PER ANDERS TODAL

HAVLANDET

Historia om hava som skapte Noreg

Copyright © Vigmostad & Bjørke AS 2018

Tilrettelagt for e-bok: EBokNorden

Design: Øystein Vidnes

Forsidedesign: Øystein Vidnes

Kart: David Keeping

ISBN: 978-82-419-1824-7

Forfattaren har motteke støtte frå Det faglitterære fond, Stiftelsen Fritt Ord og Pressens Stipendfond.

Forlaget har gjort alt det kan for å spore opp dei som har rettane til bileta i denne boka. I nokre tilfelle har det ikkje vore mogleg å nå dei som har rettane. Vi bed om at dei dette gjeld, kontaktar forlaget.

Spørsmål om denne boka kan rettast til

Vigmostad & Bjørke AS

Kanalveien 51

5068 Bergen

Telefon 55 38 88 00

Eller e-post til

post@vigmostadbjorke.no

www.vigmostadbjorke.no

Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med åndsverklova eller i strid med avtalar om kopiering som er inngått med Kopinor.

Til Ellen og Hallvard med håp om godt fiske

Innhald

MIN EIGEN SJØ

Om alt ein kan sjå frå ei barndomsstrand, om tørka ulker og villfarne spekkhoggarar, og ei livslang nyfikne på verda under vassflata.

1 BARENTSHAVET

TROLLDOMSHAVET

På tokt med Kystvakta i Svalbard-sona. Om den største torskebestanden i verda, om trålfiske i vinternatta og om Noregs omstridde suverenitet kring Svalbard. Om kvalfangsten ved Spitsbergen på 1600-talet, norsk selfangst på 1800-talet og invasjonane av kongekrabbe og snøkrabbe.

2 LOFOTEN

TIL DET YTSTE

Ei reise til Røst. Om det eineståande lofotfisket og havstraumane som gjer det mogleg, om vandringa til skreien og tusen år med tørrfiskeksport, om eit sårbart lokalsamfunn og fuglefjell som stilnar.

3 KONTINENTALSOKKELEN

DET HEMMELEGE LANDET

På tokt med videokamera for å sjå dyrelivet på havbotnen ute på Storegga. Om dei overdådige korallreva på sokkelen, om Storeggaskredet og tsunamien, om havfiskepionerane frå Sunnmøre. Om biskop Gunnerus, Michael Sars og den første utforskinga av livet i sjøen.

4 NORSKEHAVET

OVER OPEN AVGRUNN

På forskingstokt i Norskehavet. Om havet som riksveg under Noregsveldet, og om Nordhavsekspedisjonen i 1870-åra. Om Nansen som havforskar, om straumane som styrer klimaet, og om forsuringa som trugar livet i sjøen. Om raseringa av den norske sildestammen og den ukjende verda i dei store havdjupa.

5 SKJERGARDEN

MELLOM TUSEN HOLMAR

På garnfiske utanfor Smøla. Om fridomen i eit yrkesliv på sjøen, om den eineståande norske skjergarden og livsmylderet i dei store tareskogane. Om skreifisket på Møre og klippfiskrevolusjonen.

RINGAR I VATNET

Soga om den norske oppdrettslaksen. Om pionerane på Lovund, om avlsprogrammet som omskapte laksen, og om landskapet og straumane som gjorde oppdrettseventyret mogleg. Om lakselusa og miljøkostnadene ved oppdrett, og om den usunne makta til det lakseindustrielle komplekset.

6 FJORDANE

AV FJORD ER EG KOMEN

På jakt etter brisling i Sognefjorden. Om Christian Bjelland og den norske hermetikkindustrien, om fjordane som særeigne, innelukka økosystem. Om breane som skapte fjordlandskapet, og fjordane som ferdselsårer. Om keisar Wilhelms noregsferder og naturen som ressurs i turisttidsalderen.

7 NORDSJØEN

HARPUNEN FRÅ ATLANTIS

Om Doggerland, det store slettelandet som vart til Nordsjøen da havet steig etter istida. Om gjenoppdaginga av eit tapt kontinent.

PÅ DEI STORE BANKANE

På sildefiske med ringnotbåt. Om havstraumane som gjer Nordsjøen så rik, og om fødselen til den norske oljeindustrien. Om silda som grunnlag for makta til Nederlanda i renessansen. Om framveksten til det britiske trålfisket på 1800-talet, om overfiske og øydelegginga av livet på botnen.

DEN SISTE STORVILTJAKTA

På vågekvalfangst med Oddvar Nilsen Husa, den siste kvalfangaren i Nordsjøen. Om korleis kvalen vart eit heilagt dyr, og om den lange striden om den norske småkvalfangsten.

8 STRENDENE

VASSRETTE STREKAR

Om kystliner i rørsle, om landheving og havstiging, om å bu seg på stormfloene som skal kome.

EIT HOL I TIDA

Om den norske steinalderen og seljegerane som kom til norskekysten for 11 000 år sidan. Om steinbrotet på Hespriholmen, som vart brukt av menneske gjennom mange tusen år. Om utgravinga av ein steinalderbusetnad ved Sotra, og om korleis folket der hausta av havet.

9 SKAGE RRAK

ANNLEISKYSTEN

Om dei første menneska som kryssa det opne Skagerrak i bronsealderen. Om sildefisket i Øresund som gjorde hanseatane mektige, om handelsnettverka som endra Europa, og om skipsfarten som omskapte Sørlandet. Om trykket frå mennesket og torsken som forsvinn.

VED VASSKILJET

Ei vandring med slukstonga etter sjøauren på Hvaler. Om kjærleik til sjøen og gleda ved å fiske. Om eit hav i rask endring, om plastureining, havforsuring og ein mørk horisont.

ILLUSTRASJONAR

SLUTTNOTAR

TAKKELISTE

Min eigen sjø

Vi skal ikkje slutte å utforske

og målet for all vår utforsking

skal vere å kome fram dit vi byrja

og kjenne staden for første gong

T.S. ELIOT: Four Quartets

KVIFOR GÅR VI ned til sjøen? Fordi vi er menneske, og vi vil gå så langt vi kan.

Da eg var halvtanna år gammal, stabba eg for første gong over den vesle stranda i Todalen for å kome til vatnet. Eg var dregen dit av ting som eg verken kunne sjå eller forstå. Dei små stega mine over sanden var ei vandring til enden av verda, til grensa som deler planeten vår i to for alt som lever.

Framleis vender eg attende til denne stranda kvar sommar. På solfylte dagar legg eg meg ned på den varme sanden, steinkorn kverna og malne av isen, vaska ut i sjøen av Todalselva gjennom tusenår, kasta opp på stranda av bårene. Når floa kjem inn på solfylte sommardagar, flyt dei tørraste sandkorna opp, dei sig utover sjøen i små skyformasjonar til eit vindpust og ei båre får dei til å søkkje.

Nedanfor stranda ligg den store, flate fjøra med eit mylder av liv. Dette var eit eventyrrike for ein liten gut, eit hemmeleg land som opna seg to gonger i døgnet når sol og måne trekte sløret av saltvatn til side. Under tangen i pyttane fanst flyndreungar, tangsprell, groteske ulker med gapande kjeft, eremittkrepsar i stolne sniglehus og små glasålar med gjennomsiktige, skimrande kroppar og auge som svarte peparkorn. Da eg fekk vite at ålane var fødde i Sargassohavet ved Bahamas, og hadde reist med havstraumane over den veldige Atlanteren for å kome til fjøra mi, vart ikkje mysteriet mindre.

Iblant tok eg med fangsten heim og tørka han på peishylla, og eimen av tørre kutlingar og tangstiklingar fylte kjøkenet. Eg voks opp i ein liberal heim. Dei vaksne sette ikkje ned foten før kvite flugelarver kom kravlande ut av buken på ein fløyfisk eg hadde lagt til tørk.

Lenger ute i sjøen levde det monster, og ein haust fann vi eitt av dei. Eit kolossalt skjelett av ein ukjend skapnad hadde drive inn på fjøra. Eg veit ikkje kor mange meter lang beingrinda var, men eg hugsar ho som uhyggeleg stor. Det var leivningane etter eit vesen dobbelt så langt som ein hest. Ingen av oss ungane skjønte kva slag dyr dei underlege, mjuke knoklane stamma frå. Eg håpa i det lengste at det var ein kjempeblekksprut vi hadde funne, men det var bruskgrinda til ei brugde, eit eksemplar av den nest største fiskearten i verda.

Ved fjøre sjø ligg livet stille og held pusten ute på sandsletta. Skjel og rur stengjer seg inne bak kalkskala sine, småfisk og krabbar skjuler seg under blendingsgardiner av tang og sand. Når floa kjem inn, vaknar den grunne bukta til liv. Blæretangen som låg som slappe, flate klyser ved fjøre sjø, reiser seg til meterhøge, duvande buskar med form som afrikanske akasietre. På varme sommardagar kan eg snorkle gjennom tangskogen og sveve vektlaus over grunna. Strandkrabbane spring sidelengs over sanden og hyttar med klørne mot den trugande, mørke silhuetten som er meg. Kutlingar pilar gjennom ålegrasengene, og knivskjel og sandskjel stikk dei blaute munnane sine ut av skalet og opp av sanden for å suge i seg plankton. Dei halvt gjennomsiktige strandrekene skyflar nervøst mat inn i munnen med spinkle frambein. Iblant blafrar ei stor raudspette opp under meg og forsvinn med ei sky av sand i kjølvatnet.

Da eg var liten, stogga utforskinga mi ute ved den mørke marbakken der sandgrunna slutta. Marbakken skremde meg. Eg var dregen til vatnet, men eg frykta djupet. Det som låg under, tarejungelen og skråningane nede i mørkeret, kjende eg berre frå fangstane med slukstong eller trollgarn. Vi fekk torsk, lyr, sei og krabbe, og ein sjeldan gong kom det store beist opp med garnet: steinbit som kunne bite i åra så flisene flaug, og sterk og uskjønleg seigliva havål.

No veit eg meir om det som ligg under. Sjøkartet fortel meg at botnen fell bratt ned mot hundre meters djup, så flatar terrenget ut. På landjorda er ingenting i vater i det nordmørske kystlandskapet, alt haller mot sjøen. Men fjordbotnen er flat som ein fotballbane i ein kilometers breidd, takk vere alt mudderet som straumane har spreidd og gravitasjonen har planert gjennom tusenår. Der nede i mørkeret stabbar den oransjeraude sjøkrepsen over slettene på jakt etter åtsel, og grev holer i botnen der han kan løyne seg for kjeften til den feite brosma.

Sør for Todalsbukta ligg Vinjefjorden, der pappa og eg var på dei siste fisketurane våre saman hausten for 35 år sidan. Vi rodde over septemberstille sjø, vatnet var oljeblankt og mørkt. Silda beit som galen på dei enkle, nakne tyttebærkrokane. Eg hadde aldri før sett slik overflod av fisk. Ikkje visste eg at vi fiska på dei ynkelege restane av den mektige norske sildestammen. Bestanden hadde enno ikkje kome til hektene etter overfisket i 1960-åra, eit aktlaust drapsforsøk på silda, legalisert av forskarar og byråkratar som ikkje visste kva dei gjorde. Av dunkle grunnar valde storparten av overlevarane å slå seg til i Vinjefjorden nokre haustar og vintrar tidleg i 1980-åra, og med silda kom spekkhoggarane. Eg vart kald av redsle i den ni fots Pioner-jolla når eg såg dei svarte ryggfinnane skjere gjennom fjorden, somme av dei like lange som min eigen kropp. Dei største spekkhoggarane var tre gonger så lange som båten min.

Den neste spekkhoggaren eg fekk sjå på Nordmøre, hadde namn. I september 2002 hadde Keiko frå Free Willy-filmane gjeve opp forsøket sitt på å forstå artsfellane sine ved Island. Fire år tidlegare hadde ei global båre av sentimentalitet sendt han attende til farvatna der han vart fanga som ung kval. Han vart send frå Oregon til Vestmannaeyjar med eit militært transportfly, men attføringsprogrammet til 20 millionar dollar mislukkast. Keiko fann seg ikkje til rette i det fri. Han forlét dyrepassarane sine, kryssa Norskehavet og slo seg til i Skålvikfjorden i Halsa, to mil vest for barndomsstranda mi. Eg drog dit for å sjå han dagen etter at han vart oppdaga. Keiko var eit patetisk syn, ein karikatur av sin eigen art, med ein ryggfinne som hang slapt ned på sida. Det såg ut som om han smiska for dei mange nyfikne som kom for å bade med han, klappe han og mate han. Livet med menneske var det einaste han meistra.

Halsa kommune arrangerte folkemøte same dagen. «No må vi prøve å tenkje slik sunnmøringane ville ha tenkt», sa ordføraren. Kommunen oppretta ei halv stilling til ein Keiko-koordinator. Litt over eit år seinare fekk Nordmøres einaste superstjerne lungebetennelse og døydde. Keiko vart aldri eit villdyr att. Når vi først har endra naturen, er det ikkje alltid mogleg å rekonstruere han.

Hundre meter frå stranda i Todalen ligg munningen til den vesle elva der eg fiska laks i regnvåte somrar i 1980-åra. Det er mindre fisk i elva no, men framleis kan eg sjå laks som sprett ute på bukta, nesten framme etter den lange reisa ute i Norskehavet der han har gjort seg feit. Villaksen har blitt ein ynkeleg liten minoritet. Kanskje går det 300 gytemogne fiskar opp i Todalselva i eit bra år. Tre kilometer ute i fjorden svømmer det over 800 000 laksar i merdane til Lerøy-konsernet. Anlegget utanfor Renndalen blinkar så framandt på haustkveldane, det liknar ein romstasjon som flyt i den mørke fjorden. No kan vi menneske lage så mykje laks som vi vil ha, og det har kostnader som ikkje er synlege i reknearka.

Eg veit ikkje korleis det står til med livet på botnen under merdane ved Renndalen. Men eg har sett sjøauren ved Todalen endre oppførsel dei siste åra. No står han mykje av sommaren i brakkvatnet i elveosen, truleg for å kvitte seg med lakselusa. Eg kan ikkje bevise at det er grunnen, heller ikkje at det har noko med alle oppdrettsanlegga i dette fjordsystemet å gjere. Men eg trur at det er slik.

Da eg var gut, trudde eg at verda var ferdig forma. Alt var slik det skulle vere, dei store endringane hadde skjedd for lengst. Og havet var den største konstanten, det som ikkje lét seg endre i det heile, det som alltid var seg sjølv likt. Men eg tok feil. Ingen kan stige ned i det same havet to gonger. Havet er alltid i rørsle og alltid i endring, det justerer stadig på spelereglane for tilværet, det skaper historie og flyttar grenser.

Sjølv landskapet ved barndomsstranda mi er omskifteleg. Sandbankane ute på fjøra flyttar seg frå år til år, nye grunner dukkar opp, andre forsvinn. Den graskledde holmen Klakken ved elveosen, som har vore ei øy ved flo sjø heile livet mitt, er i ferd med å bli landfast. Ei bru av sand har lagt seg opp, no veks det litt gras på toppen. Fastlandet er i ferd med å erobre Klakken, i det minste for ei stund.

Heilt sidan den siste istida tok slutt, har landet her heva seg. All jorda som forfedrane mine her levde av gjennom hundreår, er gammal havbotn. Mellom kampesteinane i ei røys under Hardfjellet lenger oppe i dalen, seksti meter over havet, fann eg ei dynge av skjel og store sniglehus da eg var tidleg i tenåra. Det sat tilmed store kalkskal etter rur fast på steinane, verna mot vêr og vind gjennom tusenår. Somme av artane kjende eg frå fjøra, andre ikkje. Nokre av skala stamma frå kuldekjære muslingar som ein no må dra til Finnmark eller Svalbard for å finne.

Desse kvite kalkstykka skaka verdsbiletet mitt. Eg visste at havet hadde stått høgare ein gong, men skjela og skala inne i røysa gjorde den kunnskapen til noko konkret, udiskutabelt og uhyggeleg. Eg såg for meg heimen min på havbotnen og dalen min som fjord.

I løpet av mi eiga levetid har oppvarminga av verda fått den store pendelen til å snu. Her på Nordmøre har sjøen truleg fått overtaket i det usynlege kappløpet, for første gong på mange tusen år. Todalen hevar seg med 2,7 millimeter i året, og havet stig med kring tre millimeter i året, om geologane og oseanografane har rekna rett.

Det som har skjedd før, skal skje igjen. Ein dag skal sjøen gjenerobre gammal grunn, og krabbar skal igjen knuse skjel der hestane til naboen min beitar i dag. Men dette er så lenge til at tanken på det ikkje uroar meg, ikkje meir enn tanken på dei nye istidene som òg skal kome.

Andre endringar kjem raskare, og dei viser seg iblant gjennom merkelege gjester frå sør, som sverdfisken som gjekk i eit garn i Vinjefjorden den varme hausten 2006, eller havabboren som vart teken frå kaia for nokre år sidan. Med tida kjem slike gjester til å bli vanlegare. Og nokre av dei fiskane eg kjenner frå min eigen sjø, kjem truleg til å bli sjeldnare i dette hundreåret, og somme vil kanskje forsvinne ein dag.

Vi snakka ikkje om havet der eg voks opp, det var eit altfor stort ord for slik ein liten fjord. Sjøen var ordet vi brukte. Havet var noko anna, det var det store ukjende som låg gøymt langt ute i vest, bak tre øyar med ruvande fjell. Det som ligg utanfor desse øyane, er det meste av Noreg. Dei norske sjøareala er meir enn seks gonger så store som fastlandet.

Nyfikna mi på sjøen låg lenge i dvale, men ho vart aldri heilt borte. For fem år sidan var tida komen for å halde fram den oppdagingsreisa som tok til da eg stabba ned til strandkanten første gongen. Eg ville sjå heimlandet mitt frå sjøsida, finne ut kva hava gjev oss, og kva vi gjer med dei. Eg ville prøve å få saltvatnet til å snakke til meg, frå Barentshavet til Svinesund, frå djupet av Norskehavet til fjøresteinane i fjorden.

Undervegs på reisene mine forstod eg dette: Når vi snakkar om havet som eitt, er det fordi vi ikkje veit betre. Da liknar vi strandkrabbar som ligg i flomålet og fantaserer om den evige, uforanderlege landjorda, utan å vite at det er skilnad på Nordmøre, Amazonas og Himalaya.

Dette er ikkje ei forteljing om Havet, det er forteljingar om dei norske hava. Kvar del av sjøen har sine eigne spelereglar for livet, kvart havområde kring Noreg har sine særtrekk og si eiga historie, og på kvart sitt vis har dei forma levekåra for menneska her gjennom meir enn 11 000 år. Eg reiste til sjøs for å finne ut kva slag land eg kjem frå. Denne boka handlar om det eg fann der ute.