مهندسی زمین و قدرت

(تحلیلی از سیاست مهندسی زمین در حاکمیت غیررسمی طالبان (۲۰۲۱-۲۰۲۵) قسمت اول

اطلاعات روز
اطلاعات روز
توسطاطلاعات روز
تعقیب کردن:

کیامهر حیدری

5. بحث و نتیجه‌گیری

یافته‌های ارائه‌شده از گزارش‌های میدانی در این مقاله نشان می‌دهد که سلب مالکیت، اخراج اجباری و «دولتی اعلام کردن» زمین‌های باشندگان بومی در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، نه مجموعه‌ای از اقدامات پراکنده و موردی، بلکه بخشی از یک الگوی ساختاری حکمرانی اقتدارگرا است. این الگو را می‌توان در چارچوب نظری «کنترل فضایی (Foucault, Lefebvre)  و «انباشت از طریق سلب مالکیت» (Harvey) به‌طور معنادار تفسیر کرد.

مطابق تحلیل فوکو، قدرت مدرن و اقتدارگرا الزاما از طریق خشونت مستقیم عمل نمی‌کند، بلکه با نهادینه‌سازی قواعد، مدیریت فضا، تنظیم مالکیت و کنترل جابه‌جایی جمعیت، رفتار اجتماعی را شکل می‌دهد. شواهد ارائه‌شده از ولایت‌های افغانستان مانند دایکندی، بامیان، غزنی، بلخ، سرپل، فاریاب، تخار و بدخشان نشان می‌دهد که طالبان دقیقا از چنین منطق قدرتی پیروی می‌کنند: قدرتی که از طریق محاکم غیرمستقل، کمیسیون‌های نمایشی و زبان حقوقی ظاهری اعمال می‌شود، اما در عمل فاقد دادرسی منصفانه و سازوکارهای پاسخ‌گو است.

از منظر لوفور، فضا محصول روابط قدرت است. تصرف زمین، تغییر کاربری محلات، تخلیه روستاها و اسکان گروه‌های همسو با قدرت، به معنای «تولید فضای جدید» است؛ فضایی که در آن حضور گروه‌های ناهمسو -در این‌جا اقوام هزاره، تاجیک و اوزبیک- یا ناممکن می‌شود یا به‌شدت پرهزینه. به این معنا، طالبان نه فقط زمین، بلکه امکان زیست اجتماعی، حافظه‌ی جمعی و استمرار تاریخی این گروه‌های قومی را هدف قرار می‌دهند.

تصرف و غصب زمین‌های باشندگان بومی کشور توسط طالبان همچنین با ادبیات «پاکسازی قومی نرم» (Mann; Brubaker)  هم‌خوانی دارد. برخلاف پاکسازی قومی کلاسیک که مبتنی بر کشتار مستقیم است، آنچه در شرایط امروز افغانستان تحت حاکمیت طالبان جریان دارد بیشتر مبتنی بر فرسایش تدریجی حضور یک گروه قومی در قلمرو زیستی‌اش است: مصادره زمین، فشار اقتصادی، تهدید امنیتی، و حذف حقوقی. این رویکرد، از نظر بین‌المللی نیز به‌عنوان یکی از اشکال خطرناک نقض حقوق بشر شناخته می‌شود، زیرا بدون جلب توجه فوری جهانی، پی‌آمدهایی به‌ مراتب ماندگارتر بر بافت اجتماعی برجای می‌گذارد.

در نهایت، با بهره‌گیری از دیدگاه بروبیکر، می‌توان گفت که آنچه در این فرآیند هدف قرار می‌گیرد، نه فقط «گروه‌های قومی» به‌عنوان واحدهای ثابت، بلکه درجه گروه‌مندی[1]، ظرفیت بسیج جمعی و امکان تبدیل هویت به کنش سیاسی است. سلب مالکیت، پراکندگی جغرافیایی و ناامن‌سازی فضا، مستقیما توان سازمان‌یابی و مقاومت اجتماعی را کاهش می‌دهد و این دقیقا همان کارکرد سیاسی مهندسی جمعیتی است.

بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که سیاست‌های طالبان در چهار سال گذشته در حوزه زمین، سکونت و مالکیت، را نمی‌توان صرفا به‌عنوان «حل منازعات محلی» یا «استرداد زمین‌های غصب‌شده» تفسیر کرد. شواهد میدانی و تحلیل نظری حاکی از آن است که این اقدامات بخشی از یک راهبرد اقتدارگرایانه برای کنترل فضایی، مهندسی جمعیتی و تضعیف ساختاری اقوام غیرپشتون است.

استفاده از کمیسیون‌ها و محاکم غیرمستقل برای دولتی اعلام کردن زمین‌ها، نمونه‌ای روشن از قانونی‌سازی غصب و سلب مالکیت فراقانونی است که با اصول حقوق بین‌الملل، حق مالکیت، حق مسکن و حق جابه‌جایی آزادانه در تعارض آشکار قرار دارد. این روندها، در میان‌مدت و بلندمدت، پی‌آمدهای ناگوار جدی برای ثبات اجتماعی، روابط قومی، مشروعیت سیاسی و امکان شکل‌گیری هرگونه نظم ملی فراگیر در افغانستان به همراه خواهد داشت.

در نهایت، این مقاله تأکید می‌کند که مقابله با چنین روندهایی صرفا از مسیر واکنش‌های موردی ممکن نیست، بلکه نیازمند:

  • مستندسازی نظام‌مند نقض‌ها، غصب و تصرف زمین،
  • پیوند دادن شواهد میدانی با چارچوب‌های نظری معتبر،
  • طرح مسأله در سطوح حقوقی، دانشگاهی و بین‌المللی،
  • مقاومت مردمی در حد امکان در راستای حفظ زمین‌های‌شان،
  • و طرح شکایت در دادگاه‌ها و سازمان‌های بین‌المللی و پیگیری مستمر آن است.

نادیده‌گرفتن این روندها، به معنای پذیرش تدریجی نوعی نظم فضایی-سیاسی خواهد بود که در آن حذف یک گروه، نه از طریق جنگ، بلکه از طریق سلب زمین، حافظه و امکان زیستن صورت می‌گیرد. شکل زیر مدل مرحله‌مند غصب زمین، کنترل فضایی و بازترکیب جمعیتی در حاکمیت غیررسمی طالبان را نشان می‌دهد.

این مدل نشان می‌دهد که غصب زمین توسط طالبان نه پدیده‌ای اتفاقی یا صرفا محلی، بلکه فرآیندی برنامه‌ریزی‌شده، مرحله‌به‌مرحله، چندلایه و ساختاری است که به‌طور هم‌زمان از ابزارهای حقوقی، امنیتی، اقتصادی و ایدئولوژیک بهره می‌گیرد و در نهایت به شکل‌گیری الگوی «پاکسازی قومی نرم» و اعمال کنترل فضایی و تغییر ترکیب جمعیتی بر جامعه منجر می‌شود.

منابع:

  1. اطلاعات روز، (۱۳ سنبله ۱۴۰۱). ادعای غصب «صدها جریب» زمین توسط طالبان در دشت ارچی قندوز/153323/the-claim-of-usurpation-of-hundreds-of-acres-of-land-by-the-taliban-in-dasht-archi-kunduz/
  2. اطلاعات روز.(4 دلو 1401). ساکنان خواجه‌غار تخار: یک زورمند محلی با همکاری طالبان زمین‌های ما را غصب کرده است./164482/
  3. رونق، جلیل. (8 اسد 1404). طالبان و سیاست تصرف زمین در هزاره‌جات: حق همیشه با کوچی‌ها است. اطلاعات روز.
    /236835/the-taliban-and-the-politics-of-land-grabbing-in-the-hazaras/
  4. رونق، جلیل. (۲۰۲۶، ۱۴ ژانویه). ممنوع‌التصرف؛ امارتی‌سازی زمین‌ها و املاک در جاغوری. اطلاعات روز. /247945/emiratization-of-lands/
  5. هشت صبح.(16 قوس 1404). تصرف ده‌ها ساحه در جاغوری توسط طالبان؛ نگرانی از جابه‌جایی افراد غیر بومی.
    https://8am.media/fa/taliban-seize-dozens-of-areas-in-jaghori-concerns-over-displacement-of-non-natives/
  6. هشت صبح.(26میزان 1404). غصب زمین در فاریاب؛ طالبان ۲۵ تن را بازداشت کردند. https://8am.media/fa/land-grabbing-in-faryab-taliban-arrest-25-people/
  1. ACAPS. (2023). Land disputes and displacement in Afghanistan after August 2021. https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20230726_ACAPS_Afghanistan_analysis_hub_land_conflict_and_humanitarian_action.pdf
  2. Agnew, J. (2005). Hegemony: The new shape of global power. Temple University Press. https://archive.org/details/hegemonynewshape0000agne/page/n9/mode/2up
  3. Brubaker, R. (2013). Ethnicity without groups. Harvard University Press. http://bev.berkeley.edu/Ethnic%20Religious%20Conflict/Ethnic%20and%20Religious%20Conflict/1%20Identity/Ethnicity%20without%20Groups%20Brubaker.pdf
  4. Brubaker, R. (2013). Ethnicity without groups. Harvard University Press. http://bev.berkeley.edu/Ethnic%20Religious%20Conflict/Ethnic%20and%20Religious%20Conflict/1%20Identity/Ethnicity%20without%20Groups%20Brubaker.pdf
  5. Brubaker, R., & Cooper, F. (2000). Beyond “identity”. Theory and Society, 29(1), 1–47. https://backend.production.deepblue-documents.lib.umich.edu/server/api/core/bitstreams/ff7f82f3-0cbd-4954-aa4e-a2b0f4e3a9cb/content
  6. Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison. Vintage Books. https://monoskop.org/images/4/43/Foucault_Michel_Discipline_and_Punish_The_Birth_of_the_Prison_1977_1995.pdf
  7. Gilbert, A. (2013). Reading Bosnia remade: Ethnic cleansing and its reversal. Political Geography, 37, 70–72. https://doi.org/10.1016/j.polgeo.2013.06.003
  8. Harvey, D. (2003). The new imperialism. Oxford University Press. https://aklatangbayan.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/03/david_harvey_-_new_imperialism.pdf
  9. Harvey, D. (2004). Accumulation by dispossession. Socialist Register, 40, 63–87. file:///C:/Users/DELL%20PC/Downloads/titusland,+SR_2004_harvey.pdf
  10. Human Rights Watch. (2017). “All of my body was pain”: Forced displacement and abuses in Rakhine State. HRW. https://www.hrw.org/sites/default/files/report_pdf/burma1117_web_1.pdf
  11. Human Rights Watch. (2021). Afghanistan: Taliban forcibly evict ethnic minorities. https://www.hrw.org/news/2021/10/22/afghanistan-taliban-forcibly-evict-minority-shia
  12. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. (1966). United Nations. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights
  13. KabulNow. (2025, July 28). Taliban evicts entire Hazara village in Bamiyan after ruling in favor of nomadic Kuchis. https://kabulnow.com/2025/07/taliban-evicts-entire-hazara-village-in-central-afghanistan-after-ruling-in-favor-of-nomadic-kuchis/
  14. Lefebvre, H. (1991). The production of space. Blackwell. https://monoskop.org/images/7/75/Lefebvre_Henri_The_Production_of_Space.pdf
  15. Mann, M. (2005). The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge University Press. https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/89993f87c3d641bfa01d91d9ed296f3c.pdf
  16. Moradi, K. (2025). “Throwing dust in our eyes”: Nomadic–sedentary land conflict in Hazarajat under the Taliban and its human rights impacts. Raoul Wallenberg Institute of Human Rights and Humanitarian Law (RWI). https://rwi.lu.se/wp-content/uploads/2025/05/Kobra-Moradi-2025-Throwing-Dust-in-Our-Eyes.pdf
  17. Petroski, H. (2010). To Engineer Is Human: The Role of Failure in Successful Design (2nd ed.). Vintage Books.
  18. Scott, J. C. (1998). Seeing like a state: How certain schemes to improve the human condition have failed. Yale University Press. https://monoskop.org/images/9/9b/Scott_James_C_Seeing_Like_a_State_How_Certain_Schemes_to_Improve_the_Human_Condition_1998.pdf
  19. Toal, G., & Dahlman, C. T. (2011). Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal. New York: Oxford University Press.
    http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199730360.001.0001
  20. UNAMA. (2023). Human rights situation in Afghanistan. United Nations Assistance Mission in Afghanistan. https://unama.unmissions.org/sites/default/files/human_rights_situation_in_afghanistan_jul-sep_2023.pdf
  21. UN-Habitat. (2018). Handbook on housing rights and forced evictions. United Nations. https://unhabitat.org/sites/default/files/download-manager-files/The%20Human%20Rights-Based%20Approch%20to%20Housing%20and%20Slum%20Upgrading.pdf

پایان

[1] . groupness

از روزنامه‌نگاری مستقل حمایت کنید

حمایت می‌کنم

در افغانستان، جایی که آزادی رسانه‌ها، مانند بسیاری از آزادی‌های دیگر، سرکوب شده است، اطلاعات روز به ایستادگی در برابر سرکوب ادامه می‌دهد.

با دیگران به‌‌ اشتراک بگذارید
بدون دیدگاه

مطالب مرتبط

دسته‌بندی‌ها

دسترسی سریع