25 январь – Мирзо Улуғбек Самарқанд тахтига ўтирди

Мирзо Улуғбекнинг 1409 йилда Самарқанд тахтига ўтириши шунчаки сиёсий ўзгариш эмас, балки Ўрта Осиё тарихида «Олтин давр»нинг бошланиши эди. Бу воқеа Темурийлар салтанатининг ички тузилиши ва маданий йўналишини бутунлай ўзгартириб юборди.

Амир Темур ўлимидан сўнг 1405 йил салтанатда тахт учун курашлар бошланди. Улуғбекнинг отаси Шоҳрух Мирзо Ҳиротда ҳокимиятни қўлга олди. 1409 йилда у Мовароуннаҳрни исёнчилардан тозалаб, Самарқанд тахтини 15 ёшли ўғли Муҳаммад Тарағай Улуғбекга топширди. Шоҳрухнинг ўзи империя марказини Ҳиротга кўчирди, Улуғбек эса 40 йил давомида Мовароуннаҳрнинг мустақил ҳукмдори сифатида бошқарув юритди.

Самарқанднинг илм-фан пойтахтига айланиши

Улуғбек тахтга ўтиргач, ҳарбий юришлардан кўра илм-фанни ривожлантиришни афзал кўрди. Унинг даврида Самарқанд дунёнинг интеллектуал марказига айланди.

Улуғбек нафақат Самарқандда, балки Бухоро ва Ғиждувонда ҳам мадрасалар қурдирди. Бухоро мадрасаси пештоқига «Илм изламоқ ҳар бир мусулмон эркак ва аёл учун фарздир» деган ҳадисни ёздириб қўйган.

1424-1428 йилларда қурилган бу иншоот ўша даврнинг энг мукаммал астрономик асбоби — радиуси 40 метрли секстант билан жиҳозланган эди.

Улуғбекнинг тахтдаги фаолиятида энг юксак нуқта унинг астрономик жадваллари бўлди. У 1018 та юлдузнинг ҳолатини юқори аниқликда ҳисоблаб чиқди.

У ҳисоблаб чиққан бир астрономик йил давомийлиги замонавий ҳисоб-китоблардан бор-йўғи 1 дақиқаю 2 сонияга фарқ қилади. Бу натижага у ҳеч қандай оптик асбобларсиз (телескопсиз) эришган!

Темурийлар Ренессансининг янги босқичи

Агар Амир Темур даврида асосий урғу давлат қудрати ва меъморчиликка берилган бўлса, Улуғбек даврида аниқ фанлар – математика, астрономия ва фалсафа биринчи планга чиқди. У Самарқандга ўз даврининг «Афлотун»лари бўлмиш Қозизода Румий, Ғиёсиддин Жамшид Коший ва Али Қушчи каби олимларни йиғди.

Улуғбек нафақат олим, балки адолатли ҳукмдор бўлишга интилган. Унинг даврида пул ислоҳоти ўтказилиб, иқтисодий барқарорлик таъминланган.