«Водийда ўлиш тақиқланган» 13-қисм

Муҳаммад Солиҳ

ТОШКЕНТГА ВИДО

Мен қамоқдан чиқаркан, фуқоралик Ички Ишлар Вазирлиги паспортимни олиб қўйганди. Аммо улар менга депутатлигимда берилган «Дипломатик паспорт»ни унутишган эди. Ёки бундан хабари йўқ эди. Ёки бу хакда билмасдилар, чунки паспортни менга 1990 йили СССР Ташқи Ишлар Вазири берганди.

Мен бу паспорт билан 9 ёки 10 апрел куни Тошкентни тарк этдим.

Тўғрироғи, партиядош дўстларнинг талаби билан Қозоғистоннинг Олмата шаҳрига кетишга мажбур бўлдим.(Бу хусусда «Йўлнома» китобимда батафсил ҳикоя қилганман). Олмаотада икки кун қолиб, Бокуга кетдим.

Бир неча кун Озарбайжон Президенти Абулфайз Элчибейнинг меҳмони бўлдим. Элчибей суҳбатимизда Тошкентни тарк этганимга севинганини айтди ва Туркия Президенти Турғут Ўзол билан бирга «ЭРК» ҳаракатига ёрдам беришга келишганини билдирди.

Абулфайз Элчибей билан бўлиб ўтган бу суҳбатимиздан сўнгра ҳаракатимизда янги, кучли бир босқичнинг бошланишидан умидвор бўлдим. Чунки Қайта Қуриш даврида бошланган Тираниш ҳаракатининг энг заиф жойи бутун даврларда унинг молиявий таъминланмагани эди. Бу камчилик бартараф этилса, ҳаракатимиз бир улус Ҳаракатига айланади дея умид қилар эдик.

15 апрел куни Президент Абулфайз Элчибей қабулига чақирди. Қисқа кечган суҳбатимизда «Ўзбекистонда демократик давлат қурилишини истаймиз, бу йўлда сизнинг орқангиздамиз. 16-апрел куни Истанбулга учоқ билетингиз бор, сизни Анқарада Президент Турғут Ўзoл қабул қилади, у билан сизни дастаклаш қарори олдик», деди президент Элчибей.

Мен 16 апрел куни Истанбулга келдим. Озарбайжоннинг Бош Консули Аббос Абдулла кутиб олди. Уйида меҳмон қилди. Эртасига, 17 апрел куни Анқарага учдим. Учоқдан инганимда мени кутиб олган Президент админстрацияси мулозимлари ўша куни эрталаб Туркия Президенти Турғут Ўзoл вафот этганини билдиришди. Шу мотам кунидан бошлаб мен учун сургун даври бошланди.

ТУРКИЯ

Турғут Ўзoл жанозасида иштирок этдим. Маросимга келган чет эллик сиёсатчилар билан танишдим. Жумладан Афғонистон ўзбеклари лидери Абдурашид Дўстим билан ҳам илк даъфа ўша маросимда танишдик.

Турғут Ўзол дафн этилганидан сўнгра Сулаймoн Демирал учрашувга чақирди. Узоқ суҳбатлашдик. «Хафа бўлманг, Ўзал ёрдам бера олмади, бу ёрдамни биз қиламиз», дея кўнглимни кўтарди.

Бу орада Демирал Парламент тарафидан вафот этган Турғут Ўзал ерига Президент этиб сайланди.

Демиралнинг илиқ муносабатидан кейин Туркияда қолишга қарор бердим.

Май ойи сўнггида катта қийинчиликлар билан оиламни келтирдим. Истанбулда сиёсий фаолият учун зарур нарсаларнинг тадоригини кўра бошладик. Газета чиқариш, уни Ўзбекистонда тарқатиш режаларини туздик. Бу ишларга ёрдамчи бўлиш учун Ўзбекистондан бир неча киши келди.

ИСТАНБУЛДА ТУРКИСТОНЛИКЛАР КАШФИ

Истанбулга келгандан кейин бизнинг ҳаракатимизга қизиққан ва унга дастак берган иснсонлардан келиб чиқиши ўзбек бўлган Профессор Тимур Хўжа, Др. Аҳад Андижон, Ўрхон Қовунжи каби биродарларнинг саъй-ҳаракатларини миннатдорлик билан эслайман. Улар қўлидан келган ёрдамини биздан аямадилар, соғ бўлсинлар.

Тимур Хўжа 90-йиллар бошида “Озодлик” радиосининг Ўзбек шўъбасида ишларди. У Тошкентга бориб, бизнинг ташкилот офисини зиёрат қилган жасур олимлардан эди.

Аҳад Андижон билан эса биринчи марта 1990 йил март ойида Нью-Йорк шаҳрида танишган эдик. У Ўзбекистон сиёсати билан яқиндан қизиққан бир шифокор, жарроҳ эди. Аҳад Андижон кейинги йилларда Турк парламентига сайланди, вазир бўлди.

Айни йилларда Қўқон хони уруғидан бўлган Озодбек Каримий билан ҳам Истанбулда танишдик. Озодбек Каримий 1988 йилда менга Афғонистондан бир мактуб ёзганди. Ўзининг бир мужоҳид қўмитони экани, етти йилдан бери русларга қарши урушаётгани, бизнинг озодлик учун қилаётган ҳаракатларимиздан севинаётгани ҳақда ёзган эди.

Бу мактубни Туркия туркларидан биттаси менга етказганди.

Истанбулда юзма-юз учрашганимизда Озодбек ўз таржимаи ҳолини батафсилроқ гапириб берди.

Озодбек Каримий Қўқон хони уруғидан бўлиб, Чор Русиясидаги Октябр тўнтаришидан кейин бугунги Покистонда қўним топган бир оиланинг фарзанди эди. Олий ўкув юртида ўқиб, муҳандис бўлиб ишлаган. Кейин Советлар Афғонистонни ишғол қилганда бир ўзбек сифатида Шимолий Афғонистон (Жанубий Туркистон)га келиб, кўшин тузиб, русларга қарши герилла (партизан) ҳаракати бошлатган. У бироз шоир табиатли, романтик идеалист киши эди. Афғонистонда Толибон ҳокимият тепасига келгач, Озодбек Каримий Қандаҳордан Мозори Шарифга вертолётда учган. Мозори Шарифга етганда вертолёт қулаб тушади. Озодбек эса шаҳид бўлди. Қизиғи шундаки, вертолётдаги бошқа одамлар бу авариядан омон қолишган.

Озодбек Покистон махфий хизмати томонидан ўлдирилгани ҳақида миш-мишлар бор. Лекин мен бу миш-мишларда мантиқ кўрмаяпман. Нега улар ўз фуқароларини ўлдиришади?

Озодбек Покистон эмас, рус империализмининг душмани эди.

Вилоятда етакчилик рақобати туфайли ҳалок бўлди, деганлар ҳам бор.

Ҳақиқатни Аллоҳ билади…

ТОШКЕНТДАГИ ВОҚЕАЛАР

Тошкентдан “Ҳукумат Солиҳнинг иштирокисиз қурултой ўтказишингиз мумкин, деди, нима қилайлик?”, деган хабар келди.

“Жуда яхши, қурултойни ўтказинг”, дедим.

Эркчилар яна: «Ҳукумат партия раҳбариятига ўз одамларини олиб келмоқчи. «ЭРК» Марказий Қўмитаси аъзолари Содиқ Йигиталиев ва Шоди Каримов аллақачон ҳукумат тарафига утдилар. Улар бутун вилоятларнинг партия бўлимларида йиғилишлар ўтказиб, «Агар Солиҳ партиядан кетса “ЭРК” дарров расмий рўйхатдан ўтади ва кейинги сайловга киради. Шундай экан, келинг, раҳбарни алмаштирайлик”, деб ташвиқот юритишяпти», дейишди.

“Яхши, уларга қаршилик килманглар, қурултой бўтказинглар, у ерда сайлов бўлсин, партия раҳбариятини сайланглар”, дедим.

Дарҳақиқат, ЭРК расмий партия сифатида рўйхатдан ўтиши ва парламент сайловларида иштирок этиши учун мен хам кўпдан бери раҳбарликдан кетишни ўйлаётгандим. Ягона шартим шу эди: Партия етакчиси бўладиган шахс Ҳаракатимизнинг асосий мақсадидан четга чиқмаслиги, коммунистлар бўйинтуруғига тушмасдан, миллий сиёсат юритса, бу кифоя» деган эдим Тошкентдаги партиядошларга.

Дарҳақиқат, мен бу вазифани хорижда эмас, ўз ватанида уддалай оладиган иродали инсонни қидираётгандим.

Аммо диктатор Каримов буйруғи билан “Солиҳ ва унинг тарафдорлари партиясини тозалаш” режасини амалга оширишга рози бўлган ўша икки кишига ҳукуматда лавозим таклиф қилинганини эшитиб, Қурултойда уларни тўсиб қўйдик. Улар мағлуб бўлишди. Ва 1993 йил 23 сентябрда бўлиб ўтган Конгресс мени қайта сайлашга мажбур бўлди.

Ҳукумат томонидан берилган вазифани бажара олмаган Шоди Каримов ва Содиқ Йигиталиев партиямизни тарк этишди.

XАТОЛАРИМ

Коммунист Шоди Каримов Халқ хўжалиги институтининг профессори эди. Коммунист Содиқ Йигиталиев Республика Олий судининг собиқ раиси эди. Бундай одамларнинг антикоммунистик партия сафига қўшилишига мен сабабчи бўлдим, хатоимни тан оламан.

Одамлар коммунист бўлиб туғилмайди, коммунситлар хам ўз халқини яхши кўриши мумкин, улар хам фарзандларининг эркин жамиятда яшашини хоҳлайди, деб ўйладим. Ва бу одамларни сафимизга қўшилишига рухсат бердим.

Худди шундай оптимистик ўйлар билан “ЭРК” газетаси муҳарририни хам нотўғри танладим.

Дўстимиз Иброҳим Ҳаққулга уйдирма жиноят иши очилгандан кейин у газетамиз бош муҳаррири лавозимини тарк этишга мажбур бўлганида, унинг ўрнига коммунист, собиқ депутат Жаҳонгир Маматовни таклиф қилдим. Газетамиз ходимлари, айниқса, ёш ходимлар “бу одам порахўр, обрў-эътиборимизга путур етказади” деб қароримга қаттиқ қаршилик қилишди.

Бир куни ўйлаб юриб, охирида Маматовни ишга олишга мажбур бўлдим. Чунки газетага хабар ишини билган тажрибали кадр жуда керак эди.

Гарчанд, Маматовнинг Самарқанд вилоят газетасида ишлаб юрган чоғида колхоз раисларини шантаж қилиб, “сен ҳақингда ҳужжат бор, газетада чиқараман”, деб улардан катта пул олганини, кейинроқ, қамоқда ўтирган Аҳмаджон Одиловни «озодликка чиқараман» деб унинг ўғлидан ҳам пора олганини мен ҳам эшитгандим.

Сиз Муҳаммад Солиҳнинг, Водийда ўлиш тақиқланган аудиокитоби 13 қисмини тингладингиз. Давомини Элтуз каналининг кейинги ёйинларидан изланг.