Lars O. Seljestad

FRÆGD

© 2009, 2010 H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard), Oslo

www.aschehoug.no

Tilrettelagt for eBok av Type-it AS, Trondheim 2010

ISBN 978-82-03-19660-7

OM HOVLANDSFOLKET, BORDSETA,
EPLEHAUSTING OG FARS FRÆGE KAMP
MOT SLANK SPINDEL

Far snakka aldri ved matbordet. Når han åt, så åt han. Alt til si tid. Heller ikkje når han ville ha meir kaffi, eller det var eit eller anna pålegg han ville ha tak i, og som stod for langt borte til at han kunne nå det med dei lange armane sine, sa han noko. Aldri har eg høyrt han seia; Ingrid, kan du senda meg spekekjøtet? Ragnhild, kan du vera snill og senda meg levrakorven? Kari, vil du vera gild å gi meg sauetunga? Eg veit ikkje om det var det at det var under hans verde å be andre om hjelp til noko, som stansa orda i munnen på han, eller om det var det at han meinte at alle måtte forstå kva han trong utan at han måtte be om det, og at han, tvi-vore! var altfor godt vand med at alle kom han i møte før han hadde ytra noko som helst. Helst var det vel det at han var vand med at alle heime dansa etter hans pipe, og fann det unødvendig å ta ordet under måltidet, i staden vart han sitjande og peika og fekta, grynta og stønna medan mor, besta, Ragnhild og Kari spratt opp og ned frå stolane sine for å by han det dei trudde han til ei kvar tid peikte på.

Øvst ved bordet sat far. Det var han som bestemte. Det var hans jord vi gjekk på. Det var i hans hus vi budde. Maten vi åt var hans. Difor sat han øvst. Øvst ved bordet, øvst ved matfatet og øvst ved skapet med pengeskrinet. Med finskapet og det kalde spiskammerset i ryggen.

Besten hadde ein gong vore den som sat øvst ved bordet. Då var det han som hadde bestemt. Men slik var det ikkje no lenger. Etter at det vonde hende, det som vi aldri talar om, tok far besten sin plass, og avgjorde at besten, frå no av, skulle flytta åleine opp i bua, og elles sitja nedst ved bordet når han kom ned til middags. Difor sat besten no nedst. Attmed utslagsvasken, dei skitne tallerkane og den gamle Hekla varmtvassbehaldaren med merke i gull og blått, sat besten. Medan sonen hans,Torstein, sat øvst. Og var den som bestemte.

Dei høge, sterke Torsteinsaplane vi hadde ståande i rader på insteteigen var kalla opp etter far. Det visste eg. Det var far som skapte Torsteinseplet. Eit av dei finaste epla vi har, meinte far. Eit eple med mørkeraudt skal og kvitt fint kjøt. Og det einaste eplet som heldt seg friskt like fram til jul. Bak det sterke raude skalet var fruktkjøtet like fint og friskt i juledagane som det hadde vore då eplet blei plukka ein solklar sein septemberdag med dogg i graset.

Kvar haust bruka far å velja ut eit par kassar med dei finaste og raudaste Torsteinsepla, som han sette av til jul. Då jula kom, gjekk han i kjellaren og fylte eit stort rosemåla trefat med raude Torsteinseple som han bar opp og sette i bestestova.

Det var hans juleførebuing.

Til venstre for far, nærast komfyren og matstellet, sat mor, Ingrid Marie, ho òg med ein eplesort kalla opp etter seg. Men eg trudde ikkje ein einaste gong at det var ho som hadde skapt Ingrid Marie-epla. Heller var det vel slik at eg tenkte at det var far som hadde skapt dei runde gode Ingrid Marie-epla òg. Det ville vore nett likt han. Eller at han som god eplaharding hadde valt seg kone meir på grunn av namnet hennar, enn på grunn av forelsking og kjærleik. Mor var rund og god, og noko drygare enn far. Med ein varm raud farge i kjakane. Der han var kantete i forma, seig i skinnet, sterk i stilken og ein som aldri gav seg, var ho mjuk i svepen, tok lett merke av slag, tynnstilka og føygde seg om det blas opp til storm. Ho hadde valet, og valde skalet. Ofte når eg såg henne åleine på kjøkenet i arbeid med middagslaging og oppvask tykte eg at det var trekt noko einsamt over henne. Ho virka så åleine, som ei lita jente som var komen bort frå foreldra sine. Men med ein gong ho merka at eg var der, snudde ho seg, blei vaksen og sterk, blei mor, og såg på meg med opne glade augo, som om alt var slik som det skulle vera. Som om ho var glad i meg. Som om ho var glad for å vera der ho var. Som om ho var glad for å vera seg.

Sjølv sat eg like ved høgrehanda til far. Med ryggen ut mot vindauget og mor like framfor meg. Frå plassen min ved bordet såg eg like bort på mor og besta som båe, saman med tausa vår, Kari, sat nærast det som skulle bringast til bords. Til høgre for meg sat Ragnhild, syster mi, og nedanfor ho, Per og Pål, drengen vår.

Eg var odelsguten. Han som skulle ta over. Han som ikkje var som snytt ut av nasen på far sin. Han som var det eplet som fall lengst frå stamma. Han som ikkje var den blankaste dråpen i kyrkja ein kald vinterdagsmorgon.

Bakkane var bratte der eg vaks opp. Og var du først komen på trill, var det først byrja å skli, hadde du først byrja å mista fotfestet, var det vanskeleg å stoppa før du sprang på fjorden.

Far herska fram til fjøra. Alle bakkane frå fjell til fjøre var hans. Der var hans makt uinnskrenka. Men eg såg han aldri i båt. Og eg såg aldri han bada i fjorden. Garden vår, orsak, garden hans, Hovland, gjekk frå Ramnaberg til Stutastå, frå Spelare til Smeda. Det var det som var hans. Hans jord. Hans liv. Hans makt.

Eg var namna etter båe bestane mine, etter farfar min, Torgrim, og etter morfar min, Torgeir. Båe hadde dei vore gardbrukarar, høgremenn og solide eplearistokratar med gode inntekter, godt omdømme og mange hender i sitt brød. Morfar Torgeir var død før eg vart født. Mormor, Ragnfrid, hugsa eg så vidt. Ho hadde vore med i det svarte eldhuset og steikt krotakaker saman med besta og Smeda-Anna frå nabogarden.

Torgrim Torgeir var namnet mitt. Det var det namnet eg var gitt. Men etter at besten var blitt forvist til Nivlheim, var eg for far blitt til Torgeir. Og med det var eg blitt Torgeir for alle andre òg. Bortsett frå for besten som berre var saman med oss til middags. Og som eg ikkje fekk lov å vitja i bua hans.

Etter kvart tok eg likevel til å gå opp i kjellaren der besten gjorde trearbeid. Besten stod i kjellaren og snikra kassar; eplekassar, plommekassar, morellkassar, store hentekassar og mindre salskassar. Hentekassane for eple var utan handtak, og dobbelt så høge som dei andre kassane. Store djupe tjuekilos eplekassar som far og drengen sleit ut på teigane.

Det var trearbeidet som var blitt livet til besten etter at han og far bytte plass ved bordet. Besten stod for alt trearbeid på garden. Resten av gardsarbeidet heldt han seg unna. Eg merka meg tidleg at han alltid var åleine i det han gjorde. Arbeidet med kassesnikringa var finsnikring som ikkje krov meir enn ein mann. Vedhogsten han stod for, var òg eit einmannsarbeid. I skogen klarte han seg sjølv. Berre arbeidet med å få dei store tømmerstokkane opp på saga, hadde ein slik karakter at det krov fleire hender enn to. Men for å bøta på denne mangelen hadde han laga seg til med eit nøye uttenkt system med taljer, krokar, bommar, kjettingar, vaierar og motorar som han nytta til å trekkja, løfta og dra tømmeret på plass med, utan å måtta be andre om hjelp.

I kjellaren sin laga han òg laupar som vi nytta til å plukka bær og frukt i. Om han fann eit særskilt kvistfritt og godt plommetrevyrke eller eit raudt og fint morelltrevyrke, kappa han det i passande lengder og la det til tørking i gamlastovo. Når treet var ferdig tørka, skar han det forsiktig med det beste sagbladet sitt, i breie, tynne, jamne treplater som han pussa blanke og fine og nava små hol i kortenden av med ein liten navar. Deretter la han dei i vatn, stima dei og tok dei varme og dampande ut og svøygde dei rundt ei passande stor form og sauma dei små hola med bløytte vidjeband eller med sterk kopartråd. Etterpå sette han i botn og olja det blankpussa treet til det blenkte. Til meg laga han ein liten laup i raudt morelltre, ein liten flammande hentelaup som eg nytta når eg var med i innhaustinga. Ingen andre fekk bruka den laupen. Den var min, berre min, og den finaste laupen vi hadde på Torsteinsgarden.

Eplehausten starta med at vi køyrde ut tomme hentekassar med den raude AEBI transportaren vår, høge tjuekilos eplekassar som besten hadde snikra i kjellaren sin, så var det å byrja, plukka dei tidlege sortane først, Transparente Blance, med den tørre grassmaken sin, dei glasaktige grøne Glasepla, som ikkje tolte det minste slag utan at det vart merke i dei, og som ikkje var så gode på smak heller, sure som dei var, men dei var tidlege, og difor gode nok, sidan kom min favoritt, Raud Prins, åh ... det suraste, deilegaste, mest spyttframkallande eplet av dei alle, men berre når det var ferskt, berre når ein kunne ta det rett frå treet, ein stor mørkeraud Prins tatt rett frå treet med haustdogg på, det beste eg visste, men eit lagringseple var det ikkje, etter kort tid i kjellaren fekk skalet eit ekkelt voksliknande feittlag, og det friske saftige syrlege kvite eplekjøtet vart mjølent og søtt, nei, eit dårleg lagringseple var det, det sa alltid far. Eg fekk vondt i magen då han tok til å snakka om at han ville hogga ned dei gamle prinsaplane som besten, i si tid, hadde planta innanfor Damhuset, og som eg var så glad for. Sjølv syntest han best om dei mørkeraude kantete Torsteinsepla. Det var eple som stod seg det, sa far, og brumma nøgd. Torsteinsepla var sjølve adelsepla det, etter hans meining, dei stod for ein støyt, hadde god farge, klarte seg med lite sol, vart likevel raude og fine, nøysame var dei, hardføre var dei, klarte seg med lite, og slo seg gjennom der det trongst, og likevel fekk dei vokster, blei raude og fine, fekk tjukt sterkt skal, friskt kvitt kjøt, og heldt seg friske mest heile vinteren igjennom, det einaste skikkelege lagringseplet, sa han, det einaste som stod seg gjennom haust og vinter, og var mest like friskt og fint i kjøtet når vårsola i bakkane blenkte, nei ingenting anna dugde, meinte han, Torsteinseplet var kongen av eplesortane, i motsetning til den vasne sure lagringsudyktige prinsen, nei, vekk skulle det, hoggast ned for fote skulle det, han var ein vill berserk som svinga øks og sag i kampen mot dei udugelege prinsepla, mine eple, det einaste eplet eg verkeleg lika, han var ein garp som hadde stilt seg til rådvelde for eplekongen, Torstein, namnebror sin, fosterbror sin, eplesaftbror sin, kongen av insteteigen, ytsteteigen og snart, svært snart, også kongen av damhusteigen, min teig, den einaste eg hadde, den minste av dei alle, den ville han hogga ned for fote, der ville han vinna seg frægd, der ville han ta land, han var ein brennevarg, ein træl, ein niding, ein landnåmsmann utan rett, men som tok seg rett. Han hadde tatt mål av seg til å vinna sigeren mot dei kristelege prinsepla, han skulle jaga dei på hav, brenna dei på bål, slå dei med stål, stikka ut kjernehusa deira, aldri gi dei grid før kvar einaste prinsusling var sendt til helheimen for godt, vinna tilbake landet for dei ekte norske epla, skulle han, for Torsteinsepla, ikkje desse feige, bortskjemte utanlandske prinsepla. Og det blei som far ville, med tung motorsag frå Jobu, blank øks frå Øyo og handsmidde kilar frå Smeda-Arne, la han flatt alt vi hadde av dei forhatte prinsepla, både i raud og gul variant, og alle dei andre sortane som eg ikkje lenger hugsar namnet på, men då han ville gå laus på pæretrea og plommetrea i same slengen, fekk mor stoppa han. Han var som eit vilt dyr, ville snu opp ned på garden, nekta å ta inn over seg dei nye sortane, fornekta trua på Aroma, Summerred, Elstar, Discovery og alle dei andre moderne utanlandske sortane som strøymde innover landet. På hans gard skulle det berre vera ein sort eple, og det var dei ekte epla, dei beste epla, sjølve kongseplet, sjølve kunnskapens eple, sjølvaste adamseplet, det mest maskuline og hardføre av alle eplesortar, Torsteinseplet, hans eple, det var det einaste som dugde, det var det einaste han ville sjå for augo sine, det var det einaste eplet som var verdig å syga næring frå hans jord, frå hans bratte bakkar, andre sortar skulle ikkje finnast, ikkje i det riket som var hans, ikkje på dei teigane som han rådde over, og då marknaden for pærer fall vekk i pakt med dei nye utanlandske inntrengjarane som kom til lands nedsprøyta, nylakka og genmanipulerte, med tilnærma evig liv, nytta han like godt høvet til å fjerna dei siste pæretrea frå garden også, han ville ikkje sjå anna enn Torsteinseple så langt auga rakk, det var det han arbeidde mot, det var det som var målet hans, og han klarte det til sist, kappa alt av svikartre ned med sag og øks, braut dei opp med stubbebrytar og vinsj, drog dei i store pasdungar ned til fjorden, skauv dei utføre, sparka dei på vatnet, dynka dei med diesel, fyrte dei med fyrstikker, kløyvde dei med kilar, pressa dei i peisen, oskegjorde dei i omnen, han fekk viljen sin til sist, braut seg fram, braut ned det han hadde rundt seg, bygde det opp, slik han meinte at det skulle byggjast, han følgde sin eigen vilje, sitt eige driv, sitt eige mot, sitt eige sinn, han var ein spansk don i kamp mot vindmøller, ein norrøn garp i kamp for fedraland og mannaarv, for frægd, forfedrar og dei gamle gudane, for dei gamle verdiar og rettar, for eit liv der ein mann var ein mann, og eit ord eit ord, for retten til å sjølv å råda over eige liv, over eigen gard, over eiga kone, over eigne barn, over dreng, taus, frille og træl, og han vann slaget, men tapte kampen, men eg trur ikkje han visste det, i det minste trur eg ikkje han visste det før han hadde fått reinska garden sin for framandpakk og ureining, for marknadsetterspurte plommer, eple og morellar, for dei lettselde søtkirsebæra og alt det andre som den nye marknaden ville ha, som dei andre var viljuge til å betala han for å dyrka, han heldt på sitt, var fast i si tru, forsvara dei gamle dygdene, han nekta å innsjå at tidene hadde forandra seg, at han måtte følgja med tida, ula med ulvane, hyla med hyenene, syngja med svenskane, teia med tysken, plystra med pakistanaren, svitsja med sveitsaren, sørfa med sørafrikanaren, chilla med chilenaren, han ville vera norsk, og meinte det fekk vera godt nok, det er typisk norsk å vera god, sa han, og trudde på det, trudde på si eiga sjølvrettferd, på sin eigen marknadsuavhengige fridom. Ikkje eingong då han sat åleine att med kjellaren full av raude Torsteinseple, som ingen lenger ville ha, forstod han teikninga, eller kanskje han gjorde det, forstod teikninga, men òg at det var for seint, at det ville ta år før Torsteinsgarden var gjort om til marknadstilpassa eigedom med omsettelege kvotar og befolka av etterspurnadsstyrte eplesortar i slank spindel, ikkje frittvaksande aplar med trekroner som breier seg utover mot toppen, rikare og rikare dess høgare ein kjem, meir og meir tre, meir og meir natur, som strevar mot himmelen, som krov stigar, mannsmot og vågemot for å bli henta, ikkje slik lenger, men slank spindel, eit lite, marknadstilpassa tre, nedtyngd med lodd i kvar vesle grein som prøver å løfta seg mot lyset, ned skal dei, strekkja seg mot jorda, skal dei, ikkje få lov til å veksa oppover, ikkje få bli det dei var meint å vera; tre, aplar, høgreiste, stolte, norske, men tyngde av lodd, styrte av framande marknadskrefter, kappa for kapitalen, skorne ned, i trekant, lik eit dansk juletre, trengt saman i tette rader, men med plass til transportaren mellom radene, tåkesprøyta bakpå, tre så små og så tett planta at ein kunne henta epla, plukka dei frå trea sitjande i traktorsetet, utan å måtta letta på ræva, utan å måtta strekkja ut hendene, utan å måtta stilla ein stige, utan å måtta stå på eigne bein, eit eple henta frå eit sundskore, nedtyngd tre, som skulle bera vekta av kapitalkreftene, tyngda av gjelda, frykta for framtida, alt på sin skulderlause lekam, som lét lyset og regnet dela seg likt på kvar grein, på kvart eple, på kvart blad, eit eple sprøytt i dieseleksos og motordur der det før gjekk ein mann og sleit på tunge sprøyteslangar, kjempa seg fram i sleip slått, eit moderne eple plukka i stank og støy, der det før gjekk menn, kvinner og barn med små sjølvgjorde trelaupar hengande over armen, heimelaga naturprodukt som dei la dei modne epla forsiktig ned i, flytte dei forsiktig over i tjuekiloskassane, dei høge hentekassane som stod i små klynger oppover langs radene, først nakne og tomme i sitt gule tre, men etter kvart som det nærma seg nonsmat stadig fleire med raudt skin av Torsteinseple, ungar og tauser som kom ut i teigen til karane med korger med nysteikte vaflar og heimelaga plommesyltetøy, nysteikte kveitebrød med mørkebrune mjuke skorper og kvit kropp med svarte rosinspettar, søte sukatbitar og nytrekt kaffi på termos, raud saft til ungane og svart sterk kaffi til dei vaksne karane som sit med oppbretta raudruta flanellskjorteermer i dei siste septembersolstrålane som er på veg ned bak Solnuten, tausene med blåruta arbeidsforkle på magen og eit fargerikt tørkle bunde stramt om håret, folk som pratar og ler, i stilla, i den gode lukta av gras og nyplukka solmodne eple, i den varme lukta av termosvarm kaffi, nysteikte vaflar og kveitebrød med godt smør på, heimelaga smør, bondesmør, så feitt og salt som berre det, med brunost og kvitost, og nokre få med salt sauapølse, henta frå eige stabbur, slakta, skore, salta, malt, stappa, røykt og hengt på eigen gard, og livet er godt, varmt og trygt i slike stunder, i stilla, i den siste ettersommarvarmen, i den siste gloa frå sola som no er gått ned attom Solnuten og slenger ein siste gyllen peikefinger mot oss der vi sit og et nonsmat, i graset, mellom aplane, på insteteigen, nedanfor nyevegen, utanfor Dalesvingen, like nedom Spelare, ved den svingete traktorvegen, med djupe hjulspor, kantete merke av dekkmønster i jord og grus, like under ura, der eg bygde borgane mine, der all steinen har soge til seg solvarmen, og som no, akkurat no, gir han tilbake til oss som sit der og et, som pratar og ler, tøysar og tullar, og det er visst noko mellom Per og Pål og Kari, men det snakkar vi ikkje om, vi berre veit det, at det er slik det er, at det er slik ungdommen er i våre dagar, i gamle dagar, i all si tid er ungdommen seg sjølv lik, og vi smiler til kvarandre, i løynd, vitande, smiler vi til kvarandre av det vi veit, men ikkje seier, at det er slik det er, men at dei skal få vera i fred, til far ristar på seg, hufsar på skuldrene, seier at da e aot å vetta hustre, at vi ikkje må stivna, at det er på tide å arbeida varmen i seg igjen, få tilbake mjukleiken i kroppen, få tilbake gleda i musklane, få hugen til å sviva, at vi må arbeida oss glade og trøytte fram mot kveld, at vi må få dansen til å gå gjennom skuggeheimen, no når sola er borte bak Solnuten, og det er begynt å bli hustre, før det blir mørkt, før det er for seint, før det er blitt kveld, og eg blir heilt stille, for eg veit ikkje kva eg skal seia, for eg visste ikkje at far kunne seia slikt, at han hadde slike ord i seg, han som støtt sat ved kjøkenbordet og grynta og fekta, han som aldri sleppte unødige ord frå seg, han som sa at det ikkje var spørsmål om kva ein hadde krav på, men om kor mykje ein kunne bera, at det var om å gjera å vera heil ved og ikkje gjera seg til ein kjaft pao eit skaft, han har desse orda i seg, og han slepper dei frå seg, deler dei med oss, i ein pause i arbeidet, og eg forstår at det er arbeidsgleda som får fram desse tinga i han, og eg ser far stå der, i sliten blådongeri selebukse frå Pioner, med raudruta flanellskjorte, ei rift over høgre skuldra der den kvite Kronemakkoen stikk seg fram, og eg ser at han er brun på hendene og underarmane, og at fjeset hans er blidt og raudmose som ein ... ja ... som eit Torsteinseple, som ein norsk vikingkonge, far som står der, far som ler mot oss, far som snakkar i fine ord og vendingar, og eg ser at i dag er far den gode kongen, den varme kongen, han som vil oss vel, og som er runnen av den jorda han står på, som er hans, som er byrgskapen hans, som er hans røter, hans hjarta, hans stamme og bork, hans greiner som strekkjer seg mot den smale himmelen som er i ferd med å mista det gule haustlyset, hans krone, hans rike, hans liv, som han i denne augneblinken, utan å vera medviten at det er det han gjer, gir vidare, til oss, til meg, til Ragnhild, til Kari og Per og Pål, og vi tek tak, stablar oss småstive på beina, Ragnhild og eg må bryta opp, vi må heim og gjera lekser, bli stengt ute igjen, vi samlar saman koppar, fat, tomme saftflasker og termosar i den brune flettakorga, legg den blåruta duken over, og rundt, dei klirrande koppane med små restar av kaffigrut i, jamvel om far, Kari og Per og Pål, med fastknipne fingrar, har slått dei tomme kaffikoppane ned mot graset for å slå ut dei siste kaffirestane ser eg at det heng kaffigrut og små dropar igjen inni dei kvite koppane, dei brune kaffirendene strekkjer seg mot kanten på koppane som ... ja ... som små brune løveføtter, tenkjer eg, og ser på far, far som alt har vendt oss ryggen, som har late seg sluka av arbeidet, som i arbeidet er Jonas i kvalfiskens buk, slukt med hud og hår, utan augo for anna enn det som er arbeidsoppgåva hans, bera fulle hentekassar opp til dei djupe hjulspora, setja dei varleg frå seg på dei grøne grastuene, retta ryggen og gå ned att mellom dei raude og grøne aplane som står og byr seg fram for han, som ærar han, som ein konge, som er den som bestemmer, som herskar, dyrkar og lever med alt dette som er hans.