Водийда ўлиш тақиқланган – 11 қисм

Муҳаммад Солиҳ

САЙЛОВДАН КЕЙИНГИ МАНЕВР

Президентлик сайловлари “ЭРК” ташкилоти тимсолида коммунистларга халқ қудратини кўрсатди.

Коммунистлар, бир оз эркинлик берилган тақдирда, халқ ўзи хоҳлаган сиёсий гуруҳни ҳокимиятга олиб келиши мумкинлигини кўрди. Бу уларнинг қалбларида қўрқув уйғотди. Улар саросимага тушиб, “ЭРК”дан ​ ​ қутулиш йўлларини излай бошладилар.

Сайловдан бир ҳафта ўтиб Каримов мен билан учрашишни сўради.

Учрашдик.

Анъанавий ҳол сўраш маросимидан сўнг Каримов:

Сайловда катта муваффақиятлар кўрсатдингиз, табриклайман. Сиз аллақачон тарихдасиз, – деди сохта табассум билан.

Бу ишларни тарихда қолиш учун қилмаяпмиз, Ислом Абдуғаниевич, биласиз. Мақсад тарихда қолиш бўлса, адабиёт тарихида қолишни афзал кўраман,– дедим.

Тўғри, сиз шоирсиз. Лекин ҳозир сиёсатдасиз. Келинг, бирга ишлайлик. Ҳукуматда лавозим берайлик,– деди Каримов.

Сайлов натижалари сохталаштирилди, мен бу ҳақда матбуотда айтдим. Бу воқеадан кейин хукумат таркибига киришим имконсиз. Кейин, сизга қутлов телеграммани мен юбормадим. уни кўз-кўз қилманг, илтимос. Бу телеграммани менинг номимдан сизга юборганлар албатта яхши ният билан юборишган. Аммо мен бу сайловни тан олмайман, буни ҳар ерда айтдим, айтаман ҳам, мендан хафа бўлманг,– дедим.

Ҳа, сайлов ҳақдаги баёнотингизни эшитдим. Сизга ёлғон маълумот беришяпти, буни ким қилганини мен ҳам биламан, бизни бир-биримизга қайраб, мамлакатда тартибсизлик яратишни мақсад қилган кучлар бор, келинг, уларнинг тузоғига тушмайлик, бирга ишлайлик, – деди Каримов.

Таклиф учун раҳмат, буни қабул қилаолмайман, – дедим.

Лекин сиз хато қиляпсиз,– деди у ва шу билан гапимиз тугади.

Келишувга эришилмаганидан кейин Каримов ўз услубини ўзгартирди. Ички сиёсатни фақат мелиса ва КГБ кучига таянган ҳолда олиб боришга ҳаракат қилди. Мухолифатга нисбатан босим кучайди, ҳибсга олишлар бошланди.

1992 йил 16 январда талабалар озиқ-овқат маҳсулотлари қимматлагани баҳонасида катта норозилик митингини уюштирдилар. Бу митингда “Каримов, ўз боласини еяётган махлуқ”, “Сохта сайловни қабул қилмаймиз”, “Президентимиз Солиҳ” каби сиёсий плакатлар кўтариб, майдонга чиқдилар. Бу митингда «ЭРК» тарафдорлари бўлган талабалардан икки нафари хавфсизлик кучлари томонидан отиб ўлдирилди. Бу воқеа тафсилотларини «Йулнома» номли китобимда ёздим.

Парламентда бу қотилликни қоралаб кескин нутқ сўзладим.

Сиёсий иқлим янада кескинлашди.

Каримовнинг қўпол кучга таянган ички сиёсати халқнинг озодликка бўлган меҳрини ўчириш учун етарли эмас эди.

Мухолифат сафи янада кенгая бошлади.

1992 йил феврал ойида ўзбек мухолифати илк бор том маънода жипслашиб, «ЭРК» партияси бошчилигида «Демократик Форум» шамсияси остида бирлашди.

Форумга Каримовнинг Бош вазири бўлиб ишлаган Шукрулло Мирсаидов, таниқли шоир Эркин Воҳидов каби арбоблар ва депутатлар қўшилди.

Форумнинг илк мажлиси 21 март 1992 йилда Тошкентда, «ЭРК» офиси ҳовлисида ўтди.

Бир сўз билан айтганда, 1991 йил сайлови фақат «ЭРК» партияси учун эмас, ўзбек халқи учун ҳам бир маҳактош вазифасини ўйнади.

Бу халқ сайлов воқеасида «Ўзбек сиёсатни тушунмайди, ўзбек демократияга тайёр эмас», қабилидаги маломатларни ер билан яксон қилди.

Ҳукуматнинг кўзига параллел давлат кўрина бошлагани тўғри эди. Бу бир галлюцинация ёки диктатор васвасаси эмас, реал вазият эди. Ҳақиқатан ҳам сайловда алданган миллат бу алданишга жавобан коммунистлар режимидан гўё ўч олишга онт ичгандек эди. Янги тузилган «Демократик Форум» мажлисларига фақат мухолифат арбоблари эмас, оддий халқ вакиллари ҳам кела бошлаганди. Тошкентда режим назоратига тобе бўлмаган бир сиёсий куч, бир параллел сиёсий ирода шакллана бошлагани рост эди.

«Демократик Форум» ишчи ҳайъати апрел ойида иккита муҳим лойиҳани деярли ниҳоясига етказиб кўйганди. Булардан биттаси «Ўзбекистоннинг иқтисодий программаси», иккинчиси «Ўзбекистон конституцияси» лойиҳаси.

Ҳатто камина шахсан Каримовга «майли, бу лойиҳаларнинг муаллифи мухолифат эмас, давлат бўлсин. Биз бунга розимиз. Бу ҳужжатлар Парламентда қабул қилинса, бас, бунинг ташаббусчиси Ўзбекистон давлати бўлсин», қабилида таклиф ҳам қилдим. Аммо Каримов бу таклифимни қабул этмади.

Бу янги сиёсий жараён диктатор Каримов ва унинг тақими учун кутилмаган вазият бўлди. Улар президентлик сайловидан кейин мухолифатнинг руҳан синиб, сиёсатан сустлашишини кутгандилар. Бундай бўлмади. Аксинча, президентлик сайловида мухолифат ҳам халқ ичидаги ўз нуфузини кашф этганди, ўзининг ҳақиқий потенциалини кўришга улгурганди.

Буни Каримов тушуниб етди. Энди унинг учун иккита йўл бор эди. Биринчиси, давлат террори бошлатиб, мухолифатни тор-мор этиш, иккинчиси мухолифатни ўз тарафига тортиб, уни ўз ҳокимиятининг бир парчасига айлантириш эди.

Сайловдан кейин дарров репрессия бошлаб юбориш дунё жамоатчилиги тарафидан кескин манфий қаршиланишини билган диктатор иккинчи йўлни танлади: у каминани учрашувга таклиф қилди.

Учрашувимиз 1992 йил, 2-май куни соат 18.00 да собиқ Компартиянинг Анҳор бўйидаги олти қаватли биносининг олтинчи қаватида бўлиб ўтди.

Учрашувда учрашувга гувоҳ сифатида каминанинг таклифи билан ўша пайтда Президент саройида консултант бўлиб ишлаётган шоир Омон Матжон иштирок этди.

Ноз-неъматга тўла дастурхон атрофида ўтган бу учрашувда Каримов бизга феълан бир иқтидор шериклиги таклиф этди: “ЭРК” партиясидан саккиз кишини (тўрт вазирлик ва тўрт ўринбосар) ҳукуматга киришини ва менга бош вазир ёки вице президентлик мақомларини беришга қарор қилганини айтди у. Фармонлар тайёр эканлиги билдирди. «Бу фармонларни имзоламасдан бу ердан чиқмаймиз», деди.

Ундан «бунинг қаршилигида нима истайсиз», деганимда у «Демократик форум»ни тарқатишингизни истайман», деди.

Мен бунинг имконсиз эканлигини айтдим, менга ишониб, бизнинг ташкилот шамсияси остига тўпланган инсонларни асло сотмаслигимни билдирдим.

Унга «яхшиси, сиз бизга уч-тўрт ой муддат билан Парламентни беринг, биз Ўзбекистоннинг янги Конституциясини қабул қилиб, кейин яна мухолиф фаолиятимизга қайтамиз», дедим.

Муҳокама узоқ (тўрт ярим соат) давом этди.

Каримов фақат ўз таклифининг қабул қилинишини истарди.

Мен унинг таклифини қабул қилмадим, бунинг сабабини юзига айтдим: «Агар бундай таклиф менга, дейлик, Туркияда ва ёки бошқа бир демократик ўлкада қилинганда эди, албатта қабул қилган бўлардим. Аммо Ўзбекистонда битта одам идораси бор, бу ерда давлат – сизсиз. Бугун ҳукуматга кириб, эртага сиз билан келишолмай қолсам, мени ҳукуматдан дарҳол қувасиз ва мисқоллаб тўплаган обрў-эътиборим бир кунда ер билан яксон бўлади», дедим.

Каримов билан хайрлашаётганимизда у менга «таклифимга мусбат жавобингизни бир ҳафта кутаман, кейин ўзингиз биласиз» қабилидаги таҳдидомуз гап қилди. Ҳақиқатан ҳам, мендан жавоб бўлмаганидан кейин Каримов ташкилотимизга, унинг раҳбар кадрларига қарши кенг миқёсли синдириш сиёсатини бошлаб юборди. Вилоят газеталаримиз ёпиб ташланди. Ташкилотимизнинг Марказий органи бўлган «ЭРК» газетаси қаттиқ цензура қилиниб, бўш саҳифалар билан чиқа бошлади. Газетанинг Бош муҳаррири Иброҳим Ҳаққулга уйдирма жиной иш очилди. Партия котиби Отаназар Ориф уйдирма айб билан қамоққа олинди, фаол аъзолар очиқчасига таъқиб қилина бошлади.

Бу ошкора бошланган репрессив сиёсатга қарши норозилик сифатида 1992 йил 2 июл куни Олий Кенгаш депутатлигидан истеъфо бердим. Олий Кенгашдаги «ЭРК» партияси фракцияси мансублари каминанинг ташаббусига эргашмади, Олий Кенгашда фаолиятини давом эттиришга қарор бердилар. Аммо диктатор Каримов бир неча ой сўнгра бу миллат вакилларини ҳар хил баҳоналар билан парламентдан ихрож этди.

Менинг Олий Кенгашдан кетишимни тўғри қабул қилмаганлар кўп бўлди, ҳатто баъзи «ЭРК»чилар ҳам бу ҳаракатимни ортиқча радикал деб баҳолади.

Лекин вақт каминани оқлади.

Диктатор билан ўртоқ бўлиш, у билан шериклик қилиш исмижисми ЭРК бўлган бир ҳаракат руҳига зид эканлигини вақт кўрсатди.

Сиз Муҳаммад Солиҳнинг, Водийда ўлиш тақиқланган аудиокитоби 11 қисмини тингладингиз. Давомини Элтуз каналининг кейинги ёйинларидан изланг.