وزارت فواید عامهی طالبان اعلام کرده است که ساخت یک مسجد مجلل به ارزش ۳۵ میلیون و ۴۰۰ هزار افغانی در ولسوالی دامان، در مسیر شاهراه کابل-قندهار، بهزودی تکمیل خواهد شد. در اطلاعیهی این وزارتخانه آمده است که این مسجد یکی از ۷۵ مسجدی است که به دستور ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان در مسیر شاهراهها باید ساخته شوند.
محمداشرف حقشناس، سخنگوی وزارت فواید عامه در حساب ایکس خود نوشته است: «این مسجد در مساحت سه جریب زمین اعمار شده است که در یک وقت گنجایش ۳۰۰ نفر (۱۷۰ مرد و ۱۳۰ زن) نمازگزار را دارد. ]در آن[ برای وسایط مسافران پارکینگ منظم، جای بودوباش مشخص برای ملا امام، جایهای جداگانه برای نمازگزاران مرد و زن و همچنان وضوخانههای جداگانه برای مردان و زنان در نظر گرفته شده است.»
در همان روز یکشنبه (۱۲ اسد) که طالبان از پیشرفت ساخت این مسجد خبر دادند، برنامه جهانی غذا هشدار داد که بحران گرسنگی در افغانستان روزبهروز عمیقتر میشود. این نهاد اعلام کرد که برای رسیدگی به نیازمندان، طی شش ماه آینده به ۵۳۹ میلیون دالر بودجه فوری نیاز است. در اطلاعیهی این نهاد آمده است که زنان، کودکان و بازگشتکنندگان از جمله آسیبپذیرترین قشرهای جامعهاند.
در حالی که رهبر طالبان بر ساخت مساجد در مسیر شاهراهها تأکید دارد، رانندگان موترهای مسافربری، هنگام فرارسیدن وقت نماز، معمولا وسایط را در نزدیکی مساجد یا در مکانهایی که دسترسی به آب وجود دارد، توقف میدهند. بیشتر مسافرانی که قصد سفر به بیرون از ولایتهایشان را دارند، پتو یا چادر با خود میبرند تا بتوانند نمازهایشان را در مسیر سفر ادا کنند.
در حکومت پیشین افغانستان، تمرکز اصلی وزارت فواید عامه بر پروژههای عمرانی و زیربنایی بود. این پروژهها شامل ساخت و بازسازی سرکها، آسفالت مسیرهای مواصلاتی، اعمار پلها و طرحهای ساختمانی برای بهبود زندگی شهروندان میشد. اما اکنون، وزارت فواید عامهی طالبان پروژههای ساخت مساجد مجلل را بزرگترین دستآورد خود معرفی میکند. این در حالی است که طالبان در جریان جنگ با حکومت پیشین، بخش بزرگی از همین شاهراهها، پلها و دیگر زیرساختها را با کارگذاری ماین، بمب و اقدامات جنگی تخریب کردند.
از سویی دیگر، در سال جاری، نزدیک به دو میلیون شهروند افغانستان بهگونهی اجباری از ایران و پاکستان اخراج شدهاند و به کمک فوری نیاز دارند. میلیونها نفر دیگر نیز با گرسنگی و فقر شدید دستوپنجه نرم میکنند. حکومت طالبان در حالی اولویت را به ساخت مساجد میدهد که برای پذیرش عودتکنندگان از پاکستان و ایران امکانات مالی لازم را ندارد.
مهندسی مساجد و تصفیه مسئولان
در دوران حاکمیت طالبان، تنها مساجد شاهراهها نیستند که با هزینههای حکومتی ساخته میشوند. شمار زیادی از مساجد دیگر نیز، بهگونهی مجلل، در گوشهوکنار کشور با بودجه دولتی و نیز به کمک تاجران تحت تشویق طالبان اعمار شدهاند. این در حالی است که برخی از این مساجد تنها در نماز جمعه و روزهای عید پر میشوند و در باقی اوقات، شمار نمازگزاران بسیار اندک است.
بخشی از این مساجد تازهساز، بهنام رهبران طالبان، از جمله ملا محمد عمر، بنیانگذار این گروه، ملا اخترمحمد منصور، رهبر دوم طالبان و شماری از افراد وابسته به این گروه، حتا برای یادبود نیروهای انتحاری، نامگذاری شدهاند.
طالبان با ساختن مساجد جدید هدف دیگری را نیز حاصل میکنند و آن گماشتن ملاها، خطیبان و واعظان مورد نظر خود در مساجد تازهتأسیس است. حکومت طالبان در مساجد نوساخته ناگزیر نیست دست به برکناری ملاها و خطیبان قبلی بزند و از این طریق در میان مردم واکنش ایجاد کند. بااینحال، طالبان از زمان رسیدن مجدد به قدرت تعداد زیادی از ملا امامان و خطیبان مساجد دورهی جمهوریت را از کار برکنار کردهاند و بهجای آنان افراد مورد اعتماد خود را گماردهاند. برای نمونه، سیفالسلام خیبر، سخنگوی وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان روز دوشنبه (۱۳ اسد) اعلام کرد که امامان و موذنان ۴۱ مسجد در ولسوالی چهاربولک ولایت بلخ از کار برکنار و افراد جدید بهجای آنان معرفی شدهاند.
او ادعا کرده است که این تغییرات براساس شکایتهای مکرر مردم روستاهای این ولسوالی صورت گرفته و روند آن با «شفافیت کامل» انجام شده است. سیفالسلام خیبر تأکید کرد: «تلاش خواهد شد تا فعالیتهای دینی در مساجد براساس اصول شرعی و هماهنگ با نیازهای جامعه ادامه یابد.»
بااینحال، هیچ سند یا مدرکی دال بر شکایت مردم از امامان برکنارشده ارائه نشده است. همین موضوع، نگرانیها دربارهی مهندسی کادرهای مذهبی و جایگزین کردن چهرههای غیرخودی با افراد وابسته به طالبان را تقویت کرده است.
مسجد، سربازخانه ایدئولوژیک
ساخت مساجد و مدارس، توسعهی آنها و گماردن افراد وفادار به «امارت طالبان» این نگرانی را بهگونهی جدی تقویت کرده است که طالبان در پی آن هستند تا مساجد و مدارس را به پایگاههای تبلیغاتی برای ترویج ایدئولوژی خود بدل کنند. آموزش نصاب مورد نظر طالبان و تأکید بر تفسیر تندروانه از شریعت اسلامی، زمینهساز افزایش سربازگیری، مهندسی ذهنی نسل جوان و شکلدهی به جامعهای مطیع در برابر نظام اسلامی مورد نظر این گروه است.
با وجود وضعیت بحرانی، افغانستان تحت حاکمیت طالبان به کشوری دچار فقر شدید اقتصادی و بیکاری گسترده بدل شده است. بااینحال، هرچند حکومت طالبان بودجهای برای ساخت و توسعهی مساجد و مدارس دینی دارد، اما تمایلی برای ایجاد فرصتهای شغلی، کاهش بیکاری یا سرمایهگذاری در زیرساختهای حیاتی کشور از خود نشان نداده است. این در حالی است که ملا هبتالله آخوندزده، رهبر طالبان، در خطبههای نماز عید از مردم و بازرگانان خواسته است به فقرا کمک کنند. اما خود حکومت، با وجود در اختیار داشتن همهی منابع ملی، برای رسیدگی به نیازمندان بیش از هر چیز به کمک نهادهای خارجی و کمک مردمی متکی است.
در روایت حاکم طالبان، مسجد نهتنها مکان عبادت، بلکه ابزار ایدئولوژیک برای استمرار تفسیر تندروانه از اسلام است. هرچه شمار مساجد و مدارس دینی بیشتر شود، گستره تبلیغات دینی و نفوذ فکری طالبان نیز افزایش مییابد. بهباور ناظران، همین هدف پشت دستور مستقیم ملا هبتالله برای ساخت ۷۵ مسجد در مسیر شاهراههای کشور نهفته است.
در نگاه طالبان، مسجد مکانی برای آموزش دینی کودکان و نوجوانان طبق روایت خاص این گروه از شریعت اسلامی است. مدارس دینی تازهتأسیس، بستر آموزش «تطبیق سختگیرانهی شریعت» به نسل آیندهاند. همین سیاست در گذشته نیز از سوی طالبان اجرا شده بود. آنان با تبلیغ در مساجد، بهویژه در روستاها، مردم را علیه شهرنشینان تحریک کردند و چنین القا نمودند که گویا شهرنشینان از مسیر شریعت منحرف شدهاند. این تبلیغات، نقش مؤثری در سربازگیری هزاران نوجوان و جوان ایفا کرد؛ کسانی که اغلب بدون دریافت هیچ حقوق یا مزدی به جبهات جنگ فرستاده میشدند.
بررسی عملکرد ملا هبتالله آخوندزده در چهار سال حاکمیت مجدد طالبان نشان میدهد که او همواره بر تطبیق شریعت اسلامی و آموزش دینی مبتنی بر روایت ایدئولوژیک این گروه تأکید داشته است. ملا هبتالله آخوندزاده که پیش از رسیدن به رهبری طالبان یکی از روحانیان بانفوذ این گروه بود، پس از کشتهشدن ملا اخترمحمد منصور، به سیاست نیز روی آورد. رهبر فعلی طالبان تلاش دارد با ساخت گستردهی مسجد و مدرسه، نسل جدیدی از طلاب را در داخل کشور آموزش دهد تا وابستگی به مراکز دینی پاکستان کاهش یابد و کنترل آموزشی و فکری مستقیم در اختیار «امارت اسلامی» باشد. به این ترتیب، طالبان میخواهند ریسک نفوذ دیدگاههای متفاوت یا تهدیدهای احتمالی را کاهش دهند.