تخریب سینما آریانا از سوی طالبان یادآور تخریب سینما پارک در دوران نظام جمهوریت به دستور امرالله صالح، معاون وقت ریاستجمهوری افغانستان است؛ دو سالن سینمایی که در فاصلهی پنج سال از نقشهی فرهنگی کابل حذف شدند. این دو مکان که بخشی از خاطرهی جمعی شهروندان افغانستان را شکل میدادند، یکی در دورهی حکومتی با ادعای پابندی به ارزشهای فرهنگی و دموکراتیک و دیگری در دورهی امارت طالبان -که با سینما مخالف است- بدون ارائهی هیچ توضیح روشنی از میان رفتند.
در بسیاری از کشورهای دیگر، حتا اگر استفاده از سالنهای سینما کاهش یابد یا علاقهمندی عمومی به رفتن به سینما کم شود، این ساختمانها بهدلیل جایگاهشان در حافظهی فرهنگی جامعه حفظ میشوند. این مکانها بهطور منظم بازسازی و تحکیمکاری میشوند و حتا اگر کارکرد اولیهی خود را از دست بدهند، با حفظ سازه و هویت معماریشان به موزیم، مرکز فرهنگی یا مکانهایی با کاربردهای دیگر بدل میشوند؛ بیآنکه ماهیت تاریخی و فرهنگی آنها نابود شود.
نعمتالله بارکزی، سخنگوی شهرداری کابل به بیبیسی گفته است که زمین سینما پارک جزو ملکیتهای این شهرداری بوده و قرار است بهمنظور افزایش عواید، با همکاری یک شرکت خصوصی، سرمایهگذاری «گسترده» روی آن انجام شود.
از بازسازی پساجنگ تا تخریب کامل
سینما آریانا در دههی ۶۰ میلادی ساخته شد و در جریان جنگهای داخلی و نخستین دورهی حاکمیت طالبان دچار تخریب و ویرانی گسترده شد. بخشی از اموال این سینما نیز در آن دوره غارت شد. بااینحال، روند بازسازی سینما آریانا با همکاری یک نهاد فرانسوی و تحت نظارت ژان-مارک لالو و فردریک نامور، دو معمار فرانسوی، در سال ۲۰۰۴ تکمیل شد.
ژان-مارک لالو، معمار فرانسوی، در واکنش به تخریب سینما آریانا گفت: «انگار بولدوزر قلب مرا ویران کرده است.» او در صفحهی اینستاگرام خود نوشت: «در نهایت، سینما آریانا توسط طالبان تخریب شد تا جای خود را به یک مرکز تجارتی بدهد. چه اندوهی.»
عتیق رحیمی، نویسنده و فیلمساز افغانستانی-فرانسوی که نخستین فلم او در سال ۲۰۰۴ در سینما آریانا به نمایش درآمده بود، نیز به تخریب این سینما واکنش نشان داد. او در حساب اینستاگرام خود نوشت که سینما آریانا ویرانهای نبود که باید ویران میشد: «این سینما یکبار در جریان جنگ داخلی ویران شده بود. اینبار اما بدتر است.» او با اشاره به نمایش نخستین فلم خود در سینما آریانا نوشت که در آن زمان باور داشت فرهنگ میتواند از «بربریت» جان سالم به در ببرد و تأکید کرد که ویران کردن سینما، ساختن آینده نیست.
یکی از باشندگان کابل در گفتوگو با یک یوتیوبر میگوید که وقتی میدید دیوارهای سینما آریانا با پارچههای سبزرنگ پوشانده شده، تصور نمیکرد این مکان تاریخی با بولدوزر تخریب شود. او تأکید دارد که به جای تخریب سینما آریانا، میشد مکان دیگری را برای ساخت بلندمنزل یا مارکت انتخاب کرد تا این سینما، همانند سینما پارک که با خاطرات کودکیاش گره خورده بود، همچنان باقی بماند. او میگوید: «وقتی دیدم سینما آریانا تخریب میشود، خیلی متأثر شدم. سینما یکی از هنرهایی است که فرهنگ اقوام مختلف را بازتاب میدهد. من تخریب سینما آریانا را لازم نمیدانم. نباید سینما و سینماگری در افغانستان تعطیل شود. من خودم اینجا فلم میدیدم؛ تماشای فلم در سینما شور و شوق خاص خودش را دارد.»
مارکیت به جای سینما
دو سالن سینما، پارک و آریانا، در حالی تخریب شدند که در دوران حضور نظامی اتحاد جماهیر شوروی پیشین و سپس جنگهای داخلی، بخش بزرگی از شهر کابل و مکانهای فرهنگی آن ویران شده بودند و تنها شمار اندکی از ساختمانها بهعنوان یادگار باقی مانده بودند. این مکانها میتوانستند در دورهی حرکت افغانستان بهسوی امنیت و ثبات به جاذبههایی برای گردشگران بدل شوند، اما حکومتهای حاکم بر افغانستان دغدغهی حفظ این میراث را نداشتند. تخریب سینما پارک و سپس سینما آریانا این روایت را تقویت میکند.
در شهر کابل دهها مرکز تجارتی و بلندمنزل ساخته شده و صدها پروژهی ساختمانی دیگر نیز در حال اجرا است؛ ساختوسازی که فراتر از ظرفیت این شهر ارزیابی میشود. بسیاری از مراکز تجارتی، بهویژه طبقات بالایی آنها، از رونق افتاده و دکانها و دفترهایشان مسدود ماندهاند. با وجود این وضعیت، طالبان مجوز ساخت یک مرکز تجارتی جدید را به جای سینما آریانا صادر کردهاند.
این تصمیم پرسشهای جدی را در میان فرهنگیان برانگیخته است. طالبان حکومت پاسخگو نیستند و به خواست عمومی توجهی ندارند، اما این پرسش مطرح است که چگونه یک بازرگان یا گروهی از بازرگانان میتوانند یک مکان تاریخی و فرهنگی در قلب پایتخت را تخریب کنند و به جای آن یک مارکت بسازند.
در دوران حاکمیت طالبان، هرگونه اعتراض، گردهمایی و راهپیمایی علیه اقدامات این گروه ممنوع اعلام شده است. به همین دلیل، مردم در داخل افغانستان نتوانستند اعتراض علنی به تخریب سینما آریانا انجام دهند. طالبان حتا افرادی را به اتهام انتشار پستهای اعتراضی در شبکههای اجتماعی بازداشت میکنند.
تکرار تاریخ هنرسوزی
تخریب سالنهای سینما در افغانستان سابقهای طولانی دارد. طالبان در نخستین دورهی حاکمیتشان بین سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱ تنها سالن سینما در مرکز شهر هرات را تخریب کردند و بخشهایی از آن را به آتش کشیدند. در آن زمان، مقامهای طالبان اعلام کرده بودند که به جای سالن سینما مسجد ساخته خواهد شد؛ هرچند کار ساخت مسجد در آن دوره تکمیل نشد و پس از سقوط حکومت نخست طالبان، در دوران نظام جمهوری به پایان رسید. این اقدام حامل پیامی روشن بود: جایگزینی سینما با مسجد و سوق دادن مردم از هنر و فرهنگ به تبلیغات دینی مبتنی بر ایدئولوژی طالبان.
آگاهان فرهنگی معتقد اند که نوشتن و روایت تخریب سالنهای سینما در دورههای مختلف افغانستان اهمیت دارد، زیرا این موارد به ثبت تاریخ کمک میکند و نسلهای نو را با سرنوشت این مکانها آشنا میسازد. برای نمونه، در هرات بسیاری از جوانان تنها نام «چوک سینما» را شنیدهاند، بیآنکه بدانند سالن سینمای این شهر در دورهی نخست طالبان تخریب شده است.
در دورهی دوم حاکمیت طالبان (همانگونه که در دور اولشان) فلم و سینما بهگونهی کامل ممنوع شده است. طالبان مجوز تولید فلم و مجموعههای تلویزیونی نمیدهند و فلم و سریال در رسانههای داخلی افغانستان پخش نمیشود. این گروه پیشتر چند جشنوارهی فلم را در سینما آریانا برگزار کرده بود و در برخی فلمهای کوتاه و مستند به تطهیر حملات انفجاری و انتحاری خود پرداخته بود. اما پس از مدتی دروازهی سینما بسته شد و نمایش فلم و مستند متوقف گردید و اینک نیز این سالن بهطور کامل تخریب شده است.
هرچند در دوران نظام جمهوریت، فلمسازی و مستندسازی بهعنوان یک صنعت رشد نکرد و اغلب فلمهای به نمایش درآمده در سینماهای کابل تولید بالیوود و هالیوود بودند، اما همین فلمها نیز فرصتی برای رقم زدن لحظات شاد برای شهروندان فراهم میکردند. اینک در دورهی طالبان، فلمسازی بهگونهی کامل تعطیل شده و هیچ نشانهای از پایان این ممنوعیت دیده نمیشود.
