Kristin Lavransdotter av Sigrid Undset

Skodespel

Dramatisert av Kjersti Horn og Kristian Lykkeslet Strømskag

Omsett av Gunnhild Øyehaug

KRANSEN

DEL 1. JØRUNDGARD

1.1

RAGNFRID

Ved skiftet etter Ivar unge Gjesling på Sundbu i året 1306 kom jordegodset hans i Sil til dottera Ragnfrid og husbonden hennar, Lavrans Bjørgulfsson. Dei hadde før budd på garden hans, Skog, i Follo nær ved Oslo, men no flytta dei til Jørundgard øvst på Silsvollane.

LAVRANS

Lavrans var vorten gift i ung alder, og han var tre år yngre enn kona si. Som ung gut hadde han vore ved hirda og hadde nytt godt av ei god oppseding, men etter giftarmålet vart han buande i ro på garden sin, då Ragnfrid var noko underleg og tungsindig og ikkje treivst mellom folket sør i landet. Etter at ho hadde lide den ulukka å miste tre små søner i vogga, vart ho reint folkesky. Det var då mykje for at kona skulle kome nærare vennar og kjende, at Lavrans flytta til Gudbrandsdalen.

RAGNFRID

Dei hadde, då dei kom dit, eitt barn i live, ei lita jente som heitte Kristin. Men då dei festa bu på Jørundgard, levde dei like stille der og heldt seg svært mykje for seg sjølv.

LAVRANS

Elles var Jørundgardfolket svært akta og også vel likte, mest Lavrans, då han var kjend som ein sterk og modig mann, men fredsæl, stillfarande og rettsindig.

RAGNFRID

Ragnfrid såg folk så lite til at dei snart slutta å snakke særleg om henne. Vakker hadde ho aldri vore, men før hadde ho sett god og glad ut, no hadde ho skjemt seg så mykje at ein kunne tru at ho var ti og ikkje tre år eldre enn mannen. Folk syntest då ho tok dette med barna urimeleg tungt.

LAVRANS

Den sommaren barnet Kristin fylte sju år, hende det ein gong at ho skulle få følgje med far sin opp på setra deira.

LAVRANS

Det var ein vakker morgon litt fram på sommaren.

LAVRANS

Lavrans hadde fleire sveinar med seg, og dei var alle vel væpna, for det låg på denne tida mange slags underlege folk inne i fjellet.

ARNE

Kristin var glad i alle sveinane, men den yngste, Arne Gyrdsson frå Finsbrekken, ein halvvaksen gut, var Kristin sin beste ven.

ARNE

Arne reid nærast etter Lavrans og henne, for det var han som skulle seie frå til henne om alt dei såg etter vegen der dei fór.

Elva vende seg blank utover, og dalen vida seg med dei breie, grøne vollane og myrane i botnen og gardar med åker og eng oppetter liene under grå og stupbratte fjellsider.

LAVRANS

Høgt oppe i lia kom dei til ein liten heim. Dei stansa ved skigarden.

ISRID

Eg såg du hadde dotter di med deg. Eg syntest eg då måtte sjå henne. Du får løyse av henne lua; dei seier ho skal ha slikt fagert hår.

LAVRANS

Lavrans gjorde som kona bad.

ARNE

Håret til Kristin fall over henne heilt ned til salen. Det var tjukt og gult som moden kveite.

ISRID

Ja, no ser eg at ryktet ikkje har sagt for store ord om denne vesle møya di – ei liljerose er ho, og ser ut som ein riddarmanns barn. Gud unne deg glede av henne, Lavrans Bjørgulvsson! Og Gullsveinen rid du så strak som ein hovmann.

ARNE

Det første ærendet Lavrans hadde, var at han skulle sjå til varden på Heimhaugen. Dei tok ein bratt sti oppover, og det var ikkje lenge før det vart grise mellom trea. Store furuer stod døde og kvite som bein innpå myrane – og det var svart av bær i lyngen. Arne sprang først og snart sist, reiv av bærris til Kristin og nemnde kva for setrer det var dei såg nedanfor seg i skogen.

ARNE

Då dei kom opp over kanten, fór vinden mot dei og slo i kleda deira. Kristin stira storøygd, aldri hadde ho tenkt seg at verda var så vid og stor.

ARNE

Det sokk så rart i henne då ho såg det var langt mellom dei stadane der folk budde. Ho såg dei små gule og grøne flekkane nede i dalbotnen og dei pitte små lysningane med grå husprikkar på i fjellskogen. Og endå var menneska sine bu berre som ingenting i audna.

LAVRANS

Ho visste at i villskogen rådde ulv og bjørn, og under all steinen budde troll og tussar og alvefolket, og ho vart redd, for ingen visste tal på dei, men det måtte vere mangfaldig fleire av dei enn av kristne menneske.

ARNE

Arne peika ut Gråfjellet, der falkejegerane til kongen låg i steinbuer. Det arbeidet tenkte Arne sjølv på å gi seg til – men då ville han også lære å avrette fuglane til jakt – og han løfta armane som om han kasta hauken ut.

ISRID

Det er eit stygt liv det, Arne Gyrdsson – det vart ei stor sorg for mor di skulle du verte ein falkejeger, gut. Der kan ingen mann berge seg innpå utan han gir seg i stallbrorlag både med dei verste menneska og dei som er endå verre.

HALVDAN

Halvdan, den eldste av mennene, slo eld – det var tryggare å ha varme enn vere utan her i skogen.

LAVRANS

Kristin syntest det var som elden var glad for han var ute og fri og fekk leike. Han var annleis enn når han sat heime på åren og skulle træle med å koke mat og lyse for dei i stova.

ARNE

Snart var ho så trøytt at ho velta over ende på bakken og sov.

KRISTIN

Då ho kom til seg sjølv igjen, låg ho varmt og mørkt i armen til faren – han hadde sveipt kappa si om dei begge.

Der rørte seg ikkje ein vind meir, og mygg og fluger summa og surra om flokken av sovande menneske. Det var så rart å sjå dei sove – alle desse kroppane som låg vridne og vende på bakken omkring den vesle kvite og svarte oskehaugen, kunne godt vere døde, og dei lydane som kom frå dei, skremte henne.

Det dundra og drønna i marka nær ved – hjartet sokk i Kristin, og ho vart kald av angst. Då såg ho den raude kroppen til Gullsveinen mellom trea, hesten bøygde hovudet og snuste ned i hendene hennar med den blaute mulen.

Rundt omkring vaks det så ustyrteleg mange fine lyseraude blomstrar – Kristin batt seg den skjønnaste, tettaste lyseraude kransen, og sprang til kulpen for å sjå korleis ho såg ut no då ho var smykka som ei vaksen møy som skal gå i dansen.

Ho lente seg over vatnet og såg sitt eige mørke bilete stige opp frå botnen og verte klarare etter som det kom henne i møte –.

ISRID

Då såg ho i spegelen i bekken at det stod eit menneske mellom bjørkene på hi sida og luta seg mot henne.

KRISTIN

Det stod ei frue der, med kvitt ansikt, brusande, lingult hår – dei store, lysegrå auga og dei utspilte, bleikraude nasebora minte om Gullsveinen sine.

ISRID

Frua løfta ei hand og viste henne ein krans av gullblomstrar; ho vinka med han.

KRISTIN

Far! Far!

ISRID

Ho kom seg på føtene, sprang oppover etter hestane og torde ikkje sjå seg tilbake, klauv oppover i ura, kraup på såre, forslåtte kne. Ropte på Gullsveinen innimellom ho kalla på faren – angstgråten klemde henne i strupen.

LAVRANS

Sankta Maria!

Barn, barn – 

Kva er det – korleis har du kome hit, Kristin lita –

KRISTIN

Eg gjekk med Gullsveinen. Eg vart så redd for de sov alle. Og så var det ei som vinka til meg nede ved elva der – 

LAVRANS

Kven vinka – var det ein mann?

KRISTIN

Nei, det var ei frue – ho vinka med ein krans av gull – eg trur det var dvergmøya – 

LAVRANS

Jesus Kristus.

Han hjelpte henne oppover til dei kom til ein grasbakke; då løfta han henne opp og bar henne. Ho hang inntil halsen hans og storgret – kunne ikkje stanse, alt han hyssa på henne.

HALVDAN

Om litt møtte dei mennene og Isrid.

ISRID

Ja, dette har nok vore alvemøya – ho har vilja lokke dette vakre barnet inn i berget, kan de vite – 

LAVRANS

Tei still. Vi skulle ikkje snakke om slikt her i skogen – ein veit ikkje kven som er under steinane og høyrer kvart ord.

HALVDAN

Han drog den gylne kjeda fram frå under skjorta si og hengde den og relikviekorset om halsen til Kristin.

ARNE

Stakk det inn på den berre kroppen hennar.

LAVRANS

Men de alle må vakte vel på munnen dykkar, for dette må Ragnfrid aldri få høyre, at barnet har vore sett i slik fare.

1. 2

LAVRANS

Kvar sommar brukte Lavrans Bjørgulfsson å ride ein tur sørover og sjå til garden sin, Skog, i Follo.

RAGNFRID

Desse reisene til faren var som årsmerke i Kristin sitt liv – dei langsame vekene han var borte, og den store gleda når han kom heim med vakre gåver.

LAVRANS

Ein dag sa Lavrans til Ragnfrid at dette året ville han ha Kristin med seg til Skog – ho skulle då sjå garden der ho var fødd, og som var fedreheimen hans, og på vegen ville han vise barnet domkyrkja i Hamar.

RAGNFRID

Ragnfrid syntest dette var eit rimeleg ønske, endå ho var litt redd for å sende så ungt eit barn på ei slik langferd når ho sjølv ikkje kunne vere med.

LAVRANS

Til Hamar kom dei ein mørk og regnfull kveld, og Kristin sat framme på faren si sele, for ho var så trøytt at allting svømte for synet hennar – 

(Lyden av kyrkjeklokker)

KRISTIN

Det var som å gå inn i berget, syntest Kristin, då dei steig inn i forhallen til kyrkja.

LAVRANS

Faren kryssa med vigselvatn på seg sjølv og barnet, og så gjekk dei framover. Nær alteret bøygde faren kne, og Kristin knelte ved sida hans.

LAVRANS

Så sa faren at Kristin skulle sette seg og vente mens han gjekk til skrifte.

BROR EDVIN

I det same kom ein gamal munk i oskebrun kutte ut frå sidekapellet.

BROR EDVIN

Munken var høg og mager, men dugeleg lutrygga; barnet syntest han likna ei gamal trane i hovudet, for det var lite, med smal, skinande blank skalle over ein buskete, kvit hårkrans, og sat på ein lang og tynn, skrukkete hals. Nasen var også stor og spiss som eit nebb. Dei gamle vassblå auga var raudkanta, og loka brunlege og tynne som hinner, det strålte tusen rynker ut frå dei; dei visne kinna med det raudlege kruset av årer var gjennomruta av rynker som rann ned mot den vesle smal-leppa munnen.

KRISTIN

Det var som bror Edvin var vorten så rynkete berre av å smile til menneska – 

BROR EDVIN

Kom! Kom no hit.

Han klauv oppetter ein stige og la nokre fjøler til rette der oppe. Så kom han ned igjen og hjelpte barnet opp med seg.

BROR EDVIN

På den grå steinmuren over seg såg Kristin underlege, flagrande lysflekkar, raude som blod og gule som øl, blå og brune og grøne.

BROR EDVIN

(Kviskrar)

Stå her, så lyser det rett på deg av Kristi eiga kappe.

KRISTIN

Kristin forstod at himmelbiletet måtte vere ei slags vindaugsrute, for det fylte ein slik glugge. Ein fugl kom, sette seg i karmen, kvitra litt og flaug bort.

Dei gjekk ned av stigen og opp i koret.

BROR EDVIN

Kristin fekk sjå korleis han blanda farga pulver og rørte det ut i små koppar av steintøy, og ho fekk hjelpe han med å bere tinga bort på ein pall ved veggen. Mens munken gjekk frå den eine tavla til den andre og prenta fine raude linjer i dei lyse håra til dei heilage mennene og kvinnene, følgde Kristin tett i hælane på han og såg og spurde, og han forklarte henne kva det var han hadde skildra.

KRISTIN

Det tykkjest meg at draken er svært liten. Ikkje ser det ut som han kunne ha slukt opp møya.

BROR EDVIN

Det kunne han heller ikkje. Han var ikkje større. Drakar og alt slikt som tener djevelen, det synest berre stort så lenge som frykta er i oss sjølve. Men om eit menneske søker Gud så heftig med heil hug at det når inn til krafta hans, då lid krafta til djevelen straks så stort nedfall at reiskapane hans vert små og makteslause – drakar og vonde vette søkk ned og vert ikkje større enn tussar og kattar og kråker. Ingen og inkje kan skade oss, barn, utanom det vi fryktar og elskar.

KRISTIN

(Forferda)

Men om eit menneske ikkje fryktar og elskar Gud?

BROR EDVIN

(Han bøyer hovudet til Kristin bakover og ser ned i ansiktet hennar)

Der er ikkje noko menneske, Kristin, som ikkje elskar og fryktar Gud, men det er fordi hjarta våre er delte mellom kjærleik til Gud og frykt for djevelen og kjærleik til verda og kjøtet at vi vert elendige i liv og død. For om ein mann slett ingen lengt kjende mot Gud og Guds vesen, då skulle han trivast i Helvete, og det ville einast vere vi som ikkje fatta at han der hadde det slik hjartet hans likar det. Men då ville ikkje elden brenne han, viss han ikkje lengta etter svale, og han ville ikkje kjenne smerte ved ormebitet viss han ikkje kjende lengt etter fred. Det var Guds miskunn mot oss at han såg korleis hjarta våre er rivne, og han steig ned og budde blant oss for å smake djevelen si freisting i kjøtet, når han lokkar oss med makt og alt herleg, og verdas trugsel, når ho byd oss slag og hån og kvasse naglesår i hendene og føtene våre. Slik viste han oss vegen og let oss sjå kjærleiken sin – 

(Han ler og seier med ei heilt anna stemme)

Veit du kven det var som først ante at Vårherre hadde late seg føde? Det var hanen det; han såg stjerna, og så sa han – dei kunne snakke latin, alle dyra i den tida. Så skreik han: «Christus natus est!»

(Han gjel som ein hane. Kristin storler)

Ja. Så då oksen høyrde dette, så tok han til å belje:

«Ubi, ubi, ubi?» Men geita mekra og sa: «Betlem, Betlem, Betlem.»

Og sauen vart så full av lengt etter å sjå Vårfrue og sonen hennar at han brekte straks: «Eamus, eamus!»

Og den nyfødde kalven som låg i halmen, reiste seg opp og stod på føtene sine. «Volo, volo, volo!» sa han.

Dette har du nok ikkje høyrt før? Nei, det kunne eg tenke; eg veit at han er ein dyktig prest, denne Sira Eirik de har oppe hos dykk, og vellærd, men han kan nok ikkje dette, for det lærer ein ikkje utan at ein dreg til Paris –

KRISTIN

Har De vore i Paris, De då?

BROR EDVIN

Gud signe deg, lita Kristin, eg har vore i Paris og reist omkring i verda elles også, og du må ikkje tru anna enn at eg er redd for djevelen og elskar og attrår som ein dåre.

Men eg held fast ved korset av all mi evne – ein får klenge seg til det som ein kattunge til ei fjøl, når han er ramla i sjøen –

Enn du då, Kristin – korleis ville du like det å ofre dette vakre håret ditt og tene Vårfrue som desse brudene eg har teikna her?

KRISTIN

Vi har ikkje andre barn heime enn meg, så eg skal vel giftast, kan eg tenke.

BROR EDVIN

Nei nei …

Det er slik folk råder med barna sine no. Til Gud gir dei døtrene som er halte og svaksynte og stygge og lytefulle, eller dei lèt han få tilbake dei barna dei synest han har gitt dei for mange. Og endå så undrast dei over at det ikkje er heilage menn og møyer, alle som bur i klostera – 

1.3

RAGNFRID

Våren etter den lange reisa til Kristin fødde Ragnfrid ei dotter. Dei kalla henne Ulvhild. Ho var eit svært vakkert barn, triveleg, snill, glad og stille.

LAVRANS

Lavrans syntest ikkje han hadde sett kona si vere så glad og vakker og omgjengeleg i alle dei åra han hadde vore gift med henne.

KRISTIN

Og Kristin følte det var ei stor lukke dei hadde fått med den vesle, spede søstera.

RAGNFRID

Så var det ved kvitesøndagstider det tredje året;

TROND

då var bror til Ragnfrid, Trond Ivarsson frå Sunbu, med kona si og dei tre småsønene sine og gjesta dei. Barna leika nede i tunet. Der hadde Lavrans byrja å sette opp ei ny stovebygning, og barna heldt på og kraup på hustømmeret som var køyrt fram.

LAVRANS

Ein av gutane hadde slått Ulvhild så ho gret;

TROND

Trond tok Ulvhild opp i armane sine.

LAVRANS

I det same kom ein mann over tunet frå gardsplassen, dragande ein stor, svart okse, men oksen var vond og ustyrleg og sleit seg frå mannen.

TROND

Trond sprang opp på tømmerhaugen med Ulvhild i famnen.

LAVRANS

Då glei ein stokk under føtene hans,

RAGNFRID

Ulvhild fall frå han ned på bakken, stokken rulla etter, og vart liggande over ryggen til barnet.

LAVRANS

Lavrans var nede av svala i same stunda; han sprang til og ville løfte opp stokken; då kom oksen imot han. Han tok etter horna, men vart stanga over ende; då fekk han tak i nasebora, kom seg halvvegs opp og fekk halde oksen til Trond kom seg av forfjamsinga, og sveinane som sprang til frå husa, fekk kasta reimar på han.

TROND

Ragnfrid låg på kne og prøvde å lette opp stokken; no fekk Lavrans letta han så mykje at ho kunne trekke barnet fram og over i fanget sitt.

RAGNFRID

Ho lever, Gud vere takka, ho lever – 

TORDIS

Tordis, terna til Ragnfrid, kom springande med eit skinnlaken; varsamt lempa ho og Ragnfrid barnet over på dette, men det syntest som ho leid ei utåleleg pine berre dei rørte det minste ved henne. Mora og Tordis bar henne inn i vinterstova.

KRISTIN

Kristin såg at faren var gråkvit i ansiktet, og han hadde blødd så den lyseblå klednaden var heilt overrent med raudbrune flekkar.

TROND

Med eitt retta han seg opp, reiv ei øks frå ein av mennene, gjekk fram der nokre av folka stod og heldt oksen enno. Han dreiv til dyret med øksehammaren mellom horna så det sokk i kne, men Lavrans heldt fram med å slå laus til blod og hjerne spruta utover.

KRISTIN

Trond og ein mann til måtte bere han inn.

RAGNFRID

Gud hatar meg for syndene mine. Sønene mine har det godt der dei er, det tør eg ikkje tvile på, og no er vel Ulvhild sin time komen òg – men meg har han forkasta, for hjartet mitt er eit øglereir av synd og sorg –.

Rør meg ikkje, rør meg ikkje. Jesus, Jesus, var det verdt at du skulle slå meg i hel – aldri vert det ende på dei ulukkene eg bringar over deg – 

LAVRANS

Kjære hustru mi, dette har du då ikkje bringa over oss.

TROND

Ho meiner vel at eg har valda det.

RAGNFRID

(Hatefullt)

Trond veit kva eg meiner.

(Kristin spring fram til foreldra, dei skyver henne frå seg begge to)

TORDIS

(Kjem med ein kjele med varmt vatn)

Gå over i stova vår, du, Kristin, du er i vegen her.

Tordis ville stelle med Lavrans, som hadde sett seg på sengetrinnet, men han sa det ikkje var farleg med han.

LAVRANS

Men kan de ikkje lindre Ulvhild si pine litt – hjelpe oss, Gud, ho klagar så det kunne røre steinen i berget.

TORDIS

Henne tør vi ikkje røre før presten kjem.

ARNE

Arne kom inn i det same og melde at Sira Eirik var ikkje heime.

RAGNFRID

Send bod til fru Åshild på Haugen. Det får no vere med allting berre Ulvhild kan verte frelst – 

TORDIS OG ARNE

Ragnfrid hadde ikkje vilja late dei sende bod etter fru Åshild, ikkje då ho sjølv var døden nær i barnsnaud med Ulvhild, og ikkje då Kristin var sjuk av feber. Ho var ei trollkvinne, sa folk – bispen i Oslo og domkapittelet hadde sete over henne; ho skulle vore avretta eller brent hadde det ikkje vore fordi ho var av så høg byrd at ho hadde vore som ei søster for dronning Ingebjørg – men folk sa ho hadde gitt førstemannen sin gift, og han ho hadde no, herr Bjørn, som var ung nok til å vere sonen hennar, hadde ho heksa til seg.

SIRA EIRIK

Då tok det i døra – Sira Eirik steig inn, retta den veldige kroppen sin der han stod og baud med den klare, djupe røysta si: Gud hjelpe dykk her inne!

(Presten stiller skrinet sitt med lækjarsakene i framfor sengetrinnet, går fram til åren og auser varmt vatn over hendene sine. Så tek han eit kors fram frå barmen sin, høgg med det til alle fire hjørna i stova og mumlar noko på latin. Deretter opnar han ljoren så lyset strøymer inn i stova, går så bort og ser på Ulvhild. Han tek ei flaske ut av skrinet, heller noko av ho ut på ein tull finkarda ull og legg det over munnen og nasen til Ulvhild)

SIRA EIRIK

No vil ho snart lide mindre.

RAGNFRID

Er det så ille med barnet mitt, Eirik, at du ikkje veit råd, sidan du inkje seier?

SIRA EIRIK

Det ser ut som om ryggen hennar er ille skada, Ragnfrid. Eg veit ikkje betre råd enn vi lèt Gud og Sankt Olav råde; eg kan ikkje gjere stort her.

RAGNFRID

(Heftig)

Då får vi be – det veit du vel, at Lavrans og eg vil gi alt du bed om, og ikkje late noko vere uspart om du kan vinne det av Gud at Ulvhild får verte i live.

SIRA EIRIK

Det ville synast meg eit jartegn om ho lever og får vere førleg.

RAGNFRID

Ja, er det ikkje jartegn du melder om seint og tidleg – trur du ikkje det kan skje eit jartegn med barnet mitt.

SIRA EIRIK

Det er så, at jartegn skjer, men det er ikkje alle Gud bønhøyrer, vi veit ikkje hans løynlege råd. Og synest du ikkje at det ville vere verst om denne vesle vakre møya skulle leve opp med lyte, eller lam?

RAGNFRID

Ingen har eg elska slik av barna mine som denne vesle her – skal no ho òg takast frå meg, då trur eg hjartet mitt brest.

SIRA EIRIK

Gud hjelpe deg, Ragnfrid Ivarsdotter. Du vil ikkje anna enn truge fram viljen din hos Gud med alt du har bede og fasta. Kan det undre deg det lite har hjelpt.

RAGNFRID

Eg har no sendt bod etter fru Åshild.

SIRA EIRIK

Ja, du kjenner henne, og ikkje eg.

RAGNFRID

Eg kan ikkje leve utan Ulvhild. Vil ikkje Gud hjelpe henne, så søker eg råd hos fru Åshild eller gir meg djevelen i vald, om han vil hjelpe!

SIRA EIRIK

(Vil svare kvast, men tek seg i det. Han bøyer seg ned og kjenner på lemmane til den vesle jenta igjen)

Ho er kald om hender og føter. Vi får legge nokre kagger med varmt vatn ved henne – og så får de ikkje røre meir på henne før fru Åshild kjem.

RAGNFRID

Be for oss likevel, Sira Eirik!

KRISTIN

Kristin lét seg lydlaust gli over ende i benken og låg som ho sov. Hjartet hennar hamra av angst – 

Ho tenkte på munken i Hamar – han var viss på at det kunne hende jartegn for alle menneske, han. Men Sira Eirik trudde visst ikkje på det, og ikkje foreldra heller – og det var dei ho var mest vand til å høyre på. Det fall som eit forferdeleg trykk over henne at folk kunne tenke så forskjellig om så mange ting – og ikkje berre vonde, gudsfiendtlege menneske og gode, men slike som bror Edvin og Sira Eirik – mora og faren; ho følte med eitt at dei også tenkte forskjellig om mange ting –

RAGNFRID

Neste morgon, då Kristin kom opp, fekk ho vite at morbroren og heile følgjet hans var ridne av garde – i sinne; Trond hadde kalla søstera si eit gale og vanvitig kvinnfolk og mågen sin ein vott og ein tåpe som aldri hadde visst å tøyme hustrua si.

KRISTIN

Kristin vart heit av harme, men ho skamma seg òg – og for første gong demra det for henne at det var noko ved mora som ikkje var som det skulle vere – at ho var annleis enn andre koner.

TORDIS

Mens ho stod og grubla på dette, kom Tordis og sa ho skulle gå opp i loftet til far sin. Men då ho steig inn i loftsstova, gløymde Kristin å sjå etter han, for midt imot den oppslåtte døra, med lyset rett i åsynet, sat ei lita kvinne som Kristin skjønte måtte vere trollkona.

FRU ÅSHILD

Fru Åshild syntest barnelita og sped, og Kristin meir skjønte enn tenkte ho aldri hadde sett så vakker og høvisk ei kvinne.

FRU ÅSHILD

Kom hit til meg, du! Vakre er dei barna du har, Ragnfrid. Er ho redd meg, tru – 

(Ler)

Ho har kloke auge, denne dotter di, og gode, sterke hender, er ikkje vand til dovenskap heller, skjønar eg. No vil du trenge ei som kan hjelpe deg med å skjøtte Ulvhild når eg ikkje er her. Difor kan du late Kristin gå meg til hande mens eg er på garden – ho er gamal nok til det, elleve år?

1.4

TORDIS

Fru Åshild vart på Jørundgard det meste av sommaren.

KRISTIN

Kristin var med henne stadig og vart aldri trøytt av å høyre og sjå på frua.

FRU ÅSHILD

Ofte song fru Åshild for Kristin når Ulvhild var sovna, og fortalde om ungdommen sin, då ho budde sør i landet og ferdast med kong Magnus og kong Eirik og dronningane deira.

KRISTIN

Underleg tykkjest det meg at De kan vere så glad alltid, De som har vore vand til – 

(Ho raudnar)

FRU ÅSHILD

(Smiler)

Meiner du fordi eg er skilt frå alt dette?

(Ho ler stille)

Eg har hatt mi ønsketid, eg, Kristin, og eg er ikkje så dum at eg klagar om eg no må halde til gode med saup og sur mjølk fordi eg har drukke opp vinen min og ølet. Gode dagar kan lenge vare viss ein steller omhugsamt og forsiktig med seg og sitt; det veit alle forstandige folk, og det er difor, tenker eg, at dei forstandige folka må nøye seg med gode dagar – for dei beste dagane er dyre, dei. No kallar dei han ein dåre som spelar bort farsarven sin for å gjere seg gaman i dei unge åra. Om det får ein kvar meine som han har sinn til. Men då først kallar eg ein mann for ein dåre og tåpe viss han tregar på handelen etterpå, og to gonger dåre og narr over narrar er han viss han ventar å sjå meir til ølvennane sine når arven er øydt.

RAGNFRID

Dette skjønar ikkje Kristin.

FRU ÅSHILD

Nei, men ho har vel lært bønene sine òg før ho skjønte dei. Dei stundene ein treng anten bøner eller råd, har ein gjerne verken hug til å lære eller skjøne.

ARNE

Ein dag Kristin og fru Åshild var gått ut for å plukke urter, sat dei saman oppe i åssida på ei lita grasbot oppunder ura. Dei kunne sjå ned i tunet og kjenne den raude trøya til Arne Gyrdsson; han hadde ride nedover med dei og skulle passe hestane.

KRISTIN

Mens dei sat slik, fortalde Kristin fru Åshild om møtet sitt med alvemøya.

FRU ÅSHILD

Det var klokt at du flykta, sidan du berre var barnet den gongen. Men har du aldri høyrt om folk som har teke gullet dvergane baud dei, og bunde trollet i stein etterpå?

KRISTIN

Eg har høyrt slike eventyr, men det torde eg aldri gjere. Og det tykkjest meg ikkje vakkert.

FRU ÅSHILD

Det er godt når ein ikkje tør gjere det ein ikkje synest er vakkert, men det er ikkje så godt når ein synest ein ting er ikkje vakker fordi ein ikkje tør gjere han – Du har vakse mykje i sommar, veit du sjølv, tru, at du teiknar vakkert?

KRISTIN

Ja. Dei seier eg liknar far min.

FRU ÅSHILD

Ja, det ville no også vere best for deg om du tok etter Lavrans både i skinnet og i sinnet. Endå ville det vere synd om dei gifta deg bort her oppe i dalen. Bondesed skal ein ikkje sjå ned på, men dei synest sjølv at dei er så gjæve, desse storfolka her oppe, at maken deira finst ikkje i Noregs land. Dei undrast nok svært på det at eg kan leve og må vel, endå dei stenger dørene for meg. Men du, Kristin, du skulle giftast med ein høvisk mann som eigde riddarskikk.

ARNE

Kristin sat og såg ned i tunet på den raude ryggen til Arne. Ho hadde ikkje festa seg ved det sjølv, men når fru Åshild talte om den verda ho før hadde ferdast i, så tenkte ho seg alltid riddarane og grevane som Arne.

FRU ÅSHILD

Søstersonen min, Erlend Nikulausson på Husaby, det kunne vore ein høveleg brudgom for deg det. Ja, han kan du vel ikkje få, men eg skulle gjerne breidd teppet over dykk to i brudesenga – han er så svart i håret som du er lys, og har vakre auge. – Men kjenner eg mågen min rett, så har han vel allereie sett seg om etter eit betre gifte til Erlend enn du er.

KRISTIN

Er ikkje eg eit godt gifte då?

FRU ÅSHILD

Jau, du er godt gifte, men endå kunne du vanskeleg vente å kome inn i ætta mi.

KRISTIN

Ho såg over mot dei mørke fjellsidene tvers over dalen, og ho hugsa på den dagen for mange år sidan då ho hadde vore oppe på vidda og sett kor mange fjell der var mellom bygda hennar og verda.

FRU ÅSHILD

Då sa fru Åshild at dei måtte heim no, og ho bad henne rope på Arne.

KRISTIN

Arne!

ARNE

Kristin!

Ho såg den raude flekken på tunet der røre seg og vifte tilbake.

1.5

KRISTIN

Kristin var no fullt utvaksen, og ho var vorten svært vakker. Lavrans likte ingenting betre enn å høyre Sira Eirik skryte av Kristin. Men han likte ikkje heilt at den andre somme tider likna dotter hans med ei lytelaus og silkeblank ungmerr. Det året Kristin fylte femten år om våren, sette Lavrans Bjørgulfsson og riddar Andres Gudmundsson av Dyfrin kvarandre stemne på Holledis ting. Dei talte om at den andre sonen til Andres, Simon, skulle feste Kristin Lavransdotter og ha Formo.

SIMON

Kristin vart litt nedslått då ho først såg Simon Darre, for ho hadde høyrt så store ting om kor fager han var og kor høvisk vesen han hadde, så det var ikkje måte på kva ho hadde venta seg til brudgom.

Vel såg Simon godt ut, men han var noko tjukkfallen til å vere berre tjue år gamal, hadde kort hals og eit åsyn så rundt og blankt som månen. Auga var grå og klare, men dei låg liksom litt inneklemte, fordi loka var feite, nasen var for liten, og munnen var også liten og rund.

KRISTIN

Men ikkje stygg.

LAVRANS

Han var noko munnkåt og rask i talen sin, men Lavrans meinte han viste då både god forstand og lærdom når han snakka med eldre menn.

RAGNFRID

Ragnfrid kom snart til å like han,

KRISTIN

og Ulvhild fatta med ein gong den største kjærleik til han – han var også særskild snill og kjærleg mot den vesle sjuke møya.

FRU ÅSHILD

Det er eit godt gifte, Kristin, denne Simon vil få framgang i verda – mange slags omsorg vil du sleppe, og snill vil han verte å leve saman med. Men han synest meg vel tjukk og gladlynt –. Var det no slik her i Noreg som det har vore før i tida, og som det er i andre land, at folk ikkje er strengare mot syndarane enn Gud sjølv er, då ville eg seie du skulle finne deg ein venn som var mager og sorgfull – ein du kunne ha å sitte og samtale med. Då ville eg seie du kunne ikkje fare betre enn med Simon.

KRISTIN

Kristin vart raud, endå ho ikkje forstod fullt ut meininga til fru Åshild. Men etter som tida leid, så tenkte ho til slutt ein god del på han og gledde seg til å møte han igjen.

RAGNFRID

Ulvhild låg flatt utstrekt på ryggen endå i den store senga. Det vesle ansiktet hennar var kvitt heilt ut på leppene, og ho hadde fått svarte ringar under auga. Det vakre gule håret hennar var vorte mørkt utan glans eller krus i, så det likna gamalt, vêrbrent høy.

LAVRANS

Noko hadde ho betra seg etter at forelda hadde vore i Nidaros med henne hos Sankt Olav. Lavrans og Ragnfrid hadde gått dit på føtene sine, utan mann eller tenestemøy til å følgje seg; dei bar barnet på ei båre mellom seg heile vegen.

KRISTIN

Men det var ikkje truleg at ho skulle verte så frisk at ho kunne giftast bort, og så måtte ho vel, når den tida kom, verte gitt til kloster med alt det godset som skulle tilkome henne.

LAVRANS

Lavrans Bjørgulfsson eigde no også Laugarbru, og der styrte Tordis og Jon. Hos dei var den yngste dottera til Lavrans og Ragnfrid, Ramborg, som Tordis hadde amma. Ragnfrid ville neppe sjå barnet den første tida etter det var fødd, for ho sa det valda barna dårleg lukke. Likevel elska ho svært den vesle møya og sende stadig gåver til henne. Sidan gjekk ho også ofte over til Laugarbru og såg på Ramborg, men ho kom helst etter at barnet hadde sovna, og sat over henne då. Lavrans og dei to eldste døtrene var ofte på Laugarbru og leika med den vesle. Ho var eit sterkt og friskt barn, men ikkje så vakker som søstrene sine.

1.6

ARNE

Denne sommaren var den siste Arne Gyrdsson var på Jørundgard. Biskopen hadde lova Gyrd å hjelpe sveinen fram i verda, og til hausten skulle Arne fare til Hamar.

KRISTIN

Kristin hadde nok skjønt at Arne heldt av henne, men ho var på mange måtar nokså barnleg i sinnet, så ho tenkte ikkje mykje over den tingen, men var mot han som ho alltid hadde vore det, heilt sidan dei var barn, søkte selskapet hans så ofte ho kunne.

ARNE

Dagen Arne skulle ride sørover, kom han til Jørundgard og baud lev vel. Då fekk han kviskra til Kristin om ho ville møte han på vegen sør for Laugarbru neste kveld.

Eg vil så gjerne at vi skulle vere åleine, siste gongen vi møtest.

KRISTIN

Kristin tøva litt før ho svarte.

ARNE

Tykkjest deg det er så mykje eg bed om – vi er då fostra opp saman som to søsken.

KRISTIN

Neste morgon snødde det, men utpå dagen tok det til å regne.

Det var ikkje vanskeleg for Kristin å sleppe usett ut av garden, men ho torde ikkje ta hest, så ho gjekk.

ARNE

Vegen var ei elte av snøsludd og visna lauv; det anda sørgjeleg rått og daudt og molde, og av og til kom eit vindstøyt og dreiv væta rett imot åsynet hennar.

KRISTIN

Ho drog hetta godt nedover hovudet sitt og heldt kåpa om seg med begge hender, gjekk raskt framover. Litt redd var ho – elvegnyet kunne høyrast så dumpt i den tunge lufta, og skyene dreiv svarte og rivne over fjellkammane.

ARNE

Av og til stansa ho og lytta tilbake, om ho skulle høyre Arne.

Det var vakkert gjort at du kom, i dette stygge vêret.

KRISTIN

Det er verre for deg som skal ride så lang veg – og så seint på kvelden du dreg av garde?

ARNE

Eg får ligge på Loptsgard i kveld. Eg tenkte det var lettare for deg å kome hit på denne tida av dagen.

KRISTIN

Kristin syntest aldri før ho hadde sett kor vakker Arne var.

ARNE

Han hadde ei glatt stållue på, og under den ei brun ullhette som sat tett om ansiktet og låg utover skuldrene, under henne såg det smale ansiktet hans lyst og fagert ut. Han var ein fullvaksen mann og såg drengeleg ut.

KRISTIN

Ver ikkje trist no, Arne min. Kan du tenke eg nokon gong skulle gløyme at du har vore den beste vennen min her heime alltid?

ARNE

Har eg vore det då?

KRISTIN

Det veit du vel. Og aldri skal eg gløyme deg. Men du som skal ut i verda – du gløymer nok meg lenge før eg gløymer deg – 

ARNE

Aldri skal du gløyme meg, men eg gløymer deg før du gløymer meg – du er berre barnet, du, Kristin.

KRISTIN

Du er ikkje gamal, du heller.

ARNE

Eg er like gamal som Simon Darre. Og vi fører hjelm og skjold så godt som Dyfrinsfolket, men foreldra mine har ikkje hatt lukka med seg –

ARNE

Får eg legge hovudet mitt i fanget ditt?

Korleis vil du like det, når Simon ligg slik i fanget ditt og leikar med håret ditt – 

KRISTIN

Slikt brukar då ikkje gifte folk.

Simon kjem nok aldri til å leike med håret mitt, han!

ARNE

Nei, for han kan leike med deg i senga si.

Men eg vilja leike med håret ditt og fingrane dine og skorne dine, og følgje deg ut og inn dagen lang, eg, Kristin, om du var hustrua mi aldri så mykje og sov på armen min kvar ei natt.

(Han set seg halvt overende, tek om skuldrene hennar og ser henne inn i auga)

KRISTIN

Det er ikkje vakkert av deg at du snakkar slik til meg.

ARNE

Men sei meg eitt – ville du ikkje heller vore gift med meg enn han?

KRISTIN

Det ville eg vel nok – med deg er eg betre kjend –.

ARNE

Gud hjelpe oss, Kristin, for eit barn du er!

Du skjønar ikkje kor sår eg er i hjartet mitt for at eg skal miste deg. Kristin, vi er då vaksne opp saman som to eple på ei grein, eg heldt av deg før eg tok til å skjøne ein dag skulle ein annan kome og bryte deg frå meg. Så sant Gud tolte døden for oss alle – eg skjønar ikkje at eg kan verte glad meir i verda etter denne dagen –

KRISTIN

Ikkje tal slik, Arne min.

ARNE

Kristin.

(Han tek henne i armane sine igjen)

KRISTIN

Eg får nok gjere som dei vil heime.

ARNE

Du skjønar nok ikkje, du, Kristin, kor kjær eg har deg.

Gjorde du det og heldt av meg, så gjekk du nok til Lavrans og bad vakkert –

KRISTIN

Eg kan ikkje det, eg kunne nok aldri få nokon mann så kjær at eg skulle ville gjere foreldra mine imot for hans skuld.

Gråt ikkje slik, Arne, min kjæraste ven –

ARNE

(Gir henne ei lita sølje)

Denne får du no ha, og tenk på meg stundom, for eg gløymer aldri deg og sorga mi –

KRISTIN

Ho stod og såg etter han då han til slutt reid bort.

Ho var våt og kald og gjekk fort. Om ei stund høyrde ho der kom eit menneske i vegen bak henne.

BENTEIN

Ja den eine fer, og den andre kjem!

KRISTIN

Den komande var ein lang, tynn mann som var prestekledd.

BENTEIN

Eg møtte Arne av Finsbrekken nett no – eg ser du går og græt.

KRISTIN

Ho kjende no Bentein presteson, dei kalla han – dotterson til Sira Eirik. Ho merka straks at han var svært drukken.

BENTEIN

No kunne du vel smile litt for eg er heimkomen – vi har då også vore vennar frå barnsbein av, vi vel?

KRISTIN

Det er dårleg byte å få deg til bygda i staden. Det vil fleire synast, er eg redd. Til og med morfar din gjekk og var så glad for at du var komen så vel i veg nede i Oslo.

BENTEIN

Å ja.

Ja, eg var komen vel i veg, meiner du? Som eit svin i ein kveiteåker hadde eg det, Kristin – og enden vart den same, eg vart jaga med hut og hei og påken. Ja ja. Ja ja. Det er ikkje stor glede han har av avkomet sitt, morfaren min. Det er svært så fort du går?

KRISTIN

Eg frys.

BENTEIN

Enn eg då? Eg har ikkje meir klede på meg enn du ser her – kappa mi måtte eg selje for øl og mat på Hamar litle. Du skulle no vel endå ha varme i kroppen etter du baud lev vel med Arne, du – eg meiner du får late meg gå innunder skinnet ditt med deg.

KRISTIN

Eg trur du har mista vitet.

Du skal få angre dette bittert i morgon.

BENTEIN

Å, i morgon er du ikkje så dum.

I morgon har du nok vit på å teie, – og kan det ikkje døljast, så kan du skulde på Arne, det vil før verte trudd –

KRISTIN

Ho sprang innetter vegen og merka Bentein drog innpå henne;

BENTEIN

då bøygde ho seg ned og tok opp to store steinar.

KRISTIN

Ho kasta då han kom nær nok;

BENTEIN

den eine trefte han så det bar over ende med han.

KRISTIN

Då sprang ho igjen, og stansa ikkje før ho stod på brua.

GUNHILD

Kristin ville klage til Sira Eirik. Presten var ikkje heime, men i fjøsen trefte ho Gunhild, mor til Bentein.

KRISTIN

Kona var åleine, og då fortalde Kristin henne korleis sonen hadde fare åt mot henne.

Ho nemnde ikkje at ho var gått ut for å møte Arne.

GUNHILD

Gunhild sa ikkje stort, men gret ein heil del mens ho vaska av kleda til Kristin og bøtte dei verste flengene så lenge.

GUNHILD

Då Kristin gjekk, tok Gunhild kåpa si, følgde henne ut, men gjekk over mot stallen.

KRISTIN

Kvar skal du?

GUNHILD

Eg får vel ha lov til å ride nedover og sjå etter sonen min. Om du har slått han i hel med steinen din, eller korleis han mår.

KRISTIN

Kristin syntest ikkje ho kunne svare noko til det, så ho sa berre at Gunhild fekk sjå til at Bentein kom ut av bygda så fort råd var, og han ikkje kom henne for auge, – elles talar eg om dette for Lavrans, og då kan du vel tenke deg korleis det går.

BENTEIN

Bentein drog då også sørover ei knapp veke seinare; han hadde brev med til Hamarbispen frå Sira Eirik om bispen ville skaffe han sysselsetjing eller stå han bi.