دکتر محمدیونس طغیان ساکایی، استاد پیشین دانشگاه کابل و از ادیبان و پژوهشگران برجسته‌ی زبان و ادبیات فارسی دری، در اکتوبر سال ۲۰۲۵ در امریکا درگذشت. با درگذشت او، جامعه‌ی علمی و فرهنگی افغانستان یکی از چهره‌های شاخص و اثرگذار خود را از دست داد.

درگذشت دکتر محمدیونس طغیان ساکایی، یکی از چهره‌های ماندگار علم، ادب و فرهنگ معاصر افغانستان، تنها خاموشی یک استاد دانشگاه نبود؛ پایان زیستِ پربار اندیشمندی بود که دانش را با تعهد اجتماعی، ادب را با عدالت‌خواهی و آموزش را با اخلاق نیکوی انسانی درآمیخته بود. آثار ماندگار استاد ساکایی در حوزه‌ی فردوسی‌شناسی، «شاهنامه» و تاریخ ادبیات فارسی، همچنان به‌عنوان منابع معتبر، راهنمای پژوهشگران و دانشجویان خواهد بود.

زندگی علمی و فرهنگی استاد ساکایی، در بستر دشوارترین سال‌های تاریخ معاصر افغانستان شکل گرفت: جنگ، مهاجرت، فروپاشی نهادها و بی‌ثباتی سیاسی. بااین‌حال، او هیچ‌گاه از تدریس، نوشتن و روشنگری بازنایستاد؛ چه در دانشگاه کابل، چه در بلخ، چه در دوران مهاجرت در پیشاور پاکستان و چه در سال‌های غربت در غرب. در کنار فعالیت‌های دانشگاهی و پژوهشی، استاد ساکایی روشن‌فکری عدالت‌خواه و متعهد بود. او در عرصه‌های فرهنگی، حقوق بشری و اجتماعی حضور داشت و یکی از بنیان‌گذاران شورای سراسری هزاره‌های اهل سنت در افغانستان بود. صدای استاد ساکایی، هرچند از حنجره‌ای مجروح، همواره صدای گفت‌وگو، همبستگی و مقاومت فرهنگی در برابر تبعیض و حذف بود؛ صدایی آرام، اما استوار.

از او ده‌ها مقاله، کتاب‌های درسی دانشگاهی، پژوهش‌های ارزشمند در شاهنامه‌پژوهی، تاریخ فرهنگی افغانستان و نقد ادبی به جا مانده است. بیش از چهاردهه تدریس در دانشگاه‌های مختلف افغانستان، تألیف آثار ارجمند و تربیت نسل‌های متعدد دانشجویان میراثی است که نام او را در حافظه‌ی علمی کشور ماندگار خواهد کرد. دکتر محمدیونس طغیان ساکایی سرانجام پس از یک عمر خدمت به فرهنگ و دانش در چهارم اکتوبر سال ۲۰۲۵ میلادی در ایالت کالیفرنیا ایالات متحده چشم از جهان فروبست. این یادنامه‌ی مختصر ادای احترامی است به زندگیِ پرباری که وقف دانایی، عدالت و فرهنگ شد.