در تابستان سال جاری، ریاست زراعت طالبان در پنجشیر قرارداد جمعآوری بوتههای دو گیاه کوهی و خودرو، «خینهکاه (حنا) و پنجالک» را به دو شرکت نزدیک به این گروه واگذار کرد. این در حالی است که در دوران نظام جمهوریت، برداشت این دو گیاه ممنوع بود و اگر هم برداشت میشد، بهگونهی قاچاقی از افغانستان صادر میشد؛ اما اینک طالبان مجوز برداشت این دو گیاه را که در معرض نابودی قرار دارند، صادر کردهاند.
کارشناسان محیط زیست هشدار میدهند که برداشت بیرویهی این دو گیاه میتواند پوشش سبز کوهها را کاهش دهد و همچنین باعث فرسایش خاک و بروز مشکلات محیطزیستی شود، اما مسئولان طالبان در پنجشیر به این هشدارها توجهی نکردهاند.
منابع مردمی در پنجشیر به روزنامه اطلاعات روز گفتهاند که به غیر از این دو شرکت وابسته به طالبان، هیچ فردی از مردم بومی اجازهی جمعآوری این دو گیاه را ندارد. اگر کسی از دستور طالبان سرپیچی کند، مورد پیگرد قرار میگیرد و بازداشت میشود. این منابع میگویند که طالبان بوتههای خینهکاه را به شرکت وابسته به محمدالله، باشندهی اصلی منطقهی «دشت ریوت» ولسوالی حصه اول، و گیاه «پنجالک» را به عینالدین، باشندهی اصلی منطقهی «سنگیخان» ولسوالی آبشار، سپردهاند.
این منابع توضیح دادند که طالبان در بدل جمعآوری این دو گیاه بومی، از این دو شرکت قراردادکننده پول دریافت میکنند، اما میزان درآمدشان را از این بخش مشخص نمیکنند و همهی امور قراردادی و جزئیات آن پنهانی است.
«خینهکاه و پنجالک» دو گیاهی هستند که در برخی از کوههای پنجشیر یافت میشوند و برداشت آنها در گذشته توسط بومیان پنجشیر که با جغرافیای کوهستانی این ولایت آشنا هستند، انجام میشد. دو شرکت قراردادکننده نیز مردم بومی را در بدل پرداخت روزمزد استخدام کردهاند. این دو گیاه پس از برداشت به پاکستان، هند و چین صادر میشوند و گفته میشود که از آنها در تولید ادویه و رنگهای غذایی و کیمیایی استفاده میشود.
دو گیاه بومی کوهستانی
«خینهکاه» نوعی بوتهی کوهی با قامتی کوتاه و برگهای نسبتا خشک و نرم است؛ گیاهی که در ظاهر بر سطح زمین چندان به چشم نمیآید، اما در زیر خاک، بهواسطهی ساقهها و شاخههایش، ریشههای گسترده و عمیقی میدواند. ریشههای این گیاه سرخرنگ است و هنگام در دست گرفتن، رنگ آن بر دست باقی میماند؛ ویژگیای که خینهکاه را در میان گیاهان کوهی متمایز میسازد. از گیاه حنا یا خینهکاه برای رنگآمیزی پوست، مو و ناخنها و همچنین رنگکردن پارچههایی از جمله ابریشم، پشم و چرم استفاده میشود.
پنجالک نیز از دیگر بوتههای کوهی است که نسبت به گیاهان پیرامون خود ارتفاع بیشتری دارد و با گلهایی به رنگ بنفش با ترکیب ارغوانی و برگهای سبز شناخته میشود. این گیاه بیشتر در زمینهای مرطوب و مناطق نرم کوهستانی رشد میکند.
بیشترین علاقهمندی طالبان متوجه جمعآوری ریشهی گیاه «خینهکاه» است؛ گیاهی که بهدلیل بازار مناسب فروش آن در کشورهای منطقه، از ارزش اقتصادی بالایی برخوردار است. این در حالی است که در نظام پیشین، جمعآوری این گیاه به سبب پیآمدهای مخرب آن بر ریشه و تخمهایش ممنوع بود و با افرادی که اقدام به جمعآوری خینهکاه میکردند، برخورد قانونی صورت میگرفت؛ اما طالبان از برداشت این دو گیاه حمایت میکنند و هیچ توجهی برای جلوگیری از برداشت آن ندارند.
از بوتههای خینهکاه تنها ریشهی آن مورد استفاده قرار میگیرد و به همین دلیل، ریشهها بهطور کامل از زیر خاک بیرون کشیده میشوند؛ روندی که به نابودی نسل این گیاه و حذف آن از زیستبوم طبیعی منجر میشود.
برداشت ریشه و نابودی نسل گیاه
رامش (نام مستعار)، یکی از جوانان پنجشیر که برای شرکتهای قراردادی طالبان به جمعآوری ریشههای خینهکاه مشغول بوده است، میگوید این گیاه بیشتر در ارتفاعات و نقاط بلند کوهها رشد میکند. بهگفتهی او، وی همراه با بیش از ۲۰ نفر از جوانان روستایشان، به مدت یک ماه به جمعآوری ریشههای خینهکاه پرداختهاند؛ کاری که روزها آنان را به دل کوهستان میکشاند.
رامش میگوید: «هر روز که خینهکاه را از کوه پایین میکردیم، شرکت قراردادی طالبان میآمد، خینهکاه جمعکردهی ما را وزن میکرد و پول ما را میپرداخت. از هر یک کیلوگرم خینهکاه برای ما پنجاه افغانی پول میپرداخت و برای ما معلوم نبود که طالبان از هر یک کیلوگرم ریشهی خینهکاه چقدر پول بهدست میآوردند.»
بهگفتهی رامش، رسیدن به قلههایی که خینهکاه بیشتر در آنها یافت میشود، حدود سه ساعت راه در دل کوهها را دربر میگیرد و هر فرد بهطور اوسط میتواند تا پایان روز نزدیک به ۱۰ کیلوگرم ریشهی خینهکاه جمعآوری کند؛ مسیری دشوار که سهم ناچیزی از سود آن نصیب جمعآوریکنندگان محلی میشود.
تجربهی تلخ نابودی خینهکاه
محمد صفا، یکی از مردان سالخوردهی ولسوالی پریان ولایت پنجشیر که در سالهای گذشته به جمعآوری ریشههای خینهکاه پرداخته بود، میگوید در مناطقی که این گیاه جمعآوری شده، آنها تا کنون دوباره جوانه نزدهاند. بهگفتهی او، نشانهای از بازگشت خینهکاه در این مناطق دیده نمیشود.
او توضیح میدهد: «حدود ۲۰ سال قبل، یک نفر از باشندگان این ولسوالی خینهکاه را از ما میخرید و در ولایت غزنی به فروش میرساند. از آن زمان، مکانهایی را که ما ریشههای این بوتهها را جمع کردیم، دیگر در آنجاها خینهکاه جوانه نزده است.» محمد صفا میافزاید هرچه ریشهی خینهکاه بزرگتر و عمیقتر در زمین فرو رفته باشد، افراد جمعکننده تلاش میکنند تمام ریشه را از خاک بیرون بکشند.
او با اشاره به تجربهی شخصی خود از نابودی این گیاه میگوید اگر بخشی از ریشه هنگام بیرون کشیدن در خاک باقی بماند، پس از چندین سال دوباره سر میزند، اما اگر ریشه بهطور کامل کشیده شود، این گیاه به کلی نابود میشود. این باشندهی ولسوالی پریان همچنین میگوید طی دو سال گذشته در منطقهی «کرپیتاب» این ولسوالی، بخشی از کوهها از ریشههای خینهکاه پاکسازی شده بود و امسال هنگامی که او به آن منطقه بازگشت، دیگر هیچ اثری از این بوتهها دیده نمیشد.
در کنار خینهکاه، طالبان گیاه کوهی دیگری بهنام «پنجالک» را نیز به قرارداد دادهاند؛ گیاهی که بهگفتهی منابع، امسال در ولایت پنجشیر نیز جمعآوری شده است.
بلال (نام مستعار)، یکی از باشندگان ولسوالی دره پنجشیر، میگوید ملک روستایشان پس از نماز جمعه به اهالی منطقه اعلام کرده بود که «دو نفر قرارداد خینهکاه و پنجالک را از امارت اسلامی گرفتهاند و هر کسی که خینهکاه و پنجالک جمعآوری کند، از او خریداری میکنند».
بهگفتهی بلال، سه روز پس از این اعلام، پیمانکاران طالبان به روستا آمدند و به مردم گفتند که در بدل هر کیلوگرم گیاه جمعآوریشده، پنجاه افغانی پرداخت میکنند و با قطعات نظامی نیز هماهنگی کردهاند تا برای جمعآوریکنندگان مزاحمتی ایجاد نشود.
بااینحال، بلال میگوید: «بهخاطر نبود امنیت و نبود اعتماد به طالبان، ما نتوانستیم به نقطههای بلند کوهها برای جمعکردن خینهکاه برویم. یک روز تا یک قسمت کوه رفتیم، اما روز دوم طالبان اجازهی رفتن به نقاط بلند کوه را ندادند.» بهگفتهی او، این محدودیتها باعث شد که بسیاری از باشندگان نتوانند کار جمعآوری خینهکاه را ادامه دهند.
بلال همچنین میگوید که او همراه با شماری از جوانان منطقهیشان به جمعآوری گیاه پنجالک مشغول بودند و روزانه مقدار قابلتوجهی از این گیاه را جمع میکردند. او در توضیح پنجالک میگوید این گیاه نوعی بوتهی کوهی است که برگهای پهن دارد و به شکل پنجهای رشد میکند و بیشتر در مناطق نرم و علفزارها میروید.
بلال در مورد شیوهی چیدن این گیاه میگوید: «اگر هنگام گلدهی چیده شود و ریشهی آن نیز از خاک بیرون کشیده شود، این گیاه دیگر رشد نمیکند و نابود میشود.»
در همین حال، یک منبع از ادارهی زراعت طالبان در ولایت پنجشیر که نخواست نامش در گزارش فاش شود، به روزنامه اطلاعات روز میگوید که رهبری این ولایت قرارداد گیاهان طبی و کمیاب را از طریق روند داوطلبی به واگذاری سپرده و تلاش کرده است این قراردادها را با قیمت بلندتر به شرکتها بسپارد. بهگفتهی این منبع، در روز واگذاری قرارداد این گیاهان طبی و کمیاب، ۱۵ نفر که دارای جواز بودند در روند داوطلبی اشتراک داشتند و دو شرکت برنده شدند.
این منبع همچنین میگوید: «در نظام جمهوریت، جمعآوری این گیاهان ممنوع بود و اگر افرادی بهگونهی مخفی دست به این کار میزدند و آن را قاچاق میکردند، دستگیر میشدند و اموالش ضبط میشد.»
هشدارهایی که جدی گرفته نمیشود
محمدعلی (نام مستعار)، یکی از کارشناسان محیط زیست، در گفتوگو با روزنامه اطلاعات روز میگوید طالبان نباید اجازهی برداشت این دو گیاه را به شرکتهای وابسته به خود میدادند، زیرا این اقدام به محیط زیست ولایت پنجشیر آسیب جدی وارد میکند.
او میگوید: «این کار طالبان باعث نابودی سرمایههای طبیعی کشور است. در زمان جمهوریت، هنگامی که این گیاهان بهصورت غیرقانونی جمعآوری و قاچاق میشد، مسئولان امنیتی مانع این کار میشدند و جزئیات برداشت و قاچاق با مسئولان در میان گذاشته میشد، اما حالا طالبان خود حامی برداشت این دو گیاه کوهی هستند.»
بهگفتهی این کارشناس، براساس تحقیقات انجامشده و تجربههای مردم محل، گیاهانی که از ریشه کنده میشوند دیگر جوانه نمیزنند و نسل آنها از بین میرود؛ روندی که به فرسایش خاک و نابودی سرسبزی کوهها منجر میشود.
او میگوید: «این گیاهان در بخش تأمین مواد خام دارویی، تولید اکسیژن، تصفیهی هوا، حفظ تعادل اقلیمی و حفظ تنوع زیستی نقش بسیار مهم و اثرگذار دارند. بخشهای زیادی از ولایت پنجشیر را کوهها تشکیل میدهد و خانوادههایی که در درهها و کوهها زندگی میکنند، شغل اصلیشان دامداری است. با چیدن این گیاهها، علوفهها و گیاهان کوهی از بین میرود و این وضعیت سبب کمبود علفچرها میشود.»
این کارشناس محیط زیست تأکید میکند که اگر برداشت این دو گیاه هم صورت میگیرد، باید بهگونهی محدود و توسط افراد متخصص انجام شود و به شکلی نباشد که ریشهی آنها از خاک بیرون کشیده شود؛ در غیر اینصورت، این گیاهان بهطور کامل نابود خواهند شد.
