15 январь – Мартин Лютер Кинг туғилди  

Мартин Лютер Кинг нафақат АҚШ тарихида, балки бутун дунёда инсон ҳуқуқлари, тенглик ва адолат рамзи ҳисобланади. Унинг ҳаёти ва фаолияти миллионлаб инсонларнинг фикрлашини ўзгартирган.

У 1929 йил 15 январда Жоржия штатининг Атланта шаҳрида пастор оиласида туғилган. У жуда иқтидорли бўлиб, мактабни эрта тамомлаган ва 15 ёшидаёқ коллежга ўқишга кирган. Теология соҳасида докторлик даражасини олган.

У Маҳатма Гандининг «куч ишлатмасдан қаршилик кўрсатиш» (non-violence) фалсафасини чуқур ўрганган ва уни Америкадаги ирқий ажратиш (сегрегация) тизимига қарши қўллашга қарор қилган.

Монтгомеридаги автобус бойкоти

Кингнинг сиёсий етакчи сифатида танилишига 1955 йилдаги воқеа сабаб бўлган. Қора танли аёл Роза Паркс автобусда оқ танли кишига жой беришдан бош тортгани учун ҳибсга олинади.

Шундан сўнг Кинг бошчилигида қора танли аҳоли 381 кун давомида автобуслардан фойдаланишдан бош тортади.

Бу иқтисодий босим натижасида АҚШ Олий суди автобуслардаги ирқий ажратишни қонунга хилоф деб топади. Бу Кингнинг биринчи йирик ғалабаси эди.

«Менда бир орзу бор«

1963 йил 28 августда Вашингтонда «Иш ва озодлик учун юриш» ташкил этилади. Унда 250 000 дан ортиқ одам қатнашади. Линкольн мемориали пойида Кинг ўзининг машҳур нутқини сўзлайди:

«Менда бир орзу бор: кун келиб менинг тўрт фарзандим терисининг рангига қараб эмас, балки инсоний фазилатларига қараб баҳоланадиган мамлакатда яшайди.»

Бу нутқ Америка жамиятини уйғотди ва 1964 йилда «Фуқаролик ҳуқуқлари тўғрисида»ги қонуннинг қабул қилинишига туртки бўлди. Бу қонун билан ирқий камситиш расман тақиқланди.

Нобель мукофоти ва суиқасд

1964 йил Мартин Лютер Кинг 35 ёшида ирқий тенгсизликка қарши тинч йўл билан курашгани учун Нобель тинчлик мукофотига сазовор бўлди. Ўша вақтда у ушбу мукофотни олган энг ёш эркак эди.

1968 йил 4 апрель куни Мемфис шаҳрида унга қарши суиқасд уюштирилди. Бу шаҳарга у қора танли чиқинди йиғувчиларнинг иш ташлашини қўллаб-қувватлаш учун келган эди. У ерда икки ишчи ҳалок бўлган ва ишчилар бу каби ноҳақлик,  паст маош, ёмон меҳнат шароитларига қарши норозилик билдиришаётган эди. 

Шу куни кечга яқин Кинг Lorraine» мотелининг балконига чиқади. Пастда турган дўстлари билан гаплашаётган вақтда, кўчанинг нариги томонидаги бинодан ўқ узилади. Ўқ унинг ўнг юзига тегиб, бўйни ва орқа миясини шикастлайди. У тезлик билан шифохонага етказилади, бироқ соат 19:05 да унинг жони узилади. У бор-йўғи 39 ёшда эди.

Унинг ўлими бутун дунёни ларзага солди ва кўплаб мамлакатларда мотам эълон қилинди.

Қотил — қамоқдан қочган жиноятчи Жеймс Эрл Рей бўлиб чиқди. У суиқасддан сўнг қочишга муваффақ бўлади. Бироқ июнь ойида у Лондоннинг Хитроу аэропортида сохта паспорт билан қўлга олинади. У 99 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинган ва 1998 йилда қамоқда ўлган.

Кингнинг мероси ва аҳамияти

Мартин Лютер Кингнинг асосий ютуғи шундаки, у нафратга нафрат билан эмас, балки муҳаббат ва мантиқ билан жавоб бериш мумкинлигини исботлади. Унинг ҳаракатлари натижасида АҚШда қора танлилар овоз бериш ҳуқуқига тўлиқ эга бўлдилар.

Мактаблар, ресторанлар ва транспортдаги «фақат оқлар учун» деган таҳқирли чекловлар бекор қилинди.

Унинг фалсафаси кейинчалик Жанубий Африкадаги апартеидга қарши курашда Нельсон Мандела каби етакчиларга илҳом берди.

Ҳар йили январнинг учинчи душанбаси АҚШда «Мартин Лютер Кинг куни» сифатида умумхалқ байрами ва дам олиш куни деб нишонланади.