Aud Mikkelsen Tretvik

Handbok i lokalhistorie

Studium og forsking

Forord

Ideen til denne boka utvikla seg over tid etter å ha undervist i lokalhistorie med arkivkunnskap og i andre metodeemne og rettleia studentar på ulike nivå i årevis. Saknet av ei oppdatert innføringsbok på feltet var stort, og dei bøkene som kunne ha vore brukt, var for lengst utselde. Til slutt kom eg til den konklusjonen at eg fekk skrive boka sjølv.

Cappelen Damm Akademisk vart kontakta om dette som eit lærebokprosjekt, og det vart skrive ein intensjonsavtale. Det faglitterære fond ga ei løyving i ein tidleg fase, noko som var viktig for at prosjektet kom i gang. Prosjektet fekk ein treg start, men arbeidet gjekk radig når det kom i gang for alvor.

Å skrive bok kan vere eit einsamt prosjekt, og eg er svært takksam for dei lesarane som eg har hatt undervegs. Det er for det første redaktør Lars Aase, som har lese og kommentert manus og har vore eit stødig bindeledd mellom meg som forfattar og den tekniske delen av produksjonen.

Stor takk skal rettast til fagkonsulenten, høgskulelektor Harald Krøvel i Volda. Han har lese manus frå ende til annan, kommentert både på heilskap og detaljar, og ikkje minst komme med innspel til vinklingar som mangla, delar av kapittel som burde omstrukturerast og kjeldegrupper som kunne ha vore nemnde. At fagkonsulenten ikkje var anonym, var ein stor fordel og gjorde at eg kunne ta kontakt og diskutere prinsipielle spørsmål og vanskelige val undervegs i redigeringa. Ansvar for resultatet ligg sjølvsagt på forfattaren.

Vidare skal det rettast ein takk til språkkonsulenten som gjorde ein grundig jobb med å få klarheit og flyt i språket og ga gode tilrådingar av pedagogisk art.

Takk også til formgivar Kristin Berg Johnsen som har fanga innhaldet i boka på ein god måte gjennom utforming av omslaget.

Institutt for historiske og klassiske studium ved NTNU der eg har arbeidsplassen min, har gitt gode forhold for skrivearbeidet, og dei mange interessante undervisnings- og rettleiingsoppgåvene i det daglege har vore til inspirasjon for utforming av boka.

Når resultatet no endelig ligg føre, er det å håpe at boka kan bli til nytte både for studentar og faglærarar i tida framover.

Trondheim i januar 2025

Aud Mikkelsen Tretvik

1 Innleiing

Eg har eit tema eg vil undersøkje – korleis går eg fram?

Om du er student som skal skrive ei oppgåve, eller om du er forskar, vil du ved oppstarten av arbeidet og også ofte undervegs ha behov for å orientere deg om aktuelle kjelder og metodar: Kor finn eg stoff om dette temaet, korleis finn eg fram i materialet, og er det særlege forhold eg skal vere merksam på?

Det kan sikkert kjennast smått overveldande for studenten å ha fått tema for ei oppgåve som han eller ho skal formulere ei problemstilling til, avgrense, disponere og gjennomføre. Tilsvarande kan lokalhistorikaren kjenne på utfordringa når han eller ho til dømes skal skrive ein artikkel til årboka om eit gitt tema. Kor skal eg begynne? Finst det i det heile tatt gode kjelder som er tilgjengelege med rimeleg arbeidsinnsats? Det er ved slike utfordringar denne boka er tenkt å vere til hjelp. Viss du kjem deg over den første terskelen til kjeldematerialet og får rettleiing i måten det kan nyttast på, skulle du komme i mål, uansett om du er nybyrjar eller meir erfaren.

I utgangspunktet er det nokre hovudvegar til målet. Den eine går gjennom det som alt er skrive og publisert om temaet, og da er biblioteka inngangsporten. Publiserte kjelder er ikkje berre litteratur i snever forstand, men kan vere både bøker, rapportar, tidsskrift og aviser. Ein annan veg går gjennom skrivne, men upubliserte kjelder, og da er arkiva staden å gå til. Det finst både statlege, kommunale og private arkiv, og tilgangen til desse blir grundig behandla i kommande kapittel. Ein tredje veg er gjenstandsmateriale, foto og anna biletmateriale (teikningar, måleri o.a.). Ved museum og samlingar finn ein begge desse kjeldekategoriane oppbevart. I tillegg kan biletmateriale finnast både ved arkiv og bibliotek. Ein fjerde veg for datainnhenting ved forsking på eit tema kan vere munnlege kjelder. Dette er materiale som blir eller er blitt skapt gjennom intervju eller personars eigenforteljing (livsminne). Munnlege kjelder er ikkje behandla spesielt i denne boka, men innhenting av munnlege kjelder vil bli nemnt som metode for å orientere seg om eit saksområde.

Slik er boka bygd opp

Hovuddelen av boka er bygd opp tematisk. Dei tematiske kapitla følgjer etter eit kapittel om å komme i gang og eit kapittel som gir eit overblikk over dei viktigaste kjeldekategoriane. Den tematiske inndelinga er basert på ulike typar undersøkingseiningar. Det varierer kva eining lokalhistorikaren/forskaren interesserer seg for. Vi tar derfor for oss einingar på ulike nivå og med ulik utstrekning, frå den minste, nemleg individet og familien, husa og inventaret, utover til garden, plassen og ressursane, grenda, bygda og byen, til regionen og dei større samanhengane som lokalsamfunnet kan inngå i. Korleis ein gjer undersøkingar om det nasjonale og det internasjonale, er derimot ikkje lagt vekt på i denne boka, men det vil likevel i mange tilfelle danne kontekst eller bakgrunn.

Innanfor dei enkelte tematiske kapitla tar vi utgangspunkt i breitt opplagte forskingsspørsmål, det vil seie den problemstillinga du vil finne svar på ved ei undersøking, og den styrer val av kjelder og metodar. Du må da sjå etter kva for kjelder som kan nyttast til å gi svar, og korleis dei ulike kjeldene kan nyttast. Kva sterke og svake sider har ulike kjelder når du skal finne svar på bestemte spørsmål? Korleis kan ulike kjelder kombinerast? Det inneber at same kjeldetype kan dukke opp fleire stader i boka; dei same kjeldene kan nyttast til å belyse mange ulike spørsmål. Derimot vil det ikkje vere ein gjennomgang av kjeldekategoriar, den eine etter den andre, frå eit administrasjonshistorisk perspektiv. Der viser vi i staden til handbøker for Riksarkivet, statsarkiv, kommunearkiv og privatarkiv i tillegg til museum og samlingar. Vi tar oss likevel plass til ein overordna gjennomgang av dei viktigaste kjeldekategoriane i kapittel 3 for å unngå unødige gjentakingar i dei tematiske kapitla.

I dei tematiske kapitla har vi lagt vekt på å ta med eit så breitt spekter av spørsmål at vi til saman dekkjer eit mangfald av kjeldekategoriar som er sentrale for lokalhistorisk forsking, som arkivkjelder, kart- og biletmateriale, gjenstandsmateriale, bygningar og landskap. Vi er i tillegg innom munnlege kjelder og minnemateriale. Løysingsforslaga er likevel ikkje uttømmande, og det finst sikkert materiale som vi her ikkje har gjort merksam på.

Med omsyn til materialet frå den offentlege forvaltninga vil vi poengtere at det er produsert ut frå interessene til bestillaren og reflekterer det forvaltninga/embetsverket var opptatt av å registrere og dokumentere. Det same vil som regel vere tilfellet med privatarkiv, det vere seg arkiv etter bedrifter, organisasjonar eller enkeltpersonar. Arkivmaterialet er ikkje produsert for at vi i ettertid skal drive historiske undersøkingar. Opphavssituasjonen til materialet er derfor viktig for den kjeldekritiske tilnærminga. Kven har skrive kva, til kven og med kva føremål? I kva for samanheng skjedde dette? Kva vart det vidare resultatet i denne saka? Etter slike vurderingar ser ein betre kor langt materialet kan rekke for andre føremål enn det opphavlege.

Kort om det enkelte tematiske kapittelet

Individet og familien

Enkeltindividet og familien er dei minste einingane innanfor lokale studiar og mikrohistoriske undersøkingar. Slike undersøkingar inneber gjerne perspektiv nedanfrå eller innanfrå. Såkalla vanlege folk kan det vere sparsamt med opplysningar om. Det er når nokon har gjort noko uvanleg eller er blitt utsett for noko ekstraordinært, at det kan nedfelle seg spor i kjeldene. I mikrohistoriske undersøkingar er ein særleg opptatt av enkeltindivid og deira nære omgivnader og handlingsrom, og ein legg derfor vekt på å utnytte eit så rikt og variert kjeldemateriale som mogleg. Dette kapittelet gir oppslag til forskingsspørsmål om både ordinære og ekstraordinære individ og familiar, og viser korleis du kan komme deg forbi ein tilsynelatande kjeldefattig situasjon i måten å lese kjeldene på, og korleis du kan kombinere ulike typar kjelder på ulike måtar.

Garden, plassen og ressursane

Etter individet og familien følgjer garden eller gardsbruket og plassen som det neste nivået. Garden og plassen med dei ressursane i inn- og utmark som har høyrt til, har vore produksjonseiningar. Mykje av samfunnets organisering har i eldre tid vore basert på garden som eining, eventuelt grupper av gardar, det vere seg skattebetaling, soldatutskriving, fattigstell, infrastruktur (vegar, skyssvesen) og rettsforvaltning. Vi må med andre ord forstå gardssystemet for å forstå korleis lokalsamfunnet var organisert. Også for forholdet mellom lokalsamfunn og sentralmakt er dette ei viktig tilnærming. Den lokale ressursforvaltninga hadde gardsbruka og plassane som utgangspunkt. Gardane brukte tilgangar innanfor eigne grenser, men også ressursar i allmenningen, viss det låg allmenning til bygda, medrekna den ytre allmenningen, altså kysten og havet og tilgangane der. Rydningsplassar kom til i utkanten av gardsvalda eller i allmenningen. Dette kapittelet gir oppslag til forskingsspørsmål om både økonomiske, sosiale, kulturelle og politiske forhold med utgangspunkt i dei minste produksjonseiningane: garden eller plassen.

Husa og inventaret

Hus og inventar er dei fysiske rammene rundt liv og verksemd. Hus er både bustadhus, driftsbygningar/produksjonslokale og bygningar for offentlege og fellesskaplege føremål (som kyrkjer, skular og forsamlingshus). Inventar er i utgangspunktet alt av lausøyre og veggfaste innretningar, både gjenstandar som hadde praktiske funksjonar, og gjenstandar som var meir til pynt/stas, eller som var av kulturell/religiøs karakter. I dette kapittelet vil du finne døme på forskingsspørsmål som legg til rette for å seie noko om det typiske i ein bestemt periode og i bestemte område. Du vil også finne spørsmål som legg opp til ei meir detaljert kartlegging av enkeltdøme for å få fram kor stort spekter av kjelder det kan vere snakk om.

Grenda og bygda

Grenda og bygda er lokale fellesskap. Desse einingane er geografisk avgrensa og består av gardsbruk, plassar, bustadhus, produksjonslokale og eventuelle hus for fellesfunksjonar. Det er gjerne fleire grender i ei bygd, så slik vi bruker omgrepa, er bygda ei større eining enn grenda. Grenda forstår vi som eit avgrensa område beståande av ein del eigedommar og heimar og med eit visst fellesskap internt, både arbeidsfellesskap som dugnad og sosiale fellesskap som bedarlag. Grenda kan også ha felles funksjonar som skule og forsamlingshus. Bygda forstår vi som samanfallande med ei administrativ eining, enten eit kyrkjesokn eller eit herad / ein kommune. Bygda er eller har vore ei politisk eining i form av tinglag og seinare formannskapsdistrikt/herad/kommune. Dette kapittelet tar for seg eit utval forskingsspørsmål knytte til det minste administrative nivået i landdistrikta, nemleg bygda. Kapittelet ser også på eit utval spørsmål som kan vere interessante å reise omkring dei mindre fellesskapa innanfor den administrative eininga, til dømes om former for samhandling i det daglege.

Byen og tettstaden

Byar består av bustadområde, produksjons- og handelsområde og område for ulike fellesfunksjonar. Byar kan definerast ut frå funksjon som administrative senter, kyrkjelege senter og/eller økonomiske senter/handelssenter. Byar kan også definerast i høve til omlandet sitt. Innanfor byar kan det vere grender eller nabolag med likskapstrekk til grender på landsbygda, med ulike former for fellesskap i det daglege, og motsett kan det enkelte stader på landsbygda vere ein busetjingsstruktur med bypreg, ikkje berre i nyare tid, men også lengre attende i tid (fiskevær, bergstader o.a.). Byar og tettstader kan studerast som administrative einingar eller ut frå funksjonen i høve til omlandet, i regional- eller landssamanheng eller som ledd i større nettverk. I dette kapittelet vil vi peike på ei rekkje forskingsspørsmål som kan vere aktuelle for byen og tettstaden som undersøkingseining.

Regionen

Det regionale perspektivet inneber å løfte blikket forbi det heilt lokale nivået. I regionale studiar kan ein interessere seg både for regionen som ei politisk/administrativ eining og regionen som ei kulturell eining, meir eller mindre samanfallande med den administrative inndelinga til ulike tider. Også komparasjon mellom ulike regionar kan vere ei vinkling. Det kan gjerast mellom regionar innanfor landets grenser, men også mellom regionar i ulike land, til dømes grenseregionar. I dette kapittelet vil vi sjå på forskjellige tilnærmingar til regionale undersøkingar, kva kjelder som kan nyttast og korleis dei kan nyttast. Dersom vi blikkar over landegrensene, kan kjeldetilfang frå utanlandske arkiv og samlingar vere av interesse. I slike tilfelle har regionen som undersøkingseining felles trekk med det siste tematiske området, så vi viser da til det siste kapittelet.

Lokalsamfunn i eit større nettverk

Både enkeltindivid, familiar og mindre eller større administrative, økonomiske og/eller kulturelle einingar står i kontakt med omverda. Det siste tematiske kapittelet ser på korleis det går band inn og ut av lokalsamfunn og mellom enkeltpersonar og grupper, og korleis utveksling av ulike slag skjer og har skjedd. Denne forskingsretninga er ganske ny innanfor lokalhistorie. Retninga går under ulike nemningar, mellom anna grensekryssande lokalhistorie og samanfletta lokalhistorie. Aktuelle forskingsspørsmål i dette tematiske kapittelet vil gjelde utveksling mellom lokalsamfunn og enkeltmenneske både materielt, kulturelt og idémessig. Her kan kjeldesituasjonen by på nokre utfordringar. Det vil i mange høve vere nyttig med kjeldetilfang frå anna hald enn norske arkiv og samlingar, så her kan det i tillegg bli behov for å orientere seg i materiale ved institusjonar og organisasjonar utanfor landegrensene.

Bak i boka er det ei omfattande liste over handbøker, oppslagsverk og nettstader som gir relevant informasjon for dei som driv med (lokal)historiske undersøkingar. Om ikkje dei skriftlege framstillingane er nok, kan du orientere deg på nettsidene til aktuelle arkiv, bibliotek, museum og samlingar. Ved slike institusjonar bør det finnast fagfolk på arkiv og samlingsforvaltning som kan rettleie, så da blir rådet til slutt å spørje ein arkivar, ein bibliotekar eller ein samlingsforvaltar.

Korleis kan boka nyttast i studiesamanheng?

Dei tre første kapitla bør lesast i ein innleiande fase av eit kurs/ emnestudium. Deretter kan undervisningsopplegget byggjast opp omkring dei ulike tematiske kapitla, fortrinnsvis i den rekkjefølgja dei er presenterte i boka.

Forskingsspørsmåla i kvart kapittel refererer til undertema som undervisninga kan byggjast rundt. Kapittelet om grenda og bygda som undersøkingseiningar tar til dømes for seg eitt undertema om primærinstitusjonar i lokalsamfunnet og eit anna om samferdsel og infrastruktur. Med utgangspunkt i desse undertemaa og eit par utvalde undersøkingsområde kan ein i det eine tilfellet byggje opp ei framstilling om institusjonar og bygningar som har husa lokale institusjonar, og i det andre tilfellet utforske vegar, bruer, kaianlegg, stasjonar o.a. i utvalde undersøkingsområde. Tilsvarande kan det enkelte temaet/undertemaet danne utgangspunkt for oppgåver, enten semesteroppgåver eller eksamensoppgåver.

Til kvart forskingsspørsmål er det lista opp ei rekkje kjelder saman med i rettleiing i korleis ein kan nytte desse kjeldene. Rekkjefølgja på kjeldene er forsøkt bygd opp slik at dei mest generelle og oversiktlege kjeldetypane blir lista opp før meir spesielt og kan hende vanskelegare tilgjengeleg materiale.

Til mange av forskingsspørsmåla er det vidare delvis referert til og delvis fletta inn enkelte døme frå forskingslitteratur. Desse døma kan trekkjast inn i undervisninga, eller ein kan finne tilsvarande døme, og nokre av dei skulle også kunne gi inspirasjon til forskingsopplegg for til dømes masteroppgåver. Eit døme kan vere ein studie av korleis spanskesjuka ramma regionalt. Ei undersøking vart gjort for Gauldalen, der gravferdslister i kyrkjebøker, medisinalberetningar, munnlege kjelder og foto gjennomgått.¹ Liknande undersøkingar kan gjerast andre stader også.

Korleis nytte boka i eiga forsking?

Boka kan også nyttast som handbok i eiga forsking. Rådet om å lese dei tre første kapitla først kan vere lurt å følgje også om du nyttar boka i sjølvstudium. Deretter kan ein orientere seg mot dei tematiske kapitla som stemmer best med det ein har tenkt å undersøkje.

Korleis tar eg meg fram vidare?

Trass i breie forskingsspørsmål som utgangspunkt vil det sjølvsagt vere felt og innfallsvinklar som er dårlegare dekte enn andre. Det ville ikkje vere mogleg å inkludere alle tenkjelege forskingsspørsmål i denne framstillinga, og det vil heilt sikkert bli stilt forskingsspørsmål både no og i framtida som vi i dag ikkje har hatt fantasi til å tenkje på.

Når du har problem med å finne noko her i boka som er samanliknbart med temaet og spørsmåla du har sett deg føre å undersøkje, er spørsmålet om det kan finnast vegar ut av situasjonen. Viss det er snakk om ei mindre oppgåve som skal skrivast innanfor eit kortare tidsrom, kan det vere nødvendig å formulere om temaet og problemstillinga. Er det ei større oppgåve der du har meir tid på deg, kan rådet vere at du les deg opp ytterlegare på litteraturen, både når det gjeld oversiktslitteratur, tematisk litteratur og administrasjonshistorisk litteratur.

Administrasjonshistoriske framstillingar kan vere arkivkatalogar, handbøker for arkiv, historiske leksikon og administrasjonshistoriske studiar. Du kan da få grundigare innsikt i kva slags informasjon som er dokumentert, og kva som vanlegvis ikkje vil vere dokumentert. Det kan hende at du også etter ei slik orientering kan bli nøydd til å justere temaet og problemstillinga. Før du gjer det, er likevel eit godt råd å ha litt nærkontakt med kjeldemateriale som kan synast aktuelt. Ved å bla i protokollar og pakkesaker kan du komme over informasjon som ikkje gjekk fram av arkivkatalogar og -register. Likeins kan du ved å sjå over ei samling bli merksam på trekk ved heilskapen som gir informasjon på sitt vis. Slik nærkontakt med kjeldematerialet kan gi idear til korleis du kan vinkle oppgåva på ein fornuftig måte.

1  Oddbjørn Snøfugl (red.) 2020: Gauldalsminne, s. 175–199.