Sigríður Hagalín Björnsdóttir

Eldane

Kjærleik og andre katastrofar

Roman

Frå islandsk ved Maren Barlien Guntvedt

Samlaget

Oslo 2025

Originaltittel: Eldarnir. Ástin og a›rar hamfarir

Copyright © Sigríður Hagalín Björnsdóttir 2020

Publisert etter avtale med Copenhagen Literary Agency ApS,

København

Norsk utgåve © Det Norske Samlaget 2025

www.samlaget.no

Kart © islandskort.is & Dynamo Reykjavík

Omslag: Erland G. Banggren

Epub-produksjon: Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-340-1463-5

Materialet i denne utgivinga er verna etter åndsverklova. Det er difor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gi att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgivinga utan at det er heimla i lov eller følgjer av avtale med Kopinor.

Det er forbode å bruke heile eller delar av utgivinga som inndata eller treningskorpus i generativemodellar som kan skape tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane.

Bruk av materiale frå utgivinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.

Ein kan seie at smelteområdet i mantelen

der magma blir danna,

er eit slags Islands «eldhjarte».

Freysteinn Sigmundsson, Magnús Tumi Guðmundsson,

Sigurður Steinþórsson: Vulkanar frå innsida. Vulkanfarar

Explosives have nothing compared to these sparks

So let’s fall apart

And then lie with me, breathing in the den of the dark

It’s firesmoke

Kae Tempest

PERSONGALLERI

Anna Arnardóttir, professor i vulkanologi, instituttleiar ved Geologisk institutt

Kristinn Fjalar Örvarsson, ektemannen hennar, skatteadvokat

Örn Ögmundur Kristinsson, son deira, 23 år, jobbar på ein aluminiumsfabrikk

Salka Snæfríður Kristinsdóttir, dotter deira, åtte år

Tómas Adler, fotograf

Örn Ögmundsson (kallenamn Öddi), far til Anna, geolog, død

Guðrún Olga Jafetsdóttir, mor til Anna, omsetjar og diktar

Ástríður Lind, interiørarkitekt

Elísabet Kaaber (kallenamn Ebba), geofysikar, styreleiar for Geologisk institutt

Jóhannes Rúriksson (kallenamn Jói), vulkanolog ved Geologisk institutt

Eiríkur Steinarsson, geolog ved Geologisk institutt

Júlíus Óskarsson, fagleg leiar for overvakingsavdelinga for jordskjelvfare ved Islands Meteorologiske institutt

Halldóra Rögnvaldsdóttir, meteorolog ved Islands Meteorologiske institutt

Milan Petrovic, politiinspektør i Sivilforsvaret

Ragnar Sveinbjörnsson, politidirektør

Sigríður María Viðarsdóttir, administrerande direktør for Reiselivsforbundet

Stefán Rúnar Jóhannsson, kontorsjef i Justisdepartementet

Úlfar Ásbjarnarson, teknikar ved Islandsk energiforsking

Ófeigur Kúld, direktør for den islandske kystvakta

Ólöf Ingimarsdóttir, tryggleikssjef for ISAVIA

Det er slik det endar.

Jorda omsluttar meg, med alle sine hundreår, fire tusen fem hundre millionar år. Vekta av ho kviler på meg, sniglande sakte og nådelaus, pulsen frå det flammande hjartet. Skånsellause naturlovar, byrjinga og slutten på livet. Eg er i hennar makt, eit insekt i hennar fløyelsmjuke, mørke hand.

Eg prøver å bevege hovudet, men det rikkar seg ikkje, opnar auga og lukkar dei att, fulle av mørker. Best å halde dei lukka. Konsentrere seg om det.

Ikkje tenkje.

Ikkje føre tankane over på at eg er død, at slik må det vere å vere død.

Det er ikkje det verste utfallet, trass alt. Løyser ganske mykje. Løyser meg frå avgjerder, ei ypparleg unnskyldning for å ikkje ta stilling til det eg har gjort. Ingen fleire søvnlause netter, ingen tårer, ingen anger.

Ingenting, aldri nokosinne igjen.

Av jord er eg kommen, til jord skal eg bli, men tankane nektar å gi opp. Dei fortset det tvangsmessige skvalderet sitt om verdas undergang, framkallar bilete av hus som fell ned i svarte sprekkar, vippar på kanten ein augneblink før dei sig sakte sidelengs, legg seg ned i elden med eit tungt sukk. Møbel, måleri, biletalbum, piano, mikrobølgjeomnar, alt forsvinn under den svarte tunga som strekker seg ut av den raude kjeften, strøymer utover bakken og øydelegg alt på sin veg, alle minne og berøringar, alle barneteikningar og samvitsfullt støvsogne teppe, alt må underordne seg denne umettelege svolten og forsvinn i mørkeret.

Synest du ikkje det er vakkert?

Stemma di kling i hovudet mitt som om du er rett ved sida av meg, andletet lyser opp av barnleg begeistring. Du smiler til meg, auga fulle av latter, i tanken veit eg at det er ein illusjon, du er ikkje her, men hjartet mitt syng av glede og brest på ein gong; eg fekk i alle fall lov til å elske.

Slutt, seier eg til meg sjølv, slutt å tenkje tilbake og hugse og sakne. Ikkje pust så fort og kraftig at du bruker opp det vesle surstoffet som er att, bruk hovudet, kvinne. Bruk den helsikes fornufta di, homo sapiens, kva for nytte gjer ho vel no? Dyret som kallar seg sjølv det intelligente mennesket, krona på skaparverket, her ligg du samankrøkt, ein mark i fanget på jorda, ei mus under mosen, det forvaksne kraniet sprekkeferdig av minne og fakta og anger, formlar og desimalar og opplysningar og draumar, og du trudde i ditt hovmod at du kunne skilje dei frå kvarandre, at du kunne temje verda med kunnskapen din. Og så var du ikkje i stand til å forstå ditt eige hjarte eingong. Hjartet sine enkle naturlovar som alle burde kjenne til.

Slik endar det, men det byrja ikkje her.

Alt saman byrja sist vinter. Hugsar du?

Reykjanesryggen

N63°48’56’’ V22°42’15’’

Reykjanesryggen er unik på jorda av fleire grunnar. Han utgjer ei av dei lengste spreiingsgrensene på den midtatlantiske ryggen, og er dessutan den einaste spreiingsgrensa som ikkje ligg vinkelrett på platedriftsretninga. Ryggen strekker seg 900 kilometer sørover frå Reykjanes, til Bight-tverrbrotet rundt 56 gradar nord.

Undersjøiske vulkanar er vanlegare på Reykjanesryggen enn andre stader på den midtantlantiske ryggen.

Ármann Höskuldsson, Einar Kjartansson, Árni Þór Vésteinsson, Sigurður Steinþórsson og Oddur Sigurðsson: Vulkanar i havet. Islandske vulkanar

Pavane for ei død prinsesse

(eit halvt år tidlegare)

Den magnetiske nordpolen er ein særs kjenslevar stad. Han er ustabil, i stadig rørsle, i motsetnad til den urokkelege broren i sør, streifar rundt under jordskorpa på evig leit etter eit fast haldepunkt, prisgitt sin eigen omflakkande natur. Trekker kompassnåler med seg på ferda frå Nunavut-øyene i Canada og aust for Nordpolen, den geografiske, er tilsynelatande på veg til Sibir, men ingen veit kvifor, kva for slags ærend han har der.

Magnetpolen si mystiske reise oppsøker meg i halvsøvne, eg ligg med lukka auge og let som om eg søv, tenkjer på dei tunge understraumane i det indre av jorda, mantelen som vrir seg under skorpa som ein sovande drake, akkurat som mannen min som mumlar noko ved sida av meg og rullar seg over på sida, strekker ut handa og rører ved skuldra mi i søvne. Om ei lita stund ringer vekkarklokkene våre, eg kjenner det på meg sjølv med auga lukka, kan nesten telje ned til harpetonane som kjem vellande ut av telefonen hans, beredskapssirenene ut av min eigen tre minutt seinare, høgt nok til å vekke dei døde på dommedag og meg måndag morgon. Vanlegvis søv eg tungt, bruker natta godt, men i dag vaknar eg tidleg av urolege draumar om magnetpolen, det smelta jernet i kjernen av jorda som ikkje let han vere i fred, pressar han uavlateleg austover. Desse løyndomsfulle rørslene i det indre av jorda heimsøker meg innimellom i søvne, mantelstraumen, søyla som står under landet, tvinga opp av den kvitglødande kjernen. Dei driv rundt der nede i undermedvitet, tok seg bustad der for lenge sidan.

Pappa las ikkje eventyr for meg på senga, det er nok av tull og tøys, sa han og las geologi for meg, astronomi og magnetlære. Han låg attmed meg i den vesle senga mi og las og forklarte, teikna figurar av jordlag og ellipsar, tverrsnitt av jorda, forklarte universets inste gåter og korleis det hadde vorte til. Pappa anga av piperøyk, dei store brillene hans hadde skitne glas, og han var eldre og gråare enn andre pappaar, men for meg var han midtpunktet i tilværet. Eg var så bekymra for han under Hekla-utbrotet i 1980 at eg trudde det femårige hjartet mitt kom til å stoppe. Men han kom heim att, sliten og lykkeleg, med sand i håret, og gav meg ein lavastein.

Sjå her, småen, her er jorda vår, heilt splitter ny, sa han og overrekte meg steinen som om han var skjør og uendeleg verdifull. Eg var nesten redd for å ta på han, det var som om han framleis var glødande, men kanskje var han berre varma opp av dei store hendene til pappa, raudlilla, på storleik med eit rundstykke, knudrete og merkverdig lett. Han etterlet seg skarpe sandkorn i handflata mi, eg gnudde dei saman, sleikte dei av fingrane då han ikkje såg det. Dei smakte blod.

Og no ringer den første vekkarklokka, mannen min rullar seg over på andre sida, slenger ut armen og skrur av harpeklimpringa. Eg blir liggande med lukka auge og prøver å dryge dei tre minutta under dyna før telefonen set i gang sirenene.

Me ligg side om side med auga lukka og let som om me søv. Eg veit at han er vaken, han veit at eg har vakna, slikt kjenner ein på seg når ein har vore gift i fleire tiår. Det er mykje som er verre enn å ligge ved sida av kvarandre og late som om ein søv.

Så set han seg opp, strekker seg og geispar, står opp, opnar døra og går ut i gangen, hælane dundrar mot det kvitbeisa eikegolvet, korleis kan fottrinna til nokon vere så velkjende?

Eg opnar ikkje auga før eg høyrer strålen buldre ned i klosettskåla, let dei venne seg til mørkeret før eg strekker ut handa og tek telefonen på nattbordet, skrur av alarmen rett før han går av; 7.02, i dag er det 4. mars. Vêrmeldinga seier nordaustleg vind opp mot 8 til 13 meter i sekundet, tidvis opphaldsvêr, men utover dagen vil det bli auka skydekke langs sørkysten, moglegheiter for snø, temperaturar rundt null. Me må fly før lunsj for å kunne sjå noko. Jordskjelva utanfor Reykjanes fortset, målarane hos Meteorologisk institutt har registrert nokre skjelv på over fem i natt, seks kilometer aust-nordaust for Eldey.

Bortsett frå det er det ein ganske vanleg måndag morgon, eg dusjar, opnar døra inn til Salka: No må du vakne, småen. Örn, stå opp! ropar eg og bankar friskt på døra, tek i dørhandtaket, men sonen min har låst seg inne. Eg bankar att. Han må møte opp i produksjonshallen på aluminiumsverket før klokka åtte. Det er ikkje teikn til liv innanfor døra, men han er ein vaksen mann, godt over tjue, må jo lære å ta ansvar for seg sjølv.

Eg og mannen min fartar rundt i huset utan å støyte på kvarandre, som to planetar i ulike banar, deler morgonoppgåvene ordlaust mellom oss. Han har skrudd på kaffimaskina då eg kjem ned for å presse appelsinar og finne fram müsli og surmjølk, han henger opp klesvasken, eg byrjar å smørje matpakkar. Me ropar på ungane annankvar gong, får dei til å stå opp.

Ein ganske vanleg måndag morgon, radioen kvernar i veg på kjøkenet, eg spissar øyra då morgonnyheitene blir lesne halv åtte, men det blir ikkje sagt noko om skjelva utanfor Reykjaneshalvøya. Dei har vorte kvardagslege, blir ikkje rekna som nyheiter lenger. Neste nyheitssending er klokka åtte, dette var nyheitene, kort stille, deretter pianomusikk, bittersøte akkordrekker, Pavane for ei død prinsesse. Mjukt og sørgmodig og uendeleg vakkert, eit sørgjedikt til eit dødt barn, eg lukkar auga, den ufattelege venleiken strøymer over meg, og morgonrutinane stoppar opp.

Mannen min kjem inn på kjøkenet, set ein kapsel i kaffimaskina og trykker på knappen, den skjøre musikken druknar i levenet.

Kva, spør han då han ser uttrykket mitt. Kva har eg gjort? Er det noko gale?

Nei, ingenting, seier eg og snur meg bort.

Men i alle dagar, seier han og ler. Græt du? På grunn av radioen? Kva er det med deg?

Eg berre ristar på hovudet. Han legg armane rundt meg, og eg veit at han elskar meg. Me har vore gifte i meir enn tjue år.

Han kyssar meg og ropar ha det til ungane, den nasjonale oppgjersdagen nærmar seg, fristen for å levere skattemeldinga, han må tidleg på jobb for å hjelpe klientar med å gøyme unna eigedelar og inntekter. Revisjon er forteljarkunst, seier han, og det er treffande, haustar alltid latter i selskap. I desse dagar skriv han forteljingar og eventyr til skattevesenet frå morgon til langt på natt.

Eg bankar på døra hos Örn igjen, sanneleg høyrer eg ikkje gretten skramling der inne. Salka sit ved kjøkenbordet då eg kjem ned, søvnig og bustete i gul sommarkjole og strømpebukse.

God morgon, småen, seier eg og fyller ei skei med tran til ho, du må ha på deg meir klede, det er iskaldt ute.

Eg frys ikkje, eg vil ha på meg skjole, seier ho og svelgjer tranen, skundar seg å skylje han ned med appelsinjus.

Kjole, ikkje skjole, seier eg. Det er ufornuftig å ikkje kle seg etter vêret. Og kva kallar me folk som ikkje er særleg fornuftige?

Idiotar, mumlar ho.

Og er me idiotar?

Nei da, mamma. Men eg frys ikkje likevel, seier ho og fyller ei skål med kulturmjølk og müsli, tel opp ni blåbær som ho legg oppå, som alltid, plukkar dei deretter i seg med ei konsentrert fòr mellom augebryna. Ho er åtte år og lita for alderen, som om ho samvitsfullt lever seg inn i rolla som attpåklatt, prøver å ikkje vekse for fort.

Bortetter gangen høyrest tunge steg, det er Örnen min som kjem trampande, han myser mot veggklokka på kjøkenet og bannar. Han har fått på seg arbeidskleda, ein himmelblå og oransje kjeledress med gule refleksstriper over brystet, den mørke hårmanken er ugreidd, ein skugge av skjeggstubbar på overleppa.

God morgon, min herre, det var store ting. Vil du ikkje ha frukost, skal du ikkje barbere deg?

Den kvelande innblandinga veltar ut av meg før eg rekk å styre meg. Han ristar på hovudet, har ikkje tid, er seint ute. Ruvar over meg, den vakre guten min, kyssar meg pliktskyldigast på kinnet, stel kaffikoppen min og tek ein velvaksen munnfull, brenner seg i munnen og bannar att, legg labben på hovudet til veslesøstera og rufsar til dei mørke krøllene, ha det, småen, og så er han på veg. Ver forsiktig, ropar eg med det same døra slår att etter han. Den gamle Forden hans hostar seg i gang, bulderet frå motoren beveger seg bortover gata, minkar og forsvinn.

Skund deg no, seier eg til Salka. Må du ikkje mate rottene dine?

Dei er ikkje rotter. Dei heiter degusar.

Degus, rotte med dusk på halen, mat dei før me dreg.

Mamma, eg har skjempelyst på katt.

Kjempelyst. Kva trur du rottene dine seier til det?

Eg skal passe på dei.

Du er allergisk mot kattar, vennen min. Og du må lære å ta ansvar for degusane dine sjølv, ta vare på dei. Skund deg no. Har du telefonen, nøklane dine, inhalatoren?

Eg skyl av skåler og glas og set dei inn i oppvaskmaskina, tørkar av kjøkenbordet og set stolane inntil. Børstar Salka medan ho pussar tenner, set opp pannehåret med ei lita spenne for å få det bort frå andletet, blikka våre møtest i spegelen, me utvekslar eit lite, varmt smil. Ho lener hovudet mot meg og geispar søvndrukke. Eg står med gråten i halsen igjen, veit neimen ikkje kva som feiler meg.

Sånn, småen, seier eg og klappar ho på skuldra, skund deg no, ikkje noko surr.

Ti minutt seinare sit me i Benzen på veg ut av den oppvarma garasjen. Eg har knapt nok tid til å køyre ho på skulen, men gjer det likevel, sjølv om det betyr at eg hamnar i morgontrafikken på veg vestover i byen, til universitetet. Huset vårt ligg ikkje særleg godt til med tanke på kollektivtrafikk, det er prisen me betaler for å bu her ved vatnet, med skogen i bakhagen og panoramautsikt til fjella på Reykjaneshalvøya. Spinkle villvekstar strekker seg inn i hagen vår, mose, krekling og islandsk timian, fiolar og nokre enkelte reinroser. No søv dei under snøen, billyktene legg den harde snøskavlen i eit kaldt lys, men der er dei likevel og ventar på våren, klamrar seg fast til steinane.

Han vart så glad då han fann dette huset. Til deg, sa han.

Hysj, sa eg, no må du gi deg. Dette er altfor stort og fint.

Men han var fast bestemt, dette var det einaste rette huset, perfekt for den beste geologen i landet, sa han.

Du snakkar berre tull, sa eg, men så gav eg etter. Det freista å bu her ved vatnet, omringa av desse blå fjella, minnesmerke over for lengst overståtte vulkanutbrot. Her kunne eg trivast, jobbe og kvile meg; landskapet ville vere til evig inspirasjon.

Han hadde rett, huset gjer meg alltid glad, sjølv om eg aldri hadde sett for meg at eg kom til å bu slik. Så overdådig. Det er sinnrikt innretta, dei lyse stovene i overetasjen med utsikt i alle retningar, den stille soveromsfløya i underetasjen i ly av vegetasjonen. Me fekk leilegheita til pappa i Vestbyen då me kom heim frå studia, eg såg for meg at me kanskje kunne få oss noko større då Salka vart fødd, kanskje få plass til eit lite heimekontor, men ikkje noko slikt, eg hadde ikkje førestilt meg dette slottet, og så i dette nabolaget, ein avsidesliggande verdsdel i utkanten av medvitet mitt, det hadde neppe overraska meg meir om han hadde funne heimen vår i Australia.

Kjæraste mannen min.

Og her er me, i forstaden, med alle fordelar og ulemper det fører med seg. Dottera mi kravlar ut av bilen ved skulen, sluttar seg til dei andre forstadsbarna som strøymer inn dørene, alle oppvaksne i sikkerheit og overflod, eller så godt som, utanlandsreiser, iPhone og ny vinterjakke kvar haust, med tre bilar i oppkøyrsla framfor omfangsrike einebustader, foreldre som skummar fløyten i marknadsøkonomiens buldrande separator, drikk kanskje litt for mykje raudvin, hevar dei snøvlande stemmene innimellom, men ikkje heime hos oss. Hos oss er alt i skjønnaste orden.

Ha det, mamma, seier ho utan å sjå seg tilbake, og eg fortset på min veg gjennom det lune mørkeret, skrur på Rondó og høyrer på Brahms, prøver å fokusere på dagens oppgåve, jordskjelv på havbotnen, men tankane vandrar. Dei raude billysa dannar ei samanhengande kjede ned til byen, trafikken går uvanleg sakte, men det nyttar ikkje å irritere seg over forseinkinga, dumt å bruke energi på det. Eg har faktisk glede av desse langdryge morgonstundene i bilen, nyt den behagelege duren frå motoren og lydkvaliteten i dei kraftige høgtalarane. Alt verkar som det skal, alle verdiar og tal stemmer på det smekre dashbordet, kaffidufta stig opp frå termokoppen. Merksemda mi streifar mellom bilane rundt meg, den ved sida av meg er full av e-sigarettrøyk, sjåføren vapar grådig. Kvinna i bilen framfor han sit fortapt i telefonen og held ikkje tritt med trafikken, gløymer å følgje med og trakke inn gasspedalen, smyge bilen tre–fire meter fram, irritasjonen er påtakeleg i køen bak ho, som om e-sigarettbilen er hovudet til ein rasande drake på veg til å spy eld og død over bilen framfor seg. Kanskje har desse menneska fryktelege løyndommar, liv som er i fullstendig oppløysing. Kanskje får ikkje e-røykaren lov å sjå barna sine, kanskje er kvinna med telefonen i ferd med å sende ein e-post til skilsmisseadvokaten sin. Kanskje ventar han på å få sone dommen sin for eit frykteleg brotsverk, kanskje er ho døyande av kreft. Folk strever med dei utrulegaste ting utan at ein ser det på dei, likevel held dei fram å dra på jobb, handle til middag og pusse tennene, sjølv om det hadde vore fullt forståeleg dersom dei brukte dagen til å ligge samankrøkte i senga med angstfylte sukk.

Eg ristar på hovudet, forbausa over meg sjølv, skiftar frå Brahms over til nyheitene. Dei er jo berre dårlege sjåførar. Det er ikkje likt meg å sjå for seg slikt vås, det held med kjensgjerningar. Det er nok av tull og tøys.