Maarit Hivand

Mun dat gal čálán girjji

Romána šáŋŋergirji

Davvi Girji

© Davvi Girji 2024

Gráfalaš hábmejeaddji: Davvi Girji

Olggošhábmejeaddji: Torill Stranger / Superultraplus Designstudio AS

ISBN 978-82-329-0546-1

Ruhtadan: Sámediggi

www.davvi.no

Dán buktaga ii leat lohpi máŋget eará go dan maid lea lohpi vuoigŋaduodjelága njuolggadusaid mielde dahje šiehtadusaid mielde mat leat dahkkon Kopinorain, vuoigŋadujiid vuoigatvuođaeaiggádiid beroštusorgánain. Jus ii leat dahkkon sierra šiehtadus Davvi Girji AS:in, de lea buot máŋgen ja daid olámudduidahkan gildojuvvon, ja rihkkun sáhttá mielddisbuktit buhtadusgáibádusa ja buktaga bearrama, ja sáhttá sáhkohallat dahje ráŋggáštuvvot giddagasduomuin.

Ovdasátni

Dán girjji čállin lei áddjás bargu ja golahin ge olu áiggi girjji čállimii. Girji stuorui ja viidánii áiggi mielde ja dál ii lean eará go álgit ráddjet čállosa. Dasa manai maiddái áigi, go berrejin gávnnahit mii duođai lea dehálaš dán girjji sisdollui, nu ahte dat ii šatta váibadahtti, muhto baicce nagoda movttiidahttit lohkki lohkat girjji ja addit dieđuid, mat leat veahkkin čállinbargguin.

Girjjis lean guorahallan romána čállima ja girjji kapihttaliin lean gieđahallan áššiid, mat leat veahkkin romána čállimis ja huksemis. Dán girjji ulbmil lea ge čájehit romána čállingoansttaid ja ná giktalit olbmuid čállit girjjiid. Girjji čállin lea persovnnalaš ášši, de lea čállis vejolašvuohta čállit mas ieš berošta ja čállit iežas persovnnalaš čállinvugiin.

Girji lea oaivvilduvvon oahppogirjin: girjin čállingurssaide, veahkkegirjin joatkkaskuvllaid čáppagirjjálašvuođa oahpahussii ja dieđusge doaivvun ahte dát girji movttiidahttá olbmuid čállit girjjiid.

Romána

Romána lea guovddáš vuollešládja eposis. Epihkka sátni mearkkaša muitaleaddji sátnedáidda «Girjjálašvuođa tearpmat» sátnegirjji mielde. Romána lea hutkojuvvon guhkes čálus, mii muitala govahallon olbmuid, báikkiid ja dáhpáhusaid birra.

Romána iešvuohta lea ge, ahte dat muitala olbmuin ja sin gaskavuođain, olbmuid ja servodaga oktavuođain, luonddu ja olbmuid gaskavuođain ja dan mii sidjiide dáhpáhuvvá muitalusain ja girjji máilmmis. Das lea olbmo govvideapmi ja su vuoiŋŋalaš ahtanuššan ja čálgan. Ovdáneapmi dáhpáhuvvá ge dábálaččat váldopersovnnas. Romána sáhttá sisttisdoallat maiddái birrasa ja áigodaga ovdáneami.

Romána muitala olbmuid juohkebeaivválaš eallimis ja ná dat sisttisdoallá ge árga duođalašvuođaid eambbo go oktage eará čáppagirjjálašvuođa šládja. Goittot dan čállosat guoskkahit dovdduid eanet go čavga duohtadieđuide čanastuvvon historjjálaš čállosat. Eanaš románat leat historjjálaččat ja dan olbmot leat eallán máilmmis dihto áigodagas ja -báikkis.

Románat gohčoduvvojit girjjis fáttáid dahje áššiid vuođul; nugo dieđarománat, ráhkisvuođarománat, historjjálašrománat ja nu ain. Girjjit namuhuvvojit maid vuostáváldi oaidninsaji vuođul; mánáidgirjjit ja nuoraidgirjjit. Gávdnojit olu eambbo girjjiid namahusat, muhto daid in áiggo dál gieđahallat.

Go olmmoš čállá, de mii sáhttit vuohttit su iežas kultuvrra váikkuhusaid čállosiin, dasgo juohke kultuvrras leat dasa čatnasan mearkkat ja mearkkašumit, ja dat bohtet oidnosii olbmuid čállosiin. Olmmoš oažžu ge dan guovllu kultuvrra váikkuhusaid, gos lea riegádan ja bajásšaddan. Son oahppá iežas ruovttugiela ja ná dulko kultuvrii gullevaš mearkkaid ja mearkkašumiid, ja ná sus lea ge vejolašvuohta oaidnit ja dulkot duohtavuođaid daid vuođul. Kultuvra addá ge midjiide dáiddu áddet servodaga ja gávdnat saji das.

Giella maid bidjá min čállit dain iešvuođain, dasgo olbmo dieđut, dáiddut, dovddut ja min áicamušat ja fuomášumit leat gielas ja leat dasa čatnasan. Go min dovddut ja jurddamáilbmi leat min iežamet eatnigielas, de mis lea lunddolaš čállit iežamet gillii. Mis lea leamaš ja lea ain rikkis njálmmálaš árbevirolaš girjjálašvuohta: dološ divttat, muitalusat ja máidnasat jna. Synnøve Solbakken-Härkönen (2014) mielde, «sámi árbevirolaš čállosat addet ge buriid vejolašvuođaid dálá sámi girječálliide čállit gelddolaš girjjiid sámi árbevirolaš girjjálašvuođa vuođul, dasgo sii dovdet bures daid».

Nuppe dáfus čáppagirjjálašvuohta gáibida maiddái máŋggajienat ja máŋggakultuvrrat oktavuođa, olbmuid geat háleštit, árvvoštallet ja rámiidit, olbmuid geaid máilmmiárvvut eai leat ovttalágánat.

Dán áigge leat olu áigeguovdilis ja miellagiddevaš áššit, main lea vejolaš čállit gelddolaš ja geasuheaddji girjjiid. Čáppagirjjálašvuohta lea ge álelassii čatnasan iežas áigái ja doppe háhpohallá áiggi vuoiŋŋa. Áiggi oaidnu ja jurdda boahtá ge čáppagirjjálašvuođas ovttahat láhkái oidnosii, dás biggo ja áiggi mielde fas ođasmuvvá.