z tym dokumentem pracowników. Po zakończeniu w zakładzie działań naprawczych i dostosowawczych przeprowadzano kontrole (audyty) sprawdzające prawidłowość i rezultaty zrealizowanych dzia - łań. Pozytywny wynik kontroli sprawdzającej oznaczał przy- znanie pracodawcy Dyplomu Państwowej Inspekcji Pracy. W r oku sprawozdawczym zaproszenia do udziału w programie skierowano do ponad 2 200 pracodawców. Okręgowe inspektoraty pracy przeprowadziły łącznie 62 szkolenia (stacjonarne i on-line), w których uczestniczyło 538 pracodawców, 446 z nich przystąpiło do realizacji programu, a 339 zostało jego laureatami i otrzymało Dyplom PIP . Sytuacja ekonomiczna, w jakiej znajdowały się w roku sprawozdawczym małe zakłady, nie ułatwiała zaintereso - wania pracodawców udziałem w programie PIP. Najczę- ściej do programu przystępowały zakłady zgłaszane przez i nspektorów pracy, którzy je wcześniej kontrolowali i uzna- li za potrzebujące wsparcia. Skuteczny był też bezpośredni k ontakt (także telefoniczny) z pracodawcą, po przekaza- niu mu zaproszenia na specjalistyczne szkolenie. P ozytywne znaczenie dla realizacji programu miała współpraca z partnerami zewnętrznymi, w tym z Ogólno- polskim Stowarzyszeniem Pracowników Służby BHP , która obejmowała zaangażowanie przedstawicieli służby bhp zrzeszonych w Stowarzyszeniu w rekrutację zakładów pracy do udziału w programie. W ocenie koordynatorów programu „Zdobądź Dyplom PIP” nadal stanowi on dla małych pracodawców unikatową pomoc i istotne wsparcie w zapewnianiu funkcjonowania tych zakładów zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa pracy. Decyduje o tym bezpośrednia i nieodpłatna pomoc ekspertów inspekcji w zakresie prawidłowej identyfikacji zagrożeń występujących w zakładzie, a także w planowa - niu i realizacji działań naprawczych i dostosowawczych. P racodawcy – uczestnicy programu doceniają możliwość uzyskania bezpłatnej oceny stanu przestrzegania prze - pisów prawa pracy i technicznego bezpieczeństwa pracy w zakładzie oraz otrzymania z najlepszego źródła infor- macji o aktualnie obowiązujących regulacjach prawnych z z akresu prawa pracy, w tym bezpieczeństwa i higieny pracy oraz praktycznych wskazówek na temat zasad pra - widłowej organizacji stanowisk pracy w zakładzie. Uczest- nictwo w programie „Zdobądź Dyplom PIP” przyczynia s ię do uporządkowania i poszerzenia takiej wiedzy, czego nie sposób przecenić w warunkach intensywnego obciąże - nia małych pracodawców codziennymi sprawami związa- nymi z prowadzeniem firmy. W l atach 2000-2023 blisko 9 tys. pracodawców zakończyło z powodzeniem program „Zdobądź Dyplom PIP, co daje średnio ponad 370 pracodawców rocz- nie. Program ten od niemal 25 lat służy pracodawcom Nagrody na Gali podsumowującej realizację programów prewencyjnych w OIP w Rzeszowie, 14 listopada 2023 r. Podsumowanie realizacji programu na uroczystej gali w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Białymstoku, 14 grudnia 2023 r. Wyniki realizacji programu „Zdobądź Dyplom PIP” liczba pracodawców uczestniczących w szkoleniu liczba pracodawców, którzy przystąpili do programu liczba przyznanych Dyplomów PIP 339 446 538 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 223 zainteresowanym trwałą poprawą stanu bezpieczeństwa pracy w zakładzie zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. 10.2.3. „Szanuj życie! Bezpieczna praca w gospodarstwie rolnym”. Działania prewencyjno-promocyjne w rolnictwie indywidualnym Państwowa Inspekcja Pracy od lat realizuje różnorodne działania prewencyjne służące kształtowaniu bezpiecznych warunków pracy i życia na wsi oraz ograniczaniu zagrożeń wypadkowych i chorobowych w rolnictwie indywidualnym. Niezwykle ważną rolę w działaniach prewencyjnych, w tym popularyzatorskich, odgrywają tradycyjni partnerzy inspek - cji pracy: Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ośrodki doradz- twa rolniczego, izby rolnicze, kółka i organizacje rolnicze, p rzedstawiciele samorządów. Stanowią oni naturalną sieć komunikacji z docelową grupą odbiorców i sprzyjają zwięk - szeniu udziału rolników w działaniach realizowanych przez inspekcję pracy. PIP realizując przedsięwzięcia skierowa- ne do rolników indywidualnych, skupia się na działaniach s zkoleniowych i informacyjnych, popularyzując zagadnienia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy w rolnictwie. Najbardziej efektywną formą poprawy bezpieczeństwa przy pracy są wizytacje gospodarstw i miejsc wykonywa - nia prac polowych. W ich trakcie inspektorzy bezpośrednio u dzielają instruktażu i wskazują zagrożenia wypadkowe. Zgodnie z definicją podmiotu kontrolowanego, zawartą w ustawie o PIP, rolnicy indywidualni niezatrudniający osób fizycznych nie podlegają kontroli. To sprawia, że prze - prowadzenie wizytacji w gospodarstwie jest utrudnione i m oże odbyć się wyłącznie za pozwoleniem rolnika. Dzię- ki uzyskaniu takiej zgody w 2023 r. przeprowadzono pra- wie 1,8 tys. wizytacji, podczas których inspektorzy PIP odbyli rozmowy instruktażowe z ponad 2,3 tys. osobami. Eksperci z inspekcji pracy podczas wizytacji gospodarstw wskazywali występujące zagrożenia i informowali o sposo - bach ich eliminacji. Zwracali uwagę na oddzielenie części produkcyjnej od mieszkalnej, kontrolowali stan nawierzch- ni podwórzy i zabezpieczenia studzienek kanalizacyjnych, s prawdzali stan techniczny budynków i obiektów inwentar- skich oraz wydzielenie ciągów komunikacyjnych. Bezpo- średnie spotkania dawały sposobność wykorzystania listy k ontrolnej, na podstawie której rolnicy mogli samodzielnie zidentyfikować istniejące nieprawidłowości, a następnie wspólnie z inspektorami ustalić sposoby eliminacji oraz dokonania usprawnień organizacyjnych i technicznych, umożliwiających wykonywanie czynności gospodarskich zgodnie z zasadami ergonomii i bezpieczeństwa. W 34% wizytowanych gospodarstw część produkcyjna nie została oddzielona od mieszkalnej, a w wielu gospo - darstwach nie wydzielono bezpiecznych miejsc do odpo- czynku oraz zabawy dla dzieci. Prawie 34% ocenianych b udynków gospodarczych i inwentarskich posiadało progi w wejściach, co stanowi najczęstszą przyczynę potknięć i upadków. W 35% brakowało zabezpieczeń drzwi przed przypadkowym uderzeniem wskutek działania wiatru. Znaczną poprawę odnotowano w przypadku użytkowa - nych drabin, tylko 16% z nich nie spełniało technicznych w ymogów bezpieczeństwa. Tak dobrego stanu drabin nie odnotowano od wielu lat. Sporo uchybień stwierdzono w odniesieniu do bezpie - czeństwa użytkowania elektronarzędzi wykorzystywa- nych podczas prac warsztatowych. W 30% gospodarstw w ykryto nieprawidłowości, najczęściej mające związek z użytkowaniem narzędzi własnej konstrukcji, w złym stanie technicznym, bez jakichkolwiek zabezpieczeń przed urazem wskutek kontaktu z ruchomymi elemen - tami roboczymi i z dużym ryzykiem porażenia prądem el ektrycznym. Mimo zaobserwowanej poprawy, nadal niebezpieczne są pilarki używane do gospodarczej obrób - ki drewna, około 28% ocenianych maszyn nie spełniało wymagań bezpieczeństwa pracy w zakresie wyposaże- nia w elementy ochronne, takie jak osłony tarczy, osłona p rzekładni napędu. Wizytacje odbywały się również podczas wykonywania prac polowych. Pracownicy Państwowej Inspekcji Pracy dokonali przeglądu stanu technicznego maszyn i urządzeń rolniczych, w tym ok. 2 tys. ciągników, 700 kombaj- nów oraz ponad 3, 5 tys. innych maszyn i urządzeń rolniczyc h, np. pras, rozrzutników obornika, kosiarek, Nieprawidłowości zaobserwowane w trakcie wizytacji gospodarstw rolnych SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 224 ROZDZIAŁ 10 opryskiwaczy, siewników. Zgłoszono zastrzeżenia do 26% ocenianych traktorów. Szczególną uwagę zwracano na stan techniczny pra - cujących ciągników, maszyn i urządzeń, w tym komplet- ność osłon mechanizmów roboczych i napędowych. S twierdzano nieprawidłowości polegające na braku gaśnic i apteczek w wyposażeniu ciągników, użytkowanie pojaz- dów ze zużytym ogumieniem kół oraz brak prawidłowego o świetlenia. Nadal odnotowuje się przypadki niewłaściwe- go sprzęgu ciągnika z przyczepą lub maszyną rolniczą. W p rzypadku innych maszyn i urządzeń rolniczych, oce- nianych podczas wizytacji, część nie miała osłon wałów p rzegubowo-teleskopowych. Niebezpiecznym, nadal obserwowanym zjawiskiem jest przewóz ludzi na przyczepach, a szczególnie na przyczepach załadowanych materiałami objętościowymi, na zaczepach, pomostach, schodkach i błotnikach maszyn lub w nieprzy - stosowanych kabinach pojazdów rolniczych, co zagraża ich życiu i zdrowiu. Podczas wizytacji polowych stwierdzano nieprawidłowo- ści dotyczące kombajnów zbożowych, aż 26% ocenianych maszyn nie miało osłon na elementach napędowych zespołu żniwnego bądź były to osłony uszkodzone lub nie- kompletne. Inne nieprawidłowości to niekompletne drabinki i p oręcze wiodące na pomost operatora, a także nieuży- wanie podpór zabezpieczających przed przygnieceniem o soby pracującej pod hydraulicznie uniesionym hederem podczas jego naprawy. Podczas wizytacji, jak co roku, baczną uwagę zwra - cano na bezpieczeństwo dzieci i młodzieży. Niestety, w dalszym ciągu zdarzają się przypadki angażowania dzie- ci do czynności, których nie powinny wykonywać, ze wzglę- du na zagrożenie utraty zdrowia lub życia. Zaobserwowano 208 przypadków pracy dzieci, w tym 62 dotyczyły wyko- nywania prac wzbronionych , a w strefie niebezpiecznej – w pobliżu pracujących maszyn i urządzeń rolniczych przebywało 65 dzieci . Szkolenia skierowano głównie do właścicieli gospo- darstw indywidualnych, także tych przyjmujących u czniów na praktyki zawodowe oraz do nauczycieli i opie- kunów praktyk uczniowskich. Cieszyły się one zaintereso- waniem i były dobrze oceniane. Podczas tego typu spotkań o mawiano najczęstsze zagrożenia występujące przy pra- cy rolniczej oraz skuteczne metody przeciwdziałania im, a t akże wypadki, które miały miejsce w gospodarstwach Podczas wizytacji rolnikom udzielano instruktażu i przekazywano materiały wydawnicze Państwowej Inspekcji Pracy W czasie wizytacji prac żniwnych coraz rzadziej można spotkać przebywanie „pasażerów” na pomostach kombajnów, jednak te sytuacje w dalszym ciągu się zdarzają SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 225 rolnych. Pokazywano filmy edukacyjne i instruktażowe oraz kolportowano broszury informacyjne. Rolnicy między sobą omawiali zastosowane we wła - snych gospodarstwach bezpieczne rozwiązania, co sprzyja efektywnemu budowaniu kultury bezpiecznej pracy w bran- ży rolnej. O prócz rolników, istotną grupą odbiorców działań PIP ze środowiska wiejskiego, są dzieci i młodzież, do któ - rych Państwowa Inspekcja Pracy również kieruje swoje poga- danki szkoleniowe. Każdego roku specjaliści inspekcji pracy o rganizują liczne zajęcia edukacyjne dla uczniów w różnym wieku, takie jak wykłady w szkołach o profilu rolniczym. Eksperci PIP uczestniczą w lekcjach dla dzieci w wiejskich szkołach podstawowych, na których w sposób dostoso - wany do wieku słuchaczy, zapoznają uczestników z zagro- żeniami związanymi z pracą w gospodarstwie rolnym. M łodszym dzieciom inspektorzy pracy także przedstawiają wykaz czynności szczególnie niebezpiecznych związanych Szkolenie dla rolników prowadzone przez przedstawiciela OIP w Poznaniu Apel Głównego Inspektora pracy z wykazem prac wzbronionych dzieciom Gry edukacyjne skierowane do najmłodszych SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 226 ROZDZIAŁ 10 z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, których nie wolno powierzać dzieciom poniżej 16 lat. Tego typu zajęcia prowa- dzone są także w okresach wolnych od szkoły, w miejscach w ypoczynku dzieci, w trakcie kolonii letnich czy zimowisk. Pogadanki są urozmaicane grami i zabawami z wyko - rzystaniem gadżetów i publikacji PIP oraz filmów. Najlep- szą formą nauki w przypadku dzieci jest zabawa, dlatego w 2 023 r. Państwowa Inspekcja Pracy wydała gry eduka- cyjne w postaci puzzli, gry karcianej oraz gry pamięciowej, s kierowane do najmłodszych odbiorców. Grafika gier jest odzwierciedleniem wykazu czynności szczególnie niebez - piecznych, związanych z prowadzeniem gospodarstwa rol- nego, których nie wolno powierzać dzieciom poniżej 16 lat. G ry cieszyły się bardzo dużym zainteresowaniem. Większość działań edukacyjnych jest prowadzona razem z przedstawicielami współpracujących instytucji, najczęściej z Kasą Rolniczego Ubezpieczenia Społeczne - go. W 2023 r. pracownicy PIP zorganizowali 237 szkoleń z zakresu bhp, w których uczestniczyło ponad 11 tys. rol- ników . Ponadto odbyły się 373 spotkania edukacyjne dla ponad 35,6 tys. dzieci z wiejskich szkół podstawowych i uczniów szkół o profilu rolniczym . Jako przykład działań edukacyjnych można wskazać szkolenie skierowane do dzieci i młodzieży z rodzin rolni - czych, przebywających na koloniach w gminie Sorkwity. Tematem zajęć były zagadnienia dotyczące bezpiecznej pracy w gospodarstwie rolnym. Zajęcia zorganizowane w formie zabawy, do której wykorzystano grę planszową, wielkoformatową „Bezpiecznie przed i za płotem” cieszyły się dużym zainteresowaniem. W 2023 r. przeprowadzono 72 konkursy wiedzy o bhp, w których uczestniczyło 800 osób pracujących w gospo- darstwach. Dla dzieci i młodzieży z terenów wiejskich p rzygotowano 178 konkursów i olimpiad wiedzy o bez- pieczeństwie życia na wsi; udział w nich wzięło 8,5 tys. uczestników . Na szczególną uwagę zasługuje ogólnopolski kon- kurs plastyczny dla dzieci wiejskich ze szkół podstawo- wych pn. „Bezpiecznie na wsi”, współorganizowany przez P aństwową Inspekcję Pracy i Kasę Rolniczego Ubezpie- czenia Społecznego. XIII edycja konkursu przebiegała p od hasłem „Bezpiecznie na wsi mamy – niebezpiecznych substancji unikamy”. Ogółem w tej edycji oceniono ponad 38 tys. prac z 3, 2 tys. szkół. Jest to ważne działanie prewencyjne, które pozwala kształtować wśród najmłod- szych pozytywne zachowania związane z pracą i życiem w gospodarstwie rolnym. Kolejną płaszczyzną do współpracy PIP z partnerami były wojewódzkie komisje ds. bezpieczeństwa i higie- ny pracy w r olnictwie . Komisje opracowują strategie działania na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa pracy w rolnictwie, dostosowane do lokalnych potrzeb i możli - wości. Przykładem takiego działania może być inicjatywa Komisji ds. Bezpieczeństwa i Higieny Pracy w Rolnictwie przy Okręgowym Inspektorze Pracy w Olsztynie, w wyniku, której do 557 szkół został przekazany „List do Rolników, Rodziców i Opiekunów Dzieci przebywających na obsza - rach wiejskich”, przypominający o zagrożeniach i tragicz- nych wypadkach z udziałem dzieci na wsi, obowiązkach o piekunów, a także z apelem o nieryzykowanie zdrowia i życia najmłodszych. Pracownicy PIP promowali bezpieczną i higieniczną pracę również w trakcie dożynek, festynów, targów, wystaw rolni - czych. Podczas imprez masowych z udziałem rolników zor- ganizowano 80 stoisk informacyjno-promocyjnych PIP. Wszystkie działania prewencyjne z udziałem rolników były doskonałą okazją do upowszechniania wydawnictw Państwowej Inspekcji Pracy. Rozdysponowano ok. 31 tys. list kontrolnych, broszur i ulotek . W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy, korzystając z zaproszenia Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Koł - łątaja w Krakowie – partnera dużego projektu Unii Euro- pejskiej (Horyzont Europa) w Polsce oraz możliwości p odzielenia się swoimi doświadczeniami w zakresie popra- wy warunków pracy i ochrony zdrowia na wsi, włączyła s ię do realizacji wieloletniego projektu SafeHabitus. Doty- czy on bezpieczeństwa pracy w gospodarstwach rolnych o raz stanu zdrowia i dobrostanu rolników (Strengthening Udział dzieci w grze planszowej „Bezpiecznie przed i za płotem” Wręczenie nagród laureatom Konkursu na uroczystej Gali Finałowej w Teatrze Lalka w Warszawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 227 Farm Health and Safety Knowledge and lnnovation System – SafeHabitus). Liderem projektu jest Teagasc – the Agricul- ture and Food Development Authority z Irlandii. W ramach p rojektu utworzona zostanie sieć osób i organizacji z 12 krajów europejskich, mająca na celu opracowanie i przetestowanie praktycznych rozwiązań zmierzają - cych d o poprawy bezpieczeństwa pracy i zdrowotności pracowników rolnictwa . Podsumowując, PIP zauważa pozytywne zmiany, dotyczące wyposażenia gospodarstw w nowe maszyny i ciągniki. Rolnicy korzystając z doradztwa inspektorów pracy świadomie wprowadzają rozwiązania organizacyj - ne i technologiczne uwzględniające poprawę warunków b ezpieczeństwa. W gospodarstwach przeważnie panuje ład i porządek, a stan techniczny maszyn jest dobry lub bardzo dobry. Rolnicy przyznają, że zmiany wprowadza - no pod wpływem działań promujących zasady bhp w rol- nictwie prowadzonych przez Państwową Inspekcję Pracy, K asę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i ośrodki doradztwa rolniczego. Obserwowane, szczególnie podczas wizytacji gospodarstw, przemiany potwierdzają, że działal - ność prewencyjna i edukacyjna powinna być kontynuowa- na w kolejnych latach, ponieważ utrwala wprowadzanie d obrych praktyk oraz kształtuje kulturę bezpieczeństwa pracy wśród wszystkich grup wiekowych mieszkańców obszarów wiejskich. 10.2.4. Program profilaktyczny „Przeciwdziałanie negatywnym skutkom stresu w miejscu pracy” Celem programu jest wsparcie dla pracodawców, któ- rzy są zainteresowani tematyką zagrożeń psychospołecz- nych i chcą wprowadzić działania naprawcze w swoich za kładach pracy. Metodyka obejmuje organizowanie szkoleń i rozpo - wszechnianie wiedzy o zjawisku stresu i innych zagroże- niach psychospołecznych, czyli o mobbingu, dyskryminacji, n ierównym traktowaniu, molestowaniu psychicznym, mole- stowaniu seksualnym, przemocy, agresji. Koordynatorzy t ematu wspierają także merytorycznie przedsiębiorców, którzy zainteresowani są przeprowadzeniem oceny streso - genności cech pracy za pomocą narzędzia opracowanego przez Instytut Medycyny Pracy – Skali Ryzyka Psycho- społecznego . Wypełnione ankiety przekazywane są do Głównego Inspektoratu Pracy. Koordynator w GIP, na pod- stawie wyników tej oceny, przygotowuje propozycje działań n aprawczych. Podejmowane są również działania popularyzacyjne. Organizowane są konferencje oraz seminaria – w tym sto - iska tematyczne z materiałami edukacyjnymi, powstają pro- gramy radiowe i telewizyjne, webinary, strony internetowe. W 2023 r. przeprowadzono 196 szkoleń, w których uczestniczyło prawie 9 tysięcy osób . Objęto nimi 161 pracodawców, ponad 7 tysięcy pracowników różnych branż oraz 115 nauczycieli i 83 przedstawicieli organizacji związkowych. Zaproszenia do programu kierowano za pomocą pocz - ty elektronicznej oraz rozmów telefonicznych. Uczestników p rogramu pozyskiwano również w bezpośrednim kontakcie podczas wykonywania czynności kontrolnych, jak również Zaproszenie do programu OIP Katowice Zaproszenie do programu OIP Bydgoszcz SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 228 ROZDZIAŁ 10 dzięki rekomendacjom pracodawców, u których przeprowa- dzono szkolenia w poprzednich latach. P racodawcom uczestniczącym w programie przyświeca- ły takie cele jak: chęć rozpoznania zagrożeń psychospołecz- nych, podjęcie działań zmierzających do ich ograniczenia, a le przede wszystkim zdobycie wiedzy nt. negatywnych skutków stresu oraz rozwijanie umiejętności zarządza - nia stresem, opracowania strategii ochrony pracowników w środowisku pracy, z uwzględnieniem zarządzania ryzy- kiem psychospołecznym i szacowaniem jego kosztów eko- nomicznych. Szkolenia prowadzono w formie stacjonarnej w s iedzibach pracodawców, a także on-line za pośred- nictwem platformy Microsoft Teams. Pracodawcy chętnie na wiązywali współpracę w zakresie organizacji szkoleń, zarówno stacjonarnych, jak i zdalnych. Podczas zajęć udzielano porad dotyczących umiejętności zarządzania czasem, sposobu komunikowania się i przeka - zywania informacji. Identyfikowano obciążenia psychiczne za trudnionych pracowników, a następnie proponowano dzia- łania naprawcze. Z kolei podczas szkoleń dotyczących zagadnień z zakresu mobbingu, dyskryminacji oraz objawów, przyczyn i konsekwencji wypalenia zawodowego omawiano m.in. obo- wiązki pracodawcy w zakresie polityki antymobbingowej o raz udzielano porad ofiarom mobbingu. W ramach szkoleń przybliżono również procedurę antymobbingową. Dzięki współpracy z ekspertami PIP firmy biorące udział w programie podjęły szereg działań ukierunkowa- nych n a poprawę komfortu pracy osób zatrudnionych. Jako przykłady dobrych praktyk można wskazać: −wdrożenie programu przeciwdziałania wypaleniu zawo - dowemu, obejmującego zarządzanie emocjami, naukę radzenia sobie ze stresem, w tym skoncentrowane- go na umiejętności organizacji pracy i odpoczynku, −wydzielenie przestrzeni do odpoczynku – przestrzeń ciszy, z której można skorzystać podczas przerwy, −wprowadzenie wewnętrznego, zakładowego intrane - tu, zawierającego aktualności, wywiady, informacje o nowych pracownikach oraz strukturze organizacyjnej, tablice informacyjne. W intranecie na bieżąco zamieszcza - ne są informacje o nadchodzących zmianach, raz w roku organizowane są spotkania dla wszystkich pracowników, podczas których przekazywane są informacje o nowych projektach, −utworzenie konta na portalu społecznościowym LinkedIn, na którym można dowiedzieć się o wszelkich wydarzeniach z życia firmy i otwartych rekrutacjach na sta - nowiska administracyjne i menadżerskie, −zorganizowanie „pudełka na sugestie pracownicze”, dzięki któremu każdy pracownik może podzielić się z firmą swo - imi opiniami i pomysłami, z zachowaniem anonimowości. W ramach realizacji programu podejmowane są również różnego rodzaju działania popularyzujące (92 wydarze- nia w 2 023 r.) . Jako przykłady takich działań można wska- zać następujące przedsięwzięcia: −w ramach Tygodnia Bezpieczeństwa Pracy Okręgowy Inspektorat Pracy w Katowicach zorganizował telefoniczny dyżur ekspercki „Stop stresowi w pracy”, −forum nt. „Aktywizacji zawodowej osób z niepełnospraw - nością” w Bydgoszczy, na którym promowano program „Przeciwdziałanie negatywnym skutkom stresu w miejscu pracy”, −konferencja „Psychospołeczne zagrożenia w miejscu pracy – ocena, profilaktyka, rozwiązywanie problemów” – zorganizowana przez OIP w Warszawie i OIP w Kielcach. Zgromadziła ona 120 uczestników w miejscu wydarzenia Grafika informująca o webinarium dotyczącym stresu zawodowego Przebieg szkolenia z wykorzystaniem ćwiczeń relaksacyjnych Szkolenie z tematu „Zarządzanie stresem” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 229 i była transmitowana za pośrednictwem Telewizji Mazow- sza Zachodniego, nagranie dostępne było na kanale inter- netowym YouTube tej telewizji. Bogaty program konferencji i omówienie wciąż mało znanych, a niezwykle istotnych dla ochrony zdrowia psychicznego pracowników zagadnień spotkało się z dużym zainteresowaniem i niezwykle pozy - tywną reakcją uczestników, −pracownicy Okręgowego Inspektoratu Pracy w Bydgoszczy zorganizowali konferencję. „Mobbing w pracy i co dalej?”. Zaproszeni prelegenci poruszyli m.in. tematykę profilaktyki i skutecznej walki z mobbingiem, a także psychologiczne aspekty tego zjawiska, −konferencja pt. „Osoba niepełnosprawna w zatrudnieniu” zorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Byd - goszczy i Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepeł- nosprawnych, podczas której omawiano zjawisko mobbingu oraz innych negatywnych zjawisk psychospołecznych. A by zapewnić wszystkim zainteresowanym łatwy dostęp do bazy wiedzy na temat zagrożeń psychospo - łecznych, PIP prowadzi również tematyczną stronę w ww.streswpracy.pl. Trudno o skuteczne działania informacyjne bez współ - pracy z mediami. Jako przykład takiej współpracy można wskazać: −program poradniczy pt. „Ekspert radzi”, w którym wystąpił Zastępca Okręgowego Inspektora Pracy ds. Prawno-Or - ganizacyjnych w Olsztynie. Tematyka rozmowy dotyczyła zjawisk psychospołecznych w miejscu pracy. Ten odcinek został opublikowany na stronie internetowej oraz na kanale YouTube „Gazety Olsztyńskiej”, −w Polskim Radiu PIK została wyemitowana audycja w ramach cyklicznego programu „Regionalny Punkt Widze - nia”. Audycja dotyczyła mobbingu w pracy. Wzięli w niej udział: nadinspektor pracy oraz Okręgowy Inspektor Pracy w Bydgoszczy. Podczas realizacji programu z powodze - niem wykorzystywano publikacje tematyczne. Dystrybu- owano je w formie papierowej oraz w wersji elektronicznej. Łącznie przekazano ponad 6 tysięcy egzemplarzy druko- wanych wydawnictw PIP. P odsumowując wszystkie działania przeprowadzone w 2023 r., należy podkreślić, że były one pozytywnie przyj - mowane zarówno przez pracowników, jak i pracodawców. Dyżur ekspercki ”Stop stresowi w pracy” Promocja programu na stoisku informacyjnym podczas konferencji Promocja programu na Targach BHP Konferencja „Mobbing w pracy i co dalej?” Konferencja „Psychospołeczne zagrożenia w miejscu pracy – ocena, profilaktyka, rozwiązywanie problemów” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 230 ROZDZIAŁ 10 Wysoko oceniano prowadzone szkolenia, w szczególności zwracano uwagę na merytoryczną znajomość omawianych zagadnień, przystępne przedstawienie tematu oraz możli - wość zadawania pytań w trakcie szkoleń. 10.2.5. Działania prewencyjno-promocyjne na rzecz wykonywania przez obywateli Ukrainy legalnej pracy na terytorium RP W 2023 r. kontynuowane były działania prewencyj- no-promocyjne na rzecz wykonywania przez obywa- teli Ukrainy legalnej pracy na terytorium RP. Decyzję o r ozpoczęciu tych działań podjął Główny Inspektor Pracy w 2022 r. z powodu agresji Rosji na Ukrainę i związanym z nią znacznie zwiększonym napływem do Polski uciekają - cych przed wojną obywateli tego kraju. K ierunki i cele działań inspekcji zostały określone następująco: 9informowanie o przepisach prawnych regulujących podej - mowanie pracy w Polsce, ze szczególnym uwzględnie- niem regulacji prawnych wprowadzonych na mocy ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego pań - stwa (i jej nowelizacji); 9informowanie o formach i możliwościach skorzysta- nia ze wsparcia w zakresie informacji prawnej i pomocy merytorycznej Państwowej Inspekcji Pracy przy elimino- waniu nieprawidłowości; 9propagowanie wyboru pracy legalnej w miejsce zatrudnie- nia w „szarej strefie” i pracy nielegalnej; 9przeciwdziałanie niedozwolonym praktykom stosowanym przez pracodawców, którzy decydują się na powierzanie pracy z naruszeniem obowiązujących przepisów prawa; 9wsparcie pracodawców w legalnym zatrudnianiu obywate - li Ukrainy uciekających przed wojną. W d ziałaniach na rzecz imigrantów wojennych z Ukra- iny wykorzystywane są, opracowane w Głównym Inspek- toracie Pracy, materiały informacyjne dla uchodźców z t ego kraju oraz dla pracodawców. Są one dostępne także w ukraińskiej wersji językowej. Na stronie interne - towej urzędu, w specjalnie przygotowanej zakładce, opi- sano w przystępny sposób zasady podejmowania pracy w P olsce. Z inicjatywy Głównego Inspektora Pracy zosta- ły opracowane i opublikowane w języku ukraińskim wzory p odstawowych dokumentów związanych z zatrudnieniem. Ponadto przygotowano serię porad wideo w języku ukra - ińskim (lub z napisami w tym języku), którą zamieszczo- no na stronie internetowej i na kanale YouTube inspekcji. O pracowano także serię broszur, dostępnych w formie papierowej (do bezpośredniej dystrybucji) i w wersji elek - tronicznej na stronie PIP. Okręgowe inspektoraty pracy zobowiązano do prowa- dzenia, zgodnie z właściwością terytorialną, niżej wskaza- nych działań: −organizowania szkoleń dla grup docelowych – obywateli Ukrainy i pracodawców zatrudniających lub planujących ich zatrudnienie, −organizowania stoisk i punktów informacyjnych, −promowania podejmowanych działań na stronie interneto - wej PIP i stronach internetowych okręgowych inspektora- tów pracy za pomocą materiałów promocyjnych i podczas wydarzeń organizowanych przez jednostki organizacyjne PIP, −nawiązywania współpracy z partnerami instytucjonalnymi i społecznymi (fundacjami, organizacjami pracodawców, związkami zawodowymi i innymi) w celu szerszego i sku - teczniejszego dotarcia do adresatów programu. Okręgowe inspektoraty pracy wybierały różne, odpo- wiadające potrzebom lokalnego rynku pracy, formy działań p rewencyjno-promocyjnych. Łącznie okręgowe inspektoraty pracy przeprowadzi - ły 105 szkoleń (w 2022 r. – 126), w których przeszkolono 752 obywateli Ukrainy (w 2022 r. – 1 995) i 1 848 praco- dawców (w 2022 r. – 1 353) zatrudniających, bądź planują- cych ich zatrudnienie. Zorganizowano łącznie 139 punktów i nformacyjnych, konferencji i seminariów. W trakcie reali- zowanych działań przekazano blisko 5 tys. wydawnictw Informacja o wydarzeniu zorganizowanym przez Powiatowy Urząd Pracy w Kędzierzynie-Koźlu (z udziałem eksperta PIP) Stoisko informacyjne PIP na 16. Europejskich Targach Pracy w Rzeszowie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 231 PIP, a liczba doniesień w mediach lokalnych i regionalnych wyniosła 30 (w 2022 r. przekroczyła 90). Porównanie danych wskazuje, że w 2023 r. zmniej - szyło się zapotrzebowanie na szkolenia. Może to być spowodowane zaspokojeniem potrzeby informacji i wie- dzy ze strony uchodźców lub uzyskiwaniem przez nich i nformacji w dogodniejszy sposób, np. poprzez dostępne poradnictwo prawne. Jak wskazano wyżej, działania prowadzone przez PIP były zróżnicowane i obejmowały inicjatywy własne okręgo - wych inspektoratów pracy oraz ich współpracę z różnymi p artnerami zewnętrznymi, zainteresowanymi wspieraniem cudzoziemców w Polsce (organizacjami pozarządowymi, instytucjami publicznymi i samorządowymi, fundacjami itd.). Wspólne działania z partnerami pozwalały na bardziej efek - tywne przekazywanie wiedzy uchodźcom ukraińskim i ich p otencjalnym pracodawcom w Polsce, przede wszystkim w zakresie rozwiązań prawnych i zasad legalnego zatrud - niania. Umożliwiło to skuteczne przeciwdziałanie nielegal- nemu zatrudnianiu i nieprawidłowościom na rynku pracy o raz znalezienie legalnej pracy w Polsce przez ukraińskich uchodźców. Warto podkreślić, że realizacja działań prewencyjno-pro - mocyjnych na rzecz wykonywania legalnej pracy na tery- torium RP przez obywateli Ukrainy ma wpływ na wzrost ś wiadomości wśród nich, że Państwowa Inspekcja Pra- cy jest urzędem, do którego mogą zwrócić się o pomoc o raz że jest to instytucja godna zaufania. 10.2.6. Pozostałe działania prewencyjno- promocyjne Państwowej Inspekcji Pracy W 2023 r. w okręgowych inspektoratach pracy realizo- wano wiele działań, które wykraczały poza zakres tematów p rewencyjnych i edukacyjno-informacyjnych, ujętych w pro- gramie działania Państwowej Inspekcji Pracy. Wspólnym c elem wszystkich tych przedsięwzięć było popularyzowanie właściwych postaw kształtujących bezpieczne wykonywa - nie pracy i zapobieganie zagrożeniom zawodowym wystę- pującym w zakładach pracy. O rganizowano szkolenia i warsztaty z zakresu pra- wa pracy i bhp, udzielano porad na stoiskach informa- cyjnych, a także publikowano treści dotyczące szeroko p ojętej ochrony pracy w środkach masowego przekazu. Dodatkowo specjaliści z okręgowych inspektoratów pra - cy uczestniczyli w targach i konferencjach oraz w posie- dzeniach specjalnych zespołów partnerskich. W 2023 r. w ramach działań wychodzących poza program działa- nia PIP, zorganizowano łącznie 598 szkoleń dla ponad 19 tysięcy różnych podmiotów . Wzięło w nich udział m.in. 4 225 pracowników, 4 252 społecznych inspektorów pracy, 2 538 pracodawców (również 135 przedsiębiorców nie będących pracodawcami) oraz 1 944 przedstawicieli służby bhp. Przedsięwzięcia prewencyjne organizowane były w tra - dycyjnej – stacjonarnej formie, jak również za pomocą środ- ków komunikacji elektronicznej, w tym zdalnie za pomocą p latform internetowych. W 2023 r. w tej formie prowadzone były liczne webinaria, seminaria, szkolenia, konkursy, sym - pozja, konferencje i warsztaty. Realizując swoje zadania okręgowe inspektoraty pra- cy w 2023 r. podjęły współpracę z takimi instytucjami jak: Straż Graniczna, Państwowa Inspekcja Sanitarna, Policja, wojewódzkie i powiatowe urzędy pracy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Najwyższa Izba Kontroli, Instytut Pamięci Narodowej, Lasy Państwowe, Krajowa Administracja Skarbowa, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracowników Służby BHP, organizacje związkowe, orga - nizacje pracodawców i jednostki samorządu terytorialne- go. Jednostki organizacyjne PIP uczestniczyły w różnych w ydarzeniach kulturalnych, edukacyjnych i rozrywkowych organizowanych przez regionalne władze samorządowe oraz lokalne stowarzyszenia i fundacje. W 2023 r. przed - stawiciele PIP zorganizowali lub współorganizowali 2 201 wydarzeń propagujących problematykę prawa pracy i bhp . W działaniach popularyzatorskich uczestniczyło łącznie 19 507 różnych podmiotów, w tym 4 088 pracow- ników, 2 774 pracodawców (także 140 przedsiębiorców, k tórzy nie byli pracodawcami) oraz 1 252 przedstawicieli „Śniadanie przedsiębiorców” – cykl spotkań organizowanych przez OIP w Białymstoku i Ośrodek Wspierania Organizacji Pozarządowych Stoisko zorganizowane przez OIP w Katowicach SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 232 ROZDZIAŁ 10 służby bhp. Osoby odwiedzające stoiska PIP mogły uzy- skać m.in. bezpłatne porady prawne w zakresie przepisów p rawa pracy, w tym bhp oraz legalności zatrudnienia. Jako przykłady warto wskazać poniższe działania zre - alizowane w 2023 r. w okręgowych inspektoratach pracy: −Szkolenie dla funkcjonariuszy Służby Celno-Skarbo- wej oraz pracowników Krajowej Administracji Skar- bowej z całej Polski przeprowadzone przez OIP w Gdańsku na temat bezpieczeństwa maszyn i urządzeń w ramach dopuszczania do swobodnego obrotu towa - rów, które importowane są z państw trzecich. −Konferencja Naukowa „Ochrona zdrowia pracujących”, której ubiegłoroczna edycja dedykowana była w szcze - gólności zagrożeniom zawodowym na stanowiskach spawalniczych. Razem z OIP w Bydgoszczy współor- ganizatorami wydarzenia były Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy, Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epide- miologiczna, Polskie Towarzystwo Medycyny Pracy oraz PESA S.A. W r amach współpracy z lokalnymi mediami przed - stawiciele PIP brali udział w programach radiowych i telewizyjnych, opracowywali artykuły na potrzeby publi- kacji prasowych. Udzielali wywiadów oraz telefonicz- nych i pisemnych porad prawnych podczas dyżurów e ksperckich w studiach regionalnych stacji telewizyjnych, radiowych, a także w redakcjach lokalnych dzienników i czasopism. Duże zainteresowanie – zarówno wśród przedsiębior - ców jak i pracowników – budziły kwestie związane ze zmia- nami w prawie pracy. Często poruszane były kwestie c zasu pracy, urlopów pracowniczych i rodzicielskich oraz nowe regulacje dotyczące kontroli trzeźwości. Biorąc pod uwagę doświadczenia z lat ubiegłych oraz 2023 r. należy stwierdzić, że prowadzone przez PIP dzia - łania prewencyjno-promocyjne cieszą się dużym zain- teresowaniem i są potrzebne. Rozszerzenie współpracy z p artnerami zewnętrznymi o kontakt zdalny, poprzez narzędzia elektroniczne (jak np. MS Teams), pozwoli - ło na przeprowadzenie większej liczby działań edukacyj- nych niż we wcześniejszych latach. Z ainteresowanie i opinie uczestników potwierdzają konieczność organizacji przez PIP szkoleń, szczególnie w zakresie zmieniających się przepisów. 10.3. Konkursy i nagrody Głównego Inspektora Pracy 10.3.1. Konkurs „Pracodawca – organizator pracy bezpiecznej” W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy po raz trzydziesty nagrodziła najlepszych polskich pracodawców, dla których bezpieczeństwo pracowników jest wartością nadrzędną. Członkowie Kapituły docenili firmy wdrażające innowacyjne rozwiązania organizacyjne, poprawiające bezpieczeństwo i ochronę zdrowia pracowników, w tym również osób nie - pełnosprawnych. Istotnym kryterium oceny była redukcja zagrożeń wypadkowych oraz stosowanie przez firmy wyso- kich standardów ochrony pracy. W eliminacjach do XXX e dycji ogólnopolskiego konkursu „Pracodawca – organi- zator pracy bezpiecznej” wzięło udział 156 pracodawców (w roku 2022 – 157; w 2021 – 127, a w 2020 – 111). Do finału zakwalifikowano 42 pracodawców cechujących się naj- wyższym profesjonalizmem w zakresie zapewniania swo- im pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków p racy. Główny Inspektor Pracy uhonorował 9 najlep- szych przedsiębiorstw statuetką MECUM TUTISSIMUS IBIS. Zwycięzcy w kategorii zakładów pracy zatrudniają- cych do 49 pracowników: − IWET MARTA LUBAK −POLMASS S.A. −PS LIFT Sp. z o.o. IWET MARTA LUBAK to przykład przedsiębiorstwa z kategorii małych zakładów pracy, docenionego za dzia- łania na rzecz poprawy warunków pracy. Pracodawca k onsekwentnie ogranicza i eliminuje występujące w firmie zagrożenia, m.in. poprzez zakupy inwestycyjne – na przykład zakup filtra samooczyszczającego do pomieszczenia polerni pozwolił na ograniczenie zapylenia. Zakupiono także wózek paletowy ze wspomaganiem ruszania i hamulcem, co ma wpływ na ograniczenie wysiłku fizycznego. Proces produk - cyjny opiera się głównie na obróbce skrawaniem. Zakład Ekspert PIP w Polskim Radio Białystok Statuetka MECUM TUTISSIMUS IBIS SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 233 posiada nowe centra frezarskie i automaty tokarskie typu szwajcarskiego. Obróbka wykańczająca wykonywana jest na szlifierkach tarczowych i taśmowych wyposażonych w odciągi pyłu. Firma dysponuje drukarkami 3D, pozwala - jącymi na szybkie sprawdzanie założeń konstrukcyjnych, a specjalistyczne tworzywo termoplastyczne umożliwia użytkowanie go w warunkach operacyjnych i pozwala rów - nież na kontakt z tkanką. Laureaci w kategorii zakładów pracy zatrudniają- cych od 50 do 249 pracowników: − EKO-COLOR Sp. z o.o. −HELI-ONE POLAND Sp. z o.o. −PGE ENERGIA CIEPŁA S.A. Oddział Elektrociepłow- nia w Gorzowie Wielkopolskim. Przykładem średniego zakładu pracy, uhonorowanego statuetką MECUM TUTISSIMUS IBIS, jest spółka HELI-ONE POLAND . Firma zajmuje się obsługą i naprawą statków powietrznych z rodziny Airbus Super Puma, Agusta Leonar- do AW139 oraz Sikorsky S92. Zakład realizuje planowe p rzeglądy, naprawy bieżące i remonty helikopterów. Wszyst- kie czynności obsługowe i naprawcze wykonywane są przez w ykwalifikowanych mechaników. Narażenie na rozpusz- czalniki zostało ograniczone poprzez zastosowanie myjek o partych na rozpuszczalniku wodnym z żywymi kulturami bakterii. Rozwiązanie to chroni użytkowników oraz środo - wisko naturalne przed szkodliwymi oparami. Podczas pracy przy statkach powietrznych stosuje się podesty robocze, które mają odpowiadające tym statkom kształty, co popra- wia stan bezpieczeństwa podczas pracy na wysokości. Aby w yeliminować potencjalne zagrożenia na stanowiskach pra- cy, za pomocą specjalnego systemu każdy pracownik może zara portować niebezpieczne zachowanie, sytuację i zdarze- nie. Informacja ta dociera do osób odpowiedzialnych, które p odejmują działania prewencyjne. Nagrodzeni w kategorii zakładów pracy zatrudniających powyżej 249 pracowników: − FAMOT PLESZEW Sp. z o.o. −GUARDIAN CZĘSTOCHOWA Sp. z o.o. −POLSKIE ZAKLADY LOTNICZE Sp. z o.o. Jako kolejny przykład dobrych praktyk i rozwiązań, tym razem w kategorii dużych firm, możemy przedstawić dzia- łania spółki FAMOT PLESZEW. Wśród zastosowanych w zakładzie rozwiązań wymienić można wentylowane szafy bezpieczeństwa przeznaczone do przechowywania substan - cji chemicznych, z wanną wychwytową wymaganą w sytu- acji rozszczelnienia się pojemnika z substancją chemiczną. W l akierni zainstalowano kompleks kabin w standardzie Ex. W zakładzie zapewniono urządzenia służące do bez - piecznego obracania największych elementów mogących ważyć nawet 40 ton. Dbając o komfort i bezpieczeństwo HELI-ONE POLAND Sp. z o.o. IWET MARTA LUBAK FAMOT PLESZEW Sp. z o.o. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 234 ROZDZIAŁ 10 zatrudnionych pracowników, spółka stosuje również mani- pulatory obrotowe, warsztatowe stoły nożycowe oraz urzą- dzenia transportu bliskiego takie jak: suwnice, żurawie, w ózki widłowe i platformy. Wykorzystywane w firmie maszy- ny i urządzenia produkcyjne wpływają nie tylko na eliminację p otencjalnych zagrożeń dla pracowników, ale też przyczy- niają się do zapewnienia bezpieczeństwa pracy i zgodności z zasadami ergonomii. Laureaci XXX edycji konkursu zostali umieszczeni na „Złotej Liście Pracodawców” Państwowej Inspekcji Pracy. 10.3.2. Nagroda im. Haliny Krahelskiej Nagroda im. Haliny Krahelskiej przyznawana jest za wybitne osiągnięcia w dziedzinie prewencji zagro- żeń wypadkowych i zawodowych, nadzoru i kontroli prze- strzegania prawa pracy, wynalazczości, projektowania i wdrażania bezpiecznych technik i technologii, a także popularyzacji prawa pracy i ochrony zdrowia pracujących. W 2023 r. Główny Inspektor Pracy uhonorował Nagro - dą im. Haliny Krahelskiej przedstawicieli świata nauki, o rganizacji związkowych i społecznych oraz administracji publicznej działającej na rzecz ochrony pracy. Uroczyste wręczenie nagród 10 Laureatom nastąpiło podczas gali podsumowującej konkursy Państwowej Inspekcji Pracy w Zamku Królewskim. 10.3.3. Konkurs „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” Celem konkursu „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” jest promowanie działalności społecznych inspek- torów pracy oraz podejmowanych przez nich inicjatyw, któ- re skutecznie wpływają na poprawę stanu bezpieczeństwa p racy w zakładach i ochronę uprawnień pracowniczych. Społeczni inspektorzy pracy swoimi działaniami przyczynia - ją się do budowania kultury pracy opartej na bezpieczeń- stwie. Na co dzień inspirują pracodawców do wdrażania ro związań zapobiegających wypadkom przy pracy i choro- bom zawodowym. K onkurs, będący formą docenienia starań osób realizują- cych służbę społeczną, przebiega w dwóch etapach: woje- wódzkim i krajowym. Mogą w nim uczestniczyć zakładowi, o ddziałowi i grupowi społeczni inspektorzy pracy – zgłoszeni przez organizacje związkowe. Uczestników oceniają zespo - ły eksperckie, w skład których wchodzą przedstawiciele Państwowej Inspekcji Pracy oraz reprezentatywnych central związkowych – Forum Związków Zawodowych, Niezależ - nego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” i Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych. W 16 okręgowych inspektoratach pracy Wojewódzkie Komi - sje Konkursowe wskazują maksymalnie po trzech laureatów, którzy zostają zakwalifikowani do etapu krajowego. Na szcze- blu centralnym Kapituła, powołana przez Głównego Inspek- tora Pracy, ocenia i opiniuje laureatów, wyłonionych na etapie w ojewódzkim. Główny Inspektor Pracy, na wniosek Kapituły, przyznaje wyróżnienia 16 społecznym inspektorom pracy oraz honoruje nagrodami głównymi trzech spośród nich. W 2023 r. Kapituła po analizie 33 wniosków, w wyniku głosowania wyłoniła 16 kandydatów do wyróżnień Główne - go Inspektora Pracy. Uroczyste podsumowanie konkursu oraz wręczenie nagród Głównego Inspektora Pracy odbyło się 22 listopada 2023 r. na Zamku Królewskim w Warszawie. Nagrody główne w konkursie „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” otrzymali: − Andrzej Cieślik, Zakładowy Społeczny Inspektor Pracy, Grupa Azoty Kopalnie i Zakłady Chemiczne Siarki „Siar- kopol” S.A., Laureaci Nagrody im. Haliny Krahelskiej Pamiątkowa statuetka Laureaci konkursu „Najaktywniejszy Społeczny Inspektor Pracy” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 235 −Sławomir Mitrus, zakładowy społeczny inspektor pracy, Lubelski Węgiel „Bogdanka” S.A., − Mirosław Pawlak, oddziałowy społeczny inspektor pra- cy, Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o. P onadto w konkursie wyróżnieniami Głównego Inspek- tora Pracy zostali uhonorowani: − Rafał Bacik, zakładowy społeczny inspektor pracy, SYN- THOS S.A., − Cezary Kołomański, zakładowy społeczny inspektor pracy, MESKO S.A. w SKARŻYSKU-KAMIENNEJ, − Marian Kowalski, zakładowy społeczny inspektor pracy, PGE GiEK S.A. Oddział KWB Bełchatów, − Zbigniew Kubicki, zakładowy społeczny inspektor pra- cy, SOLARIS BUS & COACH Sp. z o.o., − Wioletta Machoś, zakładowy społeczny inspektor pracy, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. Zakład Linii Kolejowych w Tarnowskich Górach, − Mariusz Mora, zakładowy społeczny inspektor pracy, Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Centrum Techniki Mor- skiej w Gdyni S.A., − Elżbieta Piwosz, zakładowy społeczny inspektor pracy, ArcelorMittal Tubular Sp. z o.o., − Agnieszka Spólny, zakładowy społeczny inspektor pra- cy, ANIMEX FOODS Sp. z o.o. Oddział w Opolu, − Małgorzata Szewczyczak, zakładowy społeczny inspek- tor pracy, 17 Wielkopolska Brygada Zmechanizowana Międzyrzecz Jednostka Wojskowa Nr 5700, − Mirosław Śleziński, zakładowy społeczny inspektor pra- cy, PKP PLK S.A. Zakład Linii Kolejowych w Sosnowcu, − Małgorzata Twardowska, zakładowy społeczny inspek- tor pracy, Wojewódzki Szpital Zespolony w Elblągu, − Krzysztof Urzędowicz, – zakładowy społeczny inspektor pracy, Veolia Energia Łódź S.A., − Henryk Piotr Zborowski, zakładowy społeczny inspek- tor pracy, PKP CARGOTABOR Sp. z o.o., Zakład Napraw Taboru w Czerwieńsku. 10.3.4. Konkurs „Poznaj swoje prawa w pracy” Od 10 lat Państwowa Inspekcja Pracy organizuje kon- kurs dla młodzieży pn. „Poznaj swoje prawa w pracy”. A dresatami tego przedsięwzięcia są uczniowie powyżej 15 roku życia . Biorą w nim udział placówki oświatowe realizujące program „Kultura bezpieczeństwa”, będący ele- mentem kampanii Państwowej Inspekcji Pracy pod nazwą „ Legitna praca”. Konkurs popularyzuje wśród uczniów wiedzę dotyczącą przepisów prawnej ochrony pracy, bezpieczeństwa i higieny pracy oraz legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej. W czwartym kwartale 2022 r. w wybranych szkołach ponad - podstawowych w całej Polsce został zrealizowany I etap X edycji. Wzięło w nim udział 9 753 uczniów z 381 instytucji oświatowo-wychowawczych . Do etapu regionalnego, któ- ry odbył się w I kwartale 2023 r., zakwalifikowano 714 osób powyżej 15 roku życia. Finał X edycji konkursu, realizowa- nego pod honorowym patronatem Ministra Edukacji i Nauki, p rzeprowadzono 18 kwietnia 2023 r. w Centrum Nauki Kopernik. 45 uczniów ze szkół ponadpodstawowych roz - wiązywało test wiedzy składający się z 50 pytań zamknię- tych, zarówno jednokrotnego, jak i wielokrotnego wyboru, w t ym 20 pytań o podwyższonym stopniu trudności z zakre- su prawa pracy i bhp. Najlepszy wynik w konkursie uzy- skał W ojciech Rejniak z Zespołu Szkół Politechnicznych im. KEN w Łodzi. Na podium znalazły się także Izabela Ozga z Zespołu Szkół im. ks. dra Jana Zwierza w Ropczy - cach oraz Julia Lisiecka z Zespołu Szkół Technicznych w Zielonej Górze. Gośćmi honorowymi finału byli: Sławomir Adamiec, Dyrektor Generalny Ministerstwa Edukacji i Nauki, Aurelia Michałowska – Mazowiecki Kurator Oświaty, Mag - dalena Mazur-Wolak – Dyrektor Departamentu Obsługi K lientów ZUS, Aneta Dąbrowska – Wicedyrektor Depar- tamentu Obsługi Klientów ZUS oraz Agnieszka Wolska – Se kretarz Naukowy Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego. Dodatkową atrakcją finału konkursu organizowanego w Centrum Nauki Kopernik był pokaz w Planetarium pn. „Narodziny Ziemi”. 10.3.5. Konkurs dla pracowników młodocianych zatrudnionych w rzemiośle „Bezpiecznie od startu” W finale XXI ogólnopolskiego konkursu „Bezpiecz- nie od startu” rywalizowało 39 uczestników reprezentują- cych izby rzemieślnicze z całej Polski. Organizatorami tego d wuetapowego konkursu była Państwowa Inspekcja Pracy oraz Związek Rzemiosła Polskiego. Konkurs popularyzuje wśród uczniów rzemiosła wiedzę z zakresu podstawowych przepisów prawnej ochrony pracy oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy . Jego zakres obejmuje problematykę prawa pra- cy oraz bhp, przewidzianych w podstawie programowej k ształcenia w zawodach, a także tematykę szkolenia pod- stawowego z zakresu prawa pracy, technicznego bezpie- czeństwa pracy, ergonomii, psychologii pracy, ppoż. i zasad u dzielania pierwszej pomocy. Wręczenie nagród w X edycji konkursu pn. „Poznaj swoje prawa w pracy” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 236 ROZDZIAŁ 10 Etap regionalny odbył się dzięki współpracy izb rze- mieślniczych, zrzeszonych w nich cechów rzemiosł z okrę- gowymi inspektoratami pracy, a także z kuratoriami oświaty o raz szkołami zawodowymi. 5 grudnia 2023 r. finaliści etapu regionalnego rywali - zowali w kategorii indywidualnej oraz drużynowej w sie- dzibie Związku Rzemiosła Polskiego. Pierwsze miejsce w k lasyfikacji indywidualnej zajął Maksymilian Rosa, uczeń w zawodzie blacharz samochodowy, reprezen- tujący Izbę Rzemieślniczą w Opolu. Kolejne wyróżnio- ne miejsca zajęli: Krystian Sura, Izba Rzemieślnicza w Opolu, Borys Kucznierz, Izba Rzemieślnicza w Kato- wicach, Przemysław Czyrnek, Izba Rzemieślnicza w Nowym Sączu, Aleksandra Bury, Izba Rzemieślnicza w Gorzowie Wielkopolskim, Elżbieta Golusińska, Izba Rzemieślnicza w Kaliszu. Natomiast w rywalizacji druży- nowej zwyciężyła drużyna Izby Rzemieślniczej w Opolu. W szyscy otrzymali publikacje wydane nakładem Pań- stwowej Inspekcji Pracy, a laureatom wręczono bony z akupowe. 10.3.6. Konkurs „Buduj bezpiecznie” „Buduj bezpiecznie” to konkurs skierowany do gene- ralnych wykonawców, wykonawców i podwykonawców ro bót budowlanych posiadających status pracodawcy. Jego celem jest promowanie firm zapewniających wyso - kie standardy bhp w procesie realizacji obiektów budow- lanych. Jest on prowadzony dwuetapowo, na poziomie wo jewódzkim w okręgowych inspektoratach pracy i na szczeblu krajowym w Głównym Inspektoracie Pracy. Konkurs jest organizowany wspólnie z Porozumieniem dla Bezpieczeństwa w Budownictwie – Partne- rem konkursu. W roku sprawozdawczym w konkursie uc zestniczyło 152 pracodawców (wykonawców robót budowlanych). Do etapu krajowego zakwalifikowało się 16 budów. Spośród nich trzy uzyskały rekomendację kapituły konkursu, złożonej z członków Rady Główne- go Inspektora Pracy do Spraw Bezpieczeństwa Pracy w B udownictwie. Na podstawie przedstawionej reko- mendacji Główny Inspektor Pracy nagrodził następujące b udowy: 9 I miejsce – PORR S.A. za rozbudowę części lądo- wej terminalu regazyfikacyjnego skroplonego gazu ziemnego w Świnoujściu. Budowa zgłoszona zosta- ła do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Szczecinie, 9 II miejsce – SEEN Technologie Sp. z o.o. za rozbu- dowę oczyszczalni ścieków – program dostosowania jednostek wytwórczych w PGE GiEK S.A. Oddział Elek- trownia Turów do konkluzji BAT. Budowa zgłoszona została do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy we Wrocławiu, Plakat promujący konkurs „Bezpiecznie od startu” Rozbudowa części lądowej terminalu regazyfikacyjnego skroplonego gazu ziemnego w Świnoujściu Laureaci konkursu „Bezpiecznie od startu” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ10 237 Wręczenie nagród laureatom etapu krajowego odbyło się podczas uroczystego otwarcia Międzynarodowych Tar- gów Budownictwa i Architektury BUDMA 2024 w Poznaniu. 10.3.7. Konkurs „Bezpieczne Gospodarstwo Rolne” Konkurs „Bezpieczne Gospodarstwo Rolne” jest jednym z wielu działań prewencyjnych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w rolnictwie, w którego organizację zaanga - żowana jest Państwowa Inspekcja Pracy. Jego celem jest promocja zasad ochrony zdrowia i życia w gospodarstwach rolnych oraz rozpowszechnianie informacji dotyczących zapobiegania wypadkom przy pracy rolniczej i rolniczym cho - robom zawodowym. Organizatorami XX edycji tego przed- sięwzięcia byli: Państwowa Inspekcja Pracy, Ministerstwo R olnictwa i Rozwoju Wsi, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rol - nictwa i Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. Konkurs uzyskał Patronat Honorowy Prezydenta Rzeczypospo- litej Polskiej Andrzeja Dudy. W konkursie brały udział osoby pełnoletnie prowadzące produkcyjną działalność rolniczą, ubezpieczone w KRUS. Konkurs przebiegał w trzech etapach: regionalnym, woje - wódzkim i centralnym. Łącznie uczestniczyło w nim 1 062 gospodarstw indywidualnych. Większość stanowiły gospodarstwa rolne o powierzchni do 50 ha. Zgodnie z regulaminem komisje konkursowe oceniały wszystkie elementy środowiska pracy oraz warunki pracy i bytowania ludzi na terenie gospodarstwa. Pracownicy Pań - stwowej Inspekcji Pracy uczestniczyli w wizytacjach 699 gospodarstw . Gospodarstwa finalistów XX Ogólnokrajowe- go Konkursu „Bezpieczne Gospodarstwo Rolne” wizytowa- ła i oceniła Centralna Komisja Konkursowa, w skład której w chodzili przedstawiciele współorganizatorów. W 2023 r. komisja ta za najbezpieczniejsze uznała gospodarstwo Jolanty i Sławomira Tupikowskich z Wól- ki Zdunkówki w województwie lubelskim. Zwycięzcy zajmu- ją się produkcją roślinną na 210 ha gruntów, zdobyli główną 9 III miejsce – ANNA–BUD Sp. z o.o. za budowę Świętokrzyskiego Kampusu Laboratoryjnego Głów- nego Urzędu Miar w Kielcach. Budowa zgłoszona zosta- ła do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Kielcach. T rzy równorzędne nagrody Prezydenta Porozumienia dla Bezpieczeństwa w Budownictwie za wdrażanie stan- dardów Porozumienia otrzymały firmy: 9 SEEN Technologie Sp. z o.o. za rozbudowę oczyszczalni ścieków – program dostosowania jednostek wytwórczych w PGE GiEK S.A. Oddział Elektrownia Turów do konkluzji BAT, nominowana do etapu krajowego przez Okręgowy Inspektorat Pracy we Wrocławiu, 9 M&J Sp. z o.o. – budowa hali produkcyjno-magazynowej wraz z kompleksem biurowym i niezbędną infrastrukturą techniczną, nominowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Zielonej Górze, 9 DEKPOL Budownictwo Sp. z o.o. za budowę budynku hali produkcyjno-magazynowo-biurowej, nominowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Białymstoku. Rozbudowa oczyszczalni ścieków – program dostosowania jednostek wytwórczych w PGE GiEK S.A. Oddział Elektrownia Turów do konkluzji BAT Laureaci konkursu „Buduj bezpiecznie”, w towarzystwie Głównego Inspektora Pracy i Prezydenta Porozumienia dla Bezpieczeństwa w Budownictwie Budowa Świętokrzyskiego Kampusu Laboratoryjnego Głównego Urzędu Miar w Kielcach SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 238 ROZDZIAŁ 10 W ramach kampanii prewencyjnej „Legitna praca” nakła- dem wydawnictwa PIP ukazały się: „Pracownik młodo- ciany”, „Nowy pracownik. Obowiązki pracodawcy”, „Praca w wakacje”. Jak co roku zaktualizowano podstawowe wydawnictwo z zakresu prawa pracy: „Prawo pracy – pierwsze kroki”. Wśród nowości wydawniczych znalazła się m.in.: broszura „Karta nauczyciela. Praktyczne aspekty”. Poza ulotkami i broszurami wydrukowano plakaty pro - mujące kampanię „Legitna praca” i konkurs „Bezpiecz- nie od startu”. n agrodę – ciągnik rolniczy ufundowany przez prezesa KRUS. Nagrodę specjalną Głównego Inspektora Pracy za stosowa- nie udogodnień i rozwiązań technicznych zwiększających b ezpieczeństwo pracy w gospodarstwie rolnym otrzymali Dorota i Kazimierz Dąbrowscy z Dębowca w wojewódz- twie podkarpackim. K onkurs i działania podejmowane w ramach jego realiza- cji, w tym wizytacje gospodarstw rolników indywidualnych, p rzyczyniają się do wprowadzania zmian na rzecz bezpie- czeństwa pracy, jak również do zwiększenia bezpieczeństwa dz ieci w gospodarstwach rolnych. Z obserwacji wynika, że rolnicy chcą wprowadzać zmiany służące poprawie bezpieczeństwa, lecz potrzebują wsparcia, a nie zawsze wiedzą, kto prowadzi doradztwo w tym zakre - sie. Konkurs ten przyczynia się w istotny sposób do poprawy w arunków i bezpieczeństwa pracy, a uczestniczący w nim rolnicy indywidualni mogą liczyć na wsparcie m.in. przedsta - wicieli Państwowej Inspekcji Pracy, którzy podczas wizytacji gospodarstw na poszczególnych etapach konkursu udziela- ją porad technicznych i prawnych oraz doradzają, w jaki spo- sób zorganizować gospodarstwa zgodnie z zasadami bhp. 10.4. Działalność wydawnicza Państwowa Inspekcja Pracy od wielu lat wydaje publi- kacje z zakresu prawnej ochrony pracy, w tym bhp, któ- re są bezpłatnie dystrybuowane przez wszystkie jednostki u rzędu. W 2023 r. ich nakład wyniósł ogółem 132,4 tys. egzemplarzy . Wszystkie publikacje, zarówno nowości, jak i wydawnictwa z poprzednich lat, są dostępne w wersji elek- tronicznej na stronie internetowej inspekcji www.pip.gov.pl. P onadto okręgowe inspektoraty oprócz dystrybucji wydaw- nictw papierowych udostępniają uczestnikom działań pre- wencyjnych PIP publikacje w formie elektronicznej. W 2 023 r. zaktualizowano 24 tytuły oraz opublikowano 3 nowe. Drukiem ukazały się 24 publikacje. Na potrzeby działań prewencyjnych w rolnictwie wzno - wiono następujące tytuły: „Bezpiecznie ciągnikiem”, „Rolnik z awód niebezpieczny”, „Bezpiecznie na wsi”. Gospodarstwo Państwa Dąbrowskich nagrodzone przez Głównego Inspektora Pracy Przykładowe okładki nowości wydawniczych. Dobrostan człowieka w rolniczym środowisku pracy Egzemplarz bezpłatny www.pip.gov.pl ROLNICTWO www.bhpwrolnictwie.pl DobrostanRolnikow_KMietelska_B5.indd 12023-12-06 13:26:50 Prawo pracy www.pip.gov.pl KARTA NAUCZYCIELA Anna Ziółkowska PRAKTYCZNE ASPEKTY Egzemplarz bezpłatny www.pip.gov.pl KartaNauczyciela_AZiolkowska.indd 12023-11-08 14:17:34 Plakaty promujące kampanię i konkurs 11 Działalność krajowa i międzynarodowa Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 241 11. Działalność krajowa i między- narodowa 11.1. Współpraca krajowa Dynamicznie zmieniająca się sytuacja społeczno-go- spodarcza skłania Państwową Inspekcję Pracy do dosto- sowania metod działania w ramach ustawowych zadań, t akże w aspekcie realizacji zadań bazujących na współpra- cy z organami administracji publicznej, jednostkami samo- rządu terytorialnego wszystkich szczebli, organami nadzoru i kontroli warunków pracy, instytucjami działającymi w sfe- rze ochrony pracy oraz placówkami naukowo-badawczymi. W spółdziałanie z tymi podmiotami w 2023 r. oparte było na realizacji skonkretyzowanych zadań programowych oraz interwencyjnym reagowaniu na sygnały dotyczące Współdziałanie PIP z organami administracji publicznej, organami nadzoru nad warunkami pracy oraz innymi instytucjami działającymi w sferze ochrony pracy w latach 2021-2023 (wybrane dane liczbowe) Wyszczególnienie Kontrole wspólne Kontrole na wniosek organu współdziałającego Zawiadomienia o wynikach kontroli przeprowadzonych przez PIP 202120222023202120222023202120222023 Prokuratura144546369209204229 Zakład Ubezpieczeń Społecz- nych 0164614005951 278+56*1 549+97*1 785+69* Wojewoda2276175908109641 295 Najwyższa Izba Kontroli0002513413 KAS - Krajowa Administracja Skarbowa 0395644685469201 0241 086 Urzędy Górnicze292103113811 Urząd Dozoru Technicznego33671459549596618 Transportowy Dozór Techniczny24002261310 Urząd Transportu Kolejowego000232352 Państwowa Inspekcja Sanitarna853878681240188132 Inspekcja Ochrony Środowiska111262129263426 Państwowy Nadzór Budowlany73425181812313289 Inspekcja Transportu Drogowego01412912191418 Straż Pożarna112723536641 Policja199123173257210238355387363 Straż Graniczna2061321965549657428261 210 Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy 00131613446856 Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych 0007139102013 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów 0001121073783758 Marszałek Województwa0010212816182 Starosta / Prezydent Miasta01112199104243280332 Wójt / Burmistrz000787313934 Wojewódzki Urząd Pracy000305037564730 Powiatowy Urząd Pracy003312285315351347337 * informacje o nieprawidłowościach dot. formularza ZUS IWA SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 242 ROZDZIAŁ 11 naruszania przepisów prawa w ramach ochrony prawnej obywateli. Podejmowane wspólnie działania wynikały także z zaleceń i wniosków formułowanych podczas debat par - lamentarnych, posiedzeń Rady Ochrony Pracy, sejmowych Komisji do Spraw Kontroli Państwowej oraz Rodziny i Poli- tyki Społecznej. Państwowa Inspekcja Pracy skierowała do właściwych organów i urzędów 12,7 tys. powiadomień o wyni- kach kontroli. Ponadto na wniosek zainteresowanych s tron przeprowadzono 2,9 tys. kontroli, a wspólnie z innymi organami 481. ● Komisje Sejmowe i Senackie W okresie sprawozdawczym przedstawiciele Państwo- wej Inspekcji Pracy uczestniczyli w 14 posiedzeniach komi- sji sejmowych i podkomisji, rozpatrujących opracowania d otyczące warunków pracy oraz przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności w posiedzeniach: 9 Komisji do Spraw Kontroli Państwowej, podczas których przedstawiono opracowania związane z realiza- cją ustawowych zadań urzędu: −rozpatrzenie informacji Państwowej Inspekcji Pracy na temat analizy wypadków przy pracy w Polsce, z uwzględnieniem wybranych grup maszyn i urządzeń generujących duże ryzyko; −Informację Głównego Inspektora Pracy dotyczącą Programu działania Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r.; −rozpatrzenie i zaopiniowanie dla Komisji Finansów Publicznych rządowego projektu ustawy budżetowej na rok 2024 w zakresie części budżetowej 12 – Państwowa Inspekcja Pracy. 9 Komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz pod- komisji powołanych w ramach tego gremium, w czasie których dyskutowano m.in. na temat: −rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw ; −informacji dotyczącej założeń projektu ustawy o aktywności zawodowej ; −poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw . Ponadto kierownictwo Państwowej Inspekcji Pracy uczestniczyło w 4 posiedzeniach Senackich Komisji, w tym Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej, podczas których rozpatrywano m.in.: 9ustawę o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym; 9ustawę o zmianie ustawy o emeryturach pomosto - wych oraz niektórych innych ustaw; 9ustawę o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy oraz niektórych innych ustaw. ● Rada Ochrony Pracy W 2023 r. odbyło się 13 plenarnych posiedzeń Rady Ochrony Pracy przy Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej, podczas których zaprezentowano informacje i opracowania Państwowej Inspekcji Pracy dotyczące wyni- ków działalności urzędu. W śród poruszanych przez Radę tematów znalazły się takie zagadnienia jak: 9Strategia prewencji wypadków i chorób zawodowych w rolnictwie. 9Bezpieczeństwo i higiena pracy w leśnictwie (ocena ryzy - ka zawodowego, organizacja stanowiska pracy). 9Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy w latach 2020-2022. 9Kryzys migracyjny związany z wojną na Ukrainie a sytu - acja bezpieczeństwa i higieny pracy obywateli tego kraju świadczących pracę w Polsce w latach 2021-2022. 9Strategia kontroli i działań prewencyjnych dla sektora budowlanego. 9Zasady przeprowadzania oceny ryzyka i badania okolicz - ności wypadków przy pracy podczas wykonywania pracy zdalnej. 9Sprawozdanie z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2022 r. 9Edukacja w obszarze bezpieczeństwa i zdrowia jako pod - stawa budowania kultury bezpieczeństwa (z uwzględnie- niem okresu wczesnoszkolnego). 9Realizacja przez PIP kontroli wykazu stanowisk, na któ- rych są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz ewidencji pracowni- ków wykonujących te prace. 9Zakaz handlu i powierzania wykonywania pracy w handlu w niedziele i święta, obowiązujący na podstawie ustawy z dnia 10 stycznia 2018 roku o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni . 9Ocena stanu przestrzegania postanowień Rozporządze- nia Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/425 w kontekście znowelizowanych wymagań w odniesieniu do dyrektywy 89/686/EWG, na przykładzie wybranych grup środków ochrony indywidualnej. 9Projekt budżetu Państwowej Inspekcji Pracy na rok 2024. 9Program działania Państwowej Inspekcji Pracy na rok 2024. Zalecenia i wnioski Rady Ochrony Pracy formułowane w stanowiskach odnoszących się do sprawozdań z dzia - łalności Państwowej Inspekcji Pracy, jak również innych za gadnień będących przedmiotem obrad Rady znajdują odzwierciedlenie w realizowanych przez urząd działaniach nadzorczo-kontrolnych oraz prewencyjnych. ● Rada Dialogu Społecznego W roku sprawozdawczym, w ramach otrzymanego z rąk Prezydenta RP powołania do Rady Dialogu Społecznego z głosem doradczym, Główny Inspektor Pracy oraz jego Zastępcy uczestniczyli w 7 posiedzeniach plenarnych Rady Dialogu Społecznego. Dodatkowo z uwagi na tematykę posiedzeń Zespo - łów problemowych RDS, przedstawiciele urzędu wzięli udział we wspólnym posiedzeniu Zespołu problemowego ds. prawa pracy i Zespołu ds. rozwoju dialogu społecznego, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 243 podczas którego podjęto dyskusję na temat projektu usta- wy Ministra Rodziny i Polityki Społecznej o sporach zbiorowych pracy z dnia 9 lutego 2023 r . ● Współpraca z partnerami instytucjonalnymi Wszystkie działania krajowe podejmowane w roku 2023, które opierały się na współdziałaniu z organami administra- cji publicznej, organami nadzoru nad warunkami pracy oraz i nnymi instytucjami działającymi w sferze ochrony pracy miały na celu skuteczną realizację ustawowo wyznaczo - nych zadań Państwowej Inspekcji Pracy dostosowanych do intensywnie zmieniającej się rzeczywistości oraz potrzeb krajowego rynku pracy. W związku z niedawnym wydaniem nowych dyrektyw UE w sprawie rozszerzenia dotychczasowych uprawnień osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę oraz uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem, a także zapewnienia ochrony osobom zgłaszającym naru - szenia prawa Unii Europejskiej, jak również w kwestii ade- kwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii, Państwowa In spekcja Pracy podjęła dyskusję z kluczowymi partne- rami krajowymi odnośnie ww. rozwiązań prawnych przy- jętych przez ustawodawcę unijnego oraz proponowanych r egulacji polskiego prawa zmierzających do ich implemen- tacji. Do omówienia powyższych zagadnień – w ramach z organizowanej przez PIP konferencji „Wpływ pra- wa unijnego n a polskie prawo pracy – najnowsze regulacje” zaproszeni zostali wybitni eksperci z różnych ośrodków naukowych, zajmujący się problematyką euro- pejskiego prawa pracy. Swój punkt widzenia w trakcie k onferencji zaprezentowali także przedstawiciele: partne- rów społecznych, Kancelarii Prezydenta RP, Ministerstwa R odziny i Polityki Społecznej, jak również eksperci Pań- stwowej Inspekcji Pracy. Dzięki hybrydowemu formatowi w ydarzenia i zapewnionej transmisji on-line, w konferencji wzięło udział ponad 500 osób. Podkreśleniem dotychczasowej, dobrej współpracy z Ogólnopolskim Stowarzyszeniem Pracowników Służby BHP oraz Centralnym Instytutem Ochrony Pracy – Pań - stwowym Instytutem Badawczym był udział kierownictwa P IP we współorganizowanym przez OSPS BHP i CIOP-PIB Ogólnopolskim Forum Służby BHP „Wizja Zero”, nad którym patronat objęła Rada Ochrony Pracy przy Sej- mie RP oraz Minister Rodziny i Polityki Społecznej. Jednym z p unktów spotkania było uhonorowanie przez Główne- go Inspektora Pracy Odznaką Honorową za Zasługi dla O chrony Pracy osób szczególnie zasłużonych w dzia- łalności na rzecz poprawy warunków pracy. Ogłoszono t akże wyniki konkursu „Służba BHP – najlepszy doradca pracodawcy”, którego celem jest promowanie najbardziej zaangażowanych przedstawicieli służby BHP zatrudnio - nych w zakładach pracy oraz świadczących doradztwo bhp w charakterze specjalisty spoza zakładu pracy. Organiza- torem konkursu jest Zarząd Główny OSPS BHP, a partne- rem Państwowa Inspekcja Pracy. XXIII konferencja „Problemy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w polskim górnictwie” stanowiła kontynuację działań podejmowanych przez Państwową Inspekcję Pracy wspólnie z Wyższym Urzędem Górniczym na rzecz poprawy bezpieczeństwa pracy osób zatrudnio - nych w zakładach górniczych. Głównym założeniem wyda- rzenia była wymiana dobrych praktyk i wiedzy w zakresie b ezpieczeństwa i higieny pracy oraz współpracy wewnątrz- sektorowej. W trakcie wydarzenia Głównemu Inspektorowi Konferencja „Wpływ prawa unijnego na polskie prawo pracy – najnowsze regulacje” Ogólnopolskie Forum Służby BHP „Wizja Zero” XXIII konferencja „Problemy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w polskim górnictwie” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 244 ROZDZIAŁ 11 Pracy została wręczona Odznaka Honorowa Zasłużonego dla Bezpieczeństwa w Górnictwie, nadana przez Prezesa Wyższego Urzędu Górniczego. Współpraca ze Strażą Graniczną opierała się na posta- nowieniach porozumienia o współpracy zawartego w 2018 r. p rzez Głównego Inspektora Pracy i Komendanta Główne- go Straży Granicznej. W ramach tej współpracy odbyła się d oroczna narada służb PIP i SG poświęcona problematy- ce powierzania i wykonywania pracy przez cudzoziemców i m igracji zarobkowych na terytorium RP, jak również szko- lenie dla inspektorów pracy specjalizujących się w zagad- nieniach legalności zatrudnienia cudzoziemców z udziałem m .in. funkcjonariuszy regionalnego oddziału Straży Gra- nicznej. Współpraca z Urzędem do Spraw Cudzoziem- ców realizowana była m. in. w związku z funkcjonowaniem Europejskiej Sieci Migracyjnej, której działania na poziomie krajowym koordynowane są przez UdSC. Pracownicy UdSC uczestniczyli także w charakterze ekspertów w spotkaniach i szkoleniach doskonalących dla kadr PIP, prezentując sta - nowiska i opinie urzędu w sprawach związanych z pobytem c udzoziemców w Polsce w oparciu o procedurę tzw. zezwo- lenia jednolitego na pobyt i pracę. ● Współpraca z prokuraturą i sądami Współpraca z prokuraturą obejmowała trzy zasadnicze obszary: 9współpracę w zakresie ustalania okoliczności i przy - czyn śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych wypadków przy pracy, 9kontakty w ramach postępowań przygotowawczych wszczętych z zawiadomień inspektorów pracy o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, 9wymianę informacji i spotkania szkoleniowe. W ramach współpracy inspektorzy pracy przeprowadzali kontrole na wniosek prokuratury, udostępniali dokumentację z kontroli, a także byli przesłuchiwani w charakterze świad - ków w postępowaniach prowadzonych przez prokuraturę lub pod jej nadzorem. Organizowane były wspólne spotkania inspektorów pracy oraz prokuratorów, na których wymieniano się doświadcze - niami w zakresie prowadzonych postępowań w sprawach o p rzestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową. Konsultowano się także w kwestiach związanych z badaniem przyczyn i ustalaniem przebiegu wypadków przy pracy. Organizowano szkolenia, w których uczestniczyli przedstawiciele prokuratury, poświęcone m.in. prawnym aspektom mobbingu. Współpraca z sądami polegała głównie na udostępnia- niu na wniosek sądów dokumentacji z kontroli oraz udziela- niu informacji o wynikach kontroli. Dotyczyło to najczęściej p rzypadków związanych z łamaniem praw pracowniczych, jak również wydaniem dokumentacji z badania przyczyn i okoliczności wypadków przy pracy. Inspektorzy pracy występowali także przed sądami w charakterze oskarżycieli publicznych w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika i byli przesłuchiwani w charakterze świadków na okoliczność ustaleń dokonanych w toku kontroli. W ramach współpracy między organami podejmowane są działania zmierzające do wypracowania jednolitych prak - tyk i procedur mających na celu usprawnienie wzajemnej w spółpracy. Bieżąca wymiana informacji, jak również wspól- ne spotkania i szkolenia inspektorów pracy z sędziami i pro- kuratorami służą wzajemnej wymianie doświadczeń oraz p rzyczyniają się do skutecznej walki ze zjawiskiem przestęp- czości w zatrudnieniu. ● Współpraca na szczeblu regionalnym Regionalne formy współpracy PIP z partnerami, leżące w gestii poszczególnych okręgowych inspektoratów pra- cy, skupiały się w 2023 r. przede wszystkim na organizacji p rzestrzeni do dyskusji – w gronie wysokiej klasy eksper- tów ze środowiska naukowego, przedstawicieli partnerów s połecznych oraz jednostek terenowych partnerów instytu- cjonalnych urzędu – na najaktualniejsze tematy z obszaru t echnicznych i prawnych aspektów ochrony pracy. Takie podejście wpisuje się w aktualną politykę urzędu, której jednym z głównych założeń jest kreowanie wizerunku PIP jako instytucji otwartej na dialog i debatę ze wszystkimi interesariuszami szeroko pojętego rynku pracy. Wśród wydarzeń, których w całym kraju zorganizowano blisko 50, znalazły się: 9VII konferencja naukowa z cyklu „Nauka i praktyka w służ - bie człowiekowi pracy”, pod tytułem: „Urlop wypoczynko- wy – prawo czy obowiązek?”, której organizatorami był Okręgowy Inspektorat Pracy w Poznaniu oraz Uniwersy- tet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i w ramach któ- rej podnoszono m.in. kwestie dotyczące prawa do urlopu wypoczynkowego w świetle doświadczeń kontrolnych Państwowej Inspekcji Pracy oraz urlopów wypoczynko - wych w orzecznictwie sądów pracy i Sądu Najwyższego. 9VI ogólnopolska konferencja naukowa z cyklu „Nietypo- we stosunki zatrudnienia”, zorganizowana przez Cen- trum Nietypowych Stosunków Zatrudnienia Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego, Okręgowy Inspektorat Pracy w Łodzi oraz Studenckie Forum Niety - powych Stosunków Zatrudnienia Wydziału Prawa i Admi- nistracji UŁ, poświęcona analizie wpływu na rynek pracy procesów takich jak automatyzacja, algorytmizacja czy robotyzacja. 9Konferencja naukowa „Postępowanie kontrolne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Państwowej Inspekcji Pracy”, współorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pracy Konferencja naukowa „Urlop wypoczynkowy - prawo czy obowiązek?” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 245 we Wrocławiu oraz Odział ZUS we Wrocławiu, która przy- brała wymiar ogólnopolski, a jej celem było określenie miejsca postępowań kontrolnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Państwowej Inspekcji Pracy w syste - mie prawa z perspektywy ustawowych kompetencji obu instytucji. 9Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Praca zdal - na – podstawowe wyzwania dla stron stosunku pracy”, współorganizowana przez Okręgowy Inspektorat Pra- cy w Białymstoku i Wydział Prawa Uniwersytetu w Bia- łymstoku, w trakcie której omówiono zagadnienia: pracy zdalnej w kontekście kontroli organów PIP; powierzania pracownikowi wykonywania pracy zdalnej; odpowiedzial - ności za naruszenie przepisów o pracy zdalnej; dokonano analizy przepisów dotyczących dodatkowych świadczeń pieniężnych związanych z pracą zdalną oraz przedsta - wiono obowiązki pracodawcy w zakresie bhp przy pracy zdalnej, jak również przepisy dotyczące pracy zdalnej z perspektywy pracowników. 9Konferencja „Kształtowanie wewnątrzzakładowych źró - deł prawa pracy”, której organizatorami były Okręgowy Inspektorat Pracy w Zielonej Górze i Instytut Nauk Praw- nych Uniwersytetu Zielonogórskiego, a partnerami – NSZZ „Solidarność” w Zielonej Górze, NSZZ „Solidarność” w Gorzowie Wielkopolskim, Rada OPZZ Województwa Lubuskiego, Organizacja Pracodawców Ziemi Lubuskiej, Lubuska Organizacja Pracodawców, Zachodnia Izba Przemysłowo-Handlowa. 9Konferencja z cyklu „Godna praca to bezpieczna praca”, pod tytułem: „Współczesne uwarunkowania bezpiecznej pracy”, zorganizowana przez Zarząd Regionu Gdań - skiego NSZZ „Solidarność”, przy współudziale Okręgo- wego Inspektoratu Pracy w Gdańsku oraz Uniwersytetu Gdańskiego, na której poruszono kwestie dotyczące kul- tury bezpiecznej pracy w świetle doświadczeń kontrol- nych Państwowej Inspekcji Pracy oraz nowych wyzwań dla inspekcji pracy wynikających ze zmieniających się warunków zatrudnienia, jak również nieustających zmian w przepisach prawa pracy i ważnej roli związków zawodowych. ● Współpraca ze związkami zawodowymi Współpraca Państwowej Inspekcji Pracy z organizacja- mi związkowymi bazuje na sprawdzonych formach dzia- łania, przewidzianych ustawowo, które zakładają m.in. i nformowanie o tematyce i zakresie przeprowadzanych kontroli, analizowanie zgłaszanych uwag i spostrzeżeń, informowanie o wynikach kontroli i podjętych decyzjach oraz udzielanie porad i informacji z zakresu prawa pracy. Często stosowaną formą współpracy są także kontrole przeprowadzane na wniosek organizacji związkowych oraz społecznych inspektorów pracy. Współdziałanie z partne - rami społecznymi Państwowej Inspekcji Pracy ma duże z naczenie, ponieważ wzmacnia przekaz i pozytywnie wpły- wa na poziom skuteczności działań zarówno kontrolnych, j ak i prewencyjno-promocyjnych, realizowanych centralnie, i na szczeblu okręgowych inspektoratów pracy. Każdego roku w programie działania Państwowej Inspekcji Pracy uwzględnianych jest wiele propozycji, uwag i opinii zgła - szanych przez organizacje związkowe. W r oku sprawozdawczym znaczenie dotychczasowej współpracy ze stroną społeczną oraz potrzeba jej wzmoc - nienia i ugruntowania znalazły swój wyraz w podpisaniu przez Głównego Inspektora Pracy oraz trzy reprezentatyw- ne centrale związkowe (OPZZ, NSZZ „Solidarność” i FZZ) p orozumień w sprawie zasad współdziałania w zakresie ochrony pracy. 11.2. Współpraca międzynarodowa W 2023 r. współpraca międzynarodowa Państwowej Inspekcji Pracy związana była z realizacją priorytetów Komi- sji Europejskiej w obszarze szeroko rozumianej ochrony pra- cy, a także z dotychczasowym, aktywnym współdziałaniem u rzędu z międzynarodowymi instytucjami i organizacjami działającymi na rzecz usprawnienia transgranicznego egze - kwowania prawa, ochrony praw pracowników mobilnych, zwalczania pracy nierejestrowanej czy rozwoju pracy zdalnej i platformowej. Podążając za kierunkami europejskich zja - wisk w obszarze zatrudnienia, urząd dążył do optymalizacji swojej działalności kontrolnej i pozakontrolnej m.in. poprzez analizę sprawdzonych rozwiązań partnerów zagranicznych. Służył temu udział kierownictwa i ekspertów PIP w między - narodowych wydarzeniach, pracach unijnych grup robo- czych i innych gremiów, umożliwiających wymianę wiedzy, d oświadczeń i dobrych praktyk. Główny Inspektor Pracy, jako członek SLIC, uczestniczył w 83. posiedzeniu plenarnym Komitetu Wyższych Inspektorów Pracy , zorganizowanym w ramach Prezyden- cji Szwecji w Radzie UE, podczas którego: zaakceptowano u aktualnioną wersję e-podręcznika na temat transgranicz- nego egzekwowania prawa, wybrano przedstawiciela PIP d o roli przewodniczącego Grupy Roboczej SLIC do spraw ogólnych aspektów egzekwowania prawa oraz przyjęto zgło - szenie eksperta PIP do zespołu SLIC do spraw oceny sys- temu inspekcji pracy w Luksemburgu w 2024 r. Konferencja D nia Tematycznego w Sztokholmie koncentrowała się wokół zagadnienia czynników kognitywnych związanych z bhp, Konferencja naukowa „Praca zdalna – podstawowe wyzwania dla stron stosunku pracy” SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 246 ROZDZIAŁ 11 w tym np. pojęć ergonomii poznawczej, niedociążenia i prze- ciążenia poznawczego czy zagrożeń kognitywnych w pracy ( także zdalnej) i zarządzania nimi. Główny Inspektor Pracy wziął także udział w 84. posiedzeniu plenarnym SLIC w trakcie Prezyden- cji Hiszpanii w Radzie UE. Uczestnicy zaakceptowali zbior- cze tabele z danymi statystycznymi inspekcji krajowych za 2 021 r., przyjęli „Wspólne standardy programu szkoleniowe- go dla inspektorów pracy” oraz wysłuchali raportu o stanie p rzygotowań do kampanii SLIC 2024 „Wypadki przy pracy”. Towarzyszącą obradom konferencję poświęcono śródokre - sowemu przeglądowi „Strategicznych ram UE w dziedzi- nie bhp na lata 2021-2027: bezpieczeństwo i higiena pracy w zmieniającym się świecie pracy”. Dyskutowano również na temat zagrożeń psychospołecznych dla inspektorów pra - cy i w przedsiębiorstwach oraz wyzwań dla inspekcji pracy wynikających ze zmian klimatu. W roku sprawozdawczym Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała swoją aktywność w stałych grupach roboczych SLIC do spraw: strategii, nowych zagrożeń dla bezpieczeństwa i zdrowia zawodowego (EMEX), bhp pracowników mobilnych, czynników biolo - gicznych (BIOLEX), dyrektywy maszynowej (MACHEX), chorób o długim okresie utajenia wywołanych naraże- niem na substancje chemiczne (LL CHEMEX), ogólnych a spektów egzekwowania prawa (GEA). Jednocześnie w ramach bieżących inicjatyw realizowanych pod egidą Komitetu SLIC, przedstawiciele PIP współpracowali przy opracowaniu materiałów grupy roboczej przygotowującej kampanię SLIC 2024 „Wypadki przy pracy”, brali udział w ocenie systemu inspekcji pracy w Austrii, uczestniczyli w szkoleniu dla szkoleniowców, będącym wynikiem projek - tu podgrupy Machex pod nazwą „Szkolenie inspektorów w zakresie inspekcji dotyczących bezpieczeństwa sprzętu roboczego”. Podobnie jak w latach poprzednich, nasz urząd w pełni uczestniczył w wymianie informacji w ramach Komitetu SLIC za pośrednictwem systemu KSS ( ang. Knowledge Sha- ring Site ). W systemie KSS pojawiły się 43 pytania (naj- więcej od czasu powstania sieci), w tym 5 z grup roboczych S LIC, na które PIP odpowiedziała terminowo. Jedno zapyta- nie zostało zamieszczone przez nasz urząd i dotyczyło dele- gowania kierowców. W z wiązku z corocznymi spotkaniami inspekcji pracy z państw Grupy Wyszehradzkiej, delegacja Państwo- wej Inspekcji Pracy uczestniczyła w obradach w Koszycach, p odczas których przedstawiciele Czech, Słowacji, Węgier i Polski omówili wybrane aspekty działalności swoich urzę - dów, a w wyniku dyskusji zgodzili się, że aktualnie jednym ze wspólnych wyzwań dla inspekcji pracy w krajach Grupy V4 są kwestie związane z aktywnością zawodową uchodźców z Ukrainy. W 2023 r. eksperci PIP kontynuowali swoje zaangażo - wanie w działania Grup Współpracy Administracyj- nej (ADCO) do spraw urządzeń ciśnieniowych i do spraw dyrektywy maszynowej, które podejmowały zagadnienia nadzoru rynku, unijnej sieci zgodności produktów, nowego rozporządzenia dotyczącego maszyn i nowelizacji przewod - nika do dyrektywy maszynowej. W tym samym roku polska inspekcja współpracowała w szerokim zakresie z Europejskim Urzędem ds. Pracy (ELA) . Grupa Robocza ds. Inspekcji, w której PIP jest sta- łym członkiem, omawiała nowe inicjatywy realizowane lub k oordynowane przez ELA, w tym: nowe narzędzia analitycz- ne proponowane przez ELA państwom członkowskim jako w sparcie, a także planowane na 2024 r. działania transgra- niczne w sektorach hotelarsko-gastronomicznym, transportu i budownictwa. Dodatkowo eksperci PIP zaangażowani byli w spotkania poświęcone kampanii informacyjnej ELA obej - mującej sektor budownictwa. W ramach Programu Wymiany Personelu ELA, delegacja PIP złożyła wizytę studyjną w Belgii, podczas której omówio - no: zasady zatrudniania cudzoziemców w Polsce, zagadnie- nia delegowania pracowników do Belgii, w szczególności o bywateli państw trzecich kierowanych przez przedsiębior- stwa z siedzibą w Polsce do pracy w sektorze budowlanym, p owiązane kwestie bhp, a także delegowanie kierowców w międzynarodowym transporcie drogowym. Elementem praktycznym była wizyta kontrolna na placu budowy. Polska inspekcja również była organizatorem wizyty obję - tej Programem Wymiany Personelu ELA – delegacji estoń- skiej inspekcji pracy w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Gdańsku. Gości zapoznano z organizacją, rolą i zadania- mi PIP, metodologią kontroli, a także przekazano informacje n a temat współpracy z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i urzędami skarbowymi w sprawach dotyczących delegowa - nia pracowników do Polski. Analogiczne szczegóły przed- stawiła strona estońska, zaś cennym dopełnieniem części t eoretycznej były wizyty kontrolne w stoczniach. Podczas konferencji Europejskiego Urzędu ds. Pracy w Bratysławie Państwowa Inspekcja Pracy została nagro - dzona w konkursie dotyczącym dobrych praktyk. Uznanie E LA zyskała kampania informacyjno-edukacyjna PIP „Czas pracy kierowców a wypadki drogowe” oraz projekt „Działa - nia komunikacyjne i doradztwo Państwowej Inspekcji Pracy dla uchodźców z Ukrainy podejmujących pracę w Polsce”. Wspólna kontrola polskich i niemieckich inspektorów w Poczdamie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 247 W roku ubiegłym PIP przekazała do ELA, jako opis dobrej praktyki, informacje o 3-letniej kampanii kontrolno-prewen- cyjnej „Budowa. STOP wypadkom!” Polscy inspektorzy pracy uczestniczyli jako obser- watorzy w k ilku wspólnych kontrolach transgranicz- nych (przy wsparciu ELA) na budowach w Belgii, Republice Czeskiej, Niemczech, Holandii i we Włoszech, w związku z wykonywaniem na nich pracy przez obywateli polskich oraz planami służb inspekcyjnych tych państw w zakresie weryfi - kacji legalności zatrudnienia, zgłoszenia do ubezpieczenia s połecznego i przestrzegania przepisów o delegowaniu. Na podobnych zasadach PIP była gospodarzem wspól - nej kontroli przeprowadzonej we współpracy z Holenderskim Urzędem ds. Pracy na terenie dwóch województw, która dotyczyła działalności podmiotów kierujących osoby do pra - cy na terytorium Holandii. W ubiegłym roku przedstawiciel urzędu, wypełniając swoją funkcję współprzewodniczącego grupy robo- czej ELA – Europejskiej Platformy ds. Przeciwdzia- łania Pracy Nierejestrowanej (UDW) , uczestniczył w jej posiedzeniach plenarnych, poświęconych m.in. niezadekla- rowanej pracy zdalnej i dobrym praktykom we współpracy o rganów egzekwowania prawa pracy i przepisów socjalnych z organizacjami pozarządowymi. Dodatkowo przewodniczył on spotkaniu podgrupy Platformy UDW ds. zapobiegania pracy nierejestrowanej wśród uchodźców z Ukrainy, na któ - rym omówiono działania instytucji europejskich i krajowych p odejmowane w celu ich wspierania. Ponadto pracownicy inspekcji brali udział w wie- lu wydarzeniach zorganizowanych przez Europejski U rząd ds. Pracy , poświęconych różnorodnym zagadnie- niom, takim jak np.: działania informacyjne dotyczące pra- cy sezonowej, wyzwania związane z pracą transgraniczną w s ektorze budownictwa, aspekty pracownicze i socjalne w międzynarodowym transporcie drogowym, delegowanie (także wielopoziomowe) obywateli państw trzecich i przez agencje pracy tymczasowej, zatrudnienie „wielopaństwo - we”, problem fałszowania dokumentów, sztuczna inteligen- cja i algorytmy w procesie oceny ryzyka, rola i wyzwania dla o rganów krajowych w związku z cyfrowymi platformami pracy. W 2023 r. przedstawiciele PIP w dalszym ciągu uczest - niczyli w programie IMI-Prove, mającym na celu poprawę funkcjonowania Systemu Wymiany Informacji na Rynku Wewnętrznym (IMI) oraz w działaniach grupy ekspertów zajmującej się wypracowaniem elektronicznego oświad - czenia (e-deklaracji) o delegowaniu pracowników. W roku sprawozdawczym kontynuowano zaangażowa- nie PIP w projekt Eurodelegowanie, którego założeniem jest zacieśnienie współpracy pomiędzy instytucjami i organi- zacjami partnerskimi w sprawach związanych z delegowa- niem pracowników, a tematem przewodnim jego aktualnej, s zóstej już edycji jest obecność na europejskich rynkach pracy obywateli państw trzecich. Zrealizowana w ramach projektu wizyta delegacji PIP w Norwegii służyła poznaniu metodyki kontroli prowadzonych przez inspektorów norwe - skich w zakresie warunków pracy (jej wymiaru i wynagro- dzeń), legalności zatrudnienia cudzoziemców i delegowania p racowników na terytorium Norwegii w celu świadczenia usług. Podczas rewizyty delegacji norweskiej w OIP Biały - stok przeprowadzono kontrole w dwóch przedsiębiorstwach produkujących prefabrykowane domy modułowe. W ramach kontaktów dwustronnych zorganizowa- no spotkanie delegacji PIP i służb kontrolnych Austrii, poświęcone przeglądowi obowiązujących przepisów krajo- wych, a także przybliżeniu struktury, kompetencji i współ- pracy organów krajowych zaangażowanych w realizację z adań w obszarze delegowania pracowników i obsługę wniosków kierowanych za pośrednictwem Systemu Wymia - ny Informacji na Rynku Wewnętrznym (IMI). Centralnym punktem ubiegłorocznej wizyty kierownic- twa czeskiej inspekcji pracy w Polsce było podpisanie Protokołu o współpracy i wymianie informacji, zaś część merytoryczna spotkania koncentrowała się na działalności kontrolno-nadzorczej obu instytucji, polskiej strategii prewencji w sektorze budowlanym, a także kwestiach kontroli delegowa - nia pracowników i powiązanej z tym współpracy dwustronnej. W 2 023 r. delegacja kierownictwa PIP, w trakcie wizy- ty studyjnej w norweskiej inspekcji pracy, miała okazję do wymiany informacji na temat przeciwdziałania pracy niere- jestrowanej, przyszłości pracy i nowych wyzwań dla inspek- cji pracy oraz perspektyw wykorzystania w działaniach in stytucji nowoczesnych technologii i sztucznej inteligencji. Z kolei celem oficjalnej wizyty delegacji PIP w Londy- nie było spotkanie z przedstawicielami brytyjskiej służby dochodzeniowej do spraw zwalczania nadużyć finanso- wych, poświęcone omówieniu przestępstw i nieprawi- dłowości wykrywanych przez polskie i brytyjskie organy k ontrolne w obszarze zatrudnienia. W 2023 r. partnerzy PIP często korzystali ze specja - listycznej wiedzy ekspertów urzędu, którzy występowa- li jako prelegenci podczas różnych wydarzeń. Podczas w arsztatów w ramach projektu „Wzmocnienie systemu zarządzania migracjami w Republice Mołdawii” eks- pert urzędu wyjaśnił jakie są wymogi prawne legalnego z atrudnienia cudzoziemców na terytorium Polski oraz zasa- dy kontroli tego zagadnienia przez PIP. Z kolei w trakcie warsztatów Federalnego Instytutu Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy w Niemczech (BAuA) na temat tren- dów w praktykach inspekcyjnych w Europie, delegat naszej Wizyta kierownictwa czeskiej inspekcji pracy w Polsce SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 248 ROZDZIAŁ 11 inspekcji przybliżył słuchaczom założenia strategii wzmo- żonego nadzoru i obniżania poziomu ryzyka zawodowego, a w k onsekwencji liczby zdarzeń wypadkowych w zakła- dach o wysokiej skali zagrożeń zawodowych. D zięki międzynarodowej współpracy eksperci PIP nie tylko promują polskie doświadczenia na świecie, ale rów - nież poszerzają swoje kompetencje zawodowe, jak cho- ciażby dzięki serii szkoleń zrealizowanych przez Europejską Sieć ds. Zgodności Produktów , doty- czących m.in. urządzeń gazowych, pojazdów silnikowych c zy ograniczenia stosowania substancji niebezpiecznych w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym. Ubiegłoroczna aktywność międzynarodowa Państwowej Inspekcji Pracy była wynikiem realizacji zobowiązań z tytu - łu członkostwa w wymienionych grupach i organizacjach, a j ednocześnie wynikała z potrzeby wzmacniania tych obszarów współpracy z partnerami zagranicznymi, które związane były ze zjawiskami obserwowanymi na polskim i europejskim rynku pracy. Umożliwiła rozbudowanie bazy wiedzy urzędu o szeroki wachlarz aktualnych zagadnień merytorycznych, wymianę doświadczeń i poznawanie roz - wiązań mogących stanowić inspirację w działalności PIP. U mocniła też wizerunek urzędu jako instytucji skutecznej, nowoczesnej i aktywnej. 11.3. Działania komunikacyjne i wizerunkowe PIP W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała bli- ską współpracę z mediami w celu kreowania wizerunku urzędu jako rzetelnego, wiarygodnego i skutecznego part- nera pracowników i pracodawców. Oprócz działań reaktyw- nych – udzielania odpowiedzi na dziennikarskie zapytania, p rowadzone były działania proaktywne. Politykę medialną Głównego Inspektoratu Pracy wspierały wszystkie tereno - we ośrodki PIP. W każdym z 16 okręgowych inspektoratów pracy funkcjonuje rzecznik prasowy, a w Głównym Inspek- toracie Pracy – Biuro Informacji GIP, którym kieruje rzecznik p rasowy GIP. Czuwa on nad jednolitym przekazem i spójną polityką informacyjną inspekcji. Rok 2023 charakteryzował się dużą aktywnością medialną Głównego Inspektora Pracy. Katarzyna Łażew - ska-Hrycko była gościem mediów o zasięgu ogólnopol- skim, m.in.: −Polsat News (specjalne poranne wydanie programu); −„Onet Rano”; −„Sygnały Dnia”, Radiowa Jedynka; −Radiowa Trójka. Główny Inspektor Pracy udzielił też wielu wywiadów pra - sowych, z których najobszerniejsze ukazały się w „Dzienniku Gazecie Prawnej”, w Polskiej Agencji Prasowej i w „Tygo- dniku Solidarność”. Członkowie kierownictwa wielokrotnie p rzyjmowali zaproszenia mediów lokalnych, stąd obecność Katarzyny Łażewskiej-Hrycko w studiu TVP3 Gorzów Wiel - kopolski, Radia Poznań czy Radia Kraków. Dziennikarzy najbardziej interesowały kwestie doty- czące bieżącej sytuacji gospodarczej, politycznej i spo- łecznej. Najczęściej pytali o zatrudnienie cudzoziemców, z właszcza obywateli Ukrainy w kontekście trwającej już dru- gi rok wojny z rosyjskim agresorem. Inny powracający temat t o regulacje dotyczące pracy zdalnej, nierównego traktowa- nia kobiet i mężczyzn na rynku pracy czy mobbingu. Z naczącym kanałem komunikacji jest profil Główne- go Inspektoratu Pracy na platformie X (dawniej Twit- ter). Służy on przede wszystkim bieżącemu informowaniu o udziale członków kierownictwa w konferencjach, debatach i spotkaniach publicznych. Za pośrednictwem konta infor - mowano także o nagraniach podcastowych i komunikatach zamieszczanych na stronie internetowej www.pip.gov.pl. Dodatkowo konto służyło do dzielenia się treściami zamiesz - czanymi na kontach okręgowych inspektoratów pracy, aby poszerzać zasięgi poszczególnych wpisów. Nowym kanałem działalności medialnej stał się LinkedIn – ważny nie tylko z perspektywy wizerunkowej, ale przede wszystkim komunikacyjnej. Największą popu - larnością w 2023 r. cieszył się post dotyczący przyznania n agród dla dziennikarzy i influencerów „Salus Publica”, któ- ry miał 2 303 wyświetlenia. W 2 023 r. został uruchomiony nowy portal Państwo- wej Inspekcji Pracy , który zastąpił dotychczasową stronę PIP i strony jednostek organizacyjnych urzędu. Przy jego projektowaniu uwzględniono zarówno aktualne wymagania dotyczące prowadzenia stron przez instytucje publiczne, jak i zastosowano nowoczesne podejście do projektowa - nia stron internetowych, bazujące na badaniach i analizie z achowań użytkowników. Punktem wyjścia w projektowa- niu było skierowanie strony do najważniejszych odbiorców ( pracodawców i pracowników) oraz dostosowanie treści do ich potrzeb i oczekiwań. W pracach PIP zastosowała podej - ście uwzględniające UX (User Experience – doświadczenie użytkownika przełożone na funkcje strony internetowej) oraz UI (User Interface – interfejs użytkownika zaprojek - towany w sposób ułatwiający korzystanie z portalu). Waż- nym etapem prac nad nowym portalem było badanie jego u żyteczności. Wzięli w nim udział zróżnicowani wieko- wo respondenci: pracownicy i pracodawcy, a także oso- by wchodzące na rynek pracy. Oddzielnie przetestowano w ersję na desktop i na urządzenia mobilne. Cały proces projektowy zapewnił zgodność architektury informacji, funk - cjonalności oraz projektu graficznego portalu z zasadami UX i UI design. Ze względu na rosnącą liczbę osób korzy- stających ze strony urzędu na urządzeniach mobilnych, z wrócono szczególną uwagę na optymalizację wersji mobile portalu PIP. Nie tylko zapewniono responsywność (auto - matyczne dostosowywanie się treści do rozmiaru ekranów urządzeń) portalu, ale również zastosowano nowe rozwią- zania projektowe, ułatwiające korzystanie ze stron inspekcji na telefonach komórkowych. Podejście skoncentrowane na odbiorcach i ich pozytyw - nych doświadczeniach (przejrzystość, łatwość korzystania, intuicyjność) zaowocowało zupełnie nowym sposobem pre- zentowania treści na stronie z podziałem na pracodawców, p racowników i służby bhp. Dla każdej z grup docelowych przygotowano m.in. niezbędniki zawierające kompendium informacji, porady prawne oraz pytania i odpowiedzi. Baza SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 249 Dzięki nowej witrynie internetowej odświeżoną formę zyskał magazyn „Inspektor Pracy”. Wyłącznie interne- towe wydanie miesięcznika przystaje do obecnych wymo- gów technicznych, zwłaszcza do urządzeń mobilnych. W 2 023 r. ukazało się jego 9 numerów, z czego trzy podwój- ne. Na łamach pisma tradycyjnie omawiana była tematyka z wiązana z obszarem działań i profilem urzędu, teksty doty- czyły m.in. bezpieczeństwa na placach budów, rozliczania c zasu pracy, urlopów, ochrony wynagrodzenia, umów o pra- cę i organizacji pracy. Warto podkreślić, że redakcja sięgnęła t eż po treści obecne w przestrzeni społeczno-medialnej, jak np. dotyczące mobbingu. Magazyn na bieżąco prezentował skalę działań PIP, relacjonując organizowane przez urząd konferencje, konkursy, działania promocyjno-prewencyjne (np. „O bezpieczeństwie na budowach w całej Polsce” – podsumowanie Tygodnia Bezpieczeństwa w każdym z okrę - gowych inspektoratów pracy). Informował też o sukcesach i o siągnięciach inspekcji, m.in. o wyrokach sądowych zgod- nych z interpretacją przepisów przez PIP czy nagrodach p rzyznanych przez Europejski Urząd ds. Pracy. Ważnym elementem polityki medialnej jest stałe uczestnictwo przedstawicieli inspekcji pracy w audy- cjach radiowych . W 2023 r. pracownicy OIP w Białym- stoku gościli w 10 audycjach z serii „Masz prawo” w Radiu B iałystok. Z kolei OIP w Olsztynie w ramach współpracy z „Gazetą Olsztyńską” zainicjował cykl programów „Ekspert radzi”. Pojawiały się one raz w miesiącu w okresie od marca do grudnia 2023 r. Przedstawiciele OIP w Kielcach cyklicz - nie uczestniczyli w porannej rozmowie Radia eM Kielce „ Prawdę mówiąc”. Na terenie działania OIP Poznań szcze- gólne zainteresowanie problematyką związaną z prawem p racy wykazywało Radio Poznań, przedstawiciele inspekcji uczestniczyli w 18 audycjach. W ramach projektu „Godna praca to bezpieczna praca” zrealizowano 4 nagrania dla Radia Gdańsk z udziałem przedstawicieli OIP w Gdańsku. Uzupełnieniem stałej obecności przedstawicieli PIP w audycjach były dyżury eksperckie dla słuchaczy i widzów, w trakcie których zainteresowani mogli uzyskać poradę prawną. O dobre relacje z mediami dbano również podczas licznych wydarzeń organizowanych lub współorga - nizowanych przez PIP. S tałe kontakty ze światem mediów zaowocowały uru- chomieniem w 1989 r. konkursu Głównego Inspektora Pracy dla dziennikarzy . Jego uczestnikami są dziennika- rze mediów ogólnopolskich, regionalnych i lokalnych, auto- rzy materiałów prasowych, internetowych, audycji radiowych i programów telewizyjnych, które przedstawiają problematy- kę ochrony pracy, działania ustawowe Państwowej Inspekcji P racy, a przy tym wyróżniają się profesjonalizmem, walora- mi popularyzatorskimi i publicystycznymi. W 2023 r. po raz p ierwszy wśród laureatów konkursu znalazł się influencer. Za przygotowane podcasty nagrodę Głównego Inspektora Pracy otrzymała współpracująca z OIP w Krakowie Angelika Broniewska, prezes Zarządu Fundacji IPomocni.pl. Nagro - dzone podcasty dotyczyły przestrzegania przepisów prawa p racy i bhp (kontrole PIP, bezpieczeństwo na budowie, oce- na ryzyka zawodowego). W 2023 r. nagrody i statuetki „Salus p orad prawnych oraz pytań i odpowiedzi jest systematycz- nie rozwijana. Z m yślą o osobach zainteresowanych tematyką prawa pracy, które chcą wziąć udział w bezpłatnych wydarze - niach organizowanych w całej Polsce przez PIP, przygo- towano moduł – interaktywny kalendarz. Internauta może s prawdzić, jakie szkolenia, konferencje, webinaria i semi- naria odbędą się w wybranym przez niego miesiącu. Wyni- ki może sortować ze względu na rodzaj wydarzenia, tryb ( on-line, stacjonarny) i miejsce (województwo). Po wybraniu wydarzenia internauta może się na nie zapisać. Na pod - stronie kalendarza i na stronie głównej portalu wyświetlane są nadchodzące wydarzenia. Dla łatwiejszego znalezienia informacji użytkownicy mogą korzystać nie tylko z wyszukiwarki przeznaczonej dla całego portalu PIP, ale również z oddzielnych wyszuki - warek w modułach „Porady prawne” oraz „Pytania i odpo- wiedzi”. Przy projektowaniu portalu brano pod uwagę t o, że internauci w różny sposób poruszają się na stronach internetowych. Dlatego też do tych samych treści użytkow - nicy portalu mogą dotrzeć w różny sposób. Ponadto w kilku modułach mogą sortować informacje po wcześniej zdefi- niowanych kategoriach. K olejnym sposobem na ułatwienie internautom znale- zienia treści jest chatbot z funkcją głosową. Użytkownicy m ogą zadawać pytania zarówno pisemnie, jak i za pomocą głosu i otrzymują odpowiedzi jednocześnie w obydwu for - mach. To nowoczesne technologicznie rozwiązanie będzie stale rozwijane. Kalendarz wydarzeń organizowanych przez PIP Chatbot z funkcją głosową SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 250 ROZDZIAŁ 11 Publica” odebrali: Małgorzata Kuźma (Magazyn „Solidar- ność”); Magdalena Maria Bukowiecka (Gazeta Olsztyńska); A ngelika Broniewska (Fundacja IPomocni.pl); Jacek Kosiak (Radio Poznań); Artur Steciąg (Radio Zachód) oraz Krzysz - tof Nakonieczny (Magazyn „Forbes”). 11.4. Działalność Ośrodka Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy Jako jeden z nielicznych europejskich urzędów inspek- cji pracy Państwowa Inspekcja Pracy w Polsce dysponuje w łasną placówką edukacyjno-szkoleniową, dzięki któ- rej ma możliwość doskonalić własną kadrę inspektorską o raz przeprowadzać kursy aplikacyjne dla kandydatów na inspektorów pracy. Szczycący się ponad 70-letnią historią i działający aktualnie w oparciu o ustawę z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy Ośro- dek Szkolenia PIP we Wrocławiu posiada nowocześnie u rządzone i specjalistycznie wyposażone sale wykładowe i seminaryjne, odpowiadające wymaganiom oferty szko - leniowej kierowanej zarówno do własnych pracowników, jak również do partnerów społecznych i instytucjonal- nych. Ośrodek dysponuje hotelem, którego infrastruktura j est w pełni wykorzystywana przy organizacji wszelkiego rodzaju wydarzeń odbywających się OS PIP przez cały rok. Budynek hotelu, będący przykładem eksperymen - talnego budownictwa okresu międzywojennego, został z aprojektowany przez Hansa Scharouna jako jeden z ele- mentów wrocławskiej wystawy z roku 1929 „Mieszkanie i M iejsce Pracy” (WUWA). W 2023 r. Ośrodek Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy zorganizował i przeprowadził łącznie 131 przedsię- wzięć szkoleniowych i innych związanych ze szkoleniami (stacjonarnych, zdalnych i hybrydowych), w których uczest- niczyło 5 474 osób. W 116 szkoleniach przygotowujących i doskonalących kadrę PIP oraz w innych formach edukacyjnych realizowa - nych na rzecz urzędu uczestniczyło 4 489 osób – co stanowi 82% ogólnej liczby przeszkolonych, z czego: − 164 osoby uczestniczyły w 6 Aplikacjach Inspektorskich, z których w 2023 r. – 21 osób z 83. Aplikacji Inspektorskiej i 17 osób z 84. Aplikacji Inspektorskiej uzyskało uprawnie- nia inspektora pracy ( łącznie – 38 osób), −3 160 osób wzięło udział w 98 szkoleniach: okresowych w ramach kategorii I, doskonalących w ramach kategorii II-V oraz w naradach w ramach kategorii VI – organizo - wanych w oparciu o Plan Szkoleń Centralnych w formie stacjonarnej lub zdalnej, − 1 165 osób brało udział w 12 innych przedsięwzięciach organizowanych lub zleconych przez PIP tj. w konfe- rencjach, Forum Ochrony Pracy, posiedzeniach Rady Programowo-Metodycznej OS PIP, posiedzeniu Komi- sji Prawnej, wizycie delegacji Czeskiego Urzędu Pracy, posiedzeniu zespołu ds. dyscyplinarnych oraz w spotka- niach i postępowaniach kwalifikacyjnych. W 15 szkoleniach organizowanych dla innych podmio- tów uczestniczyło 985 osób – co stanowi 18% ogólnej licz- by osób przeszkolonych. Doskonalenie zawodowe pracowników PIP W oparciu o zatwierdzony przez GIP Plan Szkoleń Centralnych, w 2023 r. Ośrodek Szkolenia przeprowadził 98 szkoleń i narad szkoleniowych ujętych w kategoriach I – VI. Szkolenia i narady odbywały się w formie stacjonarnej i zdalnej (przy pomocy MS Teams). Kategoria I – obowiązkowe szkolenia okresowe dla pra- cowników wykonujących czynności kontrolne P rzeprowadzono łącznie 9 szkoleń okresowych, w tym: − 7 szkoleń dla 221 pracowników mianowanych wykonujących czynności kontrolne w P I P, −2 szkolenia dla 48 pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę wykonujących czynności kontrolne w PIP – absolwentów 78. oraz 5. Zaocznej Aplikacji Inspektorskiej. Szkolenia okresowe powiązane są z programem działa - nia Państwowej Inspekcji Pracy oraz priorytetami działań u rzędu, wynikającymi z tych programów. Celem szkoleń jest uzupełnienie i pogłębienie wiedzy, skonfrontowa - nie dotychczasowych umiejętności, a także nabywanie przez uczestników aktualnej wiedzy wynikającej z bieżą- cych zadań PIP. Efektem szkoleń jest stałe utrzymywanie działalność szkoleniowa OS PIP Nazwa przedsięwzięcia Liczba Liczba uczest- ników Aplikacje Inspektorskie6164 Szkolenia doskonalące i narady szkoleniowe 983 160 Konferencje, inne narady, spotka- nia i szkolenia na rzecz PIP 121 165 Szkolenia dla Partnerów Społecznych PIP 7439 Szkolenia dla rzeczoznawców ds. bhp121 Szkolenia dla innych podmiotów7525 Podsumowanie1315 474 Ośrodek Szkoleniowy Państwowej Inspekcji Pracy SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 11 251 obecności urzędu w mediach społecznościowych, treningu antystresowego. W 5 szkoleniach kategorii IV uczestniczyły łącznie 144 osoby. Kategoria V – szkolenia doskonalące dla kadry kierow- niczej PIP W kategorii V zorganizowano szkolenia dotyczące: kon- troli zarządczej, zarządzania pod presją czasu i zadań, o ceny pracy i informacji zwrotnej zwiększającej efektyw- ność pracowników, warsztatów językowych z zakresu two- rzenia pism urzędowych. W 5 szkoleniach kategorii V uczestniczyło łącznie 109 osób . Kategoria VI – narady szkoleniowe dla wybranych grup pracowników PIP Narady kategorii VI poświęcone były m.in.: finansom publicznym, ochronie danych w PIP, realizacji kampanii i programów prewencyjnych, edukacyjnych i informacyj - nych, przetwarzaniu danych z działalności PIP, infrastruk- turze teleinformatycznej PIP, wypadkom przy pracy, w ybranym zagadnieniom z branży chemicznej, bezpie- czeństwu pracy w budownictwie, bhp w górnictwie, ochro- nie pracy w rolnictwie indywidualnym, kontroli legalności z atrudnienia obywateli polskich i cudzoziemców. W 26 naradach kategorii VI uczestniczyło łącznie 796 osób . Szkolenia dla podmiotów spoza PIP Rzeczoznawcy do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy Na podstawie §18 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2007 r. w sprawie rzeczoznawców do spraw bezpieczeństwa odpowiednio wysokiego poziomu kompetencji pracowni- ków urzędu. W szkoleniach kategorii I uczestniczyło łącznie 269 osób. Kategoria II – szkolenia doskonalące dla pracowników wykonujących i nadzorujących czynności kontrolne − 22 szkolenia z zakresu wybranych zagadnień praw- nych, a wśród nich szkolenia dotyczące: kontroli prawidłowości zatrudniania na podstawie umów cywil- noprawnych, czasu pracy oraz wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń ze stosunku pracy, kontroli legal- ności zatrudnienia obywateli polskich i cudzoziemców, delegowania pracowników z i na terytorium RP, kontroli agencji zatrudnienia, problematyki zwalczania i zapobie - gania handlowi ludźmi, kształcenia umiejętności z zakre- su taktyki i techniki prowadzenia rozmów i przesłuchań, czasu pracy kierowców, z uwzględnieniem czasu pra- cy w transporcie międzynarodowym, nowych regulacji z zakresu prawa pracy, czasu pracy i wynagrodzenia w podmiotach leczniczych, Karty Nauczyciela oraz pra - wa o szkolnictwie wyższym – przygotowane dla 921 inspektorów pracy . − 12 szkoleń z zakresu technicznego bezpieczeństwa pra- cy, a wśród nich szkolenia dotyczące: zagrożeń związanych z pracami w budownictwie, badania przyczyn i okoliczności wypadków przy pracy, zagrożeń szkodliwymi czynnikami chemicznymi w środowisku pracy, bezpieczeństwa i higie - ny pracy podczas usuwania i zabezpieczania wyrobów zawierających azbest, metodyki kontroli w ramach nad- zoru rynku, bezpieczeństwa i higieny pracy w podmiotach leczniczych, bhp przy pracach spawalniczych, bhp przy instalacjach i urządzeniach elektroenergetycznych – przy- gotowane dla 402 inspektorów pracy . W 34 szkoleniach kategorii II uczestniczyły łącznie 1 323 osoby. Kategoria III – szkolenia doskonalące dla pracowników niewykonujących czynności kontrolnych W ramach kategorii III zorganizowano szkolenia doty - czące m.in.: nowych regulacji z zakresu prawa pracy, postę- powania dyscyplinarnego, zarządzania polityką medialną w organizacji, zamówień publicznych, systemu elektronicz- nego obiegu dokumentacji (SEOD), gospodarowania mająt- kiem w jednostkach budżetowych, dostępu do informacji p ublicznej, czasu pracy w przepisach i jego rozliczaniu, zarządzania bezpieczeństwem obiektów, remontów i inwe - stycji budowlanych, udzielania zamówień na dostawę ener- gii elektrycznej. W 19 szkoleniach kategorii III uczestniczyło łącznie 519 osób . Kategoria IV – szkolenia doskonalące kompetencje społeczne adresowane do wszystkich pracowników PIP W ramach kategorii IV zorganizowano szkolenia doty- czące: komunikacji interpersonalnej w pracy zawodo- wej, eventu jako narzędzia komunikacji marketingowej, Statystyka szkoleń okresowych, doskonalących i narad szkoleniowych Katego- ria Liczba szkoleń Liczba uczest- ników Szkolenia zrealizowa- ne stacjo- narnie Szkolenia zrealizowa- ne w for- mie zdalnej I92699- II341 323331 III19519154 IV51445- V510941 VI26796233 SUMA983 160899 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 252 ROZDZIAŁ 11 i higieny pracy, rzeczoznawca zobowiązany jest do podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez udział, nie rzadziej niż co 5 lat, w okresowych szkoleniach orga - nizowanych dla rzeczoznawców w jednostce organiza- cyjnej upoważnionej przez Głównego Inspektora Pracy. W 2 023 r. Ośrodek przeprowadził 1 szkolenie okreso- we dla 21 rzeczoznawców ds. bezpieczeństwa i higie- ny pracy. S zkolenia dla Partnerów Społecznych PIP W 2023 r. Ośrodek Szkolenia zorganizował 7 szkoleń dla 439 społecznych inspektorów pracy reprezen- tujących centrale związkowe, tj.: NSZZ „Solidarność”, Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodo- wych oraz Forum Związków Zawodowych. Programy szkolenia dostosowano do zgłoszonych wcześniej przez przedstawicieli związków zawodowych potrzeb i propozycji. Tematyka szkoleń dotyczyła wybranych zagadnień z prawa pracy. Szkolenia dla partnerów instytucjonalnych W 2023 r. Ośrodek Szkolenia dodatkowo zorganizował 7 szkoleń dla 525 przedstawicieli instytucji partnerskich, takich jak: Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracow- ników Służby BHP, Sąd Okręgowy we Wrocławiu i S ąd Rejonowy w Legnicy . Programy szkoleń dostoso- wano do zgłoszonych przez przedstawicieli potrzeb i pro- pozycji. Tematyka szkoleń dotyczyła wybranych zagadnień z p rawa pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Inne inicjatywy edukacyjne współorganizowane przez OS PIP W 2023 r. Ośrodek Szkolenia, wspólnie z wrocławskimi uczelniami wyższymi, współorganizował dwie konferen- cje naukowe: „Państwowa Inspekcja Pracy jako gwarant ł adu społecznego” (z Uniwersytetem Wrocławskim) oraz „Zarządzanie Bezpieczeństwem Pracy w Budownictwie” (z Politechniką Wrocławską). Wydarzenia cieszyły się dużym zainteresowaniem i przyciągnęły ponad 250 uczestników. 12 Ocena rozwiązań prawnych, wnioski legislacyjne oraz opiniowanie aktów prawnych Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 255 12. Ocena rozwiązań prawnych, wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy oraz opiniowanie projektów aktów prawnych 12.1. Ocena rozwiązań prawnych 12.1.1. Regulacje wprowadzone do Kodeksu pracy ustawą z dnia 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw Ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 240) wprowadziła do Kodeksu pracy: −z dniem 21 lutego 2023 r. – nowe przepisy regulujące kontrolę trzeźwości i kontrolę na obecność środków dzia - łających podobnie do alkoholu w organizmach pracowni- ków (art. 22 1c – art. 22 1h ) oraz −z dniem 7 kwietnia 2023 r. – nowe przepisy regulujące pracę zdalną (art. 67 18 – art. 67 34 ). Dotychczas możliwość kontrolowania pracowników w zakresie obowiązku zachowania trzeźwości w pra- cy była ograniczona, jej podstawę stanowił art. 17 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2023 r. poz. 2151). Przepis ten dopuszczał sprawdzanie tylko stanu trzeźwo - ści pracowników, było to dopuszczalne wyłącznie w sytu- acji, gdy badanie odbywało się na żądanie kierownika z akładu pracy, osoby przez niego upoważnionej lub same- go pracownika, co do którego zachodziło uzasadnione p odejrzenie, że spożywał alkohol w czasie pracy lub stawił się do niej w stanie po użyciu alkoholu. Wówczas bada - nie stanu trzeźwości pracownika przeprowadzał upraw- niony organ powołany do ochrony porządku publicznego, a z abiegu pobrania krwi dokonywała osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje zawodowe. Regulacje te pod - dawane były krytyce jako nieodpowiadające współcze- snym realiom, skutkujące bezsilnością pracodawców w obec pracowników naruszających obowiązek trzeźwości. Dodatkowo nie było żadnych podstaw prawnych do kon - trolowania pracowników w pracy pod kątem zażywania przez nich różnorodnych substancji odurzających, co sta- wało się coraz bardziej zauważalnym problemem. Zmiany w tym zakresie były postulowane i oczekiwane zarówno przez pracodawców, jak i reprezentujące ich organizacje, a ze względu na wypadki komunikacyjne powodowane przez kierowców będących pod wpływem takich substan - cji – także przez społeczeństwo. Z postulatem o podję- cie działań legislacyjnych mających na celu umożliwienie p racodawcom przeprowadzania we własnym zakresie badań na zawartość alkoholu w organizmie pracowników – na podstawie art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy – wystąpił także Główny Inspektor Pracy (pismem z dnia 6 listopada 2019 r.). Kodeksowe przepisy, które weszły w życie z dniem 21 lutego 2023 r., umożli - wiły pracodawcom prowadzenie samodzielnych kontroli p racowników na obecność w ich organizmach alkoholu oraz środków działających podobnie do alkoholu – przy spełnieniu ustawowych przesłanek, tj. gdy jest to niezbęd - ne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników l ub innych osób lub ochrony mienia, oraz pod warunkiem uregulowania zasad prowadzenia tych kontroli w przepi - sach wewnątrzzakładowych (tj. w układzie zbiorowym pra- cy lub w regulaminie pracy lub w obwieszczeniu). Przepisy w ewnątrzzakładowe w tym zakresie nie mogą jednak być dla pracowników mniej korzystne niż kodeksowe przepisy określające ogólne zasady przeprowadzania takich kontro - li, zakres danych, które mogą być przetwarzane w związku z t akimi kontrolami, a także miejsce i okres przechowywa- nia tych danych. W prowadzona została także kompleksowa regulacja określająca podstawy niedopuszczenia do pracy pra - cownika, wobec którego zachodzi uzasadnione podej- rzenie, że stawił się do pracy w stanie po użyciu alkoholu a lbo w stanie nietrzeźwości lub w stanie po użyciu środ- ka działającego podobnie do alkoholu lub spożywał alko- hol albo zażywał środek działający podobnie do alkoholu w c zasie pracy, a także pracownika, u którego przeprowa- dzona przez pracodawcę kontrola trzeźwości lub kontro- la na obecność środków działających podobnie do alkoholu w ykaże obecność alkoholu lub środka działającego podob- nie do alkoholu w czasie pracy. W prowadzenie tych przepisów do Kodeksu pracy należy ocenić jednoznacznie pozytywnie. Noweliza - cja ta odpowiada na postulaty pracodawców i oczekiwania społeczne ze względu na umożliwienie pracodawcom nie tylko samodzielnego dokonywania kontroli trzeźwości pra - cowników, ale także kontroli na obecność środków działa- jących podobnie do alkoholu w ich organizmach. Można o czekiwać, że wprowadzenie mechanizmów kontroli pra- cowników na obecność w ich organizmach alkoholu lub ś rodków działających podobnie do alkoholu powinno wpły- nąć na wyeliminowanie bądź co najmniej na ograniczenie s pożywania bądź zażywania tego typu substancji przez pracowników i stawiania się do pracy pod ich wpływem. Powinno to skutkować poprawą stanu bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładach pracy, a tym samym korzyst - nie wpłynąć na bezpieczeństwo zarówno samych pracow- ników, jak i innych osób oraz mienia, dzięki zapobieganiu w ystąpienia potencjalnych zagrożeń dla tych osób i dóbr wynikających z podejmowania przez pewne grupy pracow - ników czynności zawodowych w stanie po użyciu alkoholu lub środków działających podobnie do alkoholu. Wprowa- dzenie tych regulacji prawnych powinno także przyczy- nić się do wyeliminowania sporów między pracownikami i pracodawcami odnośnie do możliwości przeprowadzania samodzielnej kontroli przez pracodawców oraz procedu - ry badania stanu trzeźwości pracowników. W poprzednio obowiązującym stanie prawnym część pracowników skła- dała skargi do jednostek organizacyjnych Państwowej In spekcji Pracy lub pozwy do sądów pracy, kwestionując prawo, sposób i wyniki badania przeprowadzanego samo - dzielnie przez pracodawcę. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 256 ROZDZIAŁ 12 Jako pozytywne należy także odnotować umożliwie- nie odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu pracy d otyczących kontroli stanu trzeźwości i kontroli na obec- ność środka działającego podobnie do alkoholu do praco- dawców organizujących pracę wykonywaną przez osoby fiz yczne na innej podstawie niż stosunek pracy (zlecenio- biorców, usługobiorców) oraz osób prowadzących na wła- sny rachunek działalność gospodarczą, których praca jest o rganizowana przez tych pracodawców (art. 22 1h Kodeksu pracy). W praktyce bowiem wielu pracodawców prowa- dzących działalność w branżach budowlanej, transporto- wej oraz usługowej powierza pracę na podstawie umów cy wilnoprawnych. Dodatkowo regulacje wprowadzo- ne do ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wycho- waniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi p ozwalają na odpowiednie stosowanie kodeksowych przepisów w tym zakresie przez przedsiębiorców niebę - dących pracodawcami w stosunku do osób fizycznych, którym organizują oni pracę na innej podstawie niż sto- sunek pracy i osób fizycznych, które prowadzą na własny ra chunek działalność gospodarczą, a którym podmiot taki organizuje pracę, a także podmioty zatrudniające osoby fizyczne na podstawie stosunku służbowego, jeśli brak w ich wypadku odrębnych przepisów dotyczących takiej formy kontroli, nakazując wówczas odpowiednie stosowa - nie przepisów Kodeksu pracy do takiej kontroli (art. 17 tej ustawy). Jednocześnie, pomimo ogólnej pozytywnej oceny regu - lacji zawartej w ustawie z dnia 1 grudnia 2022 r. w tym zakresie, należy odnotować rozwiązania budzące wątpli- wości w praktyce. Do najczęściej podnoszonych kwestii s prawiających praktyczne problemy pracodawcom oraz inspektorom pracy w zakresie prowadzenia kontroli trzeź - wości oraz kontroli na obecność środków działających podobnie do alkoholu samodzielnie przez pracodawców należą: −dopuszczalność stosowania takich kontroli do wszystkich pracowników zatrudnionych u pracodawcy – przesłanki kontroli, tj. niezbędność do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób lub ochrony mie - nia (art. 22 1c § 1 i art. 22 1e § 1 Kodeksu pracy), postrzega- ne są bowiem przez część pracodawców i przedstawicieli doktryny jako odnoszące się do pracy na wszystkich sta- nowiskach pracy. Z drugiej strony, jeżeli dopuszczal- ne byłoby stosowanie takich kontroli do wszystkich zatrudnionych, budzi wątpliwość celowość określenia ustawowych przesłanek takiej kontroli. W kontekście kwalifikowania pracowników do takich kontroli podnoszo - na jest także przez pracodawców obawa, że wyłączenie części pracowników z kontroli będzie skutkować zarzutem dyskryminacji i nierównego traktowania ze strony pracow - ników objętych takimi kontrolami, −dopuszczalność przeprowadzania przez pracodawcę takich kontroli wobec nieobjętego nimi na podstawie prze - pisów wewnątrzzakładowych pracownika, w przypadku którego pracodawca poweźmie uzasadnione podejrze- nie, że jest on w stanie nietrzeźwości bądź pod wpływem środków działających podobnie do alkoholu – budzi wąt- pliwości, czy w takim przypadku pracodawca pomimo posiadania technicznych środków i procedur przepro- wadzania kontroli jest uprawniony do ich samodzielnego przeprowadzenia, czy też może jedynie wezwać upraw- niony organ powołany do ochrony porządku publicznego w tym celu (art. 22 1d i art. 22 1e § 2 Kodeksu pracy), −dopuszczalność wprowadzenia przez pracodawcę poli- tyki zero tolerancji dla alkoholu na szczeblu zakłado- wym – podnosi się, że w niektórych branżach/zawodach (np. w transporcie – zarówno drogowym, jak i kolejowym) względy bezpieczeństwa i ochrony życia oraz zdrowia ludzkiego uzasadniają potrzebę bardziej rygorystycznego podejścia i niedopuszczenia pracownika do pracy po alko - holu nie tylko, jeżeli znajduje się on w stanie po użyciu alkoholu albo w stanie nietrzeźwości w rozumieniu art. 46 ust. 2 i 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciw - działaniu alkoholizmowi (art. 22 1c § 5 Kodeksu pracy), ale także w przypadku wykazania jakiejkolwiek obecno- ści alkoholu w organizmie pracownika. W tym kontekście podkreśla się również, że nowe przepisy nie zwolniły pra- codawców z obowiązków wynikających z art. 207 Kodek- su pracy, a ryzyko dopuszczenia do pracy nietrzeźwego pracownika, i w konsekwencji poważnego niebezpieczeń- stwa dla utraty zdrowia lub życia innych osób, może być bardzo duże. D odatkowe wątpliwości i problemy podnoszo - ne są odnośnie kontroli pracowników pod kątem obecności w ich organizmach środków działających podobnie do alkoholu. W tym zakresie najczęściej sta - wiany jest zarzut zbyt wąskiego katalogu takich środ- ków określonego w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z d nia 16 lutego 2023 r. w sprawie badań na obecność alkoholu lub środków działających podobnie do alkoholu w organizmie pracownika (Dz. U. poz. 317). Zwraca się uwagę na to, że pracownicy mogą się także znajdować pod wpływem innych środków, mających wpływ na bez - pieczeństwo zarówno ich samych, jak i innych osób oraz mienia. Ponadto istotnym problemem w praktyce jest to, że część takich środków określonych w rozporządze - niu może znajdować się w lekach przepisanych przez lekarza i przyjmowanych przez pracownika. Skutkiem tego każdorazowo w trakcie kontroli na obecność środ - ków działających podobnie do alkoholu wynik kontroli pracownika będzie pozytywny. Ustawodawca nie uregulo- wał uprawnień pracownika i sposobu postępowania pra- codawcy w takiej sytuacji, gdy jednocześnie pracownik n ie został uznany przez lekarza za czasowo niezdolne- go do pracy. W szczególności nie wiadomo, w jaki sposób p racownik ten może się bronić przed zarzutem stawienia się do pracy pod wpływem takich środków i do pozy - skania jakich informacji, danych osobowych w związku z tym pracodawca jest uprawniony (w sytuacji gdy dane dotyczące zdrowia są danymi wrażliwymi). W związku z tym, że środki działające podobnie do alkoholu mogą się utrzymywać w organizmie pracownika przez dłuższy czas, wiele wątpliwości budzi kwestia praktycznej realizacji SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 257 przez pracodawcę obowiązku niedopuszczania takiego pracownika do pracy (art. 22 1f § 1 Kodeksu pracy), przede wszystkim należy ustalić, jak długo pracownik powinien być odsunięty od wykonywania pracy. Istotnym problemem dla inspektorów pracy jest rów - nież brak w nowych kodeksowych przepisach dotyczących w eryfikacji trzeźwości pracowników oraz pozostawania przez nich pod wpływem środków działających podob - nie do alkoholu regulacji sytuacji, gdy na terenie zakładu pracy świadczą pracę pracownicy zatrudnieni przez róż- nych pracodawców. W c elu wyeliminowania powyższych wątpliwości wska- zane byłoby doprecyzowanie przepisów wprowadzo- nych do Kodeksu pracy z dniem 21 lutego 2023 r. N atomiast odnośnie efektywności nowych rozwiązań prawnych w tym zakresie można zauważyć, że pracodawcy wdrażający kontrole trzeźwości oraz kontrole pozostawania przez pracowników pod wpływem środków działających podobnie do alkoholu są w mniejszości, co szczegól - nie dotyczy małych i średnich pracodawców. Jedynie część dużych podmiotów decyduje się przyjąć regulacje wewnątrzzakładowe w tym obszarze i tym samym stoso - wać prewencyjne kontrole. Nowe regulacje stosują przede wszystkim pracodawcy z sektora produkcyjnego, budowla- nego, usługowego i transportowego zatrudniający większą l iczbę pracowników. Wśród pracodawców podnoszona jest głównie kwestia: −kosztów związanych z wprowadzeniem kontroli trzeź - wości (przede wszystkim ze względu na wymóg zakupu wysokospecjalistycznego, a co za tym idzie kosztownego, sprzętu koniecznego do weryfikacji badania dokonanego urządzeniem niewskazującym skali spożycia), −dużej szczegółowości nowych przepisów, −zbyt dużej liczby obowiązków pracodawcy, w tym formal - noprawnych, związanych ze stosowaniem prewencyjnych kontroli (konieczność opracowania szczegółowych uregu- lowań wewnątrzzakładowych). O ceniając wpływ nowej regulacji na działalność Pań- stwowej Inspekcji Pracy, należy odnotować, że czynno- ści kontrolne przeprowadzane przez organy Państwowej In spekcji Pracy sprowadzają się do weryfikacji wymogów formalnych, jakie pracodawca powinien spełniać, wdraża - jąc procedurę samodzielnej kontroli trzeźwości pracowni- ków oraz kontroli pozostawania przez nich pod wpływem ś rodków działających podobnie do alkoholu. W trakcie takiej kontroli inspektor pracy może skontrolować przepisy wewnątrzzakładowe, podjęte procedury działania, doku - menty związane z prowadzeniem kontroli pracowników, a także dopełnienie obowiązków informacyjnych przez pracodawcę. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w tym zakresie inspektor może pouczyć ustnie pracodaw - cę, wydać wystąpienie lub nakaz usunięcia nieprawidłowo- ści. W zakresie kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy n ie leży natomiast weryfikacja kręgu pracowników, którzy mogą być poddani samodzielnej kontroli prowadzonej przez pracodawcę, ocena, czy prowadzone kontrole nie narusza - ją godności ani innych dóbr osobistych pracowników, ani t eż słuszności decyzji o nałożeniu kary porządkowej na nie- trzeźwego pracownika. W w. ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw wprowadzi- ła także do Kodeksu pracy, z dniem 7 kwietnia 2023 r., przepisy regulujące pracę zdalną. Przepisy te zastąpiły dotychczasowe kodeksowe przepisy o telepracy, a także przepisy o pracy zdalnej zawarte w ustawie z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapo - bieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, i nnych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 340). Celem ustawodaw - cy było, aby nowe kodeksowe przepisy w tej materii były bardziej elastyczne niż przepisy o telepracy, bardziej kom- pleksowe niż przepisy o pracy zdalnej zawarte w ustawie z d nia 2 marca 2020 r. oraz odpowiadały na oczekiwania pracodawców i pracowników. Wprowadzenie przepisów dotyczących pracy zdal - nej do Kodeksu pracy należy ocenić jednoznacznie pozy- tywnie. Na pozytywną ocenę w szczególności zasługuje s zczegółowa regulacja kwestii dotyczących wprowadzania pracy zdalnej w zakładzie pracy oraz praw i obowiązków pracowników i pracodawców związanych ze świadcze - niem pracy zdalnej, w tym kwestii dotyczących kosztów i p rzetwarzania danych osobowych związanych z pracą zdalną oraz podziału odpowiedzialności w zakresie bez - pieczeństwa i higieny pracy między pracodawcę i pracow- nika wykonującego pracę zdalną. Jednocześnie należy o dnotować, że szczegółowość regulacji dotyczących pracy zdalnej bywa także podnoszona jako wada tej regulacji, tj. nadmierna biurokratyczność, przede wszystkim przez pracodawców. Mimo swojej kompleksowości i szczegółowości kodek - sowe regulacje w zakresie pracy zdalnej budzą pewne wąt- pliwości. Do najczęściej podnoszonych należą: −w zakresie zasad wprowadzania pracy zdalnej na gruncie art. 67 20 Kodeksu pracy wątpliwości budzi, czy pracodawca jest obowiązany podjąć i prowadzić negocjacje z organiza- cjami związkowymi w celu zawarcia porozumienia określa- jącego zasady wykonywania pracy zdalnej, czy też może stosować pracę zdalną tylko na podstawie indywidualnych porozumień zawieranych z zainteresowanymi pracownika - mi, nie podejmując nawet próby uzgodnienia zasad wyko- nywania pracy zdalnej ze związkami zawodowymi, −w kwestii ponoszenia przez pracodawcę kosztów pra- cy zdalnej – w związku z brzmieniem art. 67 24 Kodeksu pracy w praktyce jako problem postrzegane jest ustalenie ekwiwalentu pieniężnego w przypadku wykorzystywania przez pracownika wykonującego pracę zdalną materiałów i narzędzi pracy, w tym urządzeń technicznych, niezbęd - nych do wykonywania pracy zdalnej, niezapewnionych przez pracodawcę oraz ryczałtu (zastępującego pokry- wanie kosztów związanych z pracą zdalną przez praco- dawcę i wypłatę ekwiwalentu). Najczęściej podnoszone przez pracodawców są problemy dotyczące ustalenia norm zużycia dla danego rodzaju sprzętu używanego SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 258 ROZDZIAŁ 12 przez pracownika, cen narzędzi, urządzeń, przeciętnych parametrów zużycia energii elektrycznej, kosztów usług telekomunikacyjnych, itp., ponieważ przepis nie precyzuje dokładnie, w jaki sposób w praktyce pracodawcy powinni kalkulować kwoty tych świadczeń, −w obszarze obowiązków związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy na stanowisku pracy zdalnej – analiza wyników kontroli wskazuje na trudności pracodawców w zakresie oceny ryzyka zawodowego pracowników wykonujących pracę zdalną (dokonywanej na podstawie art. 67 31 § 5 Kodeksu pracy) w związku z tym, że miejsce pracy pracownika znajduje się poza obszarem władztwa pracodawcy, −w zakresie wypadków przy pracy – w praktyce bar - dzo trudne pozostaje ustalenie okoliczności wypadku przy pracy podczas wykonywania pracy zdalnej, przede wszystkim stwierdzenie, czy wypadek rzeczywiście miał miejsce w związku z jej wykonywaniem. Należy także podkreślić, że nie jest możliwe zbadanie takich wypadków przez Państwową Inspekcję Pracy, gdyż organ ten nie jest upoważniony do przeprowadzania kontroli w prywat - nych przestrzeniach osób pracujących, −w związku z uprawnieniem określonych kategorii pracow- ników do złożenia wiążącego pracodawcę co do zasady wniosku o pracę zdalną – na gruncie art. 67 19 § 6 Kodek- su pracy budzi wątpliwości, w jakich konkretnie przypad- kach pracodawca może odrzucić wniosek teoretycznie uprawnionego pracownika, co pozostawia pracodawcom pole do nadużyć w tym zakresie. Nieporozumienia mię - dzy pracownikami a pracodawcami budzi także kwestia skutków milczenia pracodawcy w razie złożenia wniosku przez uprawnionego pracownika w 7-dniowym terminie wyznaczonym przez przepisy na poinformowanie pracow - nika o przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku. Z asadnym wydaje się także skonkretyzowanie przez ustawodawcę przypadków, w których możliwa jest odmowa uwzględnienia wniosku uprawnionego pracownika o umoż - liwienie wykonywania pracy zdalnej (tj. doprecyzowanie a rt. 67 19 § 6 i 7 Kodeksu pracy). Natomiast odnosząc się do efektywności wprowadzo- nych do Kodeksu pracy przepisów o pracy zdalnej z czyn- ności kontrolnych prowadzonych przez inspektorów pracy, w ynika, że ze względu na wielość regulacji i obowiązków związanych z pracą zdalną część pracodawców w ogóle zrezygnowało z pracy zdalnej lub z tzw. systemowej pra - cy zdalnej (stosowanej wobec większości czy wszystkich p racowników), u części pracodawców jest stosowana wyłącznie tzw. okazjonalna praca zdalna (art. 67 33 Kodek- su pracy). Ponadto stopień sformalizowania pracy zdalnej p rzejawiający się m.in. w obowiązku zgromadzenia i prze- chowywania dość obszernej dokumentacji, generuje błędy l ub zaniedbania pracodawców w tym zakresie. Praca zdalna może być kontrolowana przez inspek - torów pracy. Niemniej, podobnie jak w przypadku kontroli trzeźwości pracowników, sprowadza się ona do weryfikacji warunków formalnych, jakie pracodawca powinien spełnić, wdrażając pracę zdalną, a w razie stwierdzenia naruszeń – pouczenia ustnego, wydania wystąpienia lub nakazu usunięcia nieprawidłowości. Natomiast inspektorzy pracy nie są uprawnieni do podejmowania czynności kontrolnych w miejscu zamieszkania pracownika, wskazanym jako miejsce wykonywania pracy zdalnej. Ponadto nieuzasadnione nieuwzględnienie przez pracodawców wniosków uprzywilejowanych pracowni - ków, o których mowa w art. 67 19 Kodeksu pracy stanowi wprawdzie wykroczenie przeciwko prawom pracownika (art. 281 § 1 pkt 5c Kodeksu pracy), zagrożone karą grzyw - ny w wysokości od 1 000 zł do 30 000 zł, a do jego ści- gania uprawniony jest oskarżyciel publiczny, tj. inspektor p racy, jednakże w związku z ww. wątpliwościami inspektor pracy nie jest ustawowo uprawniony do oceny, czy praco - dawca miał prawo odmówić uprawnionemu pracownikowi pracy zdalnej. 12.1.2. Regulacje wprowadzone do Kodeksu pracy ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw Zmiany wprowadzone ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 641), które weszły w życie z dniem 26 kwietnia 2023 r., miały na celu przede wszyst - kim wdrożenie do polskiego porządku prawnego: −dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1152 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie przejrzy - stych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europej- skiej (Dz. Urz. UE. L Nr 186 z 11.07.2019, s. 105) oraz −dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równo - wagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylającej dyrektywę Rady 2010/18/UE (Dz. Urz. UE L Nr 188 z 12.07.2019 r., s. 79). Pozytywnie należy ocenić wprowadzenie tą nowelizacją Kodeksu pracy szeregu nowych regulacji korzystnych dla pracowników, ułatwiających im łączenie pracy z życiem prywatnym (rodzinnym) , takich jak: wydłu- żenie urlopów rodzicielskich o 9 tygodni (z przeznacze- niem do wykorzystania przez drugiego rodzica dziecka), u niezależnienie prawa do urlopu rodzicielskiego ojca dziec- ka od uprawnienia matki dziecka do urlopu/zasiłku macie- rzyńskiego, rozszerzenie szczególnej ochrony pracowników p rzed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o pracę w związku z korzystaniem z urlopów związanych z rodziciel - stwem, wprowadzenie nowego zwolnienia od pracy przy- sługującego pracownikowi z powodu działania siły wyższej o raz nowego urlopu opiekuńczego. Korzystne dla pracow- ników są także zmiany polegające na przyznaniu im dodat- kowych przerw wliczanych do czasu pracy, uregulowaniu k westii szkoleń w aspekcie czasu pracy i ponoszenia ich kosztów, jak również nałożenia na pracodawcę obowiązku wskazywania przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie także umowy o pracę zawartej na czas określony oraz zrów - nania roszczeń pracowników zatrudnionych na podstawie SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 259 tego rodzaju umowy o pracę w razie niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę. Niemniej jednak stosowanie nowych rozwiązań przyspa - rza pewnych problemów w praktyce. Wprowadzając przed- miotowe zmiany, mające na celu wdrożenie ww. dyrektyw, u stawodawca posłużył się językiem dyrektyw, wskutek czego do Kodeksu pracy zostały wprowadzone niezdefinio - wane ani niedoprecyzowane pojęcia. Powoduje to proble- my z ustalaniem praw i obowiązków przez strony stosunku p racy oraz inspektorów pracy. Najczęściej podnoszone wątpliwości dotyczą tych nowych uprawnień, z których pra - cownicy korzystają najchętniej, oraz tych obowiązków, któ- re najpowszechniej muszą realizować pracodawcy: 1. Nowelizacja Kodeksu pracy wprowadziła obszerne nowe rozwiązania prawne związane z zawieraniem umów o pracę na okres próbny, przy czym w ocenie zarów - no pracowników, jak i pracodawców skomplikowała z awieranie takich umów. W obecnym stanie prawnym dopuszczalna długość trwania umowy na okres próbny zależy od zamiaru co do rodzaju i długości kolejnej umo - wy o pracę, która ma być zawarta po rozwiązaniu umo- wy na okres próbny. Powszechne wątpliwości wzbudza, j ak należy rozumieć pojęcie „zamiaru”, którym posługuje się art. 25 § 2 2 Kodeksu pracy i to, jakie są konsekwen- cje związane z zawarciem następnie umowy o pracę n ieodpowiadającej długości zastosowanego okresu próbnego albo rezygnacji z zawarcia kolejnej umowy o pracę wobec braku ustawowej regulacji w tym zakre - sie. Przepisy nie określają również, czy zamiar może ulec z mianie, a jeśli tak, kiedy może to nastąpić. W praktyce można zaobserwować, że pracodawcy nadal zawiera - ją umowę na 3-miesięczny okres próbny, mimo że już przy zawieraniu umowy wiedzą, że kolejną będzie umo- wa na czas określony zawarta najwyżej na 6 miesięcy, t łumacząc się następnie zmianą zamiaru w tym zakresie. Inną możliwość wydłużenia czasu trwania umowy o pra - cę zawartej na okres próbny ustawodawca przewidział w art. 25 § 2 3 Kodeksu pracy, zgodnie z którym strony mogą jednokrotnie wydłużyć czas trwania umowy o pra- cę na okres próbny, nie więcej jednak niż o 1 miesiąc, j eżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy. Niestety usta- wodawca nie doprecyzował, jakie konkretnie rodzaje p rac uzasadniają takie wydłużenie umowy. 2. Jako zbyt obszerna i skomplikowana oceniana jest roz - budowana regulacja zawarta w obecnym art. 29 § 3 Kodeksu pracy. W ocenie pracodawców informacja, któ- rą mają oni obowiązek przedstawić pracownikom jest z byt rozbudowana, co niekorzystnie wpływa na jej czy- telność. Ponadto duże wątpliwości pracodawców wzbu- dza kwestia zakresu informacji, jakie mają oni przekazać p racownikom zgodnie z wymaganiami tego przepisu. Jako najbardziej problematyczne do przekazania pra - cownikowi w tym zakresie wskazywane są najczęściej: zasady dotyczące przemieszczania się pracownika między miejscami wykonywania pracy – w przypadku kilku miejsc wykonywania pracy, inne niż uzgodnione w umowie o pracę przysługujące pracownikowi składniki wynagrodzenia oraz świadczenia pieniężne lub rzeczo - we, a także informacja dotycząca dobowego i tygodnio- wego wymiaru czasu pracy oraz o zasadach dotyczących p racy w godzinach nadliczbowych i rekompensaty za nią. W związku z tym przepisem kontrowersyjna wydaje się również dokonana przez ustawodawcę w art. 281 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy penalizacja czynu wypełniające - go znamiona zaniechania poinformowania pracownika o warunkach jego zatrudnienia, która w konsekwencji doprowadziła do „rażącego” naruszenia przepisów art. 29 § 3, 3 2 i 3 3 oraz art. 29 1 § 2 i 4 Kodeksu pracy. Kryterium „rażącego naruszenia przepisów” zostało już wprawdzie uprzednio przez ustawodawcę wprowadzone w wykro - czeniu, o którym mowa w art. 281 § 1 pkt 3 Kodeksu pracy, jednakże dokonanie przez inspektora pracy oceny dopuszczenia się przez pracodawcę czynu polegające - go na wypowiedzeniu lub rozwiązaniu z pracownikiem stosunku pracy bez wypowiedzenia z naruszeniem w sposób rażący przepisów prawa pracy, jest bardziej oczywiste niż w przypadku wykroczenia z art. 281 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy. Natomiast w przypadku czynu pole - gającego na niepoinformowaniu pracownika o warun- kach zatrudnienia i w ten sposób „rażącym” naruszeniu p rzepisów art. 29 § 3, 3 2 i 3 3 oraz art. 29 1 § 2 i 4 Kodeksu pracy, inspektor pracy nie dysponuje jakimikolwiek wska- zówkami, na czym owo „rażące naruszenie przepisów” m oże polegać. 3. Duże wątpliwości podnoszone są w przypadku prze - pisów uprawniających pracowników do skorzysta- nia ze zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej w p ilnych sprawach rodzinnych spowodowanych cho- robą lub wypadkiem (art. 148 1 Kodeksu pracy). Przepi- sy te nie definiują ani pojęcia „siły wyższej”, ani „spraw r odzinnych”, skutkiem czego budzi wątpliwości, kiedy pracownik może skorzystać z tego zwolnienia (np. czy może skorzystać w przypadku awarii w domu). Niedo - precyzowane zostały także zasady korzystania z tego z wolnienia (możliwość odmowy udzielenia zwolnienia, termin na złożenie wniosku przez pracownika, zakres informacji, które powinien podać pracownik ubiegając się o zwolnienie). Zwolnienie to od początku obowiązywania ustawy cieszy się dużą popularnością wśród pracowni - ków, jednocześnie pracodawcy mają często wątpliwości, czy rzeczywiście pracownik skorzystał z tego zwolnie- nia zgodnie z jego przeznaczeniem. Niejednokrotnie d ochodzi do sporów między pracownikami a pracodaw- cą co do prawa pracownika do tego zwolnienia i zasad k orzystania z niego. Podnoszone jest, że przepisy nie dają pracodawcom żadnych narzędzi co do sprawdze - nia, czy faktycznie przesłanki zwolnienia wystąpiły, a co się z tym wiąże – w ocenie pracodawców pracow- nicy często nadużywają prawa do skorzystania z tego z wolnienia. Rodzi to konflikty, które czasem mogą pro- wadzić do składania skarg na działalność pracodawców i k onieczności interwencji inspektorów pracy. Z punktu widzenia działań kontrolnych inspektora pracy prze - pis nie daje podstawy do oceny, czy w konkretnym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 260 ROZDZIAŁ 12 przypadku, w którym pracownik wystąpił do pracodaw- cy z wnioskiem o udzielenie tego zwolnienia, faktycznie z aszły okoliczności uprawniające do skorzystania z nie- go. W związku z powyższym warte rozważenia byłoby d oprecyzowanie przepisów dotyczących zwolnienia z powodu siły wyższej. 4. Podobne wątpliwości budzą przepisy dotyczące nowe - go urlopu opiekuńczego. Ustawodawca nie doprecyzo- wał bowiem, jak należy rozumieć używane w art. 173 1 Kodeksu pracy pojęcie „poważnych względów medycz- nych”. W praktyce pracodawcy nie wiedzą także, jak z weryfikować, czy osoba inna niż członek rodziny pra- cownika wymaga opieki lub wsparcia i czy faktycznie z amieszkuje z pracownikiem w tym samym gospodar- stwie domowym, a ponadto czy opieka nad taką osobą f aktycznie podyktowana jest koniecznością opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych. W opinii pracodawców wskazywanie przez pracownika we wnio - sku samej przyczyny konieczności zapewnienia osobi- stej opieki lub wsparcia bez konieczności potwierdzenia t ego przez lekarza, np. sprawującego opiekę nad osobą wymagającą opieki, powoduje częste nadużycia tego przepisu przez pracowników. Także w przypadku tego uprawnienia pracowników budzi wątpliwości prawo pra - codawcy do odmowy udzielenia tego urlopu. Wydaje s ię, że jedyną podstawą odmowy byłyby braki formalne (np. niedochowanie terminu). Odnośnie do efektywności ww. zwolnienia od pracy i urlopu opiekuńczego zauważalne jest, że częściej pra - cownicy korzystają ze zwolnienia od pracy niż z urlopu o piekuńczego, co jest spowodowane przede wszystkim tym, że zwolnienie jest częściowo odpłatne, a urlop jest bezpłatny. Ponadto z urlopu opiekuńczego pra - cownicy korzystają rzadziej prawdopodobnie ze wzglę- du na to, że pracownikom na podstawie dotychczasowych p rzepisów przysługuje zasiłek opiekuńczy w danym roku kalendarzowym (przez okres nie dłuższy niż 14, 30 albo 60 dni zależnie od okoliczności), w wysokości 80% pod - stawy wymiaru zasiłku. Pracownicy zatem w pierwszej k olejności korzystają z uprawnień, które mają charakter odpłatny. 5. Znaczne wątpliwości budzą także przepisy art. 29 4 § 1 Kodeksu pracy ze względu na wprowadzone w nim poję- cie „przyczyny uzasadniającej przygotowanie do wypo- wiedzenia lub rozwiązania umowy bez wypowiedzenia a lbo przyczyny zastosowania działania mającego skutek równoważny z rozwiązaniem umowy o pracę”. Brakuje definicji takich działań, zatem wątpliwości budzi, jakie konkretnie działania pracodawców są niedozwolone. Podobne wątpliwości budzą regulacje zawarte w art. 177 § 1 Kodeksu pracy, w którym jest mowa o „zakazie prowa - dzenia przygotowań do wypowiedzenia lub rozwiązania b ez wypowiedzenia stosunku pracy” z pracownicą w cią- ży lub pracownikiem w związku z korzystaniem przez n ich z urlopów związanych z rodzicielstwem. Przepisy nie precyzują, o jakie konkretnie działania chodzi. Do dnia wejścia w życie ustawy na gruncie polskiego prawa pracy pojęcia te nie funkcjonowały. Zasadnym byłoby doprecy - zowanie przepisów w tym zakresie. 6. Poważne wątpliwości interpretacyjne budzą również przepisy przejściowe dotyczące korzystania z urlopów rodzicielskich w wyższym, tj. 9-tygodniowym wymiarze, przez pracowników uprawnionych do tego urlopu w okre - sie pomiędzy 2 sierpnia 2022 r. a 25 kwietnia 2023 r. W wielu stanach faktycznych powstają wątpliwości co do prawa takich osób do 9 tygodni nieprzenoszalnego urlo - pu rodzicielskiego bądź zasiłku macierzyńskiego w okre- sie odpowiadającym urlopowi rodzicielskiemu. Regulacje zawarte w tej ustawie rozszerzyły także kompetencje organów Państwowej Inspekcji Pracy w zakresie sankcjonowania nieprawidłowych działań pracodawcy. Zgodnie z art. 281 § 1 pkt 5a-5b Kodeksu pracy kto będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu narusza przepisy o elastycznej organizacji pracy, o której mowa w art. 188 1 Kodeksu pracy oraz narusza przepisy o urlopie opiekuńczym, o którym mowa w art. 173 1 -173 3 Kodeksu pracy, podlega karze grzywny od 1 000 zł do 30 000 zł. Sankcjami objęto również naruszenia związa- ne z nieinformowaniem pracownika w terminie o warun- kach jego zatrudnienia, naruszające w sposób rażący p rzepisy art. 29 § 3, 3 2 i 3 3 oraz art. 29 1 § 2 i 4 Kodeksu pracy i nieudzieleniem pracownikowi w terminie w posta- ci papierowej lub elektronicznej odpowiedzi na wniosek l ub nieinformowaniem o przyczynie odmowy uwzględ- nienia wniosku, o którym mowa w art. 29 3 § 3 Kodeksu pracy (o zmianę rodzaju umowy o pracę na umowę o pra- cę na czas nieokreślony lub o bardziej przewidywalne i b ezpieczne warunki pracy). Sankcjami objęto także naru- szenia przepisów dotyczących uwzględnienia wniosków, o k tórych mowa w art. 142 1 i art. 67 19 § 6 i 7 Kodeksu pracy oraz przepisów dotyczących pokrywania przez pracodaw- cę kosztów szkoleń, o którym mowa w art. 94 13 Kodeksu pracy. W przypadku powyższej nowelizacji Kodeksu pracy, mając na względzie relatywnie krótki okres obowiązywa - nia jej przepisów, szersze formułowanie oceny skutków tej n owelizacji na bazie doświadczeń kontrolnych inspektorów pracy będzie możliwe dopiero w przyszłości. 12.1.3. Ocena przepisów ustawy z dnia 9 marca 2022 r. o zmianie ustawy o emeryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw – w aspekcie uprawnień kontrolnych PIP Z dniem 1 stycznia 2023 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 marca 2022 r. o zmianie ustawy o emeryturach pomosto- wych oraz niektórych innych ustaw ( Dz. U. z 2022 r. poz. 755), która rozszerzyła katalog zadań Państwowej Inspekcji Pra- cy określony w art. 10 ust. 1 pkt 9a ustawy o Państwowej I nspekcji Pracy o kontrolę wykazu stanowisk pracy, na któ- rych są wykonywane prace w szczególnych warunkach l ub o szczególnym charakterze. W dotychczasowym brzmieniu przepis ten wskazywał na kompetencje orga - nów kontrolnych PIP do prowadzenia kontroli ewidencji SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 261 pracowników wykonujących prace w szczególnych warun- kach lub o szczególnym charakterze. Z mianie uległ również art. 11a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. W obecnym stanie prawnym inspektor pracy jest uprawniony do nakazania pracodawcy nie tylko umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wyko - nujących prace w szczególnych warunkach lub o szcze- gólnym charakterze, wykreślenia go z ewidencji oraz s porządzenia korekty wpisu dokonanego w tej ewidencji, ale także do nakazania umieszczenia stanowiska pracy w wykazie stanowisk, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, wykreślenia go z wykazu oraz sporządzenia korekty wpisu dokonanego w tym wykazie. Konsekwencją powyższego była zmiana art. 41 ust. 6 ustawy o emeryturach pomostowych, który obec - nie przewiduje, że skarga do Państwowej Inspekcji Pracy przysługuje pracownikowi nie tylko w sytuacji nieumiesz- czenia go w ewidencji pracowników wykonujących prace w s zczególnych warunkach lub o szczególnym charakte- rze, ale również w przypadku nieujęcia jego stanowiska p racy w wykazie stanowisk pracy, na których są wykony- wane prace w szczególnych warunkach lub o szczegól- nym charakterze. N owe rozwiązania należy ocenić pozytywnie. Wprowa- dzone zmiany pozwolą organom Państwowej Inspekcji Pra- cy na merytoryczną ocenę procesu kwalifikowania przez p racodawcę wykonywanych u niego prac jako prac w szcze- gólnych warunkach lub o szczególnym charakterze, według k ryteriów wskazanych w art. 3 ust. 1-3 ustawy o emeryturach pomostowych. Dotychczas inspektor pracy po stwierdze - niu, że stanowisko, na którym zatrudniony jest pracownik, nie zostało ujęte w wykazie stanowisk, na których są wyko- nywane prace w szczególnych warunkach lub o szczegól- nym charakterze umarzał prowadzone postępowanie. Jego rol a sprowadzała się bowiem do porównania wykazu sta- nowisk pracy z ewidencją pracowników i wydania decyzji n akazującej umieszczenie pracownika w ewidencji, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomosto - wych, jedynie wtedy, gdy stanowisko, na którym pracownik wykonuje prace, zostało już ujęte w wykazie prowadzonym przez pracodawcę w oparciu o przepis art. 41 ust. 4 pkt 1 ww. ustawy. Obecnie, jeżeli w wyniku kontroli inspektor pra - cy stwierdzi, że stanowisko, na którym jest zatrudniony pra- cownik, nie zostało umieszczone w wykazie, a stanowisko s pełnia wszystkie przesłanki do objęcia go wpisem do wyka- zu, jest on uprawniony do wydania decyzji nakazującej u mieszczenie tego stanowiska w wykazie. Dodatkowo po nowelizacji pracodawca jest obowiązany powiadomić zatrudnionych pracowników o treści wykazu oraz o wpisie lub odmowie dokonania wpisu do ewidencji. W przypadku nieumieszczenia stanowiska pracy, na któ - rym pracownik wykonuje pracę, w wykazie lub nieumiesz- czenia pracownika w ewidencji pracownikowi przysługuje p rawo złożenia skargi do Państwowej Inspekcji Pracy. Ustawa nowelizująca nałożyła ponadto na Państwo - wą Inspekcję Pracy obowiązek zawiadamiania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wszczęciu postępowania w sprawie kontroli wykazu lub ewidencji, a także o wyni - kach takiej kontroli. W takiej sytuacji organ rentowy zawie- sza postępowanie w sprawie emerytury pomostowej, j eżeli postępowanie w sprawie kontroli wykazu stanowisk pracy lub ewidencji może mieć wpływ na ustalenie pra - wa do emerytury pomostowej. Należy dodać, że na mocy ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o eme- ryturach pomostowych oraz niektórych innych ustaw ( Dz. U. poz. 1667) zniesiony został wygasający charakter emerytur pomostowych. Od dnia 1 stycznia 2024 r. nie obowiązuje już warunek zawarty w art. 4 pkt 5 ustawy, zgodnie z którym prawo do emerytury pomostowej przy - sługiwało pracownikowi, który przed dniem 1 stycznia 1 999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace o szczególnym charakterze (w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Oznacza to, że po ostatnich zmianach zwiększy się gro - no osób uprawnionych do tych świadczeń. Jednocze- śnie konsekwencją powyższego może być zwiększenie l iczby pracowników składających skargi do Państwowej Inspekcji Pracy w związku z nieumieszczeniem stanowi - ska pracy w wykazie lub nieumieszczeniem pracownika w ewidencji. 12.2. Wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy Główny Inspektor Pracy, realizując swoje uprawnienia określone w art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, skierował do wła - ściwych ministrów 2 wnioski legislacyjne. Do Ministra Rodziny i Polityki Społecznej wystą- piono ponownie z wnioskiem o rozważenie zmiany pr zepisów ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1110), która miałaby polegać na wprowadzeniu odpowiedzialno - ści z tytułu wykroczenia, ponoszonej przez osoby fizycz- ne działające w imieniu podmiotów świadczących usługi u dostępniania lub wynajmu pracowników oraz podmiotów korzystających z takich usług, w tym outsourcingu, wyko - nywanych w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej. Za niezbędne wskazano objęcie odpowied- nimi sankcjami wszystkich uczestników rynku pracy, t j. w szczególności: −podmiotu świadczącego usługi udostępniania lub wynaj - mu pracowników noszących cechy pracy tymczasowej z pominięciem przepisów ustawy o zatrudnianiu pracowni- ków tymczasowych, nawet jeżeli posiada on wpis do reje- stru agencji zatrudnienia jako agencja pracy tymczasowej; −podmiotu uznanego w wyniku kontroli za pracodawcę użytkownika – z uwagi na fakt korzystania z takich usług. Celem postulowanej zmiany jest zapewnienie orga - nom Państwowej Inspekcji Pracy stosowania sankcji nie t ylko – jak ma to miejsce obecnie – względem podmiotów nieposiadających wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 262 ROZDZIAŁ 12 a świadczących usługi outsourcingu w warunkach charak- terystycznych dla pracy tymczasowej, w celu obchodzenia pr zepisów ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczaso- wych, a le także wobec stosujących taki pozorny outsourcing agencji zatrudnienia, jak również w stosunku do pracodaw- ców użytkowników korzystających z usług wspomnianych p odmiotów i agencji. W odpowiedzi na powyższy wniosek Minister Rodziny i Polityki Społecznej poinformował, że resort pracy będzie analizował wnioskowaną zmianę przepisów ustawy o zatrud - nianiu pracowników tymczasowych. Jednocześnie zwróco- no się z prośbą o zaproponowanie rozwiązań, które byłyby s kuteczne, ale także miały charakter odstraszający przed obchodzeniem przepisów dotyczących zatrudniania pracow - ników tymczasowych. W związku z powyższym Główny Inspektor Pracy pod- kreślił konieczność wyposażenia organów Państwowej In spekcji Pracy w instrumenty prawne umożliwiające peł- ne i skuteczne egzekwowanie przepisów regulujących za trudnienie tymczasowe. Za niezbędne wskazano doda- nie w ustawie o zatrudnianiu pracowników tymczasowych n owego przepisu, ustanawiającego zakaz udostępniania pracowników w innych formach, aniżeli praca tymczaso - wa, w sytuacji gdy zostały spełnione warunki wykonywania pracy tymczasowej wskazane w art. 2 tej ustawy. Poza tym zaproponowano wprowadzenie do ustawy nowego wykro - czenia, poprzez odpowiednie uzupełnienie przepisów wykro- czeniowych (art. 27a i 27b ustawy) lub ewentualnie dodanie n owych przepisów o takim charakterze – z uwzględnieniem w tych regulacjach nie tylko odpowiedzialności agencji pra - cy tymczasowej i pracodawcy użytkownika, ale również podmiotu nieposiadającego wpisu do rejestru jako agencja pracy tymczasowej, który udostępnia pracowników innemu podmiotowi w okolicznościach wskazanych w art. 2 ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych oraz podmiotu korzystającego z pracy wykonywanej przez pracowników udostępnionych w takich okolicznościach. Zaproponowano, żeby w przypadku stosowania wadliwe - go outsourcingu (popełnienia wykroczenia w tym zakresie) d odatkową sankcję dla nieuczciwych agencji zatrudnienia stanowiła utrata wpisu do rejestru agencji zatrudnienia, jak również odmowa dokonania takiego wpisu dla nowych podmiotów, co wymagałoby dokonania odpowiednich uzu - pełnień w art. 18l i 18m ustawy o promocji zatrudnienia i i nstytucjach rynku pracy. Do Ministra Infrastruktury skierowano wniosek o podjęcie działań mających na celu nowelizację wybra- nych przepisów ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowa- niu kierowców w transporcie drogowym (Dz. U. poz. 1523). W niosek legislacyjny zakładał dokonanie zmiany brzmie- nia dwóch regulacji prawnych odnoszących się do pro- blematyki związanej z delegowaniem kierowców z tzw. p aństw trzecich na terytorium RP dotyczących zawężenia definicji kierowcy delegowanego na terytorium RP z pań - stwa trzeciego oraz zmiany podmiotowej w zakresie obo- wiązku dokonywania zgłoszeń delegowania, tj.: −art. 5 ust. 1 ustawy o delegowaniu kierowców – poprzez zmianę treści przepisu polegającą na wskazaniu, że kie - rowca z państwa trzeciego wykonujący przewozy dwu- stronne rzeczy lub osób nie jest kierowcą delegowanym; −art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy o delegowaniu kierowców – poprzez zmianę treści przepisu polegającą na okre - śleniu, że przewoźnik drogowy z państwa trzeciego dele- gujący kierowcę na terytorium RP z państwa trzeciego składa zgłoszenie delegowania kierowcy do Inspekcji Transportu Drogowego, a nie jak dotychczas do Pań - stwowej Inspekcji Pracy. Minister Infrastruktury udzielił odpowiedzi na wniosek, wskazując, że na obecnym etapie nie jest możliwe jego dal - sze procedowanie z uwagi na zbyt krótki okres obowiązy- wania ustawy (która weszła w życie 19 sierpnia 2023 r.) oraz k onieczność dokonania zaproponowanych przez Państwo- wą Inspekcję Pracy zmian po konsultacji i w uzgodnieniu z organem odpowiedzialnym za kontrolę drogową delego- wanych kierowców tj. z Inspekcją Transportu Drogowego. W o dpowiedzi na wniosek legislacyjny negatywnie ocenio- no propozycję zmiany art. 5 ust. 1 ustawy o delegowaniu ki erowców, wskazując, że doprowadziłaby ona do ograni- czenia nadzoru w ramach delegowania kierowców z państw t rzecich tylko do przewozów typu cross-trade i przewozów kabotażowych. W zakresie dokonania zmian w art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy, Minister wskazał, że resort jest otwarty na dia - log oraz podjęcie prac, których efektem będzie wypraco- wanie i wdrożenie jak najlepszych praktyk oraz rozwiązań w z akresie poprawy egzekwowania przepisów o delego- waniu kierowców w transporcie drogowym, w tym tak- że do podjęcia inicjatywy ustawodawczej, o ile będzie o na uzasadniona. Wskazano również, że niezbędne jest zacieśnienie współpracy pomiędzy organami kontrolują - cymi respektowanie przepisów ww. ustawy tj. Państwową Inspekcją Pracy a Inspekcją Transportu Drogowego. 12.3. Opiniowanie projektów aktów prawnych W 2023 r. zaopiniowano ogółem 40 projektów aktów prawnych , tj.: ● 20 ustaw (m.in. projekt ustawy o delegowaniu kierow- ców w transporcie drogowym, projekt ustawy o aktyw- ności zawodowej, projekt ustawy o zmianie ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz niektórych innych ustaw, projekt ustawy o sporach zbiorowych pra - cy, projekt ustawy o zmianie ustawy o służbie cywilnej oraz niektórych innych ustaw, projekt ustawy o Rzecz- niku Praw Pracowniczych, projekt ustawy o zmianie ustawy o praktykach absolwenckich, projekt ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w nie - które inne dni), ● 15 rozporządzeń, w tym: −5 Ministra Rozwoju i Technologii (m.in. rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy produkcji, stosowaniu, magazyno - waniu i transporcie wewnątrzzakładowym nadtlenków SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 12 263 organicznych, rozporządzenie zmieniające rozporządze- nie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny o dpowiadać budynki i ich usytuowanie), −5 Ministra Rodziny i Polityki Społecznej (m.in. roz - porządzenie zmieniające rozporządzenie w spra- wie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach w yposażonych w monitory ekranowe, rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy), −1 Ministra Zdrowia −1 Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi −3 Rady Ministrów ●5 innych. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 264 ROZDZIAŁ 12 13 Podsumowanie i priorytety na rok 2024 Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 267 13. Podsumowanie Wyniki kontroli przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Pracy w 2023 r. wskazują, że stan bezpie- czeństwa i higieny pracy w skontrolowanych zakładach, nawet pomimo corocznie zmniejszającej się liczby śmiertelnych i ciężkich wypadków przy pracy, wciąż odbiega od oczekiwań. Osoby odpowiedzialne za two- rzenie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy nie przywiązują należytej uwagi do tego zakresu funkcjono- wania firm, szczególnie w najmniejszych podmiotach. W 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynu- owała realizację ogólnokrajowych strategii, zapla- nowanych na lata 2022-2024 . Długofalowe działania kontrolne, a także doradcze i informacyjne w przyjętych strategicznych obszarach miały na celu wyegzekwowa- nie stopniowej, systematycznej poprawy warunków pra- cy. Wydawane przez inspektorów pracy środki prawne przyczyniły się do usunięcia kilkudziesięciu tysięcy bez- pośrednich zagrożeń wypadkowych oraz ograniczyły wpływ niebezpiecznych i szkodliwych czynników środo- wiska pracy na pracowników oraz inne osoby pracujące. Podjęte działania wyeliminowały niebezpieczne meto- dy pracy, niewłaściwą organizację pracy, poprawiły jej ergonomię poprzez ograniczenie przeciążenia układu mięśniowo-szkieletowego, a także wpłynęły na prawi- dłowe przygotowanie pracowników do pracy oraz wypo- sażenie stanowisk pracy w niezbędne środki ochrony zbiorowej lub – jeśli było to niezbędne – w wymagane środki ochrony indywidualnej, w tym ich prawidłowe stosowanie. Inspektorzy pracy zrealizowali zaplanowane zadania kontrolne wynikające z programu działania Państwowej Inspekcji Pracy przyjętego na 2023 r. Wśród nich znalazły się przede wszystkim kontro- le wynikające z realizacji Strategii dla bezpieczeń- stwa pracy w b udownictwie. Stałym nadzorem objęto w zeszłym roku 106 placów budowy , na których reali- zowane są inwestycje o szczególnym znaczeniu dla danego regionu kraju ze względu na ich wielkość, sto- sowane technologie lub specyfikę prac. W ramach ruty- nowych działań kontrolnych prowadzonych przez cały 2023 r. skontrolowano 1 116 placów budowy. Podczas akcji kontrolnych w czerwcu i we wrześniu inspektorzy pracy skontrolowani 2 369 małych placów budowy. Porównując te liczby z rokiem 2022, podkreślić nale- ży, że skalę oddziaływania na ten jeden z najtrudniej- szych sektorów zwiększyliśmy o p rawie 600 placów budowy . Środki prawne wydano w 99% kontroli (średnio 5,6 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 3,4 decyzji bezpośrednio wpły- wających na bezpieczeństwo pracy). Przy powtórnych kontrolach tych samych przedsiębiorców na pla- cach budowy skierowano środki prawne w odniesie- niu do 96,7% kontroli (średnio 6,2 decyzji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy na 1 kontrolę, w tym 4,4 decyzji bezpośrednio wpływających na bezpie- czeństwo pracy). Oznacza to, że stan bezpieczeństwa pracy ulega poprawie na placach budowy wyłącz- nie w m omencie kontroli PIP, a po jej zakończeniu nie zostaje utrzymany . Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czyn- nikami środowiska pracy n a lata 2022-2024 wią- że się ze zwiększeniem poziomu ochrony zdrowia osób pracujących w narażeniu na szkodliwe czynniki chemiczne środowiska pracy . Powinno to ograniczyć choroby zawodowe, także onkologiczne, związane z produkcją i stosowaniem substancji i mieszanin che- micznych w zakładach pracy. W roku 2023 skontrolowa- no w ramach Strategii w sumie 1 011 p odmiotów . W przypadkach ekspozycji pracowników na niebez- pieczne i szkodliwe dla zdrowia czynniki chemiczne w środowisku pracy inspektorzy pracy sprawdzali reali- zację obowiązku zapewnienia bezpiecznej pracy pod- czas stosowania substancji chemicznych z określonymi Najwyższymi Dopuszczalnymi Stężeniami. Nieprawidło- wości związane z przestrzeganiem obowiązków wynika- jących z przepisów o badaniach i pomiarach czynników szkodliwych jako środka ochrony pracujących przed nadmiernym narażeniem na substancje chemiczne, stwierdzono w około połowie skontrolowanych podmio- tów, w zależności od podejmowanego zagadnienia (naj- mniej uchybień stwierdzono podczas prac z azbestem i w zakładach stosujących produkty biobójcze). Kontrole ujawniły utrzymującą się, a czasem rosnącą, liczbę nie- prawidłowości dotyczących stosowania adekwatnych środków ochrony indywidualnej chroniących przed czynnikami chemicznymi (27-62% zakładów poddanych kontrolom, w zależności od weryfikowanego zagadnie- nia). Skala uchybień potwierdza nieprzywiązywanie dostatecznej uwagi do ochrony zdrowia pracujących w narażeniu na substancje chemiczne – środki ochrony indywidualnej są tu kluczowe dla zachowania zdrowia. Podobna skala nieprawidłowości związana była z przestrzeganiem przepisów dotyczących magazynowa- nia i s kładowania substancji i mieszanin chemicznych, ale także materiałów wybuchowych, w tym wyrobów pirotechnicznych. Najlepiej wypadły kontrole prac zwią- zanych z usuwaniem azbestu (23% zakładów nie prze- strzegało obowiązujących regulacji), a najgorzej kontrole w zakresie magazynowania materiałów wybuchowych – nieprawidłowości ujawniono w ¾ skontrolowanych podmiotów. Realizując kolejne działania wynikające ze Strategii kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska pracy, inspektorzy pracy sprawdzili poziom ochrony pra- cowników przed z agrożeniami spowodowanymi przez substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym . Znaczna część pracodawców (33%) nie uwzględniła w ocenie ryzyka zawodowego zagrożeń ze SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 268 ROZDZIAŁ 13 strony czynników rakotwórczych lub mutagennych, a co za tym idzie, nie wprowadziła odpowiednich środków profilaktycznych. Na co szóstym skontrolowanym stano- wisku pracy nie przeprowadzano pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, dotyczyło to co czwartego kontrolowane- go zakładu. Powszechność występowania substancji i mieszanin chemicznych w zakładach pracy oraz wieloaspektowość problematyki z nimi związanej, jak również różne regu- lacje prawne wymagają szczególnego podejścia w tym temacie. Dlatego działalność kontrolno-nadzorcza Pań- stwowej Inspekcji Pracy w obszarze szeroko rozu- mianego bezpieczeństwa chemicznego będzie nadal kontynuowana w ramach przyjętej przez PIP Strategii kontroli chemicznych na lata 2022-2024. Poprzez Strategię wzmożonego nadzoru nadzo- rem takim objęto 51 zakładów pracy, przeprowadzając w nich 103 kontrole. Podobnie jak w pierwszym roku realizacji tej strategii, najwięcej ujawnianych nieprawidło- wości stanowiły te, które w bezpośredni sposób wpływa- ją na bezpieczeństwo pracowników. Dotyczyły one złego stanu technicznego eksploatowanych maszyn i urządzeń, głównie w zakresie wykonania prawidłowych osłon lub innych urządzeń ochronnych, zapobiegających dostę- powi do stref niebezpiecznych. Stwierdzono użytkowa- nie maszyn bez osłon lub zastosowanie nieskutecznych osłon stref niebezpiecznych (niespełniających wymagań w zakresie odległości bezpieczeństwa), niewydzielenie barierami stref niebezpiecznych. Największa poprawa dotyczyła uzupełniania badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środo- wisku pracy – w pierwszym roku realizacji wzmożonego nadzoru 35% zakładów nie posiadało aktualnych pomia- rów, a w roku sprawozdawczym tylko 14%. W 2023 r. inspektorzy pracy zrealizowali również pozostałe zaplanowane zadania kontrolne, wynikające z programu działania PIP , w tym kontrole kompleksowe. Wśród nich znalazły się przede wszystkim kontrole doty- czące badania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy zgłaszanych do naszego urzędu, kontrole prze- strzegania przepisów prawa pracy, w tym bhp w zakła- dach opieki zdrowotnej, w kopalniach podziemnego wydobycia oraz w kopalniach odkrywkowych i w handlu. Szczegółowe informacje znajdują się w podrozdziałach niniejszego Sprawozdania. Uwzględniając uwarunkowania funkcjonowania Pań- stwowej Inspekcji Pracy w określonych realiach legisla- cyjnych i gospodarczych, przy posiadanych zasobach kadrowych i liczbie działających przedsiębiorstw w Pol- sce, dalsza poprawa w obszarze bezpieczeństwa i higie- ny pracy oznacza konieczność: ●skoncentrowania działań kontrolnych w tych sekto- rach gospodarki i zakładach, w których zagrożenia wypadkowe i zawodowe występują w największym nasileniu, co przekłada się na największą liczbę rejestro - wanych wypadków przy pracy; ●zmiany obowiązujących przepisów lub ustanawiania nowych regulacji w drodze przedstawianych przez PIP wniosków legislacyjnych, służących wzmocnieniu prawnej ochrony zdrowia i życia pracujących; ●współpracy z prawodawcami podczas dostosowywania przepisów do zmieniającej się rzeczywistości i postępu technologicznego oraz podnoszenia ich przejrzystości i praktyczności, co zapewni lepsze rozumienie przepisów przez podmioty mające je stosować, jak również wpły - nie na skuteczność ich egzekwowania przez inspektorów pracy; ●przekonania pracodawców do systemowych działań zapewniających właściwe warunki pracy, w tym włą - czenia obszaru bhp do strategicznego zarządzania przedsiębiorstwem; ●uświadamiania pracownikom konieczności aktywnego włączenia się w zarządzanie bezpieczeństwem i ochro - ną zdrowia oraz ryzykiem zawodowym, bo bezpieczeń- stwo i zdrowie w dużym stopniu zależą od nich samych, jeśli w zakładzie pracy przestrzegane są obowiązujące przepisy. Z zakresu prawnej ochrony pracy istotnymi problema- mi o dużej wadze społecznej pozostają, tak jak w latach ubiegłych, przede wszystkim naruszenia przepisów o wynagrodzeniu za pracę oraz innych świadczeniach związanych z pracą, przepisów dotyczących czasu pracy, a także zatrudniania na podstawie umów cywilnopraw- nych w sytuacji, gdy prawidłowo powinna zostać zawarta umowa o pracę. W związku z tym w 2023 r. Państwowa Inspekcja Pracy kontynuowała działania z lat poprzed- nich koncentrujące się na eliminowaniu lub istotnym ogra- niczaniu naruszeń z wymienionych obszarów. Ponadto prowadząc czynności kontrolne, inspektorzy pracy wery- fikowali przestrzeganie przepisów: o ograniczeniu handlu w niedzielę i święta, przepisów o ochronie młodocianych, Karty Nauczyciela, a także przepisów o pracy zdalnej. Odsetek kontroli, w trakcie których stwierdzono naru- szenia przepisów Kodeksu pracy z zakresu wynagro- dzeń w stosunku do ogółu przeprowadzonych kontroli, utrzymuje się na stałym poziomie. Naruszenia te najczę- ściej stwierdzane były u mniejszych pracodawców, rza- dziej odnotowywane były wraz ze wzrostem wielkości zakładu. Dotyczyły one na ogół rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych oraz wypłaty ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niewykorzystania przez pracownika przysługującego mu urlopu wypoczynkowego w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia sto- sunku pracy. Wyniki kontroli wykazały, że prawie połowa podmiotów polecających pracę w godzinach nadliczbo- wych naruszyła obowiązek jej należytego wynagrodze- nia; również około połowa pracodawców nie wywiązała się prawidłowo z obowiązku wypłaty ekwiwalentu pie- niężnego za niewykorzystany przez pracownika urlop wypoczynkowy. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 269 Kolejnym istotnym problemem z tego zakresu jest nieterminowa wypłata wynagrodzenia – odnotowana u około jednej trzeciej kontrolowanych pracodawców. Rzadziej stwierdzano naruszanie obowiązku wypłaty dodatku do wynagrodzenia pracę w porze nocnej, wypła- ty wynagrodzenia w prawidłowej wysokości oraz wypłaty wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Wśród przyczyn wymienionych nieprawidłowości niezmiennie można wskazać niezawiniony przez pracodawców brak środków finansowych, ale także celowe działania pracodawców, mające na celu obniżenie kosztów funkcjonowania firmy, jak również nieznajomość przepisów prawa pracy z tego zakresu. Także w zakresie przestrzegania przepisów o cza- sie pracy wyniki kontroli wskazują na to, iż stwierdza- ne przez inspektorów pracy nieprawidłowości co roku powtarzają się, ale różne jest ich nasilenie – w zależno- ści od sytuacji gospodarczej i ekonomicznej oraz sytu- acji na rynku pracy. Kontrole wykazały, podobnie jak w ubiegłych latach, szereg nieprawidłowości. Najwięcej stwierdzonych uchybień dotyczyło prowadzenia ewi- dencji czasu pracy (prawie połowa kontroli). W porów- naniu do ubiegłego roku zmniejszył się odsetek kontroli, w których ujawniono nieprawidłowości w realizacji obo- wiązku określenia w przepisach wewnątrzzakładowych systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy i okre- sów rozliczeniowych. Znacząco, tj. ponad dwukrotnie, wzrósł natomiast odsetek kontroli, w których ujawniono nieprawidłowości w sposobie rekompensaty za pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu cza- su pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy oraz odsetek kontroli, w których ujawniono niezapew- nienie pracownikom wymaganego odpoczynku dobowe- go. Ujawnione nieprawidłowości w zakresie naruszania przepisów o czasie pracy były, według ustaleń inspek- torów pracy, spowodowane przede wszystkim niewła- ściwą organizacją pracy, ale także celowym działaniem pracodawców zmierzającym do uzyskania oszczędności z tytułu zatrudniania pracowników wykonujących pracę ponad obowiązujący ich wymiar czasu pracy oraz w dni wolne od pracy. Ponadto, podobnie jak w przypadku naruszeń z zakresu wynagrodzeń, źródłem nieprawidło- wości była także błędna interpretacja przepisów o cza- sie pracy, wynikająca z nieznajomości przepisów prawa bądź stopnia ich skomplikowania. W 2023 r. PIP realizowała Krajową Strategię Kontroli przepisów w zakresie czasu jazdy i czasu postoju, obo- wiązkowych przerw i czasu odpoczynku kierowców na lata 2023-2024. W ramach realizacji tej strategii inspektorzy pracy skontrolowali tematykę czasu jazdy kierowców, obo- wiązkowych przerw w jeździe i odpoczynków, wynikającą z rozporządzenia (WE) 561/2006 Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie har- monizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające rozporzą- dzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak rów- nież uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85, a także wybrane zagadnienia dotyczące przestrzegania przepisów o czasie pracy kierowców. Do najczęściej ujawnionych naruszeń w tym obszarze należały: nie- zapewnienie wymaganej przerwy przy prowadzeniu pojazdu przez okres dłuższy niż 4,5 godz., niezapew- nienie odpoczynku dziennego, nieprzestrzeganie dzien- nego limitu czasu jazdy i dwutygodniowego limitu czasu jazdy oraz niezapewnienie odpoczynku tygodniowego. Natomiast w zakresie przepisów ustawy o czasie pracy kierowców, podobnie jak w latach ubiegłych, najwyższa liczba naruszeń została przez inspektorów pracy stwier- dzona w zakresie przekroczenia 10 godzin pracy w dobie, w której wystąpiła praca w porze nocnej. Przyczyny powstania naruszeń są podobne do wska- zywanych w latach ubiegłych, przy czym w 2023 r. należy zwrócić uwagę na duży wpływ sytuacji geopolitycznej, tj. utrudnień w ruchu drogowym na wschodniej grani- cy Polski, które bezpośrednio wpłynęły na organizację przewozów. Przewoźnicy zmierzyli się z dużymi proble- mami w planowaniu zadań przewozowych, często byli zaskakiwani utrudnieniami w ruchu granicznym. Trwający konflikt zbrojny w Ukrainie wywołał także daleko idące konsekwencje w prowadzeniu działalności transporto- wej (wzrost kosztów prowadzenia transportu drogowego, duże trudności w doborze pracowników, spadek konku- rencyjności na europejskim rynku transportowym). Kolejnym istotnym obszarem, w którym inspektorzy pracy kontrolowali pracodawców, były kontrole prawidło- wości podstaw zatrudniania pracowników . Sukcesywnie zmniejsza się odsetek kontroli, w trakcie których inspek- torzy pracy kwestionują zawarte umowy cywilnoprawne w przypadkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kp powin- na być zawarta umowa o pracę. Przyczyny ujawnianych nieprawidłowości w tym zakresie powtarzają się nie- zmiennie od wielu lat – jest to niedostateczna znajomość przepisów prawa regulujących dopuszczalność zatrudnie- nia w ramach umów cywilnoprawnych, ale również próba minimalizowania kosztów zatrudniania przez podmioty zatrudniające. Ponadto wiele osób pracuje na podsta- wie umów cywilnoprawnych, zgodnie ze swoim wybo- rem. Studenci, emeryci i renciści, osoby pozostające w zatrudnieniu w innym podmiocie oraz prowadzący gospodarstwa rolne nie są zainteresowani zatrudnieniem pracowniczym przede wszystkim ze względu na koniecz- ność opłacania dodatkowo składek na ubezpieczenie społeczne, a także ze względu na większą elastyczność zatrudnienia na podstawie umów cywilnoprawnych, niż ma to miejsce w ramach stosunku pracy. Ze wzglę- du na to, że obecne instrumenty przysługujące inspek- torom pracy uznawane są za niewystarczające, aby w sposób skuteczny przeciwdziałać zjawisku nadużywa- nia umowy cywilnoprawnej jako podstawy świadczenia pracy, od lat zgłaszane są postulaty przyznania inspekto- rom pracy kompetencji o charakterze władczym do samo- dzielnego ustalania stosunku pracy. Kontrole przestrzegania przepisów ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 270 ROZDZIAŁ 13 i święta oraz w niektóre inne dni pokazują utrzymującą się wysoką skalę naruszania zakazu powierzania pra- cownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem wbrew przepisom tej ustawy. Należy odnotować, że skala niepra- widłowości była dużo niższa w dużych sklepach (w nie- których przypadkach nawet dwukrotnie). W mniejszych placówkach niepokój budzi niewykonywanie w ogóle ustawowych obowiązków pracodawcy lub uprawnień pracownika, podczas gdy w większych sklepach były one wykonywane, jednak nieprawidłowo. Wzrost odset- ka sklepów nieprzestrzegających zakazu powierzania pracownikom lub zatrudnionym pracy w handlu lub przy wykonywaniu czynności związanych z handlem w dni objęte zakazem spowodowany był głównie nieprawidło- wym korzystaniem na szeroką skalę z wyłączeń spod zakazu handlu. Mniejsi przedsiębiorcy przeoczyli utratę mocy obowiązującej – z dniem 1 sierpnia 2023 r. – art. 15i ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwią- zaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziała- niem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Przepis ten dopuszczał wykonywanie czynności związanych z han- dlem, polegających na rozładowywaniu, przyjmowaniu i ekspozycji towarów pierwszej potrzeby oraz powierza- nia pracownikowi lub zatrudnionemu wykonywania takich czynności w niedziele (nie dotyczyło to niedziel, które przypadają w święto) – w okresie obowiązywania sta- nu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii oraz w okresie 30 dni następujących po ich odwołaniu. W zakresie przestrzegania przepisów prawnej ochrony pracy w jednostkach oświatowych najwięcej nieprawidłowości, tak jak i w poprzednich latach, doty- czyło nawiązania stosunku pracy z nauczycielami, w tym umów o pracę oraz mianowania jako podstawy stosun- ku pracy. Ponadto wykazana została znaczna liczba nieprawidłowości dotyczących ustania zatrudnienia, w tym treści świadectw pracy. W trakcie kontroli inspek- torzy pracy stwierdzali w jednostkach oświatowych rów- nież naruszenia przepisów w zakresie wynagradzania nauczycieli (dotyczyły one naliczania i wypłacania wyna- grodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy) oraz urlopów wypoczynkowych. Kontrole prowadzone przez inspektorów pracy w roku sprawozdawczym pokazały, że powtarzalny charak- ter mają również nieprawidłowości w zakresie prze- strzegania przepisów prawa pracy przy zatrudnianiu młodocianych . Najwięcej nieprawidłowości ponownie dotyczyło: braku udzielenia informacji przedstawicie- lom ustawowym młodocianego o ryzyku zawodowym oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami, dopeł- nienia obowiązku prowadzenia różnego rodzaju ewi- dencji związanych z zatrudnianiem takich pracowników (m.in. ewidencji czasu pracy przy pracach wzbronionych, a dozwolonych w celu odbycia przygotowania zawo- dowego) i opracowania wykazów stanowisk i rodza- jów prac wzbronionych oraz dozwolonych dla celów przygotowania zawodowego. Także w ubiegłym roku w trakcie kontroli inspektorzy pracy stwierdzali, że praco- dawcy dopuszczali pracowników młodocianych do pracy bez szkolenia wstępnego w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz bez wstępnych badań profilaktycz- nych, co jest szczególnie niebezpieczne i w perspekty- wie długookresowej może powodować ogromne koszty społeczne. W związku z wprowadzeniem do Kodeksu pracy przepisów o pracy zdalnej ta forma świadczenia pracy upowszechniła się w Polsce, dlatego inspektorzy pra- cy prowadzili w 2023 r. kontrole także w tym zakresie. W ponad 60% kontroli dotyczących zatrudniania pra- cowników w formie zdalnej stwierdzono nieprawidło- wości skutkujące wydaniem środków prawnych przez inspektorów pracy. Najwięcej uchybień i nieprawidło- wości dotyczyło kwestii określania zasad wykonywania pracy zdalnej w regulaminach i porozumieniach oraz obowiązków informacyjnych (m.in. brak lub niekomplet- na informacja o dodatkowych warunkach zatrudnienia), wymagań z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczących pracy zdalnej (m.in. brak dokonania oceny ryzyka zawodowego dla pracy zdalnej, nieuwzględnienie w ocenie ryzyka zawodowego przy wykonywaniu pracy zdalnej wpływu tej pracy na wzrok, układ mięśniowo- -szkieletowy oraz uwarunkowań psychospołecznych tej pracy, nieopracowanie informacji zawierającej zasady bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy zdal- nej) oraz organizacji pracy zdalnej. Ponadto nieprawidło- wości dotyczyły kwestii finansowych i polegały m.in. na: braku wypłaty (bądź wypłaty w nieprawidłowej wyso- kości) ekwiwalentu albo ryczałtu w związku z wykorzy- stywaniem przez pracowników własnych narzędzi pracy i materiałów, a także niepokrywaniu kosztów energii elektrycznej oraz usług telekomunikacyjnych niezbęd- nych do wykonywania pracy zdalnej. Jednakże wyni- ki kontroli nie wskazują na rażący charakter naruszeń przepisów. Jako przyczyny ujawnionych nieprawidłowo- ści w tym zakresie można wskazać przede wszystkim nieznajomość przepisów, ich szczegółowość i stopień skomplikowania. Kontrole przeprowadzone w 2023 r. wskazu- ją, że stan przestrzegania przepisów z zakresu prawnej ochrony pracy co do zasady utrzymuje się na stałym poziomie z pewnymi wahaniami w poszczególnych obsza- rach (największe w obszarze dot. czasu pracy). Ze względu na nieprawidłowości w zakresie prawnej ochrony pracy konieczne jest dalsze monitorowanie prze- strzegania prawa oraz podejmowanie działań promo- cyjno-informacyjnych, w tym bezpłatnego poradnictwa prawnego i korzystanie z tej formy przez pracodawców i pracowników. Kontrole prowadzone przez PIP w obszarze legal- ności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywate- li polskich potwierdzają, że ujawniane w tym zakresie nieprawidłowości utrzymują się nadal na stosunkowo SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 271 wysokim poziomie oraz że praca nieformalna dotyczy określonych sektorów: przetwórstwo przemysłowe, budownictwo, handel i naprawy , gdzie na przestrzeni ostatnich lat najczęściej ujawniane są przypadki nielegal- nego zatrudniania i powierzania innej pracy zarobkowej. Nadal problem pracy nielegalnej dotyczy zdecydowanie bardziej mikroprzedsiębiorców i małych firm, zatrudnia- jących do 49 osób. Działania kontrolno-nadzorcze PIP prowadzone w 2023 r. wskazują także, że poza przypadkami pra- cy zupełnie nieformalnej (długoterminowej, doraźnej, czy w ramach tzw. nieformalnych okresów „próbnych”), kontrolowane firmy stosują niedozwolone praktyki, któ- re mają na celu obchodzenie przepisów o l egalności zatrudnienia i służą stworzeniu pozorów legalności powierzania pracy . Obejmują one: zaniżanie wymiaru czasu pracy w treści zawartych umów o pracę, wskazywanie w treści umów o pracę wysokości ustalonego przez strony wyna- grodzenia za pracę na poziomie minimalnym, podczas gdy w rzeczywistości jest ono wypłacane w wyższej kwocie, wypłacanie części wynagrodzenia lub okre- ślonych jego składników poza oficjalnym obiegiem, ukrywanie rzeczywistej liczby godzin pracy lub pracy w godzinach nadliczbowych, za które wynagrodzenie płatne jest „pod stołem”. Warto zauważyć, że w roku sprawozdawczym tego rodzaju świadczenia, wypłaco- ne do ręki, z pominięciem odprowadzenia należnych składek do ZUS i zaliczek na podatek dochodowy, ujawniliśmy na kwotę ok. 2,2 mln złotych, co z pewno- ścią jest kwotą niedoszacowaną . Rok 2023 potwier- dza, że nadal praca deklarowana „fałszywie” to taka, która wykonywana jest na podstawie umów cywilno- prawnych (głównie umów zleceń), w tym także zawiera- nych w warunkach właściwych dla stosunku pracy. Działania kontrolno-nadzorcze PIP ukierunkowa- ne na eliminowanie szarej strefy w zatrudnieniu potwier- dzają pilną potrzebę zmian, zarówno w przepisach prawa odnoszących się do powierzania i wykonywania pracy , jak i w regulacjach dotyczących funkcjonowania organów i służb , do zadań których należy zwalczanie pracy „na czarno” . Korekty wymagają przepisy, któ- re sprzyjają popełnianiu nadużyć przez nieuczciwych przedsiębiorców (m.in. odnoszące się do terminu zgło- szenia pracobiorców do ubezpieczenia społecznego, formy pisemnej umów cywilnoprawnych i oskładkowania tych umów tak jak umów o pracę). Niewątpliwie koniecz- ne jest zdefiniowanie na nowo pojęcia pracy niele- galnej , z uwzględnieniem parametrów obejmujących ujawniane przez PIP niedozwolone praktyki stosowane przez przedsiębiorców, które nie mieszczą się obec- nie w definicjach nielegalnego zatrudnienia i nielegal- nej innej pracy zarobkowej wskazanych w przepisach prawa. Zmiany wymaga także model i wysokość kar nakładanych za powierzenie pracy z naruszeniem przepisów o legalności, tak aby stosowane sankcje miały charakter odstraszający i dolegliwy oraz stano- wiły d ostateczny hamulec przed popełnianiem nadużyć w przyszłości. Niewątpliwie niezbędne jest wyposażenie służb kontrolnych w nowe narzędzia do zwalczania pracy nielegalnej i stworzenie mechanizmów współpracy, a także wymiany informacji opartych na współczesnych technologiach, osiągnięciach nauki i techniki cyfrowej, algorytmach szacowania ryzyka pracy nierejestrowa- nej na podstawie danych pozostających w dyspozycji różnych agencji i służb. Eliminowanie pracy w szarej strefie gospodarki powinno stanowić element większej strategii krajowej , w której jasno zostaną zdefiniowa- ne cele, wykorzystywane narzędzia i mierniki do bada- nia, na ile przyjęte założenia w określonej perspektywie czasowej zostały zrealizowane – w celu ich ewentualnej korekty w przyszłości. W kontekście zrealizowanych w 2023 r. kontro- li legalności zatrudnienia, powierzania innej pracy z arobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzo- ziemców obserwujemy zarówno nowe tendencje zwią- zane z pojawianiem się u polskich przedsiębiorców pracowników będących obywatelami państw dość odległych geograficznie, którzy w celu pozyskania pra- cy w polskich podmiotach korzystają z pomocy pośred- ników, jak i utrwalone dotychczas praktyki związane z powierzaniem pracy w Polsce cudzoziemcom z tzw. państw trzecich. Nadal najliczniejszą grupą cudzoziem- ców, którym powierza się pracę w Polsce, są obywa- tele Ukrainy, ich też w największym stopniu dotyczą stwierdzane nieprawidłowości. Należy jednak stwier- dzić, że o ile kontrole PIP potwierdzają, że nielegalne powierzenie pracy cudzoziemcom nadal pozostaje istotnym problemem rynku pracy , to obecnie, w odnie- sieniu do tych cudzoziemców, którzy na trwale wpisali się w strukturę polskiego rynku pracy (dotyczy to przede wszystkim osób korzystających z uproszczonych pro- cedur legalizacji pracy pochodzących z Ukrainy, Biało- rusi, Mołdawii, Gruzji), uwaga służb kontrolnych winna być skierowana na warunki ich pracy, a w szczególno- ści na problemy związane z przestrzeganiem przepisów o wynagrodzeniu za pracę i czasie pracy oraz na pro- blem powierzania pracy cudzoziemcom na podstawie umów cywilnoprawnych, w szczególności tam, gdzie sposób wykonania pracy wskazuje na istnienie stosun- ku pracy. Należy dążyć również do wyeliminowania różnego rodzaju konstrukcji prawnych (np. uzyska- nie udziałów w spółce w zamian za powtarzające się świadczenie niepieniężne będące pracą) i niedozwo- lonych praktyk w prowadzonej działalności gospodar- czej np. związanych z działaniem wirtualnych biur, które mają na celu wykorzystanie pracujących cudzo- ziemców z jednoczesnym zabezpieczeniem ich praw poprzez zobowiązanie podmiotów do powierzania pra- cy wyłącznie na podstawie takich umów, które dają prawo do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego . SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 272 ROZDZIAŁ 13 Jednocześnie konieczne jest przyjęcie rozwiązań, któ- re zwiększą skuteczność organów kontrolnych w działa- niach ukierunkowanych na eliminowanie nielegalnego powierzania pracy. W tym kontekście wnioski płynące z kontroli legalności zatrudnienia obywateli polskich są tożsame z formułowanymi w następstwie działań kon - trolnych dotyczących pracowników cudzoziemskich . Za pozytywne uznajemy projektowane zmiany prze- pisów dotyczące m.in. sposobu funkcjonowania służb, których zadania związane są z zarządzaniem szero- ko pojętą migracją do Polski w celach zarobkowych, mające uszczelnić funkcjonujący system, związa- ny z pro cedurami pozyskiwania zezwoleń na pracę, wiz w celu wykonywania pracy oraz regulacji adre- sowanych d o szczególnej grupy cudzoziemców, tj. obywateli Ukrainy, którzy w kolejnym roku wojny rosyjsko-ukraińskiej przebywają w Polsce, zasilając kadry polskich firm. Postulowane zmiany powinny obejmować nowe- lizację ustawy specjalnej regulującej zatrudnienie obywateli Ukrainy poprzez skrócenie 14-dniowego ter- minu do złożenia powiadomienia oraz wprowadzenie przepisów ustalających minimalny wymiar czasu pracy lub minimalną liczbę godzin pracy, którą podmiot zatrud- niający miałby obowiązek zagwarantować cudzoziem- cowi. Należy także rozważyć zmodyfikowanie ogólnych przepisów dotyczących zatrudniania cudzoziemców poprzez wprowadzenie obowiązku dokonania zgłosze- nia do ubezpieczeń społecznych przed dopuszcze- niem cudzoziemca d o pracy , uwzględnienie w definicji nielegalnego powierzenia wykonywania pracy kwestii braku lub nieterminowego zgłoszenia do ubezpiecze- nia społecznego , uzależnienie wysokości nakłada- nych kar od liczby cudzoziemców, którym dany podmiot powierzył nielegalną pracę oraz umożliwienie odmowy wydania zezwolenia na pracę oraz wpisania oświad- czenia d o ewidencji w sytuacji, gdy podmiot powierza- jący pracę cudzoziemcowi utrudnia kontrolę inspekcji pracy . Niezmiennie postulujemy także zacieśnienie współ- pracy z i nnymi organami i służbami tak, aby poprzez procesy wymiany informacji i pozyskiwania danych, najlepiej w trybie on-line, skuteczniej eliminować z ryn- ku te podmioty, które nie przestrzegają obowiązujących przepisów prawa. Istotne znaczenie w kształtowa- niu sytuacji cudzoziemców na polskim rynku pracy będzie miała niewątpliwie nowa polityka migracyjna, której założenia w tym momencie się tworzą – rów- nież na bazie doświadczeń kontrolnych PIP z działań realizowanych w 2023 r . Wyżej wymienione doświadczenia wskazują, że nie traci na popularności powierzanie pracy w formułach „nietypowych” . Przedsiębiorcy poszukują nowych, bardziej elastycznych form zatrudniania pracowni- ków. W ramach pracy tymczasowej oraz w outso- urcingu/leasingu osób świadczą pracę zarówno o bywatele polscy, jak i cudzoziemcy . Nierzadko podstawę wykonywanej przez nich pracy stanowi nie umowa o pracę, także tymczasową, ale umowa cywil- noprawna (zlecenie, czy o świadczenie usług). Co ciekawe, kierowaniem do pracy na rzecz innych pod- miotów zajmują się nie tylko przedsiębiorcy, będą- cy obywatelami polskimi, ale także firmy założone w Polsce i prowadzone przez cudzoziemców . W tym ostatnim przypadku, także wyłącznie w celu formalnej legalizacji pobytu i pracy obcokrajowców w naszym kraju , którzy na podstawie polskich dokumentów uzy- skują przepustkę do krajów UE, bez zamiaru podjęcia pracy na terytorium RP. Prowadzone przez PIP kon- trole potwierdzają, że nadal najpopularniejsze usłu- gi świadczone przez agencje zatrudnienia to praca tymczasowa oraz pośrednictwo pracy, w tym także do pracodawców zagranicznych. Niepokoi, że nadal w działaniach PIP identyfikujemy podmioty działają- ce nielegalnie , w tym także prowadzone przez cudzo- ziemców spoza UE oraz fakt, że w kontrolach agencji pracy tymczasowej stwierdzane są przypadki osób pracujących nielegalnie. Prowadzone w roku sprawoz- dawczym kontrole wskazują, że wciąż utrzymuje się zjawisko transferów osób do pracy na rzecz innych przedsiębiorców w ramach niedozwolonego outsour- cingu, który nosi znamiona pracy tymczasowej. Liczba takich kontroli i osób nimi objętych z roku na rok wzra- sta z uwagi na popularność tego modelu biznesowe- go nie tylko wśród przedsiębiorców, legitymujących się certyfikatem agencji zatrudnienia, ale także tych, któ- rzy go nie posiadają i nie są zainteresowani jego pozy- skaniem. Kierowanie osób do pracy na rzecz różnych firm odbywa się przede wszystkim w ramach umów cywilnoprawnych . Jako miejsce wykonania przedmio- tu umowy wskazuje się zakład pracy przedsiębiorcy zewnętrznego, będącego finalnym odbiorcą pracy osób wypożyczonych w tym trybie. Przeprowadzone kontrole dowiodły, że problemem w egzekwowaniu przepisów w tym zakresie pozostaje nadal niedoskonałe prawo, które jak dotąd nie obejmuje outsourcingu pojmowa- nego jako wyłącznie wynajem osób do pracy na rzecz innych podmiotów niż ten, z którym zawarto umowę na świadczenie pracy. Propozycje Państwowej Inspekcji Pracy zakładają m.in.: ●ustalenie odpowiedzialności wykroczeniowej w sytu- acji korzystania z usług outsourcingu w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej (odpowie- dzialność podmiotu uznanego w wyniku kontroli za praco- dawcę użytkownika takiej osoby); ●w przypadku korzystania z pracy osób wypożyczonych w formule niedozwolonego outsourcingu realizujące - go de facto zapotrzebowanie na pracę stałą, pociągnięcie takiego przedsiębiorcy do odpowiedzialności za niele- galne powierzenie pracy ; ●umożliwienie nakładania sankcji za świadczenia usłu- gi outsourcingu w warunkach charakterystycznych dla pracy tymczasowej, także przez podmiot posiadający wpis do rejestru agencji zatrudnienia. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 13 273 Są one obecnie przedmiotem prac w resorcie właści- wym ds. pracy, aby poprzez uszczelnienie obowiązujących p rzepisów nie dochodziło do nadużyć zarówno na szko- dę obywateli polskich, jak i cudzoziemców, a w odniesie- niu do tych ostatnich także do wyzysku, który w skrajnych pr zypadkach można kwalifikować jako pracę przymusową. Działania kontrolno-nadzorcze Państwowej Inspekcji Pracy realizowane w 2023 r. w obszarze delegowania w ramach świadczenia usług również w dużej mierze dotyczyły obywateli tzw. państw trzecich. Postępowania kontrolne związane z delegowaniem z terytorium Pol- ski prowadzone były przede wszystkim w następstwie wniosków przekazanych do PIP w ramach wymiany informacji za pośrednictwem Systemu Wymiany Infor- macji na Rynku Wewnętrznym (IMI). Kontrole dotyczyły przedsiębiorców z siedzibą na terytorium Polski kierują- cych do czasowego wykonywania pracy za granicą oby- wateli państw trzecich zatrudnionych w polskich firmach lub takich, dla których podstawę pracy w Polsce stano- wiły umowy cywilnoprawne (głównie umowy zlecenia). Przeprowadzone kontrole potwierdzają obserwo- wane od kilku lat zjawisko fikcyjnego delegowania cudzoziemców z Polski do innych państw członkow- skich , w tym także przez firmy założone i prowadzone w naszym kraju przez obcokrajowców. Podmioty zare- jestrowane w Polsce, delegujące obywateli państw trzecich do pracy na terenie UE, często nie prowadzą w Polsce działalności rzeczywistej w stopniu znacznym. Ich działalność służy formalizowaniu pracy obywateli państw trzecich z wykorzystaniem danych przedsiębior- cy wyłącznie w celu uzyskania przepustki do rynku pracy w państwach Europy Zachodniej na podstawie polskich dokumentów. Osoby zarządzające podmiotami dele- gującymi czy właściciele tych przedsiębiorstw to zwy- kle również cudzoziemcy, obywatele państw trzecich, z którymi kontakt jest ograniczony lub nie ma go wcale, także z uwagi na to, że są to przedsiębiorstwa „skrzynki pocztowe” (letter box company). Również sami cudzo- ziemcy, transferowani do pracy w UE z wykorzystaniem konstrukcji delegowania, nie wykonują zazwyczaj pracy w naszym kraju, a ich jedynym celem jest, aby na pod- stawie polskich dokumentów uzyskać przepustkę do pra- cy w UE. W tym kontekście trzeba pamiętać, że przyjęty w Polsce dualny model dostępu cudzoziemców do ryn- ku pracy (na podstawie zezwoleń na pracę i w ramach tzw. procedur uproszczonych) stanowi dla naszych part- nerów zagranicznych dużą barierę w ocenie, czy cudzo- ziemcowi związanemu z polskim przedsiębiorcą legalnie powierzono pracę na terytorium RP. Dlatego też rozwi- janie współpracy z o rganami kontrolnymi za granicą , w tym także poprzez narzędzia wymiany informacji, jest kluczowe w eliminowaniu nadużyć na europejskim rynku pracy w sferze usług. Problemy z przestrzeganiem przepisów związa- nych z d elegowaniem pracowników do Polski najczę- ściej ujawniane były w p odmiotach z państw trzecich delegujących cudzoziemców na terytorium RP . Rów- nież od kilku lat ujawniany jest proceder tzw. wielopozio- mowego delegowania, który polega na wykorzystywaniu delegowania na terytorium Polski celem udostępniania pracowników, stosując wielopoziomowe struktury pod- wykonawcze wykorzystujące mechanizm outsourcin- gu. Obserwowane zjawisko związane jest z pozornym delegowaniem, gdyż obywatele państw trzecich rekru- towani są na terytorium Polski, a w tym przypadku nie można mówić o delegowaniu pracowników. Zatrudnienie pracowników fikcyjnie delegowanych wyprowadzane jest poza polski podmiot do przedsiębiorcy w państwie trzecim, często powiązanego osobowo z firmą w Pol- sce, na rzecz której cudzoziemcy świadczą pracę. Tego typu działanie podmiotów wpływa na uszczuplenie danin publiczno-prawnych, tj. składek na ubezpieczenia społeczne i podatków, które odprowadzane są w pań- stwie wysyłającym. Ponadto istnieje podejrzenie, że wykorzystywany jest import usług w celu zastosowa- nia neutralnego podatku VAT. Oszacowanie strat, jakie z tego tytułu ponosi budżet państwa, wykracza poza możliwości PIP. Zahamowanie tego niedozwolonego procederu wymaga wdrożenia ścisłych mechanizmów współpracy między PIP, organami skarbowymi oraz służbami wojewody . Zasadne jest ograniczenie tego rodzaju procederu w działalności firm po stronie pol- skiej i za granicą, poprzez brak możliwości wydawania kolejnych zezwoleń na pracę dla pracowników delego- wanych do Polski . Warto wspomnieć, że od 19 sierpnia 2023 r. na Państwową Inspekcję Pracy nałożono także nowe zadania w obszarze delegowania – dotyczące sektora transportu drogowego . Ustawa z dnia 26 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogo- wym implementuje do polskiego prawa krajowego dyrek- tywę 202/1057 (tzw. lex specialis). Państwowa Inspekcja Pracy została zobowiązana do weryfikowania warunków zatrudnienia delegowanych do Polski kierowców, wyko- nujących na terenie naszego kraju określonego rodzaju operacje transportowe (zarówno z pochodzących z UE, jak i tzw. państw trzecich) oraz do realizacji wniosków o wzajemną pomoc, kierowanych do PIP w ramach sys- temu IMI – czyli moduł transport, dotyczących pozyski- wania od polskich przewoźników realizujących przewozy na terenie UE określonych dokumentów związanych z usługą transportu, jak i ze stosunkiem pracy delego- wanego z Polski kierowcy, na potrzeby kontroli reali- zowanych przez zagraniczne służby. Doświadczenia z realizacji przez PIP nowych zadań już w początkowym okresie obowiązywania ustawy wykazały pilną potrze- bę jej nowelizacji zarówno co do rodzaju operacji trans- portowych realizowanych przez przewoźników z państw trzecich, które wymagają notyfikowania do Państwowej Inspekcji Pracy (aktualnie dotyczą wszystkich przewo- zów poza tranzytem i to bez względu na rodzaj umowy łączącej przewoźnika z kierowcą), jak i ustanowionych mechanizmów współpracy z Inspekcją Transportu Dro- gowego, która jest drugim obok PIP organem krajowym SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 274 ROZDZIAŁ 13 zaangażowanym w realizację zadań wynikających z ustawy. Biorąc pod uwagę istotę sektora transportu i jego znaczenie zarówno dla rynku krajowego jak i euro- pejskiego, należy założyć, że w 2024 r. zadania te będą w dużym stopniu udziałem organów PIP. Niezależnie od tego, czy kontrole dotyczyły technicz- nego bezpieczeństwa pracy, prawnej ochrony pracy, czy legalności zatrudnienia, powody wskazywane przez pracodawców jako przyczyny stwierdzanych niepra- widłowości były takie same: inflacja i rosnące koszty prowadzenia działalności utrudniające utrzymanie kon- kurencyjności. Sygnalizowano również problemy wyni- kające z konieczności wyjścia z kryzysu po pandemii SARS-CoV-2 oraz trudności w pozyskiwaniu pracow- ników o odpowiednich kwalifikacjach, w tym również specjalistów, którzy wsparliby pracodawców w two- rzeniu bezpiecznych i zdrowych miejsc pracy. Złożone problemy ekonomiczno-społeczne, w tym brak wykwa- lifikowanych osób do pracy przekładają się na sytuację zatrudnionych i warunki, w jakich wykonują oni swoje codzienne zadania. Skutkuje to również naruszenia- mi przepisów z zakresu czasu pracy, tj. powierzaniem zatrudnionym pracownikom wykonywania prac ponad obowiązujący ich wymiar czasu pracy oraz nieprawidło- wym rekompensowaniem pracy w dni wolne od pracy. Inspektorzy pracy z kolei obserwują utrzymujący się niedostatek wiedzy dotyczącej obowiązków nałożonych prawnie na osoby zatrudniające pracowników, wciąż niewystarczającą świadomość zagrożeń występują- cych w środowisku pracy, a przede wszystkim pomijanie obszaru bhp w codziennym zarządzaniu firmami. Problemy organizacyjne i ekonomiczne nie mogą jednak tłumaczyć braku poszanowania dla wymagań prawa , w tym przepisów określających właściwy poziom bezpieczeństwa i higieny pracy. W szczególności nie niwelują obowiązków pracodawców i przedsiębiorców wobec osób świadczących pracę w zakresie tworzenia bezpiecznych warunków pracy i zapewniania poszano- wania zdrowia pracujących. Bezpieczeństwo pracy jest funkcją poziomu zagrożeń zawodowych, występujących w przedsiębiorstwach, zaan- gażowania pracodawców i przedsiębiorców w zapew- nienie bezpiecznych warunków pracy, efektywności wewnętrznych służb nadzoru i służby bhp oraz działalno- ści organów nadzoru nad warunkami pracy. Dla osiągnięcia trwałej poprawy bezpieczeństwa pra- cy szczególnie istotne jest bezpośrednie zaangażo- wanie pracodawców w z arządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy . Najważniejsza jest świadomość, że obszar potocznie przez nich zwany bhp, to równie istot- ny aspekt funkcjonowania firmy jak płynność finansowa, poszerzanie rynków zbytu i rozwój firmy. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadzając kon- trole i realizując bogaty wachlarz przedsięwzięć pre- wencyjno-promocyjnych, w głównej mierze aktywnie uświadamia pracodawców, że zaniedbywanie obszaru bhp prowadzi do wzrostu zagrożeń wypadkowych i nara- ża firmy na rosnące trudności w utrzymaniu rentowności i zaangażowanej załogi, bez której dalsze funkcjono- wanie nie będzie możliwe. PIP wspiera zaangażowanie pracodawców w poprawę bezpieczeństwa i warunków pracy oraz przekonuje do wzmacniania roli partycypa- cji pracowniczej w e wspólnym budowaniu wysokiej kultury pracy . Służy temu również prowadzona przez Państwową Inspekcję Pracy działalność popularyzatorska i edu- kacyjna oraz poradnictwo realizowane n a dużą skalę zarówno podczas kontroli, jak i w siedzibach okręgo- wych inspektoratów pracy oraz w centrum poradnic- twa w formie porady osobistej, pisemnej, e-mailowej i telefonicznej. 14 Działalność PIP w ujęciu statystycznym Rozdział SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 277 4,73 mln 178 tys. 118 tys. 11,1 tys. 1,1 tys. osób zobaczyło spoty kampanii „Legitna praca” w Internecie odbiorców działań prewencyjnych dzieci i młodzieży uczącej się przeszkolonej w ramach działań PIP rolników indywidualnych, którzy uzyskali wsparcie merytoryczne PIP pracodawców w programach prewencyjnych PIP 14. Działalność PIP w ujęciu statystycznym 14.1. Najważniejsze dane z działalności PIP w 2023 r. liczba przeprowadzonych kontroli osób zobaczyło spot kampanii „Budowa. Stop Wypadkom!” w Internecie egzemplarzy publikacji PIP liczba skontrolowanych podmiotów osób zapoznało się ze spotem tv kampanii „Budowa. Stop Wypadkom!” liczba osób pracujących w skontrolowanych podmiotach 61,7 tys. 1,4 mln 132,4 tys. 230,4 tys. 4,7 tys. 246,0 tys. 14,9 tys. 2,7 tys. 16,9 tys.9,9 tys. 49,7 tys. 2,1 mln 3,6 mln liczba decyzji BHP liczba decyzji płacowych liczba wniosków w wystąpieniach pracodawców liczba poleceń szkoleń z różnych branż pracowników DZIAŁANIA KONTROLNO-NADZORCZE DZIAŁANIA PREWENCYJNE SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 278 ROZDZIAŁ 14 14.2. Podstawowe dane z działalności kontrolno-nadzorczej PIP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 Liczba kontroli 55 842 59 570 61 695 Skontrolowane podmioty 45 36248 25849 677 Osoby pracujące w skontrolowanych podmiotach 3 417 2183 522 2783 567 825 Wydane decyzje dotyczące bhp, w tym: 175 742211 714230 366 wstrzymania prac 4 706 5 8126 268 wstrzymania eksploatacji maszyn 6 6467 6718 619 skierowania do innych prac 2 3603 1713 682 liczba osób skierowanych do innych prac 5 2536 9968 073 Decyzje nakazujące wypłatę świadczeń 4 3935 0404 663 na kwotę w zł 63,8 mln73,2 mln90,2 mln Wnioski w wystąpieniach 189 845234 329246 008 Polecenia ustne 10 86713 31414 927 Mandaty karne 12 04715 79317 197 łączna kwota nałożonych mandatów w zł 14,4 mln19,7 mln22,1 mln Wnioski o ukaranie do sądu 8271 1511 063 Środki oddziaływania wychowawczego 9 6998 4688 043 Zawiadomienia prokuratury o podejrzeniu popełnienia przestępstwa 618665711 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 279 14.4. Struktura kontroli PIP w latach 2021-2023 (wg wielkości zatrudnienia) Wielkość zatrudnienia 202120222023 Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Ogółem, w tym zakłady o zatrudnieniu: 55 84259 57061 695 1 - 9 32 66658,535 30559,337 68761,1 10 - 49 13 60224,414 14523,714 17423,0 50 - 249 6 15811,06 43210,86 15810,0 250 i powyżej3 4166,13 6886,23 6766,0 14.3.Struktura kontroli wg PKD za lata 2021-2023 PKD 20212022 2023 Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Liczba kontroli Odsetek Ogółem 55 842 59 57061 695 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo8261,79471,68781,4 B.Górnictwo i wydobywanie2310,42850,52810,5 C.Przetwórstwo przemysłowe9 99717,910 00516,810 16316,5 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyza- cyjnych 1570,31910,32060,3 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 7241,37031,27241,2 F.Budownictwo11 17020,012 46820,913 95222,6 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samocho- dowych, włączając motocykle 12 32322,113 79923,213 55022,0 H.Transport i gospodarka magazynowa3 8026,84 0926,94 1386,7 I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastro- nomicznymi 2 8175,03 3115,63 3485,4 J.Informacja i komunikacja6961,35941,07061,1 K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa4030,73770,63550,6 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości6901,26821,17121,2 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna2 1773,91 9143,22 0363,3 N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 3 2725,93 5035,93 4635,6 O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenie społeczne 8021,47131,26951,1 P.Edukacja1 5722,81 7242,91 7542,8 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna1 5562,81 7002,91 7352,8 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją7281,36941,16841,1 S.Pozostała działalność usługowa1 7513,11 8543,12 3003,7 T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospo- darstwa domowe produkujące wyroby i świadczące usługi na własne potrzeby 10,0-0,0-0,0 U.Organizacje i zespoły eksterytorialne00,040,010,0 X.Działalność nieokreślona180,0100,0140,0 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 280 ROZDZIAŁ 14 6 268 3 682 230 366 14.5. Wybrane Decyzje dotyczące BHP w 2023 r. 14.6. Decyzje dotyczące bhp w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Decyzje dotyczące bhp ogółem, w tym: 175 742 211 714 230 366 z ustalonym terminem wykonalności (art. 11 pkt 1 ustawy o PIP) 104 457126 831139 103 z rygorem natychmiastowej wykonalności (art. 108 Kpa) 55 20465 61469 802 wstrzymania prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP)4 7065 8226 268 skierowania do innych prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP) 2 3603 1753 682 wstrzymania eksploatacji maszyn (art. 11 pkt 3 ustawy o PIP) 6 6467 6948 619 ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (art. 11 pkt 6 ustawy o PIP) 384 375 456 nakazania wykonania badań i pomiarów (art. 11 pkt 6a ustawy o PIP) 1 1631 429 1 448 16 516 1 321 129 367 317 8 073 31 670 1 914 17 342 139 103 69 802 liczba osób, których dotyczyły decyzje liczba decyzji 8 619 456 1 448 z ustalonym terminem wykonalności (art. 11 pkt 1 ustawy o PIP) z rygorem natychmiastowej wykonalności (art. 108 KPA) kategorie wybranych decyzji Decyzje BHP OGÓŁEM wybrane decyzje BHP wstrzymania eksploatacji maszyn (art. 11 pkt 3 ustawy o PIP) wstrzymania prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP) ustalenia okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (art. 11 pkt 6 ustawy o PIP) skierowania do innych prac (art. 11 pkt 2 ustawy o PIP) nakazania wykonania badań i pomiarów (art. 11 pkt 6a ustawy o PIP) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 281 14.7. Decyzje płacowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Decyzje wydane Liczba decyzji wydanych 4,4 tys. 5,0 tys. 4,7 tys. Liczba pracowników, których te decyzje dotyczyły 21,3 tys.28,7 tys.31,7 tys. Kwota należności do wypłacenia pracownikom wskazana w decyzjach inspektorów pracy 63,8 mln zł 73,2 mln zł 90,2 mln zł Decyzje zrealizowane Liczba decyzji zrealizowanych 2,0 tys. 2,6 tys. 2,2 tys. Liczba pracowników, których dotyczyły decyzje zrealizowane 7,8 tys.12,3 tys. 14,1 t ys. Kwota należności wypłaconych 15,7 mln zł 24,4 mln zł 28,4 mln zł Decyzje zrealizowane częściowo Liczba decyzji zrealizowanych częściowo 55 39 70 Liczba pracowników, których te decyzje dotyczyły 1 016862383 Kwota należności wypłaconych2,8 mln zł1,6 mln zł1,6 mln zł Łączna kwota należności wypłaco- nych pracownikom w wyniku realizacji decyzji 18,5 mln zł26 mln zł30 mln zł 14.8. Wnioski i polecenia w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Wystąpienia 37 190 42 463 44 319 Wnioski w wystąpieniach 189 845234 329246 008 Polecenia 10 86713 31414 927 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 282 ROZDZIAŁ 14 14.9. Wykroczenia przeciwko prawom pracownika w latach 2021-2023 Wykroczenia ogółem 2021 20222023 42 43449 48750 925 WyszczególnienieLiczbaOdsetek LiczbaOdsetek LiczbaOdsetek Art. 281 § 1 pkt 1 Kp zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kp powinna być zawarta umowa o pracę 564 1,36461,3 592 1,2 Art. 281 § 1 pkt 2 Kp niepotwierdzenie na piśmie zawartej z pracow- nikiem umowy o pracę przed dopuszczeniem go do pracy 6211,59041,88711,7 Art. 281 § 1 pkt 5 Kp naruszenie przepisów o czasie pracy lub przepisów o uprawnieniach pracowników związanych z rodzicielstwem i zatrudnianiu młodocianych 2 8196,63 5927,33 2506,4 Art. 281 § 1 pkt 6 lub 6a Kp nieprowadzenie lub nieprzechowywa- nie dokumentacji w sprawach związa- nych ze stosunkiem pracy 1 1652,71 2612,51 2422,4 Art. 282 § 1 pkt 1 Kp niewypłacenie w ustalonym terminie wyna- grodzenia za pracę lub innego świadczenia, dokonanie bezpodstawnego zaniżenia lub potrącenia 8 03618,99 10718,49 16118,0 Art. 282 § 1 pkt 2 Kp nieudzielenie urlopu wypoczynkowego lub obniżenie wymiaru urlopu 4721,15141,05571,1 Art. 282 § 1 pkt 3 Kp niewydanie świadectwa pracy 1 8994,52 3584,82 2664,4 Art. 283 § 1 Kp nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bhp 19 59046,222 42545,323 40146,0 Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy 3 8829,14 5749,25 0239,9 Ustawa o minimalnym wynagrodzeniu za pracę 8962,19401,91 0882,1 Pozostałe2 4905,93 1666,42 0366,8 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 283 14.10. Sankcje zastosowane w związku ze stwierdzonymi wykroczeniami w 2023 r. mandaty 65,4% 17 197 30,6% 8 043 4,0% 1 063 wnioski do sądu środki oddziaływania wychowawczego 14.11. Sankcje zastosowane w związku ze stwierdzonymi wykroczeniami w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 LiczbaOdsetekLiczbaOdsetekLiczbaOdsetek Mandaty 12 047 53,4 15 793 62,1 17 197 65,4 Środki oddziaływania wychowawczego9 69943,08 46833,48 04330,6 Wnioski do sądu8273,61 1514,51 0634,0 14.12. Grzywny nałożone przez sądy i inspektorów pracy w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Kwota grzywien orzeczonych przez sądy ogółem 1,7 mln zł2,5 mln zł 2,3 mln zł średnia wysokość grzywny 2,4 tys. zł średnia wysokość grzywny 2,6 tys. zł średnia wysokość grzywny 2,6 tys. zł Kwota grzywien nałożonych przez inspektorów pracy w drodze mandatów karnych ogółem 14,4 mln zł19,7 mln zł22,1 mln zł średnia wysokość mandatu 1,2 tys. zł średnia wysokość mandatu 1,2 tys. zł średnia wysokość mandatu 1,3 tys. zł 14.13. Rozstrzygnięcia wniosków do sądu w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Sprawcy wykroczeń ukarani karą grzywny 808985908 Sprawcy wykroczeń ukarani karą nagany81913 Osoby skazane na karę ograniczenia wolności000 Osoby uznane za winne z odstąpieniem od wymierzenia kary1399 Osoby uniewinnione275533 Odmowa wszczęcia postępowania142410 Umorzenie postępowania171213 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 284 ROZDZIAŁ 14 14.16. Wnioski do ZUS o podwyższenie składki na ubezpieczenie wypadkowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Wnioski do ZUS 47 70 69 Według sekcji PKD Budownictwo 40 61 59 Przetwórstwo przemysłowe362 Pozostałe 4 3 8 Według wielkości zatrudnienia 1-9 pracowników 39 53 54 10-49 pracowników61312 50-249 pracowników143 250 pracowników i powyżej100 14.14. Zawiadomienia prokuratury o podejrzeniu popełnienia przestępstwa w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba zawiadomień 618 665 711 Postępowania wszczęte170150195 Odmowa wszczęcia postępowania466756 Umorzenie postępowania183189133 Zawieszenie postępowania141818 Akty oskarżenia skierowane do sądu 76 88 63 Liczba wyroków skazujących na: karę pozbawienia wolności z zawieszeniem wykonania kary 2 1 0 karę ograniczenia wolności 103 karę grzywny 6 8 17 (na łączną kwotę 16,5 tys. zł) (na łączna kwotę 20,3 tys. zł) (na łączna kwotę 56,2 tys. zł) 14.15. Zakres przedmiotowy zawiadomień prokuratury w latach 2021-2023 (odsetek zawiadomień) Wyszczególnienie202120222023 Art. 225 § 2 Kk udaremnianie lub utrudnianie inspektorom wykonania czynności służbo- wych 50,9 54,4 50,3 Art. 270 i 271 Kk fałszowanie dokumentów i poświadczanie nieprawdy 8,89,010,6 Art. 219 Kk niezgłaszanie wymaganych danych albo zgłaszanie nieprawdziwych danych dot. ubezpieczeń społecznych 12,012,011,5 Art. 218 § 1a Kk złośliwe lub uporczywe naruszanie praw pracowników 11,48,78,9 Art. 220 § 1 Kk narażanie pracowników na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia 5,74,35,6 Pozostałe11,211,613,1 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 285 14.17. Spory zbiorowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba zgłoszonych sporów 712 528 308 Liczba zgłoszonych żądań2 1391 150 537 Liczba zawartych porozumień100112 81 14.18. Spory zbiorowe wg PKD w latach 2021-2023 Rodzaj działalności Liczba zgłoszonych sporów zbiorowych 202120222023 B.Górnictwo i wydobywanie566 C.Przetwórstwo przemysłowe7610080 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 809242 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 121717 F.Budownictwo267 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 11389 H.Transport i gospodarka magazynowa424437 J.Informacja i komunikacja234 K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa673 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 572 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna286 N.Działalność w zakresie usług administrowania i dzia- łalność wspierająca 52313 O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiąz- kowe zabezpieczenia społeczne 2714125 P.Edukacja8477 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją9153 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna1736645 Pozostałe382 Ogółem712528308 14.19. Spory zbiorowe wg przedmiotu zgłaszanych żądań w latach 2021-2023 Przedmiot zgłaszanych żądań202120222023 Warunki pracy 545 146 73 Warunki płacy1 129870388 Świadczenia socjalne282919 Prawa i wolności związkowe3485232 Inne, wykraczające poza definicję sporu zbiorowego895325 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 286 ROZDZIAŁ 14 14.20. zakładowe układy zbiorowe pracy i protokoły dodatkowe w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba zarejestrowanych zakładowych układów zbiorowych pracy 48 50 46 Liczba zarejestrowanych protokołów dodatkowych7881 020 1 094 Ogólna liczba zgłoszonych wniosków o rejestrację zakładowych układów zbiorowych pra- cy, protokołów dodatkowych, porozumień i informacji 1 1951 547 1 551 Liczba wpisanych do rejestru informacji o zawarciu porozumienia o zawieszeniu stosowa- nia układu w przypadku trudności finansowych pracodawcy 4223 21 14.21. Zarejestrowane zakładowe układy zbiorowe pracy wg sekcji pkd i liczba osób nimi objętych w latach 2021-2023 Nazwa sekcji PKD Liczba układówLiczba osób 202120222023202120222023 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 1 --561-- B.Górnictwo i wydobywanie-11-265167 C.Przetwórstwo przemysłowe1017910 0079 5173 813 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyj- nych 6582 7865663 034 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 9777091 8441 035 F.Budownictwo211872215144 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodo- wych, włączając motocykle 3321 2471 319509 H.Transport i gospodarka magazynowa55 32 9605973 400 J.Informacja i komunikacja-1--1 743- L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości4376692031 100 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna3143162891 005 N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 11-1591 053- O. Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenia społeczne --1--172 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna13 3192 0432 118 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją-2--298- S.Pozostała działalność usługowa3--102-- Ogółem48504620 40719 95216 497 14.22. Zezwolenia na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci w latach 2021-2023 Rok Liczba wniosków o wydanie zezwolenia Liczba decyzji Decyzje pozytywne Decyzje negatywne 2021 1 773 2 457 2 452 5 20222 5682 7742 76410 20232 6892 6892 6863 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 287 14.23. Wybrane efekty kontroli PIP w latach 2022 i 2023 Nieprawidłowości wyeliminowane wskutek działań inspektorów PIP Liczba osób pracujących w skontrolowanych zakładach, dla których wyegzekwowano poprawę (likwidację naruszeń prawa) 20222023 Bezpieczeństwo i higiena pracy Brak lub nieaktualne badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia 84,5 tys.72,5 tys. Nieprawidłowości dotyczące środków ochrony indywidualnej25,4 tys.39,0 tys. Nieprawidłowości w zakresie oceny ryzyka zawodowego158,3 tys.148,7 tys. Niewłaściwie przeprowadzone szkolenia pracowników lub ich brak 77,7 tys. 73,3 tys. Prawna ochrona pracy Brak potwierdzenia na piśmie zawarcia umowy o pracę 6,2 tys. 5,2 tys. Nieprawidłowo sporządzona umowa o pracę10,3 tys.11,2 tys. Zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kp powinna być zawarta umowa o pracę 2,3 tys.2,6 tys. Nieprawidłowości przy rozwiązywaniu umów o pracę4,1 tys.2,5 tys. Niewydanie świadectwa pracy4,7 tys.4,7 tys. Zatrudnianie pracowników powyżej dopuszczalnej liczby godzin nadliczbowych5,9 tys.1,5 tys. Nieprawidłowości dotyczące prowadzenia ewidencji czasu pracy51,1 tys.40,5 tys. Zatrudnianie pracowników powyżej przeciętnie 5 dni w tygodniu w przyjętym okresie rozliczenio- wym 15,5 tys.11,5 tys. Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o 11-godzinnym odpoczynku dobowym4,9 tys.7,0 tys. Zatrudnianie pracowników z naruszeniem przepisów o 35-godzinnym odpoczynku tygodniowym7,2 tys.1,1 tys. Nieudzielenie urlopu wypoczynkowego z upływem 30 września następnego roku12,3 tys.8,0 tys. Niezgłoszenie do ubezpieczenia społecznego10,4 tys.7,4 tys. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 288 ROZDZIAŁ 14 W wyniku działań inspektorów pracy: W wyniku działań inspektorów pracy : 44,5 tys. 71,3 mln zł wypłacono należności z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług na kwotę wypłacono świadczenia ze stosunku pracy na kwotę zlikwidowano bezpośrednie zagrożenia dla życia lub zdrowia osób pracujących w kontrolowanych zakładach pracowników otrzymało wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy 72,3 tys. 1,2 mln zł 4,6 tys. pracujących na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług (wobec których naruszono przepisy dot. minimalnej stawki godzinowej) otrzymało należności zł zł 2023 56,9 tys. 49,9 tys. 81,3 mln zł 55,6 mln zł należności z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług na kwotę świadczenia ze stosunku pracy na kwotę zlikwidowano bezpośrednie zagrożenia dla życia lub zdrowia osób pracujących w kontrolowanych zakładach pracowników otrzymało wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy 52,3 tys. 39,7 tys. 6,5 tys. 5,1 tys. pracujących na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług (wobec których naruszono przepisy dot. minimalnej stawki godzinowej) otrzymało należności zł zł 2022 2021 10,8 mln zł 1,1 mln zł SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 289 14.24. Realizacja środków prawnych płacowych w latach 2021-2023 Środek prawny 202120222023 Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana Decyzje 9 33225 462 341,52 zł15 36728 837 275,28 zł14 49229 972 582,22 zł Wnioski20 51113 343 067,91 zł18 91312 963 610,92 zł13 69511 679 156,95 zł Polecenia20 08516 834 693,08 zł22 59439 532 523,81 zł16 32429 599 800,65 zł Ogółem49 92855 640 102,51 zł56 87481 333 410,01 zł44 51171 251 539,82 zł Uwaga: - uwzględniono zrealizowane decyzje płacowe oraz wszystkie zrealizowane wnioski i polecenia, gdzie została wpisana kwota i liczba osób, - dane za lata 2021 i 2022 zostały zaktualizowane o kwoty wypłacone po publikacji Sprawozdania z działalności PIP w 2022 r. 14.25. Należności wyegzekwowane w latach 2021-2023 na rzecz osób pracujących na podstawie umowy zlecenia lub umowy o świadczenie usług (wobec których naruszono przepisy dotyczące minimalnej stawki godzinowej) Wyszczególnienie Osoby, dla których zrealizowano środki prawne Kwota zrealizowana 20215 0821 084 482 zł 20226 46110 815 439 zł 20234 6041 171 180 zł 14.26. Egzekucja administracyjna prowadzona przez organa PIP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie202120222023 Liczba pracodawców, którzy nie wykonali decyzji inspektorów pracy 514 543 539 Liczba niewykonanych decyzji2 4282 2152 350 Liczba wystawionych upomnień601628649 Liczba nałożonych grzywien w celu przymuszenia180177214 Liczba pracodawców, których dotyczyły grzywny w celu przymuszenia132127148 Kwota nałożonych grzywien w celu przymuszenia885 tys. zł783 tys. zł949 tys. zł Kwota wpłacona z tytułu nałożonych grzywien w celu przymuszenia212 tys. zł146 tys. zł220 tys. zł Kwota grzywien umorzonych118 tys. zł53 tys. zł63 tys. zł Liczba decyzji o nałożeniu kar pieniężnych na podstawie ustawy o transporcie drogowym437407543 Wyegzekwowana kwota kar pieniężnych nałożonych na podstawie ustawy o transporcie drogowym 1 671 tys. zł1 545 tys. zł2 018 tys. zł Wyegzekwowana kwota grzywien administracyjnych i kar pieniężnych nałożonych na podstawie ustawy o delegowaniu pracowników 412 tys. zł186 tys. zł326 tys. zł SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 290 ROZDZIAŁ 14 1) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 1,2,3,4,6,6a,7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wystąpień inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 14.27. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. – kontrole i środki prawne (wg okręgowych inspektoratów pracy) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpieniach poleceń 4) w tym: ogółem 1) wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. OIP Białystok 2 597 11 519 196 165 369 109 2 009 11 606 462 2. OIP Bydgoszcz 2 846 9 859 196 75 394 202 2 100 10 958 1111 3. OIP Gdańsk 4 181 10 270 115 104 236 215 2 948 15 568 1055 4. OIP Katowice 7 840 34 675 775 485 674 685 6 520 38 884 2306 5. OIP Kielce 1 990 7 746 263 292 356 131 1 526 9 496 853 6. OIP Kraków 4 335 22 331 886 397 881 544 1 3 243 19 949 1483 7. OIP Lublin 3 148 11 155 275 135 295 286 2 258 11 254 567 8. OIP Łódź 4 375 13 021 350 231 654 321 2 941 16 175 944 9. OIP Olsztyn 2 250 9 801 181 155 544 110 1 1 480 7 884 496 10. OIP Opole 1 647 7 500 201 66 285 122 1 244 7 287 674 11. OIP Poznań 5 646 29 330 724 491 1 477 535 4 126 25 315 1665 12. OIP Rzeszów 4 074 16 569 317 211 547 164 2 914 15 067 591 13. OIP Szczecin 2 827 7 332 219 68 396 147 1 982 10 182 581 14. OIP Warszawa 6 741 19 536 925 283 526 805 4 132 21 082 532 15. OIP Wrocław 5 431 16 862 464 368 633 200 3 613 18 492 1164 16. OIP Zielona Góra 1 767 7 523 181 156 352 87 1 283 6 809 443 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 291 14.28. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. – kontrole i środki prawne (wg sekcji gospodarki narodowej PKD) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpieniach poleceń 4) w tym: ogółem 1) wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 878 4 616 40 51 144 8 0 687 4 054 168 2. B.Górnictwo i wydobywanie 281 2 088 14 8 64 18 0 188 864 52 3. C.Przetwórstwo przemysłowe 10 163 56 205 684 514 2 638 1 325 1 7 797 41 987 2 773 4. D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w ener-gię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 206 673 9 13 14 27 0 137 634 48 5. E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 724 4 164 46 31 92 26 0 539 2 746 127 6. F.Budownictwo 13 952 72 161 4 902 2 673 4 677 934 0 7 440 36 849 1 926 7. G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 13 550 49 014 221 162 497 657 0 10 223 58 126 3 645 8. H.Transport i gospodarka magazynowa 4 138 6 539 51 36 84 593 0 3 405 21 092 1 329 9. I.Działalność związana z zakwaterowa-niem i usługami gastronomicznymi 3 348 10 890 30 30 53 153 0 2 720 16 914 971 10. J.Informacja i komunikacja 706 1 001 9 2 6 115 0 521 2 791 146 11. K.Działalność finansowa i ubezpiecze-niowa 355 495 4 3 4 35 0 262 1 478 85 12. L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 712 1 976 36 34 52 48 0 515 2 814 170 13. M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 2 036 5 224 98 44 126 238 1 1 528 8 283 525 14. N.Działalność w zakresie usług admini-strowania i działalność wspierająca 3 463 4 810 86 49 102 212 0 2 575 12 525 741 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 292 ROZDZIAŁ 14 1) łączna liczba decyzji wydan ych przez inspektorów pracy na podstawie art. 11 pkt 1, 2, 3, 4, 6, 6a, 7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji wydan ych przez okręgowego inspektora pracy na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wy stąpień skierowanych przez inspektora pracy na podstawie art. 11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń skier owanych przez inspektora pracy na podstawie art. 11 pkt 8 ustawy o PIP 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 15. O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenie społeczne 695 995 3 3 2 3 0 431 1 790 140 16. P.Edukacja 1 754 3 300 1 5 13 75 0 1 486 9 235 553 17. Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 1 735 3 242 2 5 15 89 0 1 453 8 970 649 18. R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją 684 1 641 17 11 17 27 0 502 2 680 147 19. S.Pozostała działalność usługowa 2 300 5 983 14 8 19 80 0 1 899 12 125 730 20. T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świadczące usługi na własne potrzeby 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 21. U.Organizacje i zespoły eksterytorialne 1 0 0 0 0 0 0 1 7 0 22. X.Działalność nieokreślona 14 12 1 0 0 0 0 10 44 2 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 293 1) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 1, 2, 3, 4, 6, 6a, 7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji okręgowych inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wystąpień inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 14.29. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. – kontrole i środki prawne (wg wielkości zatrudnienia) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpie-niach poleceń 4) ogółem 1) w tym: wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym zakłady o zatrudnieniu: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. 1 - 9 37 687 146 012 4 995 2 955 5 540 2 203 1 25 762 143 307 8 009 2. 10 - 49 14 174 58 067 945 495 1 994 1 843 1 11 001 66 148 4 547 3. 50 - 249 6 158 22 134 252 161 815 546 0 4 770 24 894 1 630 4 250 i powyżej 3 676 8 816 76 71 270 71 0 2 786 11 659 741 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 294 ROZDZIAŁ 14 a) sektor publiczny obejmuje podmioty stanowiące własność państwową, jednostek samorządu terytorialnego oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora publicznego b) sektor prywatny obejmuje podmioty gospodarki stanowiące własność prywatną krajową, zagraniczną oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora prywatnego c) sektor mieszany zrównoważony obejmuje własność mieszaną między sektorami z takim samym udziałem własności sektora publicznego i prywatnego 1) łączna liczba decyzji inspektorów pracy wydanych na podstawie art.11 pkt 1, 2, 3, 4, 6, 6a, 7 ustawy o PIP 2) łączna liczba decyzji okręgowych inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 5 ustawy o PIP 3) łączna liczba wystąpień inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 4) łączna liczba poleceń inspektorów pracy skierowanych na podstawie art.11 pkt 8 ustawy o PIP 14.30. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - kontrole i środki prawne (wg form własności) Wyszczególnienie L I C Z B A kontroli decyzji decyzji zaprzestania działalności 2) wystąpień 3) wniosków w wystąpie-niach poleceń 4) ogółem 1) w tym: wstrzymania prac skierowania pracowników do innych prac wstrzymania eksploatacji maszyn nakazujących wypłatę świadczeń pieniężnych 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 OGÓŁEM , w tym: 61 695 235 029 6 268 3 682 8 619 4 663 2 44 319 246 008 14 927 1. Sektor publiczny a) ogółem, w tym własność: 4 228 11 269 53 45 144 123 0 3 198 16 936 983 1. państwowa 1 055 2 292 15 12 52 25 0 632 3 002 133 2. samorządowa 3 003 8 338 29 31 77 76 0 2 450 13 423 817 3. mieszana 170 639 9 2 15 22 0 116 511 33 2. Sektor prywatny b) ogółem, w tym własność: 56 930 222 146 6 180 3 615 8 440 4 515 2 40 736 226 977 13 827 1. prywatna krajowa 50 254 198 981 5 666 3 366 7 598 3 849 2 36 052 204 736 12448 2. prywatna zagraniczna 3 900 12 049 265 134 424 214 0 2 791 12 771 729 3. prywatna mieszana 2 776 11 116 249 115 418 452 0 1 893 9 470 650 3. Sektor mieszany zrównoważony c) 6 46 0 0 0 2 0 4 46 1 4. Nieokreślona własność 531 1 568 35 22 35 23 0 381 2 049 116 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 295 Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowaw-czymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. OIP Białystok 2 107 1 371 76 660 567 19 398 33 2. OIP Bydgoszcz 2 142 1 506 36 600 630 21 362 41 3. OIP Gdańsk 3 344 2 226 281 837 969 91 561 26 4. OIP Katowice 4 279 3 479 252 548 1 956 114 431 60 5. OIP Kielce 2 355 1 857 141 357 652 46 210 32 6. OIP Kraków 3 907 2 475 325 1 107 1 523 99 828 62 7. OIP Lublin 1 966 1 412 91 463 694 54 313 7 8. OIP Łódź 4 790 3 461 74 1 255 1 314 34 712 39 9. OIP Olsztyn 2 277 1 524 275 478 700 82 306 10 10. OIP Opole 2 072 1 349 92 631 446 24 295 27 11. OIP Poznań 5 111 3 690 306 1 115 2 129 110 862 63 12. OIP Rzeszów 2 441 1 530 118 793 837 51 541 41 13. OIP Szczecin 2 529 1 427 235 867 605 57 497 54 14. OIP Warszawa 6 743 5 147 382 1 214 2 288 128 825 122 15 OIP Wrocław 3 340 2 232 181 927 1 351 80 669 62 16. OIP Zielona Góra 1 522 1 086 110 326 536 53 233 32 14.31. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg okręgowych inspektoratów pracy) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 296 ROZDZIAŁ 14 14.32. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg sekcji gospodarki narodowej PKD) Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 610 396 27 187 183 13 116 11 2. B.Górnictwo i wydobywanie 210 161 7 42 112 2 30 5 3. C.Przetwórstwo przemysłowe 7 893 5 597 477 1 819 2 698 154 1 208 99 4. D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 100 58 3 39 33 3 22 3 5. E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpada-mi oraz działalność związana z rekultywacją 466 319 29 118 147 11 78 4 6. F.Budownictwo 15 992 12 862 631 2 499 6 405 177 1 610 183 7. G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 9 083 5 722 590 2 771 2 653 274 1 774 100 8. H.Transport i gospodarka magazynowa 4 193 3 106 231 856 1 416 106 590 93 9. I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 3 208 2 241 143 824 982 44 549 40 10. J.Informacja i komunikacja 499 326 48 125 152 20 92 14 11. K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa 240 162 17 61 77 5 46 4 12. L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 509 293 30 186 153 10 129 6 13. M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 1 494 914 116 464 443 47 319 26 14. N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 2 556 1 617 385 554 809 123 416 71 15. O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obo-wiązkowe zabezpieczenie społeczne 176 68 9 99 38 7 74 0 16. P.Edukacja 831 374 51 406 183 21 271 10 17. Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 1 053 577 105 371 258 24 236 17 18. R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją 332 204 7 121 100 4 80 5 19. S.Pozostała działalność usługowa 1 464 763 69 632 348 18 399 18 20. T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świad-czące usługi na własne potrzeby 0 0 0 0 0 0 0 0 21. U.Organizacje i zespoły eksterytorialne 2 2 0 0 1 0 0 0 22. X.Działalność nieokreślona 14 10 0 4 6 0 4 2 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 297 Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 610 396 27 187 183 13 116 11 2. B.Górnictwo i wydobywanie 210 161 7 42 112 2 30 5 3. C.Przetwórstwo przemysłowe 7 893 5 597 477 1 819 2 698 154 1 208 99 4. D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych 100 58 3 39 33 3 22 3 5. E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpada-mi oraz działalność związana z rekultywacją 466 319 29 118 147 11 78 4 6. F.Budownictwo 15 992 12 862 631 2 499 6 405 177 1 610 183 7. G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 9 083 5 722 590 2 771 2 653 274 1 774 100 8. H.Transport i gospodarka magazynowa 4 193 3 106 231 856 1 416 106 590 93 9. I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 3 208 2 241 143 824 982 44 549 40 10. J.Informacja i komunikacja 499 326 48 125 152 20 92 14 11. K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa 240 162 17 61 77 5 46 4 12. L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 509 293 30 186 153 10 129 6 13. M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 1 494 914 116 464 443 47 319 26 14. N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 2 556 1 617 385 554 809 123 416 71 15. O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obo-wiązkowe zabezpieczenie społeczne 176 68 9 99 38 7 74 0 16. P.Edukacja 831 374 51 406 183 21 271 10 17. Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 1 053 577 105 371 258 24 236 17 18. R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją 332 204 7 121 100 4 80 5 19. S.Pozostała działalność usługowa 1 464 763 69 632 348 18 399 18 20. T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świad-czące usługi na własne potrzeby 0 0 0 0 0 0 0 0 21. U.Organizacje i zespoły eksterytorialne 2 2 0 0 1 0 0 0 22. X.Działalność nieokreślona 14 10 0 4 6 0 4 2 14.33. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg wielkości zatrudnienia) Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym zakłady o zatrudnieniu: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. 1 - 9 33 962 24 264 2 042 7 656 11 566 709 4 983 606 2. 10 - 49 11 361 8 071 533 2 757 3 766 210 1 814 50 3. 50 - 249 3 783 2 409 250 1 124 1 237 82 772 38 4 250 i powyżej 1 819 1 028 150 641 628 62 474 17 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 298 ROZDZIAŁ 14 a) sekt or publiczny obejmuje podmioty stanowiące własność państwową, jednostek samorządu terytorialnego oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora publicznego b) sekt or prywatny obejmuje podmioty gospodarki stanowiące własność prywatną krajową, zagraniczną oraz z przewagą kapitału podmiotów sektora prywatnego c) sekt or mieszany zrównoważony obejmuje własność mieszaną między sektorami z takim samym udziałem własności sektora publicznego i prywatnego 14.34. Dane statystyczne z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2023 r. - wykroczenia i przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (wg form własności) Wyszczególnienie L I C Z B A ujawnionych wykroczeń podjętych środków prawnych zawiadomień prokuratury o przestępstwach ogółem w tym: nałożonych mandatów skierowanych wniosków do sądu zastosowanych środków wychowawczych objętych mandatami objętych wnioskami do sądu objętych środkami wychowawczymi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 OGÓŁEM , w tym: 50 925 35 772 2 975 12 178 17 197 1 063 8 043 711 1. Sektor publiczny a) ogółem, w tym własność: 1 673 777 118 778 411 52 539 12 1. państwowa 445 223 26 196 131 13 142 3 2. samorządowa 1 131 477 90 564 239 37 385 8 3. mieszana 97 77 2 18 41 2 12 1 2. Sektor prywatny b) ogółem, w tym własność: 48 827 34 694 2 847 11 286 16 645 1 003 7 432 690 1. prywatna krajowa 43 753 31 155 2 464 10 134 14 908 846 6 618 597 2. prywatna zagraniczna 2 964 2 095 193 676 1 001 84 486 62 3. prywatna mieszana 2 110 1 444 190 476 736 73 328 31 3. Sektor mieszany zrównoważony c) 6 6 0 0 3 0 0 0 4. Nieokreślona własność 419 295 10 114 138 8 72 9 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 299 14.35. Podmioty gospodarcze działające w Polsce w latach 2022-2023 (wg PKD) Wyszczególnienie (sekcje PKD) Podmioty, na rzecz których jest świadczona praca (na podstawie umowy o pracę, umów cywilnoprawnych) Osoby fizyczne prowadzace działalność gospodarczą niezatrudniające pracowników Rok2022202320222023 Ogółem782 905767 8721 295 6311 300 588 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo8 8218 7027 1236 932 B.Górnictwo i wydobywanie1 1671 146587566 C.Przetwórstwo przemysłowe92 42689 804102 04099 295 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimaty- zacyjnych 1 2771 310930922 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 5 0575 0282 3642 254 F.Budownictwo118 949116 182217 858210 822 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle 184 910179 492206 678197 686 H.Transport i gospodarka magazynowa57 51956 30470 28166 563 I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 34 97334 34124 87724 370 J.Informacja i komunikacja16 68616 192128 985148 858 K.Działalność finansowa i ubezpieczeniowa11 16410 69929 38727 352 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości15 60415 41629 41428 591 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna62 51860 996190 612194 553 N.Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca 26 43826 65145 51546 223 O.Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenia społeczne 6 8276 765388394 P.Edukacja36 25436 19436 75138 401 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna37 51237 467102 132104 362 R.Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją11 90211 86816 87716 718 S.Pozostała działalność usługowa46 63646 98477 44680 549 T.Gospodarstwa domowe zatrudniające pracowników; gospodarstwa domowe produkujące wyroby i świadczące usługi na własne potrzeby 210- U.Organizacje i zespoły eksterytorialne1391391212 X.Działalność nieokreślona6 1246 1915 3745 165 Źródło: Zestawienie na podstawie danych ZUS o liczbie aktywnych płatników opłacających składki na ubezpiecznie społeczne oraz Fundusz Pracy (stan na 31 grudnia 2023 r.) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 300 ROZDZIAŁ 14 Wyszczególnienie (sekcje PKD) Liczba poszkodowanych w wypadkach Lata Ogółemśmiertelnychciężkichlekkich w liczbach bezwzględnych Ogółem 202168 77721937568 183 202266 60618036966 057 202368 66316832268 173 A.Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 20218551010835 202286766855 202378275770 B.Górnictwo i wydobywanie 20212 08011112 058 20222 15024112 115 20232 1761672 153 C.Przetwórstwo przemysłowe 202123 6554817923 428 202222 1853918321 963 202322 0782913621 913 D.Wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klima- tyzacyjnych 202164948637 202254435536 202351923514 E.Dostawa wody; gospodarowanie ściekami i odpadami oraz działalność związana z rekultywacją 20212 2229132 200 20222 0691092 050 20232 197992 197 F.Budownictwo 20214 10853663 989 20223 70441493 614 20233 59739353 523 G.Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samocho- dowych, włączając motocykle 20219 08920309 039 20228 62313258 585 20238 88313278 843 H.Transport i gospodarka magazynowa 20215 77737215 719 20225 63019295 582 20236 17629386 109 I.Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi 202181624810 2022951--951 20231 021121 018 J.Informacja i komunikacja 2021288-1287 2022321-1320 202338712384 14.36. Poszkodowani w wypadkach przy pracy w latach 2021-2023* w sekcjach gospodarki narodowej (dane GUS) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 301 14.37. Poszkodowani w wypadkach przy pracy w latach 2021-2023* w sekcjach gospodarki narodowej (dane GUS) Wyszczególnienie (sekcje PKD) Lata Liczba poszkodowanych w wypadkach Ogółem śmiertelnych ciężkich lekkich w liczbach bezwzględnych K.Działalność finansowa i ubezpiecze- niowa 20214181-417 2022432--432 2023477-2475 L.Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości 2021612-3609 202257626568 20236001-599 M.Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 202195232947 202292233916 202397334966 N.Działalność w zakresie usług admini- strowania i działalność wspierająca 20212 7628122 742 20222 91211122 889 20232 6876182 663 O.Administracja publiczna i obrona narodowa, obowiązkowe zabezpieczenia społeczne 20212 784452 775 20222 7575122 740 20232 9144132 897 P.Edukacja 20213 371533 363 20223 928263 920 20234 480374 470 Q.Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 20217 365447 357 20226 892266 884 20237 4521107 441 R.Działalność związana z kulturą, rozryw- ką i rekreacją 2021621-1620 2022686-1685 202371933713 S.Pozostała działalność usługowa 2021353-2351 2022457-5452 202354511543 * GUS: Wypadki przy pracy w 2023 roku - dane wstępne SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 302 ROZDZIAŁ 14 14.38. Zasoby kadrowe Państwowej Inspekcji Pracy w latach 2021-2023 Wyszczególnienie Rok Liczba pracowników Państwowej Inspekcji Pracy Ogółem w tym: GIPOIP OS PIP we Wrocławiu Ogółem, w tym: 20212 6292392 34149 20222 6522362 36155 20232 6782372 38457 pracownicy na kierowniczych stanowiskach poza głównymi księgowymi 20212827-1 20223029-1 20232928-1 kierownicze stanowiska inspektorskie (OIP + Z-cy OIP) 202146-46- 202244-44- 202346-46- nadinspektorzy pracy - kierow- nicy oddziałów 202143-43- 202243-43- 202343-43- pozostałe stanowiska inspek- torskie 20211 483-1 483- 20221 496-1 496- 20231 474-1 474- stanowiska podinspektorskie 202192-92- 202281-81- 2023111-111- pracownicy merytoryczni nie wykonujący czynności kon- trolnych 20214021432509 202242613827711 202343713728713 pracownicy ds. ewidencjono- wania i analizowania działal- ności inspektorów pracy 2021162231336 2022160251287 2023155271226 służby finansowe, w tym głów- ni księgowi 20217711633 20228211674 20238212664 pracownicy administracyjni 20212553421110 20222553221211 20232663222212 pracownicy obsługi 20214112020 20223511321 20233511321 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 303 14.39. Struktura wieku, wykształcenia oraz staż pracowników PIP w latach 2021-2023 Wyszczególnienie 202120222023 Liczba osób Odsetek ogółu zatrudnionych Liczba osób Odsetek ogółu zatrudnionych Liczba osób Odsetek ogółu zatrudnionych WIEK do 30 lat1164,41164,41304,8 31-40 lat53520,450719,150018,7 41-50 lat 97637,198737,297736,5 51-60 lat72827,776028,780330,0 od 61 lat27410,428210,626810,0 WYKSZTAŁCENIE Wyższe, w tym:2 45393,32 48893,82 52994,4 prawnicze68327,869826,372627,1 administracyjne25910,62519,52489,2 techniczne96439,396036,295535,7 inne specjalności54722,357921,860022,4 Pomaturalne331,3331,2271,0 Średnie1214,61164,41094,1 Zawodowe160,6110,4100,4 Podstawowe60,240,230,1 STAŻ PRACY W PIP do 10 lat82531,486032,491134,0 11-20 lat 84732,28213183331,1 21-30 lat85832,684331,878529,3 od 31 lat993,81284,81495,6 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 304 ROZDZIAŁ 14 14.40. Ustawy określające kompetencje organów PIP (stan prawny na dzień 22.03.2024 r.) 1. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2024 r. poz. 97); 2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 1465); 3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, z późn. zm.); 4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, z późn. zm.); 5. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2023 r. poz. 2119); 6. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 37); 7. Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2022 r. poz. 1124, z późn. zm.); 8. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2024 r. poz. 17); 9. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 127, z późn. zm.); 10 Ustawa z dnia 1 grudnia 1961 r. o izbach morskich (Dz. U. z 2020 r. poz. 159); 11. Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r. poz. 2505, z późn. zm.); 12. Ustawa z dnia 24 czerwca 1983 r. o społecznej inspekcji pracy (Dz. U. z 2015 r. poz. 567, z późn. zm.); 13. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2024 r. poz. 145); 14. Ustawa z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1080, z późn. zm.); 15. Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 123); 16. Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 854); 17. Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2024 r. poz. 425); 18. Ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. z 2024 r. poz. 87) ; 19. Ustawa z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 288); 20. Ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 773); 21. Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (Dz. U. z 2024 r. poz. 266); 22. Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (Dz. U. z 2022 r. poz. 437); 23. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 44); 24. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230, z późn. zm.); 25. Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2021 r. poz. 672, z późn. zm.); 26. Ustawa z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz. U. z 2022 r. poz. 1105); 2 7. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 1173, z późn. zm.); 28. Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o żegludze śródlądowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 395); 29. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych (Dz. U. z 2022 r. poz. 546); 30. Ustawa z dnia 11 sierpnia 2001 r. o szczególnych zasadach odbudowy, remontów i rozbiórek obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku działania żywiołu (Dz. U. z 2020 r. poz. 764, z późn. zm.); 31. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 2201, z późn. zm.); 32. Ustawa z dnia 5 kwietnia 2002 r. o europejskich radach zakładowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1832); 33. Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o materiałach wybuchowych przeznaczonych do użytku cywilnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2378); 34. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności (Dz. U. z 2023 r. poz. 215); 35. Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2020 r. poz. 2207, z późn. zm.); 36. Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2189); 37. Ustawa z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracowników tymczasowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1110); 38. Ustawa z dnia 17 października 2003 r. o wykonywaniu prac podwodnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 612); 39. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. z 2024 r. poz. 220); 40. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 735, z późn. zm.); 41. Ustawa z dnia 4 marca 2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz. U. z 2022 r. poz. 259); 42. Ustawa z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz. U. poz. 550, z późn. zm.); 43. Ustawa z dnia 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 2020 r. poz. 7, z późn. zm.); 44. Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o przekazaniu środków finansowych świadczeniodawcom na wzrost wynagrodzeń (Dz. U. poz. 1076, z późn. zm.); 45. Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o spółdzielni europejskiej (Dz. U. z 2018 r. poz. 2043); 46. Ustawa z dnia 29 sierpnia 2007 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2383, z późn. zm.); 47. Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 164, z późn. zm.); SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 14 305 48. Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (Dz. U. z 2022 r. poz. 1816); 49. Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie morskim (Dz. U. z 2023 r. poz. 1666, z późn. zm.); 50. Ustawa z dnia 15 czerwca 2012 r. o skutkach powierzania wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1745); 51. Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 2023 r. poz. 547); 52. Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o pracy na morzu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2257); 53. Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o produktach biobójczych (Dz. U. z 2021 r. poz. 24); 54. Ustawa z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku (Dz. U. z 2022 r. poz. 1854); 55. Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1304, z późn. zm.). 56. Ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług (Dz. U. z 2024 r. poz. 73); 57. Ustawa z dnia 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego pracowników wykonujących zawody medyczne zatrudnionych w podmiotach leczniczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2139); 58. Ustawa z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedzielę i święta oraz w niektóre inne dni (Dz. U. z 2023 r. poz. 158, z późn. zm.); 59. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz. U. z 2024 r. poz. 236); 60. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy (Dz. U. z 2022 r. poz. 541); 61. Ustawa z dnia 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 427); 62. Ustawa z dnia 13 czerwca 2019 r. o wykonywaniu działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, bronią, amunicją oraz wyrobami i technologią o przeznaczeniu wojskowym lub policyjnym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1743); 63. Ustawa z dnia 11 września 2019 r. o pracy na statkach rybackich (Dz. U. z 2023 r. poz. 1330); 64. Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałanie zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 340; 65. Ustawa z dnia 27 listopada 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w celu zapewnienia w okresie ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii kadr medycznych (Dz. U. poz. 2401, z późn. zm.); 66. Ustawa z dnia 7 kwietnia 2022 r. o wyrobach medycznych (Dz. U. poz. 974, z późn. zm.); 67. Ustawa z dnia 26 maja 2023 r. o uczestnictwie pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego przekształcenia, połączenia lub podziału spółek (Dz. U. poz. 1784); 68. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym (Dz. U. poz. 1523). SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 306 ROZDZIAŁ 14 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 ROZDZIAŁ 4 307 SPIS TREŚCI 1.Wprowadzenie – organizacja i kompetencje PIP 9 2. Badanie skarg i wniosków zgłaszanych do Państwowej Inspekcji Pracy 17 3. Badanie okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy 27 4. Strategie o kluczowym znaczeniu dla Państwowej Inspekcji Pracy na lata 2022-2024 35 4.1. Strategia kontroli i działań prewencyjnych dla sektora budowlanego 35 4.2. Strategia kontroli zagrożeń chemicznymi czynnikami środowiska 59 4.3. Strategia wzmożonego nadzoru nad zakładami pracy 75 5. Zadania kompleksowe 83 5.1. Pierwsza kontrola – wsparcie małych firm w stworzeniu praworządnych i bezpiecznych warunków pracy 83 5.2. Opieka zdrowotna – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp 90 5.3. Górnictwo – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp 96 5.4. Przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym bhp oraz legalności zatrudnienia w zakładach wytwarzających wyroby mleczarskie 102 6. Zadania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy 109 6.1. Kontrole przestrzegania przepisów bhp przy wykonywaniu prac spawalniczych 109 6.2. Organizacja bezpiecznej pracy w spółkach z obszaru wytwarzania i dystrybucji energii 110 6.3. Bezpieczeństwo pracy w leśnictwie – ograniczanie zagrożeń wypadkowych w zakładach usług leśnych 112 6.4. Mikroklimat w środowisku pracy – praca w warunkach mikroklimatu gorącego i mikroklimatu zimnego 115 6.5. Nadzór rynku – kontrole wyrobów w zakresie oceny ich zgodności z wymaganiami zasadniczymi i innymi oraz wydawanie opinii na wniosek organów celnych 117 6.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania osób z niepełnosprawnością 120 7. Zadania w zakresie prawnej ochrony pracy 127 7.1. Kontrola prawidłowości zatrudniania na podstawie umów cywilnoprawnych 127 7.2. Wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy 130 7.3. Czas pracy 134 7.4. Handel – przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym przepisów o ograniczeniu handlu 144 7.5. Edukacja – przestrzeganie przepisów prawnej ochrony pracy 148 7.6. Przestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania młodocianych, a także wydawanie zezwoleń na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dzieci 150 7.7. Przestrzeganie przepisów dotyczących pracowniczych planów kapitałowych 151 7.8. Emerytury pomostowe 153 7.9. Praca zdalna 154 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PIP 2023 308 ROZDZIAŁ 4 8. Zadania w zakresie legalności zatrudnienia 163 8.1. Legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej obywateli polskich 163 8.2. Legalność zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców 168 8.3. Świadczenie usług agencji zatrudnienia oraz powierzanie i wykonywanie pracy tymczasowej 175 8.4. Delegowanie pracowników w ramach świadczenia usług 191 9. Porady prawne i techniczne 205 10. Działalność prewencyjna oraz promocja ochrony zdrowia 213 10.1. Kampania „Legitna praca” 213 10.2. Programy prewencyjne i edukacyjno-informacyjne Państwowej Inspekcji Pracy 218 10.3. Konkursy i nagrody Głównego Inspektora Pracy 232 10.4. Działalność wydawnicza 238 11. Działalność krajowa i międzynarodowa 241 11.1. Współpraca krajowa 241 11.2. Współpraca międzynarodowa 245 11.3. Działania komunikacyjne i wizerunkowe PIP 248 11.4. Działalność Ośrodka Szkolenia Państwowej Inspekcji Pracy 250 12. Ocena rozwiązań prawnych, wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy oraz opiniowanie projektów aktów prawnych 255 12.1. Ocena rozwiązań prawnych 255 12.2. Wnioski legislacyjne Głównego Inspektora Pracy 261 12.3. Opiniowanie projektów aktów prawnych 262 13. Podsumowanie 267 14. Działalność PIP w ujęciu statystycznym 277 Warszawa 2024 Warszawa Radom Kutno Sieradz W zych Konin Leszno Legnica ko Jelenia Góra Piotrków Tryb . Ostrów Wlkp. Skierniewice Podl. Krosno Tarnów Nowy Tarnobrzeg Przemy Siedlce Koszalin Gdynia Starogard Suwi Ciechanów Ostr ka Lublin Rzeszów Kraków Katowice Opole Po Bydgoszcz T awek Wejherowo Szczecin Zielona Góra GorzówW lkp. Wr aw Kielce ystok Olsztyn Zawiercie Gliwice Cz stochowa Rybnik Bielsko - SPRAWOZDANIE 2023\r\n--- DOCUMENT END ---\r\n\r\nREMEMBER: Your response MUST be only a valid JSON object. Do not add any extra characters, comments, or text before the '{' character or after the '}' character. The entire response must be parseable as JSON.\r\nBased on the ABOVE document, fill in the JSON structure below:\r\nHere is the JSON structure I expect (fill it with content):\r\n{\r\n  \"pl_ai_title\": \"Nowy, krótki tytuł dla aktu prawnego po polsku, oddający sedno wprowadzanych zmian (np. maksymalnie 10-12 słów).\",\r\n  \"pl_summary\": \"2-3 zdania zwięzłego podsumowania treści aktu prawnego po polsku, napisane z perspektywy wpływu na życie codzienne obywateli.\",\r\n  \"pl_key_points\": [\r\n    \"Pierwszy krótki punkt po polsku dotyczący najważniejszych wprowadzanych rozwiązań lub zmian.\",\r\n    \"Drugi krótki punkt po polsku...\"\r\n  ],\r\n  \"eng_ai_title\": \"A new, short title for the legal act in English, capturing the essence of the changes (e.g., max 10-12 words).\",\r\n  \"eng_summary\": \"2-3 sentences summarizing the legal act in English, from the perspective of its impact on citizens' daily lives.\",\r\n  \"eng_key_points\": [\r\n    \"First short bullet point in English regarding the most important solutions or changes being introduced.\",\r\n    \"Second short bullet point in English...\"\r\n  ],\r\n  \"de_ai_title\": \"Ein neuer, kurzer Titel für das Rechtsdokument auf Deutsch, der den Kern der Änderungen erfasst (z.B. max. 10-12 Wörter).\",\r\n  \"de_summary\": \"2-3 Sätze Zusammenfassung des Rechtsdokuments auf Deutsch, aus der Perspektive seiner Auswirkungen auf das tägliche Leben der Bürger.\",\r\n  \"de_key_points\": [\r\n    \"Erster kurzer Stichpunkt auf Deutsch zu den wichtigsten eingeführten Lösungen oder Änderungen.\",\r\n    \"Zweiter kurzer Stichpunkt auf Deutsch...\"\r\n  ],\r\n  \"fr_ai_title\": \"Un nouveau titre court pour l'acte juridique en français, saisissant l'essence des changements (par exemple, 10-12 mots maximum).\",\r\n  \"fr_summary\": \"Résumé de 2-3 phrases de l'acte juridique en français, du point de vue de son impact sur la vie quotidienne des citoyens.\",\r\n  \"fr_key_points\": [\r\n    \"Premier court point en français concernant les solutions ou changements les plus importants introduits.\",\r\n    \"Deuxième court point en français...\"\r\n  ],\r\n  \"es_ai_title\": \"Un nuevo título breve para el acto jurídico en español, que recoja la esencia de los cambios (por ejemplo, máximo 10-12 palabras).\",\r\n  \"es_summary\": \"Resumen de 2-3 frases del acto jurídico en español, desde la perspectiva de su impacto en la vida cotidiana de los ciudadanos.\",\r\n  \"es_key_points\": [\r\n    \"Primer punto breve en español sobre las soluciones o cambios más importantes que se introducen.\",\r\n    \"Segundo punto breve en español...\"\r\n  ],\r\n  \"it_ai_title\": \"Un nuovo titolo breve per l'atto giuridico in italiano, che colga l'essenza delle modifiche (ad es. massimo 10-12 parole).\",\r\n  \"it_summary\": \"Riepilogo di 2-3 frasi dell'atto giuridico in italiano, dal punto di vista del suo impatto sulla vita quotidiana dei cittadini.\",\r\n  \"it_key_points\": [\r\n    \"Primo breve punto in italiano riguardante le soluzioni o le modifiche più importanti introdotte.\",\r\n    \"Secondo breve punto in italiano...\"\r\n  ],\r\n  \"nl_ai_title\": \"Een nieuwe, korte titel voor de rechtshandeling in het Nederlands, die de essentie van de wijzigingen weergeeft (bijv. max. 10-12 woorden).\",\r\n  \"nl_summary\": \"Samenvatting van 2-3 zinnen van de rechtshandeling in het Nederlands, vanuit het perspectief van de impact op het dagelijks leven van burgers.\",\r\n  \"nl_key_points\": [\r\n    \"Eerste korte punt in het Nederlands betreffende de belangrijkste geïntroduceerde oplossingen of wijzigingen.\",\r\n    \"Tweede korte punt in het Nederlands...\"\r\n  ],\r\n  \"pt_ai_title\": \"Um novo título curto para o ato jurídico em português, capturando a essência das mudanças (por exemplo, máx. 10-12 palavras).\",\r\n  \"pt_summary\": \"Resumo de 2-3 frases do ato jurídico em português, na perspetiva do seu impacto na vida quotidiana dos cidadãos.\",\r\n  \"pt_key_points\": [\r\n    \"Primeiro ponto curto em português sobre as soluções ou alterações mais importantes introduzidas.\",\r\n    \"Segundo ponto curto em português...\"\r\n  ],\r\n  \"category\": [\"Categorize the document into one category by default, based on the field it primarily concerns. Choose up to 3 if the document also touches upon SIGNIFICANT issues from other categories. You MUST select categories ONLY from the following list: Health, Education, Family, Taxes, Labor, Security, Environment, Courts and Law, Transport, Benefits, Real Estate, Media and Culture, Local Government, Migration, Agriculture, Public Investments, Informatization, Economy. If the document does not definitively fit any of these, you MUST use \\\"Other\\\". If you use \\\"Other\\\", it should be the ONLY category selected. Do NOT invent new categories. The response must be an array of strings, e.g., [\\\"Taxes\\\", \\\"Family\\\"].\"]\r\n}\r\n\r\n",
      "ai_response_raw": "{\n  \"pl_ai_title\": \"Sprawozdanie PIP 2023: Stan bezpieczeństwa, płac i legalności pracy w Polsce\",\n  \"pl_summary\": \"W 2023 roku inspektorzy pracy przeprowadzili ponad 61 tysięcy kontroli, odzyskując dla pracowników 71,3 mln zł zaległych wynagrodzeń. Raport ujawnia skalę naruszeń – od niewypłacania pensji, przez nielegalne zatrudnienie cudzoziemców, po tysiące bezpośrednich zagrożeń życia na budowach. Działania PIP koncentrowały się na poprawie bezpieczeństwa w najbardziej niebezpiecznych branżach i egzekwowaniu podstawowych praw pracowniczych.\",\n  \"pl_key_points\": [\n    \"Inspektorzy wyegzekwowali wypłatę 71,3 mln zł zaległych wynagrodzeń dla 44,5 tys. pracowników, głównie w handlu, budownictwie i przemyśle.\",\n    \"Zlikwidowano ponad 72 tysiące bezpośrednich zagrożeń dla życia i zdrowia, szczególnie na budowach, gdzie w 99% kontroli stwierdzono naruszenia.\",\n    \"Ujawniono nielegalne zatrudnienie 6,6 tys. cudzoziemców, najczęściej obywateli Ukrainy, oraz nieprawidłowości w co trzeciej kontroli agencji pracy tymczasowej.\",\n    \"Co czwarta kontrola ujawniła naruszenia przepisów o wynagrodzeniach, a w prawie połowie skontrolowanych firm stwierdzono nieprawidłowości w ewidencji czasu pracy.\"\n  ],\n  \"eng_ai_title\": \"2023 PIP Report: The State of Workplace Safety, Wages, and Legality in Poland\",\n  \"eng_summary\": \"In 2023, labor inspectors conducted over 61,000 inspections, recovering PLN 71.3 million in unpaid wages for employees. The report highlights the scale of violations, from non-payment of wages and illegal employment of foreigners to thousands of life-threatening hazards on construction sites. The National Labour Inspectorate's activities focused on improving safety in the most dangerous sectors and enforcing fundamental employee rights.\",\n  \"eng_key_points\": [\n    \"Inspectors enforced the payment of PLN 71.3 million in overdue wages for 44,500 workers, mainly in the trade, construction, and manufacturing sectors.\",\n    \"Over 72,000 direct threats to life and health were eliminated, especially on construction sites where violations were found in 99% of inspections.\",\n    \"Illegal employment of 6,600 foreigners, mostly Ukrainian citizens, was revealed, along with irregularities in every third inspection of temporary work agencies.\",\n    \"Every fourth inspection uncovered violations of wage regulations, and nearly half of the inspected companies had irregularities in working time records.\"\n  ],\n  \"de_ai_title\": \"PIP-Bericht 2023: Stand von Arbeitssicherheit, Löhnen und Legalität in Polen\",\n  \"de_summary\": \"Im Jahr 2023 führten die Arbeitsinspektoren über 61.000 Kontrollen durch und holten 71,3 Mio. PLN an ausstehenden Löhnen für die Arbeitnehmer zurück. Der Bericht zeigt das Ausmaß der Verstöße auf – von Lohnausfällen über illegale Beschäftigung von Ausländern bis hin zu Tausenden lebensbedrohlichen Gefahren auf Baustellen. Die Aktivitäten der PIP konzentrierten sich auf die Verbesserung der Sicherheit in den gefährlichsten Branchen und die Durchsetzung grundlegender Arbeitnehmerrechte.\",\n  \"de_key_points\": [\n    \"Die Inspektoren setzten die Auszahlung von 71,3 Mio. PLN an ausstehenden Löhnen für 44.500 Arbeitnehmer durch, hauptsächlich im Handel, Baugewerbe und verarbeitenden Gewerbe.\",\n    \"Über 72.000 unmittelbare Gefahren für Leib und Leben wurden beseitigt, insbesondere auf Baustellen, wo bei 99 % der Kontrollen Verstöße festgestellt wurden.\",\n    \"Die illegale Beschäftigung von 6.600 Ausländern, meist ukrainischen Staatsbürgern, wurde aufgedeckt, ebenso wie Unregelmäßigkeiten bei jeder dritten Kontrolle von Zeitarbeitsfirmen.\",\n    \"Jede vierte Kontrolle deckte Verstöße gegen Lohnvorschriften auf, und in fast der Hälfte der kontrollierten Unternehmen wurden Unregelmäßigkeiten in der Arbeitszeiterfassung festgestellt.\"\n  ],\n  \"fr_ai_title\": \"Rapport PIP 2023 : État de la sécurité au travail, des salaires et de la légalité en Pologne\",\n  \"fr_summary\": \"En 2023, les inspecteurs du travail ont mené plus de 61 000 contrôles, récupérant 71,3 millions de PLN de salaires impayés pour les employés. Le rapport met en évidence l'ampleur des infractions, allant du non-paiement des salaires et de l'emploi illégal d'étrangers à des milliers de dangers mortels sur les chantiers de construction. Les activités de l'Inspection nationale du travail se sont concentrées sur l'amélioration de la sécurité dans les secteurs les plus dangereux et sur le respect des droits fondamentaux des employés.\",\n  \"fr_key_points\": [\n    \"Les inspecteurs ont imposé le paiement de 71,3 millions de PLN de salaires impayés à 44 500 travailleurs, principalement dans les secteurs du commerce, de la construction et de l'industrie manufacturière.\",\n    \"Plus de 72 000 menaces directes pour la vie et la santé ont été éliminées, en particulier sur les chantiers de construction où des infractions ont été constatées dans 99 % des inspections.\",\n    \"L'emploi illégal de 6 600 étrangers, principalement des citoyens ukrainiens, a été révélé, ainsi que des irrégularités dans une inspection sur trois des agences de travail temporaire.\",\n    \"Une inspection sur quatre a révélé des infractions à la réglementation salariale, et près de la moitié des entreprises contrôlées présentaient des irrégularités dans les registres du temps de travail.\"\n  ],\n  \"es_ai_title\": \"Informe PIP 2023: El estado de la seguridad laboral, los salarios y la legalidad en Polonia\",\n  \"es_summary\": \"En 2023, los inspectores de trabajo realizaron más de 61.000 controles, recuperando 71,3 millones de PLN en salarios impagados para los empleados. El informe destaca la magnitud de las infracciones, desde el impago de salarios y el empleo ilegal de extranjeros hasta miles de peligros mortales en las obras de construcción. Las actividades de la Inspección Nacional de Trabajo se centraron en mejorar la seguridad en los sectores más peligrosos y en hacer cumplir los derechos fundamentales de los empleados.\",\n  \"es_key_points\": [\n    \"Los inspectores hicieron cumplir el pago de 71,3 millones de PLN en salarios atrasados para 44.500 trabajadores, principalmente en los sectores del comercio, la construcción y la manufactura.\",\n    \"Se eliminaron más de 72.000 amenazas directas para la vida y la salud, especialmente en las obras de construcción, donde se encontraron infracciones en el 99% de las inspecciones.\",\n    \"Se reveló el empleo ilegal de 6.600 extranjeros, en su mayoría ciudadanos ucranianos, junto con irregularidades en una de cada tres inspecciones de agencias de trabajo temporal.\",\n    \"Una de cada cuatro inspecciones descubrió infracciones de las normas salariales, y casi la mitad de las empresas inspeccionadas tenían irregularidades en los registros de tiempo de trabajo.\"\n  ],\n  \"it_ai_title\": \"Rapporto PIP 2023: Lo stato della sicurezza sul lavoro, dei salari e della legalità in Polonia\",\n  \"it_summary\": \"Nel 2023, gli ispettori del lavoro hanno condotto oltre 61.000 controlli, recuperando 71,3 milioni di PLN di salari non pagati per i dipendenti. Il rapporto evidenzia la portata delle violazioni, dal mancato pagamento dei salari e dall'impiego illegale di stranieri alle migliaia di pericoli mortali nei cantieri edili. Le attività dell'Ispettorato Nazionale del Lavoro si sono concentrate sul miglioramento della sicurezza nei settori più pericolosi e sull'applicazione dei diritti fondamentali dei lavoratori.\",\n  \"it_key_points\": [\n    \"Gli ispettori hanno imposto il pagamento di 71,3 milioni di PLN di salari arretrati a 44.500 lavoratori, principalmente nei settori del commercio, dell'edilizia e della manifattura.\",\n    \"Sono state eliminate oltre 72.000 minacce dirette alla vita e alla salute, specialmente nei cantieri edili dove sono state riscontrate violazioni nel 99% dei controlli.\",\n    \"È stato rivelato l'impiego illegale di 6.600 stranieri, per lo più cittadini ucraini, insieme a irregolarità in un controllo su tre delle agenzie di lavoro interinale.\",\n    \"Un controllo su quattro ha scoperto violazioni delle norme salariali, e quasi la metà delle aziende ispezionate presentava irregolarità nella registrazione dell'orario di lavoro.\"\n  ],\n  \"nl_ai_title\": \"PIP-rapport 2023: De stand van zaken rond veiligheid op het werk, lonen en legaliteit in Polen\",\n  \"nl_summary\": \"In 2023 voerden arbeidsinspecteurs meer dan 61.000 controles uit, waarbij ze 71,3 miljoen PLN aan onbetaalde lonen voor werknemers terugvorderden. Het rapport belicht de omvang van de overtredingen, van het niet uitbetalen van lonen en illegale tewerkstelling van buitenlanders tot duizenden levensbedreigende gevaren op bouwplaatsen. De activiteiten van de PIP waren gericht op het verbeteren van de veiligheid in de gevaarlijkste sectoren en het handhaven van fundamentele werknemersrechten.\",\n  \"nl_key_points\": [\n    \"Inspecteurs dwongen de betaling af van 71,3 miljoen PLN aan achterstallig loon voor 44.500 werknemers, voornamelijk in de handel, bouw en industrie.\",\n    \"Meer dan 72.000 directe bedreigingen voor leven en gezondheid werden geëlimineerd, vooral op bouwplaatsen waar bij 99% van de controles overtredingen werden vastgesteld.\",\n    \"Illegale tewerkstelling van 6.600 buitenlanders, voornamelijk Oekraïense burgers, werd aan het licht gebracht, samen met onregelmatigheden bij elke derde controle van uitzendbureaus.\",\n    \"Elke vierde controle bracht overtredingen van de loonregels aan het licht, en bijna de helft van de gecontroleerde bedrijven had onregelmatigheden in de registratie van de arbeidstijd.\"\n  ],\n  \"pt_ai_title\": \"Relatório PIP 2023: O Estado da Segurança no Trabalho, Salários e Legalidade na Polónia\",\n  \"pt_summary\": \"Em 2023, os inspetores do trabalho realizaram mais de 61.000 inspeções, recuperando 71,3 milhões de PLN em salários não pagos aos trabalhadores. O relatório destaca a escala das violações, desde o não pagamento de salários e o emprego ilegal de estrangeiros até milhares de perigos mortais em estaleiros de construção. As atividades da PIP concentraram-se em melhorar a segurança nos setores mais perigosos e em fazer cumprir os direitos fundamentais dos trabalhadores.\",\n  \"pt_key_points\": [\n    \"Os inspetores impuseram o pagamento de 71,3 milhões de PLN em salários em atraso a 44.500 trabalhadores, principalmente nos setores do comércio, construção e indústria transformadora.\",\n    \"Mais de 72.000 ameaças diretas à vida e à saúde foram eliminadas, especialmente em estaleiros de construção onde foram encontradas violações em 99% das inspeções.\",\n    \"Foi revelado o emprego ilegal de 6.600 estrangeiros, na sua maioria cidadãos ucranianos, juntamente com irregularidades em cada terceira inspeção de agências de trabalho temporário.\",\n    \"Uma em cada quatro inspeções descobriu violações das regras salariais, e quase metade das empresas inspecionadas tinha irregularidades nos registos de tempo de trabalho.\"\n  ],\n  \"category\": [\"Labor\", \"Migration\", \"Security\"]\n}"
    }
  ]
}