Kristin Fridtun

Klok kvinne eller digg dame?

Eit stridsskrift om kjønn og Håvamål-omsetjing

Samlaget

Oslo 2023

© Det Norske Samlaget 2023

www.samlaget.no

Omslag: Johanne Hjorthol

Epub-produksjon: Type-it AS, Trondheim

Omslagsillustrasjonane er frå eit utval av teikningane Lorenz Frølich laga til boka Den ældre Eddas Gudesange (1895), dansk omsetjing ved Karl Gjellerup. På teikninga øvst ser me Odin, Billings møy og hunden.

ISBN 978-82-340-1063-7

Teikninga

Ei kvinne ligg på eit saueskinn. Ho ligg på sida, spildrande naken, og me står ved føtene hennar og ser henne liggja der på skinnet, med hovudet lengst ifrå oss. Kvinna har bøygt beina og drege dei litt opp mot magen, mestsom ho låg i stabilt sideleie. Når ein ligg slik, naken og på sida med oppdregne bein, kan den som står ved føtene hennar, slik me gjer, sjå rett på kusa hennar. Og det gjer me. Kusa er midt i biletet, det er meininga at me skal sjå dit. Om me greier å slita augo laus frå det punktet og i staden lèt dei gli oppover lekamen til kvinna, over rumpeballen og hofta og skuldra, oppdagar me at ho har lyft hovudet og ser på oss med smale, innbydande augo.

Kva er dette for noko?

Det kunne ha vore ei teikning på ein dovegg. Eller eit oppslag i ei snuskete blekkje. Men det er ein moderne bokillustrasjon av Billings møy, ein av figurane me møter i Håvamål. Teikninga er endefram og svartkvit. Mange anatomiske detaljar er utelatne, men me ser verkeleg rett opp i skrevet hennar. I diktet står det ingenting om at ho ligg og byd seg fram, så kvifor er ho teikna slik då? Eg gissar at teiknaren er vorten inspirert av teksta til omsetjaren, som i sin tur er vorten inspirert av eget i diktet. Alle desse tre er menn.

Omsetjaren, danske Martin Larsen (1906–1964), er ein av få som har omsett eddadikta to gonger. I 1943–45 kom han med ei ikkje-illustrert, tradisjonell omsetjing i to band. Med «tradisjonell omsetjing» meiner eg mellom anna at dikta står i ei særskild rekkjefylgje, ordet edda er nytta i hovudtittelen, strofene er nummererte, og stilen har ei viss høgtid over seg. Ti år seinare, i 1954, kom han med ei omsetjing som var heilt annleis. Boka inneheld eit utval eddadikt og har tittelen Guder, Helte og Godtfolk. Her er dikt og strofer ordna i eit eige system, dikta har fått nye titlar, og stilen er mykje lettare og frekkare enn i den fyrste omsetjinga. Dessutan er boka illustrert av Mogens Zieler (1905–1983). Det er han som har teikna kvinna på skinnfellen.

Det mannlege eget i diktet er Odin. Tittelen Håvamål (norrønt Hávamál) tyder ʻHøgs taleʼ, og Høg er eit av dei mange namna til Odin. I tillegg til å vera guden for strid, daude, visdom, trolldom og skaldskap er han svært glad i damer. Om lag midt i Håvamål fortel han om to kvinner han har møtt. Den fyrste historia går i grove drag slik: Odin er særs forelska i ei kvinne som vert kalla Billings møy (norr. Billings mær). Ho signaliserer at ho er interessert i han, men at det ikkje passar så godt akkurat no, han må koma att seinare. Då han møter opp på ny, viser det seg at kvinna har lurt han trill rundt. Det vert ikkje noko på han.

Teikninga til Zieler, som er den einaste teikninga hans av Billings møy, er plassert rett etter den Håvamål-strofa som til vanleg er rekna som nummer 99. Då har kvinna akkurat ymta om at ho er interessert, og Odin går i elskhugsrus og gler seg til det neste møtet deira. Her ser me strofa i omsetjingane til Larsen, og det er altså den andre versjonen som er illustrert:

| Larsen 1 | Larsen 2
99 | Væk jeg drog, | Jeg gik bort,
| til Vanvid ægged | og blændet var jeg,
| hun mit hele Sind; | vid og vilje stækket;
| vist jeg tænkte, | jeg sansed kun
| at jeg vandt Pigens | at snart var pigen
| Gunst og al hendes Gammen. | varm og mere villig.

Til liks med andre figurar i den norrøne litteraturen går Odin ut frå at kvinner har seksualdrift. Han er såleis ikkje råka av den førestillinga som seinare kom til å festa seg hjå mange lærde herrar, nemleg at normale kvinner er så å seia driftslause. I den norrøne versjonen av strofe 99 seier Odin at han var overtydd om at han snart kom til å få kvinna sitt geð og gaman. Desse substantiva er mangslungne, men båe kan tyda ʻelskhug, lekamleg (vel)lystʼ. I den fyrste versjonen til Larsen er sistelina mangtydig, sidan gunst og gaman kan brukast om mange former for godhug. Sistelina i den andre versjonen er meir direkte og fantasi-eggjande.

Eg tolkar teikninga til Zieler som ei framstilling av dei erotiske fantasiane til Odin. Han går og tenkjer på det som skal henda neste gong han møter kvinna, og det er, slik Zieler framstiller det, at ho skal liggja naken og sjå inviterande på han. Teikninga har såleis ei kopling til teksta, men valet av motiv sjokkerer meg. Billings møy er den einaste kvinnefiguren som greier å narra og smetta unna skjørtejegeren Odin, og så er det dette dei vel å framheva?

Eg kom over boka til Larsen og Zieler ved eit slumpehøve i 2019. Året før hadde eg skrive ein liten artikkel i Morgenbladet om framstillinga av Billings møy i norske omsetjingar. Der hevda eg at ho var framstilt som litt penare og dummare i omsetjingane enn i den norrøne versjonen av diktet. Tittelen på artikkelen var «Stundom er det lett å sjå at Håvamål er omsett av menn». Vinteren 2019 heldt eg eit føredrag om emnet på Oversatte dager i Oslo, og nokre månader seinare vart eg spurd om å halda eit liknande innlegg for danske omsetjarar på eit seminar i København. Det sa eg ja til.

Då eg så gjekk på nettet og søkte etter danske Håvamål-omsetjingar, vart eg overvelda av mengda. Det var altfor mange omsetjingar til at eg kunne rekka å sjå på alle. Eg valde å tinga dei nyaste, og mellom dei var andreutgåva av Guder, Helte og Godtfolk, som kom i 1991. Ho har eit føreord skrive av litteraturvitaren Erik Skyum-Nielsen, men innhaldet elles er som i 1954-utgåva. Boka landa i postkassa, eg bladde opp, såg teikninga og tenkte at ja, stundom er det lett å sjå at menn har vore på ferde.

Kvar vil eg med dette? Er planen å sitja her og klaga over åndsarbeidet til menn, side opp og side ned? Ja, i stor grad. Men eg vil gjerne klargjera nokre saker før me går vidare.

For det fyrste: Eg meiner ikkje at me skal ha reglar for korleis omsetjarar og teiknarar skal nytta den kunstnarlege fridomen sin i møte med Billings møy. Dei skal kunna velja akkurat dei løysingane dei vil, punktum. For det andre: Målet mitt er ikkje å «ta» nokon. Larsen, Zieler og dei fleste andre som er omtala i denne boka, er daude. Dei kan ikkje forsvara seg eller grunngje vala sine.

Det å ta eller arrestera nokon føreset òg at dei har gjort noko gale, men det finst ingen fasit for korleis eit litterært verk skal setjast om. Eg har sterke meiningar om korleis Billings møy bør framstillast, og eg tykkjer stundom at synet mitt «samsvarar» betre med den norrøne versjonen og difor er best og rettast. Når eg får tenkt meg om, skjønar eg likevel at synet mitt byggjer på tolking akkurat som alle andre syn, og at dette synet ikkje har krav på nokon opphøgd status.

Og kva tyder det eigentleg at ei tekst er «nær» eller «samsvarar» med ei anna tekst? Kvifor er det så lett å vurdera det me oppfattar som likskap, som positivt, og det me oppfattar som skilnad, som negativt? Eller endå verre: som eit svik mot lesaren? Er det ikkje utruleg kult at me kan setja om ei tekst på nytt og på nytt utan å seia det same?

Eg har ikkje svaret på alle desse spørsmåla, men eg skal spela med opne kort. Når eg drøfter omsetjingane av Håvamål, skal eg òg drøfta mine eigne preferansar.

Ja, for eg legg til grunn at me alle har preferansar og verdiar som på ymse vis formar forståinga av tekstene me les. Eg meiner at det er uråd å nærma seg ei tekst frå ein nøytral synsstad, upåverka av tida og samfunnet ein lever i, røynslene ein har gjort seg, og tekstene ein har lese før. Både omsetjarar og vanlege lesarar driv med tolking og meddikting. I denne boka vert det så mykje tolking at lesaren radt går lei, for eg skal leggja fram mi tolking av omsetjarane si tolking av strofene om Billings møy, og tolkingsrommet i desse strofene er ikkje akkurat lite.

Men kvifor skal eg gjera alt dette? Spørsmålet er snarare kvifor ingen, så vidt eg veit, har gjort det før. Håvamål er eit av dei best kjende og mest lesne dikta i den nordiske bokheimen. Nokre les diktet av eigen vilje på fritida, men endå fleire har lese diktet eller utdrag av det på skulen. Og kva er det folk flest les, når dei les Håvamål? Omsetjingar.

Dei av oss som er i stand til å lesa den norrøne versjonen av diktet, las som regel ei eller fleire omsetjingar før me lærte oss norrønt og kunne gå laus på den eldste versjonen. Håvamål-lesarar flest har såleis ei oppfatning av diktet som i større eller mindre grad er forma av omsetjingar. Det er innlysande, men eg seier det likevel: Dei vala Håvamål-omsetjarane gjer, formar lesarane sitt inntrykk av Håvamål.

Billings møy er langt frå den mest kjende kvinnefiguren i den norrøne litteraturen, men ho er ein figur Odin er oppteken av. Han – eller diktaren, då – vier sju strofer av Håvamål til å fortelja om henne. Sidan me ser kvinna gjennom augo til Odin, får framstillinga av Billings møy fylgjer for han òg. Måten ho er framstilt på, seier beint fram noko om kvinnesynet hans. Det kan i neste omgang påverka oppfatninga vår av kvinnesynet i vikingtida og mellomalderen. At det ikkje finst nokon fasit for omsetjingane, tyder altså ikkje at det er hipp som happ kva som står der.

Eg tykkjer sjølv at eg har gode føresetnader for å skriva om dette emnet. Eg er svært interessert i både kvinner og Håvamål, og eg romsterer rundt i kvinnekategorien sjølv. Dimed har eg eit anna utgangspunkt og truleg eit litt anna blikk enn eddaomsetjarar flest (les: menn). Av utdanning er eg norrønfilolog. Eg har litt røynsle med omsetjing av poesi og mykje røynsle med språkvask av omsett poesi. På grunn av ein viss samle-trong har eg sytten ulike eddaomsetjingar ståande i hylla heime, og talet er stigande.

Så, då er opplegget klart. I staden for å skilja mellom rette og galne løysingar, «ta» omsetjarar eller avgrensa den kunstnarlege fridomen deira, vil eg finna ut korleis fridomen har vore nytta til no – og seia kva eg meiner om det. Viktige spørsmål er: Kven har hatt høve til å leika seg med denne klassiske teksta? Korleis har omsetjarane framstilt Billings møy? Kva fylgjer kan det ha hatt for lesarane? Og finst det tolkingsrom som ikkje er utnytta?

Håvamål og omgrepet original

Den norrøne versjonen av Håvamål står i ei islandsk skinnbok frå siste helvta av 1200-talet. Omsetjarar flest omset ikkje direkte frå denne boka, men mange av dei skriv mykje om henne i føreordet eller innleiinga si. Det er ikkje så rart. Hadde ikkje denne boka overlevt, hadde mange eddadikt vore heilt borte for oss, til dømes Håvamål. Berre smular av diktet er overleverte i andre bøker. Den gamle skinnboka skal få skina litt her òg, mellom anna fordi ho har gjeve opphav til mange ord me ikkje kjem utanom.

Boka frå 1200-talet inneheld tjueåtte dikt i tillegg til Håvamål, og dikta er ordna i to grupper etter innhald. Fremst i boka er det ein bolk med dikt som fortel om den førkristne gudeverda (gudedikt), så kjem ein bolk med dikt som fortel om nordiske og fellesgermanske segnfigurar (heltedikt). Håvamål står som dikt nummer to, etter Voluspå.

Boka skal vera frå kring 1275, men me veit ikkje kven som sette henne i hop, og heller ikkje når og korleis dikta vart til. Alle dikta er eldre enn boka, og nokre av dikta i boka er eldre enn dei andre, utan at me veit for visst kor gamle dei er. Truleg har mange ulike personar vore innblanda i skapinga og redigeringa av dikta. Me veit berre ikkje kven.

Titlane på dei eldste omsetjingane av eddadikta gjev likevel inntrykk av at det finst ein kjend opphavsperson. Utgåva til danske Bertel Christian Sandvig har tittelen Forsøg til en Oversættelse af Sæmunds Edda (1783–85). Svenske Arvid August Afzelius valde Sæmund den vises Edda (1818). Ein annan svenske, Nils Fredrik Sander, gjekk for EDDA Sämund den Vises Skaldeverk (1893). Namnet Sæmund viser til ein lærd islandsk prest, og det kan henda at han fekk æra for diktboka eine og åleine fordi han var ein lærd mann.

Me veit nemleg ikkje kven som hadde skinnboka før ho hamna i hendene på den islandske biskopen Brynjólfur Sveinsson (1605–1675). Han såg at innhaldet i boka overlappa mykje med innhaldet i ei anna bok han kjende: ei lærebok i skaldskap (diktekunst) skriven av Snorre Sturlasson (om lag 1179–1241). Eit av mange døme på overlapping mellom verka er at den fyrste strofa i Håvamål står i boka til Snorre.

Boka til Snorre heitte Edda, og biskop Brynjólfur gjekk ut frå at den gamle boka han hadde funne, var ei av kjeldene Snorre bygde på då han laga boka si. Slik vart det gåtefulle ordet edda knytt til diktboka òg. Ordet eddadikt viser til dei dikta som står i boka biskopen fann, pluss ei handfull andre dikt som liknar på dei som står i den boka. Samlinga med eddadikt vert kalla Den eldre Edda eller Den poetiske Edda, medan boka til Snorre er Den yngre Edda eller Snorre-Edda.

Eg kjem til å nemna båe verka ein del gonger, så det gjeld å hugsa skilnadene: Den eldre Edda er ei samling dikt (med prosastubbar her og der) som er skapte av ukjende diktarar. Den yngre Edda er eit prosaverk (med diktstrofer her og der) skrive av Snorre. Når eg i denne boka nyttar orda eddaomsetjing og eddaomsetjarar, er det omsetjing av eddadikt eg talar om.

Men kva med Sæmund?

Biskop Brynjólfur og andre lærde på 1600-talet meinte at presten Sæmund Frode (ʻden viseʼ, 1056–1133) var mannen bak dikta. Sæmund hadde studert i Frankrike og var vidgjeten for lærdomen sin. Men koplinga mellom han og dikta er underleg, for det ser ikkje ut til at han hadde noko med dei å gjera. Kan henda hadde karane på 1600-talet opplysningar om saka som sidan er vortne borte. Ei anna og kanskje meir sannsynleg forklaring er at dei lærde mennene ynskte å lyfta fram ein annan lærd mann. [1] Namnet Sæmund viste seg i alle fall å vera seigliva. Det vart nytta i tittelen på eddaomsetjingar lenge etter at koplinga til han vart dregen i tvil. Fyrst utpå 1900-talet forsvann det heilt.

Til no har eg tala om «skinnboka», «diktboka» eller berre «boka», men ho har eit namn. I 1662 sende biskop Brynjólfur boka til kong Fredrik 3. i København, som tok henne inn i samlinga si. Difor heiter ho Codex Regius (ʻKongebokaʼ) eller Codex Regius av (den eldre) Edda. Den fyrste omsetjinga av Håvamål kom forresten berre nokre år seinare. Med litt hjelp frå islandske studentar i København gav Peder Hansen Resen (1625–1688) i 1665 ut ei tospråkleg utgåve av Voluspå og Håvamål, med prosaomsetjing til latin attmed den norrøne teksta. [2]

Boka med eddadikt kjem eg heretter til å kalla Codex Regius. Og den versjonen av Håvamål som står i Codex Regius, kallar eg Codex Regius-versjonen. Kva er poenget med det, kan ein spørja seg, når det ikkje finst andre norrøne versjonar av diktet? Kvifor ikkje kalla det originalteksta?

Jau, det kunne eg ha gjort. Og eg hadde tenkt å gjera det òg, før nokon sette meg på betre tankar. Det er gode grunnar til å utfordra omgrepet original og alle førestillingane som er vikla inn i det. Særleg i dette tilfellet.

For det fyrste: Codex Regius ei avskrift av ei eldre bok. Kanskje til og med ei avskrift av ei avskrift. [3] På denne tida måtte ein laga og kopiera bøker for hand, og tekstene vart aldri heilt like. Skilnadene og likskapane mellom versjonane kan fortelja oss noko om tilhøvet mellom dei. Det finst restar av ei anna bok som har innehalde gudedikt, og det ser ut til at den boka og Codex Regius er skrivne av frå den same kjelda. Om Håvamål stod der, er uklart. Diktet har ei rad språklege drag som skil det frå dei andre dikta i Codex Regius. Kan henda er Håvamål skrive av frå ei heilt anna bok. [4]

Det kan såleis ha funnest fleire versjonar av Håvamål. At me berre har éin versjon i dag, kan vera slump. Er det då rimeleg å gje versjonen i Codex Regius status som den «store originalen»?

Endå meir innfløkt vert det når me ser på innhaldet i Håvamål. Mykje tyder på at diktet er ei samstøyping av ulike dikt eller brotstykke av dikt. Ein merkar det godt når ein les diktet i éin jafs, særleg fyrste gongen. Innhaldet skifter så mykje at det kan vera reint forvirrande. På éin måte er Odin limet som held alt i hop: Heile diktet er lagt i munnen på han. Men røysta i diktet – er ho den same heile vegen? Det er nokre tydelege sceneskifte i diktet, og ein kan få kjensla av at talaren byter maske eller i alle fall hentar fram ulike sider av seg sjølv. [5]

Det er dette som fascinerer meg mest med Håvamål: strukturen. Diktet er så herleg ueinsarta og vanskeleg å setja i bås, ei lang og hengslete sak med skiftande innhald og stemning. Her er formanande strofer med råd til bruk i kvardagen og på fest (ikkje drikk for mykje øl) og uhyggjelege strofer med mytologisk innhald (ni netter hang Odin i eit tre). Nokre av råda og situasjonane er tidlause og lette å kjenna att, til dømes strofe 35, som målber at det er triveleg med gjester, så lenge dei har vit til å gå heim att. Andre scener er gåtefulle. Kva er greia med trefigurane i strofe 49? Eller jordkrafta i strofe 137? Eg får aldri heilt tak på diktet, og det er det som er så moro.

Håvamål var kanskje ikkje eitt dikt i utgangspunktet, men nokon har opplagt jobba for å få det til å henga i hop. For jamvel om ein merkar at diktet har ulike delar, er det vanskeleg å setja fingeren på overgangane. Kvar byrjar forteljinga om Billings møy, til dømes? Strofe 96? 95? 93? Det ligg nær å tenkja at delane er knadde i hop i fleire omgangar. Kan henda byrja det som ei samling med tre–fire–fem diktbolkar frå ymse kjelder, og så har ein eller fleire personar skote inn strofer imellom delane, som dei tykte passa i samanhengen.

For oss som er vane med opphavsrett og slikt, kan det verka underleg å laga eit dikt av andre diktbitar utan å gjera greie for kjeldene sine. Men diktarar og redaktørar i mellomalderen trong ikkje tenkja på slikt. Her var det berre å bruka og omforma tradisjonsstoff og anna tilfang, leggja til og trekkja frå og elles tilpassa verket til føremålet og publikummet.

Om me går ut frå at Håvamål er ei samling av ulike dikt, vert alderen og «nasjonaliteten» til diktet òg ei innfløkt sak. Strofene om Billings møy kan vera temmeleg unge og utforma stutt tid før diktet vart nedskrive. [6] Andre strofer kan ha vorte utforma i førkristen tid og overleverte munnleg i mange generasjonar før dei vart nedskrivne. Delar av Håvamål vert ofte kopla til Noreg.

Diktet nemner ulv (strofe 58 og 85), rein i fjellet (90), bautasteinar ved vegen (72), likbrenning (71, 81) og ungfuruer (50). Det er natur og skikkar som peikar mot Noreg og vikingtida snarare enn Island og mellomalderen. I merknadene til omsetjinga si konkluderer Ludvig Holm-Olsen (1914–1990) slik: «Vi tør derfor regne med at store deler av Håvamål er norsk diktstoff som islendingene har tatt vare på.» Ja, me kan rekna med det, så lenge me hugsar at det er skilnad på «diktstoff» og «dikt». Det diktet som står i Codex Regius, vart skrive med blekk på kalveskinn på Island i mellomalderen.

På bakgrunn av alt dette kan me seia at Håvamål er eit konglomerat av originalar snarare enn éin original. Er det då tenleg å tala om originalteksta i bunden form eintal?

Ja, vil somme seia, for i Codex Regius er Håvamål presentert som eitt dikt. Det er ueinsarta, men det er ein heilskap. Det er éi tekst. Originalteksta. Okei, svarar eg då, og så dreg eg det siste argumentet mitt opp av hatten: Håvamål-omsetjarar les Håvamål-omsetjingar. Allereie før dei byrjar å omsetja Codex Regius-versjonen, har dei ei førestilling om korleis ei Håvamål-omsetjing kan eller bør sjå ut. Kva hender med konseptet original då? Kan det tenkjast at omsetjinga til éin omsetjar vert ein del av originalen til ein annan omsetjar?

I tiåra kring 1900 kom det ut ei mengd omsetjingar av eddadikta. Det er mange grunnar til at aktiviteten var så høg akkurat då. Éin av dei er at den norrøne litteraturen kunne brukast i ymse nasjonsbyggjande prosjekt. Diskusjonen om opphavet til eddadikta arta seg stundom som ei tevling om kven som åtte dikta mest. Var dei mest islandske? Mest norske? Skandinaviske? Fellesgermanske? Kven hadde mest rett til å framstilla historia si og litteraturen sin som eit framhald av desse gilde verka? Mange hadde lyst, i alle fall. Det galdt å få dikta omsette og ut til folket, mellom anna gjennom skulen.

Eg gissar at Håvamål-omsetjarane frå det siste hundreåret fyrst møtte diktet i omsett form i ei skulebok. Men me treng ikkje gå så langt fram i tid heller. Omsetjarane las kvarandre frå fyrste stund. I 1822 omsette Finn Magnusen Håvamål til dansk, og i innleiinga posisjonerer han seg i høve til dei to skandinaviske omsetjingane som låg føre då, Sandvig (1783–85, dansk) og Afzelius (1818, svensk). Magnusen meiner at omsetjinga til Sandvig er «uefterrettelig», og at Afzelius si er «langt bedre». [7] Han drøfter òg tekstutgåvene dei to har lagt til grunn, og viser i det heile at han har stor interesse for og kunnskap om arbeidet deira.

Sjølv kan eg knapt tenkja på Håvamål utan at versliner frå omsetjinga til Ivar Mortensson-Egnund (1857–1934) trengjer seg på: «Betre byrdi / du ber ʻkje i bakken …» Kan henda finst det omsetjarar som greier å kopla ut all tidlegare lesnad og gå laus på den norrøne versjonen med blanke ark. Likevel veit dei at dei er del av ein tradisjon, og at omsetjinga kjem til å verta jamført med eldre omsetjingar. [8] Det spelar vel inn?

Eg trur at tilhøvet mellom versjonane er meir innfløkt enn at omsetjingane sprett direkte ut frå éin original som er isolert frå dei andre versjonane. Difor gjer eg som planlagt: Den norrøne versjonen frå 1200-talet kallar eg Codex Regius-versjonen. Versjonane som er skrivne på andre språk, kallar eg omsetjingar – eit ord eg likar godt.

Bonusen med å rekna alt som versjonar er at det hender noko med rangordninga mellom tekstene. Dei hamnar på det same nivået, i staden for at «originalteksta» får stå og ruva over dei andre, slik ho har for vane. Eg meiner at den norrøne versjonen er verdfull, det er ikkje det. Men om me kallar han originalen, får han lett status som det «ekte» Håvamål, medan omsetjingane er (mindreverdige) etterlikningar. Førestillinga om at noko er meir ekte eller veg tyngre berre fordi det er eldst, har godt av litt motstand.