11 декабр — Хоразмни Россияга бўйин эгдирган қурултой

1921 йилнинг 11 декабрь куни бўлиб ўтган Хоразм Коммунистик партиясининг I қурултойи — бу шунчаки сиёсий йиғилиш эмас, балки Хоразм Халқ Республикаси (ХХР) тақдирида туб бурилиш ясаган, давлатчилик ва мустақиллик белгиларини йўқотишга қаратилган стратегик воқеа эди.

Тарихий вазият

1920 йилда Хива хонлиги ағдарилиб, ўрнида ХХСР ташкил этилган эди. Дастлабки ҳукумат таркибида маҳаллий зиёлилар, жадидлар (Ёш хиваликлар) кўпчиликни ташкил этар ва улар Хоразмнинг мустақил ва миллий йўлдан боришини истарди. Бироқ, Совет Россияси (РСФСР) бу ҳудудни тўлиқ ўз назоратига олишни мақсад қилган эди.

Қурултойнинг асосий мақсади

1921 йил охирига келиб, Хоразмдаги миллий кучлар (масалан, Полвонниёз ҳожи Юсупов бошчилигидаги жадидлар) ва Москва тарафдорлари ўртасидаги кураш авжига чиққан эди.

Бу қурултой Хоразмда коммунистик мафкурани расмийлаштириш ва маҳаллий бошқарувни марказий Москвага бўйсундириш учун асос бўлди.

Қурултой давомида ва ундан олдинги сиёсий ўйинлар натижасида ҳукумат таркибидаги «ишончсиз» (миллий манфаатни устун қўювчи) вакиллар Кремль хоҳишига кўра четлаштирилди.

Иқтисодий ва сиёсий табелик

Бу қурултойдан сўнг Хоразмда сиёсий вазият кескин ўзгарди. 1922 йилга келиб Хоразм иқтисодиёти Россия иқтисодиёти билан бирлаштирила бошланди ва кейинчалик мутлақо Ўзбекистон ССР таркибига вилоят ўлароқ қўшиб юборилди.

Қурултой қарорларидан сўнг қизил армиянинг минтақадаги роли кучайди ва маҳаллий қуролли кучлар устидан назорат ўрнатилди.

Айнан шу қурултойда шаклланган сиёсий йўналиш 1924 йилда Хоразм республикасининг тугатилишига ва Ўрта Осиёда миллий-ҳудудий чегараланиш ўтказилишига замин яратди.

Халқ эрки йўқотилган кун

Тарихчиларнинг фикрича, 1921 йилги бу қурултой Хоразм Халқ Совет Республикасининг ҳақиқий «халқчил» ва «мустақил» давлатдан, шўроларнинг оддий бир маъмурий бирлигига айланиш жараёнини бошлаб берган. Бу воқеа жадидлар ҳаракатининг Хоразмдаги сиёсий мағлубияти ва большевикларнинг тўлиқ ғалабасини мустаҳкамлади.

Хоразм республикаси дастлаб «социалистик» эмас, балки «халқ» республикаси деб аталган. Бу дегани, у ерда хусусий мулкка ва динга маълум даражада эркинлик берилган эди. Бироқ 1921 йилги шу каби сиёсий ўзгаришлардан сўнг, бу эркинликлар тез орада бекор қилинди.