Gaute M. Sortland

Tid og rom

Roman

Samlaget

Oslo 2024

© Det Norske Samlaget 2024

www.samlaget.no

Omslag: Eirik Johannessen

Epub-produksjon: Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-340-1383-6

Materialet i denne utgivinga er verna etter åndsverklova. Det er difor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gi att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgivinga utan at det er heimla i lov eller følgjer av avtale med Kopinor.

Det er forbode å bruke heile eller delar av utgivinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skape tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane.

Bruk av materiale frå utgivinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.

Åri dei dryp som dròpar i hav,

bles som blad ifrå tre,

ned i den svarte gapande grav

og dreg oss dansande med.

(Hulda Garborg, i Kornmoe, 1930)

Ein ny start

La oss berre seie at me starta med å ta inn landskapet gjennom fugleperspektiv. Svevande høgt der oppe kom me austfrå over haustlege lyngheier og karrige berg og oppdaga at nokon ute ved kysten hadde sprengt fjell og lagt ein heil by der, mellom haugane og sunda. I eit forsøk på å fange byens sjel prøvde me å ta inn alt, let augo gli over dei rette gatene og bygningane og registrerte av alle ting at heile byen skrådde jamt ned mot sjøen. Kvifor me hengde oss opp i akkurat det, kan me ikkje forklare, her blir ein svar skuldig, men jo meir me tenker over det, jo meir sannsynleg verkar det at byen er plassert her først og fremst for å sikre han god drenering. Sikre han mot flaum og styrtregn. Det kan vel ikkje stemme? Me ristar lattermildt på hovudet av noko så dumt, men kven kan klandre den som svever over byen og spekulerer fritt som eit spøkelse? Lausriven frå kropp og sinn. Og sjå, der er menneska også! Så små at dei mest liknar fargelause fluger. Der: ein student som ventar på bussen til Bergen, og kva har me der? Ein lektor ståande mørk til sinns i ein skulegard med ein vrengd paraply i neven. Alle elevane kikkar undrande på han gjennom vindauga. For ein scene! Og i fjøra der, då? Endå ein mann? Ein ung mann med lang frakk står lent ukomfortabelt mot den grove steinmuren på eit naust. Der står han og røyker. Under armen held han ein pakke bleier som det ikkje ser ut som han veit si arme råd med. Ein ung far, kanskje? Me må le av kor smått det ser ut, alt saman, der nede på jorda, ja som om det ikkje betyr noko i det heile tatt. Ein skal vel heller ikkje vente seg for mykje. Den som gjer det, endar ofte opp skuffa. Det har me alltid meint, nikkar me og dultar kameratsleg til kvarandre. Betre å ta det som det kjem. Me ordnar oss uansett. Og der har me kyrkjespiret! Tenk kor mykje det betydde for så mange den gong blekkslagarmeisteren la siste hand på den skinande koparkuppelen i ei tid då menneska framleis var kristelege og kyrkja stod ferdig. Båtane i sundet, trafikken i gatene. Menneska. Korleis såg dei ut den gongen?

Der sit Therese i sitt store hus. Ser på telefonen, sender ei melding til far sin, han Sverre, og spør korleis han har det i dag, like mykje for sin eigen del som for hans, kunne ein tenke her oppe frå. Og der står Paul. Det er nå også ein karakter! Midt ute i skogen står han og stirar på ein stubbe. Kva gjer han det for? Og så midt i arbeidstida, midt på lyse dagen? Burde han ikkje iallfall sette seg på stubben? Å stire slik kjem det ikkje noko godt ut av. Og hei, sjå der går bror hennar Therese også, han Ingar, i retning busstasjonen med ein koffert i handa, så då slepper me oss ned der. Midt i det heile, så å seie, og blir Ingar der han travar i veg eit par skritt framfor Gerti og tenker tydeleg, men utan å ha noko bestemt i tankane: – Eg vil ikkje dette her!

– Ikkje gå så fort, då! seier Gerti, og Ingar sakkar farten og tar endåtil handa hennar. At ei reise skulle blande seg inn i måten han ser byen på, var underleg. Ei reise som ikkje eingong var hans! Dei haustlege kastanjetrea i parken. Ein syklist på damesykkel som fer forbi. Ein mann med hatt. Ein kvesta paraply stappa ned i ei kommunal søppelbøtte. Reklameskiltet med bilete av eit fly på asurblå himmel. Ein hund i band. Ein lastebil med daglegvarer. To narkomane som veiftar med telefonane sine og kranglar om noko i undergangen. Det kopargrøne kyrkjespiret over dei skiferlagde hustaka. Lukta av søt kveitebakst frå bakeriet, lyden av fløyta til cruiseskipet som legg frå kai. Den lakserosa betong-trafoen på andre sida av hovudvegen. Trafikken. Bilane som flettar inn og ut av rundkøyringa i dei ulike retningane. Ein straum han dagleg er ein del av, men som han nå, då han står på utsida, tenker på som vakker. Truleg fordi livet i byen hans liknar livet i ein større by. Det han ser nå, gåande med lange steg slik at Gerti må småspringe ved sida av, kunne like godt ha vore ein roleg del av sentrum i kva europeisk storby som helst.

Eigentleg var ikkje denne forklaringa god. Og berre fordi ei forklaring er vakker, er ho ikkje nødvendigvis sann. Det var nok heller den kalde, fuktige haustlufta kombinert med ein mild bakrus som gjorde at han kjende seg løfta ut av det kvardagslege.

– Takk for at du følgde meg, sa Gerti. – Og for at du tok kofferten.

Han dytta kofferten hennar inn i bagasjerommet på flybussen og retta seg opp.

– Du veit det er slik som kjærastar gjer?

– Ja, sa han. – Eg veit det.

– Skriv mykje fint medan eg er vekke, då, sa ho, kyssa han og sette foten på første trinnet i bussen.

– Du kan gå nå, ho smilte og veifta han vekk med handa, og sjølv om han i ånda for lengst var vekke, ja kanskje aldri hadde vore fullt og heilt til stades, stod det ytre skalet hans likevel der på brusteinen og venta til ho hadde vist billett til sjåføren og gjekk bakover i bussen, så han kunne vinke til ho bak dei sota rutene. Eit vink lik det ein monark som har vinka til ein folkemasse i time etter time, ville ha vinka. Til alle, til ingen, eit vink tømt for meining.

Han burde vore varmare. Meir hjarteleg. Etterpåklokskapen hadde alltid vore ein av hans fremste eigenskapar, men grunnen til at han var så fjern denne gongen, var likevel at han var redd for å miste stemninga og gløyme ideane. Føtene hans førte han heim til arbeidsrommet med ein fart og vilje han ikkje hadde kjent på fleire år.

Ho for sin del var opptatt med reisa og alt det innebar, og svara nett då på ei melding frå ei av kollegaene sine før ho la telefonen i fanget og såg gjennom ruta, på Ingar som hadde snudd og gjekk heimover. Det var noko litt komisk med gangarten, som ho var ganske sikker på ho ville lagt merke til sjølv om ho ikkje hadde kjent han. Noko fugleaktig? men likevel kraftfullt som ho ikkje klara å vere anna enn svak for. Ja, ganske sikker på han var ho, men ikkje heilt. Framleis ikkje heilt, tenkte ho. Mykje hadde endra seg etter dagen på stranda, iallfall hadde synet hennar på han gjort det, men ho skulle likevel hatt eit slags endeleg bevis på om han verkeleg var noko å spare på, om det var tak i han om det blei alvor. Verkeleg alvor. Ho opna veska for å forsikre seg ein siste gong om at alt var med, kikka på pulsklokka og la hovudet sitt mot nakkestøtta. I eit forsøk på å akseptere verda lukka ho augo og pusta djupt inn og ut tre gonger. Trass i reisa og den unødvendige frykta med tanke på mobilbilletten og handbagasjen sin storleik, var ho nokså roleg. Fly var fanden og stresset sitt fremste framkomstmiddel. Dei to sat allereie bak den armerte døra, flirte, drog i spakane og øvde på pilotstemmene sine.

Tynne bøker

Huset til Ingar låg i ei blindgate like utanfor bykjernen og hadde for tida to varme rom. Badet og kontoret. Hadde han selt fleire bøker eller lukkast på andre måtar, hadde situasjonen vore ein annan. Han likte slett ikkje å fryse, men hadde akseptert at på denne tida av året var stova berre eit støvete rom han passerte på veg til kontoret eller for å hente brødmat og kaffi på det iskalde kjøkenet. Om han låg for lenge i senga og las i gulna klassikarar om kveldane, hende det at kulda gjorde at han mista kjensla i fingrane. Då var det einaste han kunne gjere, å sleppe boka og grave dei iskalde hendene langt ned i varmen i underbuksa. Slik låg han og fraus til søvnen kom på lette føter i draumeskin og trykte bakhovudet djupare ned i puta, opna munnen litt og skrudde kroppstemperaturen ein tanke opp til trøyst og glede, blei sittande og vake nokre minutt før han strauk den sovande over panna og løyste seg opp i lufta som om det heile hadde vore fantastisk magi.

Kulda gjorde at han helst ikkje var heime om han ikkje arbeidde. I det siste hadde han oftare fått sove hos Gerti, og om dagen kunne han like godt lese på biblioteket og kjøpe billeg middag på puben, der han kunne sitte saman med folk han etter kvart kjende godt, og snakke om høge straumprisar, krigen og kor uforståeleg verda var, eller berre sitte stille og høyre andre snakke, om humøret var slik.

Kontoret var likevel til å leve med, trongt og dermed billeg å halde varmt. Det låg på loftet, og nett nå skubba han stolen sin litt ut ifrå skrivebordet, lente seg bakover og la hendene bak hovudet. Han såg nøgd på skjermen framfor seg. Dette! tenkte han. Dette er noko. På desse sidene var det ein heilt openberr kvalitet. Kvar setning så gjennomarbeidd at han skein, kvar refleksjon så ny og svimlande at ein lesar ville kjenne det å lese som, ja, her hadde han ikkje ord. Og om nå berre lesarane ville strøyme til denne gongen, tenkte han vidare og kasta eit blikk bort på sin samla produksjon som han hadde ståande i hylla ved skrivebordet. Fem tynne bøker på til saman ti hyllecentimeter. Ti centimeter av verdas samla bokproduksjon var ikkje stort, men han hadde heller aldri forstått kva folk ville ha tjukke bøker for. Bøkene som selde mykje, var nesten utan unntak store mursteinar med flatt språk, drivne fram av fiffige idear og vonde familierelasjonar. På kva anna område enn i boksal var stort eit teikn på kvalitet? Fann ein dei beste skinkene i meterlange familiepakningar? Var store menneske betre enn små menneske? Svaret gav seg sjølv, sjølv om eksempla kanskje ikkje var dei beste, tenkte han. Hadde han ikkje plaga seg så altfor ofte med dette? Han forstod berre ikkje kvifor lesarane tenkte motsett når dei verkeleg burde ha snusa seg fram til dei tynnaste bøkene. Berre der kunne ein håpe på å finne ein forfattar som hadde kokt inn krafta i litteraturen lenge nok til at det verkeleg smaka. Kjøparane blei lurte. Rett og slett. Lesarane leid. Han knekte opp ledda i fingrane og sette seg til å skrive igjen.

Utanfor loftvindauget sat ei kråke og heldt auga med det som skjedde. Ho forstod for sin del ikkje korleis eit menneske kunne sitte slik time etter time og berre stire inn i ein flat firkant og med ørsmå, nesten usynlege rørsler trykke ned andre små firkantar og berre innimellom hoste, reise seg, gni seg i andletet eller drikke noko frå ein kopp. Men augo der inne. Dei skein, svarte og glinsande, og kråka skulle ikkje hatt noko imot å pikke dei der ut frå hovudskallen! Hå, nei! Det var som om ho kjende smaken allereie, og ho smekka nebbet hardt saman eit par gonger. Dei ville smelte på tunga.

Seinare på kvelden, før Ingar sovna, merka han at han sakna Gerti, iallfall varmen hennar, og kjende seg så svak at han lurte på å sende ho ei melding der han kalla ho kjærast, men gav opp. Kanskje mest fordi han då måtte ha løfta hendene sine ut av dynevarmen og bort på nattbordet der telefonen låg. Ein operasjon som i denne temperaturen kravde vågemot og kunnskap om polare forhold på høgde med dei beste polfararane. Bileta av Nansen, Scott og Amundsen i selskinnsdrakter begynte å røre seg bak dei lukka augo og likne meir og meir ein draum. Dei baksa med eit telt i snøstorm og ropa uklåre kommandoar til kvarandre. Ord som merkeleg nok likna dei han hadde skrive tidlegare i dag, og som neppe nokon gong før hadde blitt uttalt på pol-isen. Nansen rekna opp ulike vintergrøne buskar, og gjennom snøføyka brølte Amundsen ut nokre kompliserte poetiske strofer om hausting av kaffibønner i åsane rundt Kilimanjaro, fulle av innskotne leddsetningar som Scott eller Nansen umogleg kunne få med seg stort av i blåsten. Scott såg resignert og halvdaud ut allereie, og trekkhundane ula då han brått skvatt opp frå draumen og erkjende at han hadde tenkt dårleg og flatt igjen. Sjølvsagt var det i mange situasjonar at stort var best. Store våpen, store bilar, store øl, store dører. Store bryst? Nei, han var ikkje einig med seg sjølv i dette heller, men nå hadde den spanande draumen forsvunne og måtte sjå seg fortrengd av ein forvirrande draum om papirarbeid, reiserekningar og uklåre personar som stadig skifta kjønn og ham.